Out of Africa: mtdna en Y chromosoom. Jean-Jacques Cassiman KuLeuven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Out of Africa: mtdna en Y chromosoom. Jean-Jacques Cassiman KuLeuven"

Transcriptie

1 Out of Africa: mtdna en Y chromosoom Jean-Jacques Cassiman KuLeuven

2 Kern DNA CME 06

3 CME 06

4

5 CME 06

6 Start in 2007: twee zonen per generatie (25j) In 2258 (10 generaties of 250 jaar) zullen er ~1024 Y chromosomen in de populatie zijn

7 Human mtdna control region Segment I Segment II bp 379 bp mtdna CME 04

8 Mitochondriaal DNA (mtdna) mtdna is % van alle DNA in een cel

9 XY XX mtdna XY mtdna XX mtdna CME 06

10 Oorzaken van variatie in samenstelling van het DNA (mutaties) Indels: inserties of deleties Duplicaties Minisatellieten: Variable Number of Tandem Repeats (VNTR) Microsatellieten: Short Tandem Repeats (STR) SNP

11 Variatie in de samenstelling van DNA..wat was wat normaal..wat wsw at deletie..wat waa swa t. insertie..wat wes wat SNP

12 DNA-profiel - termen DNA-profiel combinatie van genotypes Allel DNA-fragment Genotype combinatie van allelen D3S1358 vwa FGA D8S1179 D21S11 D18S51 D5S818 D13S317 D7S820 AMEL XY

13

14 Copy Number Variation (CNV) Een gen Gen A GenA Gen A Gen A Gen A Gen A Gen A Gen A Gen A Gen A Gen A Groepen genen ABCD ABCD ABCD ABCD ABCD CGH Array Species differences

15 Ontstaan van polymorfismen in verschillende bevolkingsgroepen Mutaties Selectie Migratie (genetic drift)

16 Phylogenetisch netwerk voor 120 eiwitten polymorfismen L. Cavalli-Sforza et al. Nature Genetics 33, , 2003

17 Haplogroep 1 Haplogroep 2 Haplotype1 Haplotype2 Haplotype3 Haplotype4 SNPs A B A F X Y X Y C C Z T D D W T E E Q Q

18 1 A B B C D B E B C C B F B G MtDNA Haplotype Groups: 1 2,3,6,8,11,13,15,16 4,9, ,17, B B 17 G 18 G Figure 10.2, J.M. Butler (2005) Forensic DNA Typing, 2 nd Edition 2005 Elsevier Academic Press CME 06

19 De meest recente voorouder Verleden Tijd Generatie Heden Haplotype = mtdna sequentie of een combinatie van STRs Haplogroep = groepering van haplotypes

20 Fylogenetische methoden Een fylogenetische boom is een grafische manier om het evolutionaire patroon voor te stellen van genetische diversiteit DNA-sequenties Haplotypes Populaties Grafische wijze om de evolutionaire verwantschap voor te stellen Cladistiek

21 Coalescent Theory Berekening van het tijdstip waarop een nieuwe variant is ontstaan Berekening van de omvang van de oorspronkelijke bevolking

22 Present Time Population 1 Population 2 Population 3 TCGAGGTATTAAC TCTAGGTATTAAC TCGAGGCATTAAC TCTAGGTGTTAAC TCGAGGTATTAGC TCTAGGTATCAAC * ** * * Most recent common ancestor (MRCA)

23 De origine van Homo sapiens 2 verschillende theorieën betreffende de evolutie en verspreiding van de Homo sapiens populatie op de wereld Het multi-regionaal model (Milford Wolpoff) Het Out-of-Africa Replacement model (Chris Stringer)

24 Het multi-regionaal model De moderne mens evolueerde uit H. erectus in Azië, H. neanderthalensis in Europa en H. erectus/ergaster in Afrika Gene flow tussen deze populaties gecombineerd met natuurlijke selectie zorgde voor een modern complex van genen wereldwijd met genetische homogeniteit tussen de soorten Model heeft een beperkt aantal aanhangers (paleoantropolo-gen)

25 Out-of-Africa Replacement model De wortels van de moderne mens liggen in Afrika Mogelijkheid dat de archaïsche mens in andere werelddelen niet volledig vervangen werden Het aantal verspreidingen is niet gekend. Meer dan één? De meeste paleoantropologen en populatie genetici onder-steunen dit model Out-of-Africa 2

26 Verspreiding van Homo sapiens DNA studies tonen een origine in Afrika aan met een verspreiding naar de andere continenten vanaf ongeveer jaar geleden Expansie van populaties laat-paleolithicum ( jaar geleden) en neolithicum ( jaar geleden) Klimaatomstandigheden hebben een belangrijke invloed gehad op de verspreiding 2 ijstijden: en jaar geleden Verschillen in datering tussen mtdna en Y chromosoom in rekening brengen van onzekerheid (95% conf. int.) geeft overlappende dateringen De resultaten van de DNA studies worden bevestigd door archeologische vondsten (fossielen en moderne cultuur)

27

28 Genetisch bewijs voor OOA2 Indien OOA2 correct is dan moet voldaan zijn aan de volgende eigenschappen Het aantal voorouders moet beperkt zijn Er zou weinig genetische variatie aanwezig zijn in de moderne mens recente origine De Afrikaanse populatie moet het meeste genetische variatie vertonen terwijl populaties in Azië en Europa slechts een subset van deze variatie bevat Verschillende studies hebben een lage genetische diversiteit bevestigd lage voorouder populatie grootte Er is een hogere genetische diversiteit in Afrika dan in de rest van de wereld Bewijs via mtdna

29 Verspreiding van mtdna haplogroepen jaren geleden jaren geleden jaren geleden jaren geleden

30 Verspreiding van mtdna haplogroepen jaren geleden jaren geleden jaren geleden

31 Verspreiding van mtdna haplogroepen jaren geleden jaren geleden Laatste jaren - Neolithicum

32 Hoge resolutie fylogenetische boom Identificatie van 160 SNPs op het Y chromosoom met behulp van dhplc Analyse van ~1000 mannen uit representatieve populaties van verschillende continenten Een minderheid van de Oost- Afrikaanse en Khoisan popu-laties zijn de afstammelingen van de meest oude voorouder lijnen OOA2: tot jaren geleden Underhill P.A. et al. Y chromosome sequence variation and the history of human populations. Nature Genetics 26: (2000)

33 Geografische distributie Afrikaanse Afrikaanse en niet-afrikaanse Underhill P.A. et al. The phylogeography of Y chromosome binary haplotypes and the origins of modern human populations. Annals of Human Genetics 65: (2001)

34 Distributie van Y haplogroepen Jobling M.A. and Tyler-Smith C. Nature Review Genetics (2004)

35 Verspreiding van Y chromosoom haplogroepen jaren geleden jaren geleden jaren geleden jaren geleden Underhill P.A. et al. The phylogeography of Y chromosome binary haplotypes and the origins of modern human populations. Annals of Human Genetics 65: (2001)

36 Verspreiding van Y chromosoom haplogroepen jaren geleden LGM jaren geleden jaren geleden Holoceen laatste Underhill P.A. et al. The phylogeography of Y chromosome binary haplotypes and the origins of modern human populations. Annals of Human Genetics 65: (2001)

DNA onderzoek in Gerechtszaken 1 oktober 2008

DNA onderzoek in Gerechtszaken 1 oktober 2008 DNA onderzoek in Gerechtszaken 1 oktober 2008 Jean-Jacques Cassiman Leuvens Instituut voor Forensische Geneeskunde UZ Leuven Kern DNA CME 06 mrna: 3% of the DNA Protein ncrna:? % of the DNA Gene regulation

Nadere informatie

V6 Oefenopgaven oktober 2009

V6 Oefenopgaven oktober 2009 V6 Oefenopgaven oktober 2009 Fitness Met fitness wordt in de biologie bedoeld het vermogen van genotypen om hun allelen naar de volgende generatie over te dragen. De fitness wordt uitgedrukt in een getal

Nadere informatie

Wat maakt ons genetisch verschillend van onze voorouders? Een genetische terugblik naar het verleden

Wat maakt ons genetisch verschillend van onze voorouders? Een genetische terugblik naar het verleden Wat maakt ons genetisch verschillend van onze voorouders? Een genetische terugblik naar het verleden Genetische diversiteit Ontrafelen van de geschiedenis van de moderne mens Oorzaak van erfelijke ziekten

Nadere informatie

over Darwin en genomics

over Darwin en genomics C C. Veranderingen in DNA Je gaat nu zelf onderzoek doen op basis van gegevens van het Forensisch Laboratorium voor DNA Onderzoek. Prof. dr. Peter de Knijff, die als geneticus bij dat laboratorium werkt,

Nadere informatie

Over streepjescodes en boswitjes (DNA-barcoding bij Leptidea) : Hoe, Wat, Waarom? Een inleiding

Over streepjescodes en boswitjes (DNA-barcoding bij Leptidea) : Hoe, Wat, Waarom? Een inleiding Over streepjescodes en boswitjes (DNA-barcoding bij Leptidea) : Hoe, Wat, Waarom? Een inleiding Kurt Jonckheere VVE Werkgroep Dagvlinders 12 maart 2016 Agenda : Wat is een soort? DNA? Hoe ontstaan (nieuwe)

Nadere informatie

Inleiding. Achtergrond van het DNA-onderzoek

Inleiding. Achtergrond van het DNA-onderzoek 6 Inleiding naar biologisch vaderschap, moederschap, ouderschap of andere familierelaties kan worden uitgevoerd wanneer er verschil van mening of twijfel bestaat omtrent de biologische verwantschap. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

TCATTCATTCAT: Short Tandem Repeats

TCATTCATTCAT: Short Tandem Repeats TCATTCATTCAT: Short Tandem Repeats In het practicum Puzzelen met pieken heb je kennis gemaakt met forensisch DNA-onderzoek. In het practicum heb je onder andere gehoord over short tandem repeats (STR s).

Nadere informatie

Sequentieanalyse en Genetische afstamming

Sequentieanalyse en Genetische afstamming Sequentieanalyse en Genetische afstamming Type: Y-Chromosoom Haplogroep: R1b (M343) STR N repeats DYS393 13 DYS19 14 DYS391 11 DYS439 11 DYS389-1 13 DYS389-2 16 DYS388 12 DYS390 24 DYS426 12 DYS385a 11

Nadere informatie

Lespakket: Wat leert DNA over ons verleden? 1

Lespakket: Wat leert DNA over ons verleden? 1 Inhoudstafel 1. Inleiding 1 2. Achtergrondinformatie 1 2.1. Wat is DNA? 1 2.2. Hoeveel soorten DNA bestaan er? 2 2.3. Wat veroorzaakt de genetische evolutie? 3 3. Erfelijkheid en uiterlijke kenmerken 4.

Nadere informatie

239 Dit proefschrift bestaat uit vier delen die elk het verslag van twee onderzoeken bevatten. Het eerste deel gaat over de erfelijkheid van een verzameling psychiatrische symptomen die betrekking hebben

Nadere informatie

Toepassingsgebieden van DNA-profiling

Toepassingsgebieden van DNA-profiling Toepassingsgebieden van DNA-profiling Het gebruik van DNA-profielen bij het oplossen van misdaden Bij gewelddaden als moord of verkrachting komt het er op aan om een individu aan te wijzen op basis van

Nadere informatie

Infobrochure INFORMATIE OVER GENOOMONDERZOEK IN DE GENETICA

Infobrochure INFORMATIE OVER GENOOMONDERZOEK IN DE GENETICA INFORMATIE OVER GENOOMONDERZOEK IN DE GENETICA Array Comparative Genomic Hybridization (array CGH) Single Nucleotide Polymorphism array (SNP array) Massive Parallel Sequencing (MPS) Versie 120150504 Design

Nadere informatie

humaan mitochondriaal DNA-onderzoek

humaan mitochondriaal DNA-onderzoek Vakbijlage Inhoudsopgave 1. De vakbijlage algemeen 2. Wanneer is mt een optie? 3. Introductie mtdna 4. Hoe ziet een mtdna-profiel eruit? 5. De begrippen haplotype en haplogroep 6. Een voorbeeld van een

Nadere informatie

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde.

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Fig. 22-3 Verschillende aardlagen, Ontstaan in verschillende tijden Jongere

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In het kort Chronische ziekten zoals astma, reuma en bepaalde soorten kanker hebben deels een genetische achtergrond. Dit betekent dat de kans op de aandoening

Nadere informatie

Wie is er genetisch normaal? Centrum voor Menselijke Erfelijkheid

Wie is er genetisch normaal? Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Wie is er genetisch normaal? Koen Devriendt Centrum voor Menselijke Erfelijkheid prenatale diagnose klassieke karyotypering variatie is minimaal merker chromosoom translocatie inversie variabele banden

Nadere informatie

Genomic revolution : betekenis voor

Genomic revolution : betekenis voor Genomic revolution : betekenis voor karakterisering, behoud en fokkerij van zeldzame rassen? Jack Windig Centre of Genetic Resources, The Netherlands (CGN) Genomic revolution Genoom Het hele DNA Alle chromosomen

Nadere informatie

Vragen Genetica (Diederik de Bruijn) Omcirkel bij vraag 1 t/m 12 het juiste antwoord. Naam: Studentnummer:

Vragen Genetica (Diederik de Bruijn) Omcirkel bij vraag 1 t/m 12 het juiste antwoord. Naam: Studentnummer: Vragen Genetica (Diederik de Bruijn) Omcirkel bij vraag 1 t/m 12 het juiste antwoord 1. Onderstaande stamboom is van een familie waarin het EEC syndroom voorkomt. Er is sprake van autosomaal dominante

Nadere informatie

naar sporen Forensisch expert worden

naar sporen Forensisch expert worden Speuren B naar sporen Forensisch expert worden 3. Vaststellen identiteit Deze les ga je je verdiepen in één specifiek forensisch onderzoeksgebied. Je wordt als het ware zelf een beetje forensisch expert.

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: evolutieleer 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Biologie: evolutieleer 6/29/2013. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Biologie: evolutieleer 6/29/2013 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Leen Goyens (http://users.telenet.be/toelating) en studenten van forum http://www.toelatingsexamen-geneeskunde.be

Nadere informatie

Het DNA-profiel HOOFDSTUK 6. De berekende frequentie van voorkomen van DNA-profielen van tien of meer loci is altijd kleiner dan één op één miljard.

Het DNA-profiel HOOFDSTUK 6. De berekende frequentie van voorkomen van DNA-profielen van tien of meer loci is altijd kleiner dan één op één miljard. Het DNA-profiel HOOFDSTUK 6 De berekende frequentie van voorkomen van DNA-profielen van tien of meer loci is altijd kleiner dan één op één miljard. 135 136 13 Inhoudsopgave DNA 139 Elke cel hetzelfde DNA

Nadere informatie

Genoom onderzoek in het wild. Daniel Goedbloed Jente Ottenburghs Joost de Jong Robert Kraus

Genoom onderzoek in het wild. Daniel Goedbloed Jente Ottenburghs Joost de Jong Robert Kraus Genoom onderzoe in het wild Daniel Goedbloed Jente Ottenburghs Joost de Jong Robert Kraus Wat is een genoom? Totaal aan erfelij materiaal (DNA) Kilobasen (Kb) virussen 1-300 zwijn 2,700,000 mens 3,200,000

Nadere informatie

NGS testen in de neuro-oncologie uitdagingen en (on)mogelijkheden

NGS testen in de neuro-oncologie uitdagingen en (on)mogelijkheden NGS testen in de neuro-oncologie uitdagingen en (on)mogelijkheden Erik Jan Dubbink Klinisch Moleculair Bioloog in de Pathologie Department of Pathology Erasmus MC, Rotterdam h.dubbink@erasmusmc.nl 9e Bijeenkomst

Nadere informatie

Lief Dagboek, 11 augustus Harry kwam opeens opdagen en ik liet hem het eiland zien. Hij is zo lief en begripvol. Ik kon het niet helpen en

Lief Dagboek, 11 augustus Harry kwam opeens opdagen en ik liet hem het eiland zien. Hij is zo lief en begripvol. Ik kon het niet helpen en Wie van de drie? Introductie De twintigjarige Sophie weet niet wie haar vader is. Het enige dat ze over haar vader weet, is dat het een zomerliefde van haar moeder Donna was en dat hij weg was voordat

Nadere informatie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

DNA PROJECT OUD HERTOGDOM BRABANT - MET BETREKKING TOT DE GROEP VAN HOU(D)T

DNA PROJECT OUD HERTOGDOM BRABANT - MET BETREKKING TOT DE GROEP VAN HOU(D)T DNA PROJECT OUD HERTOGDOM BRABANT - MET BETREKKING TOT DE GROEP VAN HOU(D)T Inleiding Het uiteindelijk doel van genealogen is te achterhalen waar we eigenlijk vandaan komen. Initieel wordt in archieven

Nadere informatie

Molecular Pathology for Pathologists. Pr P. Pauwels

Molecular Pathology for Pathologists. Pr P. Pauwels Molecular Pathology for Pathologists Pr P. Pauwels NGS moleculair pathologie rapport ontcijferen Nomenclatuur waarin gerapporteerd wordt: EGFR c.2573t>g, p.(leu858arg) Coderende sequentie Eiwit/proteïne

Nadere informatie

Genetische gevoeligheid en omgeving: een lastige ontrafeling. Prof. Dr. N.J. Leschot Afdeling Klinische Genetica Academisch Medisch Centrum Amsterdam

Genetische gevoeligheid en omgeving: een lastige ontrafeling. Prof. Dr. N.J. Leschot Afdeling Klinische Genetica Academisch Medisch Centrum Amsterdam Genetische gevoeligheid en omgeving: een lastige ontrafeling Prof. Dr. N.J. Leschot Afdeling Klinische Genetica Academisch Medisch Centrum Amsterdam Genetica in de geneeskunde 1. chromosomale afwijkingen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst Misverstanden bij ID. Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst Misverstanden bij ID. Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst Misverstanden bij ID Allan R. de Monchy Drie bijeenkomsten: Donderdag 15 januari 2009: Inleidende opmerkingen. Onze planeet en zonnestelsel, Het schrift en het collectieve kunnen denken.

Nadere informatie

infprg03dt practicumopdracht 4

infprg03dt practicumopdracht 4 infprg03dt practicumopdracht 4 W. Oele 31 augustus 2008 1 Evolutie Het volgende citaat komt letterlijk van Wikipedia: Met evolutietheorie (soms ook wel evolutieleer genoemd) wordt de wetenschappelijke

Nadere informatie

GENETISCHE GENEALOGIE IS GEN-IAAL. dr. Maarten Larmuseau

GENETISCHE GENEALOGIE IS GEN-IAAL. dr. Maarten Larmuseau GENETISCHE GENEALOGIE IS GEN-IAAL dr. Maarten Larmuseau Laboratorium van forensische genetica & moleculaire archeologie maarten.larmuseau@bio.kuleuven.be 12,5% 12,5% 12,5% 6,25% 3,125% 25% 25% 12,5% 25%

Nadere informatie

Micro evolutie In een populatie huisjesslakken

Micro evolutie In een populatie huisjesslakken Inleiding Bij evolutie denken we vaak aan macro evolutie: het ontstaan, de afstamming of verandering van organismen over een lange tijdsperiode. In macro evolutionair onderzoek werkt men met aannames,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een centrale vraag in de biologie is hoe organismen zich aanpassen aan variatie in omgevingsfactoren en welke onderliggende mechanismen daarbij betrokken zijn. Het hoofdthema van

Nadere informatie

EMERITIFORUM. Forumgesprek nr. 72. Oorsprong en migratie van de mens vanuit antropologisch, paleontologisch en genetisch standpunt

EMERITIFORUM. Forumgesprek nr. 72. Oorsprong en migratie van de mens vanuit antropologisch, paleontologisch en genetisch standpunt EMERITIFORUM K.U.LEUVEN p.a. Senaat K.U.Leuven Eygen Heerd Minderbroedersstraat 5 B-3000 Leuven KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN EMERITIFORUM Forumgesprek nr. 72 Oorsprong en migratie van de mens vanuit

Nadere informatie

1. Mendeliaanse overerving - koppelingsanalyse

1. Mendeliaanse overerving - koppelingsanalyse 1. Mendeliaanse overerving - koppelingsanalyse 1.1 Inleiding Genetische kenmerken die afhangen van één enkel gen (meer precies : locus) noemen wij mendeliaans. Mendeliaanse kenmerken segregeren in families

Nadere informatie

Samenvatting Biologie Hoofdstuk 7 en 8

Samenvatting Biologie Hoofdstuk 7 en 8 Samenvatting Biologie Hoofdstuk 7 en 8 7.1 Verschillen tussen mensen Fenotype = de uiterlijke eigenschappen die te maken hebben met het functioneren van je lichaam. Genotype = alle inwendige en uitwendige

Nadere informatie

Inflammatory biomarker genomics Prins, Bram Peter

Inflammatory biomarker genomics Prins, Bram Peter Inflammatory biomarker genomics Prins, Bram Peter IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Implementatie LIMS binnen afdeling Genetica van het Radboudumc. Ermanno Bosgoed ermanno.bosgoed@radboudumc.nl 27 03 2014

Implementatie LIMS binnen afdeling Genetica van het Radboudumc. Ermanno Bosgoed ermanno.bosgoed@radboudumc.nl 27 03 2014 Implementatie LIMS binnen afdeling Genetica van het Radboudumc Ermanno Bosgoed ermanno.bosgoed@radboudumc.nl 27 03 2014 Inleiding Wie? Wat? Hoe? Historie LIMS Implementatie Labvantage Toekomst plannen

Nadere informatie

Genetische variatie en inteelt : basisconcepten. Steven Janssens Nadine Buys

Genetische variatie en inteelt : basisconcepten. Steven Janssens Nadine Buys Genetische variatie en inteelt : basisconcepten Steven Janssens Nadine Buys Inteelt Inteelt treedt op voor dieren waarvan de ouderdieren met elkaar verwant zijn (dit betekent dat in de afstamming van vader

Nadere informatie

Klinische Genetica. Autosomaal dominante overerving

Klinische Genetica. Autosomaal dominante overerving Klinische Genetica Autosomaal dominante overerving Klinische Genetica U bent (of uw kind is) doorverwezen naar de polikliniek Klinische Genetica. Tijdens de eerste afspraak legt een klinisch geneticus

Nadere informatie

236 geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens

236 geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens 236 geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens 237 DNA DNA, Deoxyribo

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 6 Evolutie mens PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4. Bloeitijd van zaadvarens

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 6 Evolutie mens PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4. Bloeitijd van zaadvarens

Nadere informatie

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct?

Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? Biologie Vraag 1 Welke combinatie van twee celorganellen en hun respectievelijke functies is correct? ribosoom en synthese van eiwitten kern en fotosynthese mitochondrion en fotosynthese ribosoom

Nadere informatie

Inteelt in kleine populaties. Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre

Inteelt in kleine populaties. Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre Inteelt in kleine populaties Bart Ducro Animal Breeding and Genomics Centre Inhoud Inteelt Populatiegrootte Fokbeleid Wat is inteelt? Inteelt: paren van verwanten samenbrengen van genetisch identiek materiaal

Nadere informatie

Inleiding Doel en benadering

Inleiding Doel en benadering Inleiding Veneuze trombose is een aandoening waarbij een stolsel (bloedprop) gevormd wordt in één van de venen (aderen) van de bloedsomloop. Jaarlijks worden één tot drie op de duizend personen getroffen

Nadere informatie

Van monogeen naar multifactorieel: 2ontwikkelingen in de moleculaire genetica

Van monogeen naar multifactorieel: 2ontwikkelingen in de moleculaire genetica februari 2002 2 MTI Onderwijs Ziekteleer 2002 Divisie Medische Genetica Koppelingsonderzoek Richard Sinke februari 2002 Van monogeen naar multifactorieel: 2ontwikkelingen in de moleculaire genetica Richard

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1

Samenvatting Hoofdstuk 1 Samenvatting Om een duidelijk inzicht te krijgen in de evolutionaire krachten die tot de enorme biodiversiteit in de natuur leiden, probeert de evolutionaire biologie modellen te ontwikkelen die de essentie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/26946 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/26946 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/26946 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Deelen, Joris Title: Genetic and biomarker studies of human longevity Issue Date:

Nadere informatie

geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens Woord vooraf

geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens Woord vooraf Woord vooraf In 1984, 24 jaar geleden studeerde in de Vakgroep Nieuwste Geschiedenis van de Universiteit Gent een jongeman af aan wie ik de opdracht had gegeven een eindverhandeling te schrijven over de

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting Bij patiënten die met antikanker geneesmiddelen worden behandeld wordt een grote interindividuele variabiliteit gezien in de antitumor werking en de bijwerkingen. Naast klinische

Nadere informatie

Simulatie van een DNA-vaderschapstest

Simulatie van een DNA-vaderschapstest Simulatie van een DNA-vaderschapstest Concreet voorbeeld (Art. Lode Ramaekers Het belang van Limburg do. 24/01/02) Manu (fictieve naam) wil zekerheid, klaarheid over het biologische vaderschap van het

Nadere informatie

2 e SMT Workshop Moleculaire Typeringen spa typering en MLST

2 e SMT Workshop Moleculaire Typeringen spa typering en MLST 2 e SMT Workshop Moleculaire Typeringen spa typering en MLST 28 30 Januari, 2013 UMC Utrecht en RIVM Leo M Schouls Laboratorium voor Infectieziekten en Screening (LIS) Centrum voor Infectieziektebestrijding

Nadere informatie

De jager-verzamelaar werd boer. Een archeologische kijk op een evolutionaire challenge.

De jager-verzamelaar werd boer. Een archeologische kijk op een evolutionaire challenge. De jager-verzamelaar werd boer. Een archeologische kijk op een evolutionaire challenge. Eén van de belangrijkste scharniermomenten in de menselijke geschiedenis totnogtoe is ongetwijfeld de stap van een

Nadere informatie

Neanderthaler Genoom PROBUS 25 november 2015. Presentatie van Allan R. de Monchy

Neanderthaler Genoom PROBUS 25 november 2015. Presentatie van Allan R. de Monchy Neanderthaler Genoom PROBUS 25 november 2015 Presentatie van Allan R. de Monchy Onze Erfelijkheid; Genetische en cel kennis opfrissen. Als we in de eerste plaats kijken naar de mens dan bestaan wij uit

Nadere informatie

De volgende vragen testen je kennis van de meest voorkomende vaktermen in de klassieke genetica. Welk woord ontbreekt in de volgende zinnen?

De volgende vragen testen je kennis van de meest voorkomende vaktermen in de klassieke genetica. Welk woord ontbreekt in de volgende zinnen? Populatiegenetica Versie 2006-2007 Vragen bij COO Belangrijke begrippen De volgende vragen testen je kennis van de meest voorkomende vaktermen in de klassieke genetica. Welk woord ontbreekt in de volgende

Nadere informatie

Speuren in het papieren en erfelijk verleden van de visserij

Speuren in het papieren en erfelijk verleden van de visserij Speuren in het papieren en erfelijk verleden van de visserij Volckaert Filip, Cuveliers Els, Schaerlaekens Dirk, Maes Gregory Laboratorium voor Diversiteit en Systematiek van Dieren Katholieke Universiteit

Nadere informatie

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014)

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) V. César (CRA-W) Samenvatting Het Waals onderzoekscentrum voor de landbouw onderzoekt sinds 1999 de populaties van de aardappelplaag.

Nadere informatie

INBO.R.2015.7158296. Genetische diversiteit van de INBO-zaadboomgaard van boskers. Bart De Cuyper

INBO.R.2015.7158296. Genetische diversiteit van de INBO-zaadboomgaard van boskers. Bart De Cuyper INBO.R.2015.7158296 Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse overheid Genetische diversiteit van de INBO-zaadboomgaard van boskers Bart De Cuyper Auteurs: Bart De Cuyper Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek

Nadere informatie

SZH voor levend erfgoed

SZH voor levend erfgoed SZH voor levend erfgoed Verwantschap Kor Oldenbroek en Myrthe Maurice Informatieochtend Drentsche Patrijshonden Woudenberg 15 februari 2014 Programma Wat kunt u vanmorgen verwachten: - Wat is verwantschap?

Nadere informatie

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier Berry B. van der Hoorn, Kevin K. Beentjes, Maartje Kijne-van der Sluis Naturalis Biodiversity Center, DNA Barcoding

Nadere informatie

Hoe veredel je voor duurzame resistentie in aardappel en de rol van moleculaire merkers?

Hoe veredel je voor duurzame resistentie in aardappel en de rol van moleculaire merkers? Hoe veredel je voor duurzame resistentie in aardappel en de rol van moleculaire merkers? Edith Lammerts van Bueren Louis Bolk Instituut, Wageningen University DNA labs, 8 maart 2013 De schrik van elke

Nadere informatie

Genetische verschillen tussen pluimveerassen

Genetische verschillen tussen pluimveerassen Genetische verschillen tussen pluimveerassen Richard rooijmans Themadag Fokkerij en behoud van vitale kippenrassen nimal Breeding & Genomics entre Introductie Het kippen genoom Wat zijn genetische verschillen

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

Tools voor genetische analyse in polyploïde gewassen: een brug tussen aardappels, bloemen en groenten

Tools voor genetische analyse in polyploïde gewassen: een brug tussen aardappels, bloemen en groenten Tools voor genetische analyse in polyploïde gewassen: een brug tussen aardappels, bloemen en groenten 12 mei 2014, Netwerkdag TKI Uitgangsmaterialen Chris Maliepaard, Wageningen UR Plant Breeding Polyploïde

Nadere informatie

Stotterend DNA en schizofrenie Jacobine Buizer-Voskamp

Stotterend DNA en schizofrenie Jacobine Buizer-Voskamp Stotterend DNA en schizofrenie Jacobine Buizer-Voskamp DNA-LAB DAG 09 03 2012 Neuropsychiatrische aandoeningen Schizofrenie, autisme, bipolaire stoornis Grote impact samenleving Functioneren sterk beïnvloed:

Nadere informatie

Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op?

Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op? Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op? Expertisecentrum Genetica Gezelschapsdieren Prof. dr. Jan Rothuizen Departement Geneeskunde van Gezelschapsdieren Faculteit Diergeneeskunde

Nadere informatie

DNA als gerechtelijk bewijsmateriaal

DNA als gerechtelijk bewijsmateriaal DNA als gerechtelijk bewijsmateriaal DRS. Ate D. KloosterMan NEDERLANDS FORENSISCH INSTITUUT DNA als gerechtelijk bewijsmateriaal Drs. Ate D. Kloosterman Nederlands Forensisch Instituut (NFI) Volmerlaan

Nadere informatie

Leerlinghandleiding. Afsluitende module. Wie van de drie?

Leerlinghandleiding. Afsluitende module. Wie van de drie? Leerlinghandleiding Afsluitende module Wie van de drie? Ontwikkeld door het Forensic Genomics Consortium Netherlands in samenwerking met Its Academy Tekst Gerrianne Koeman - van der Velde, Dianne Hamerpagt,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9 Nederlandse samenvatting en discussie 158 Chapter 9 Variaties in het humane genoom: geschikte markers voor weefsel identificatie en het testen van allelische instabiliteit 9.1 Samenvatting en algemene

Nadere informatie

Counseling over QF-PCR en array. Caroline Bax en Eva Pajkrt, perinatologen VUMC en AMC

Counseling over QF-PCR en array. Caroline Bax en Eva Pajkrt, perinatologen VUMC en AMC Counseling over QF-PCR en array Caroline Bax en Eva Pajkrt, perinatologen VUMC en AMC Inleiding Conventionele chromosoom analyse wordt sinds de jaren 60 gebruikt. Cytogenetische diagnose: Aneuploidie (On)gebalanceerde

Nadere informatie

Algemene achtergrondtekst Farmacogenetica Thiopurine S-methyltransferase (TPMT)

Algemene achtergrondtekst Farmacogenetica Thiopurine S-methyltransferase (TPMT) Algemene achtergrondtekst Farmacogenetica Thiopurine S-methyltransferase (TPMT) Laatst gewijzigd: 17 juni 2015 Begrippen in de farmacogenetica Het genotype is de erfelijke informatie over een bepaalde

Nadere informatie

De klinische relevantie van genetische variatie van de gastheer bij bacteriële meningitis

De klinische relevantie van genetische variatie van de gastheer bij bacteriële meningitis De klinische relevantie van genetische variatie van de gastheer bij bacteriële meningitis Marieke Sanders, PhD student Lab. Immunogenetica & Kinderinfectieziekten VUmc Servaas Morré & Marceline van Furth

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20981 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20981 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20981 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Almomani, Rowida Title: The use of new technology to improve genetic testing Issue

Nadere informatie

DNA vergeleken, dat in alle organismen voorkomt. Dit DNA is betrokken bij de energievoorziening van de cel. In blauw zijn de meercellige organismen

DNA vergeleken, dat in alle organismen voorkomt. Dit DNA is betrokken bij de energievoorziening van de cel. In blauw zijn de meercellige organismen 1 2 3 Deze levensboom is gemaakt aan de hand van verschillen in DNA. Hiervoor is DNA vergeleken, dat in alle organismen voorkomt. Dit DNA is betrokken bij de energievoorziening van de cel. In blauw zijn

Nadere informatie

Waar staan we 10 jaar na het Menselijk Genoom project?

Waar staan we 10 jaar na het Menselijk Genoom project? Lessen voor de XXI-ste eeuw, 19/11/2012 Waar staan we 10 jaar na het Menselijk Genoom project? Het voorbeeld van multiple sclerose. An Goris Laboratorium voor Neuroimmunologie Green et al. Nature 2011

Nadere informatie

Programma. Weten en Geloven. grote getallen. Weten en Geloven. 20.00 Opening Een goed idee. 20.05 Inleiding over Big Bang, evolutie, ID

Programma. Weten en Geloven. grote getallen. Weten en Geloven. 20.00 Opening Een goed idee. 20.05 Inleiding over Big Bang, evolutie, ID Weten en Geloven Programma 20.00 Opening Een goed idee 20.05 Inleiding over Big Bang, evolutie, ID Schepping, Evolutie en Intelligent Design 20.30 Vragen 20.45 Koffie 21.00 Schepping en ID in de Bijbel

Nadere informatie

geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars Boek 2 de maatschappij Woord vooraf

geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars Boek 2 de maatschappij Woord vooraf Woord vooraf Marc Vermeersch heeft een merkwaardige onderneming opgezet. Zijn serie boeken over de mens en de mensheid wil een synthese en interpretatie brengen van een immense hoeveelheid kennis, die

Nadere informatie

Basisstof 7 Genetische variatie

Basisstof 7 Genetische variatie Afbeelding 33. RNA-interferentie.1 RNA bevat 2 complementaire sequenties die aan elkaar plakken, zodat er een haarspeld structuur ontstaat (1 van afbeelding 33). Het enzym Dicer knipt het dubbele RNA in

Nadere informatie

Moleculaire Genetica. 2 e Kan Biomedische Wetenschappen K.U.Leuven

Moleculaire Genetica. 2 e Kan Biomedische Wetenschappen K.U.Leuven Moleculaire Genetica 2 e Kan Biomedische Wetenschappen K.U.Leuven Prof. Peter Marynen 2000 2001 MOLECULAIRE GENETICA 1 1. Morfologie van een genoom 5 1.1 Het humaan genoom 5 Algemene organisatie 5 Genen

Nadere informatie

What to include in an array report?

What to include in an array report? What to include in an array report? December 17-19, 2007 Nicole de Leeuw, PhD Department of Human Genetics Radboud University Nijmegen Medical Centre The Netherlands Array analyse criteria a) SNP call

Nadere informatie

Gentechnologie & moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1999-2000 eerste zit

Gentechnologie & moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1999-2000 eerste zit Gentechnologie en moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1 Gentechnologie & moleculaire analysetechnieken Godelieve Gheysen 1999-2000 eerste zit Gentechnologie en moleculaire analysetechnieken

Nadere informatie

Erfelijkheidsleer en populatiegenetica

Erfelijkheidsleer en populatiegenetica Erfelijkheidsleer en populatiegenetica Samen Friese paarden fokken Studieclub Fokvereniging Het Friesche Paard Zuid Nederland Gemonde 21 maart 2014 Even voorstellen Wie is Myrthe Maurice Van Eijndhoven

Nadere informatie

Newsletter April 2013

Newsletter April 2013 1. Inleiding Met het thema van deze nieuwsbrief willen we ons richten op de fundamenten van het fokken: de basisgenetica. Want of je het nu wil of niet. dit is ook de basis voor een succesvolle fok! Misschien

Nadere informatie

INHOUD Boekdeel 1: Determinanten en Evolutie

INHOUD Boekdeel 1: Determinanten en Evolutie INHOUD Boekdeel 1: Determinanten en Evolutie Woord vooraf xvi DEEL I : INLEIDING HOOFDSTUK 1 : Voorstelling van de bio-antropologie 3 1.1 WAT IS BIO-ANTROPOLOGIE? 3 1.2 WAT IS BIO-ANTROPOLOGIE NIET? 8

Nadere informatie

Informatiebrochure. Over DNA-onderzoek. 10 jaar Forensisch DNA-laboratorium UZA

Informatiebrochure. Over DNA-onderzoek. 10 jaar Forensisch DNA-laboratorium UZA Informatiebrochure Over DNA-onderzoek 10 jaar Forensisch DNA-laboratorium UZA 1. DNA in ons lichaam...4 1.1 Erfelijk materiaal...4 1.2 Uniek voor alle wezens...4 1.3 Identiek in alle cellen...4 2. DNA

Nadere informatie

Genome editing bij (landbouwhuis)dieren: kansen en beperkingen. Martien Groenen

Genome editing bij (landbouwhuis)dieren: kansen en beperkingen. Martien Groenen Genome editing bij (landbouwhuis)dieren: kansen en beperkingen Martien Groenen Een breed en divers toepassingsgebied Voorkomen van infectieziekten bij de mens B.v. Malariamug Diermodellen voor humane ziekten

Nadere informatie

Nederlandse SAMENVATTING

Nederlandse SAMENVATTING Nederlandse SAMENVATTING S Sarcoïdose Sarcoïdose, ook wel bekend als de ziekte van Besnier-Boeck, heeft een onbekende oorzaak. De ziekte kenmerkt zich door de aanwezigheid van ontstekingshaarden in diverse

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Afsluitende module. Op zoek naar een gen in een databank

Docentenhandleiding. Afsluitende module. Op zoek naar een gen in een databank Docentenhandleiding Afsluitende module Op zoek naar een gen in een databank Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

DNA-lab dag. 9 maart 2012. Forensisch DNA-onderzoek: Puzzelen met pieken

DNA-lab dag. 9 maart 2012. Forensisch DNA-onderzoek: Puzzelen met pieken DNA-lab dag 9 maart 2012 Forensisch DNA-onderzoek: Puzzelen met pieken Forensisch DNA-onderzoek: puzzelen met pieken Niveau Vak Leerdoelen Aansluitend bij Benodigde voorkennis indien apart gebruikt Bovenbouw

Nadere informatie

Inteelt en genetische diversiteit van de Cavalier King Charles Spaniel op basis van afstammingsgegevens

Inteelt en genetische diversiteit van de Cavalier King Charles Spaniel op basis van afstammingsgegevens Inteelt en genetische diversiteit van de Cavalier King Charles Spaniel op basis van afstammingsgegevens // dr. Steven Janssens, lic. Katrien Wijnrocx en prof. Nadine Buys Livestock Genetics, KULeuven Data

Nadere informatie

Werkgroep kleine herkauwers. bepaald sjabloon. U kan deze website zelf gebruiken op

Werkgroep kleine herkauwers. bepaald sjabloon. U kan deze website zelf gebruiken op vzw Steunpunt Levend Erfgoed 29 Werkgroep kleine herkauwers Genetische diversiteit van Vlaamse en Kempense geit vraagt gezamenlijke actie Wat heel wat fokkers van deze twee oude geitenrassen al vermoedden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 247 Hartfalen is een complexe aandoening waarbij het hart niet in staat is om een voldoende bloedstroom te genereren waardoor weefsels en organen niet van voldoende voedingsstoffen

Nadere informatie

Dutch Summary. Samenvatting

Dutch Summary. Samenvatting Dutch Summary Samenvatting 168 Samenvatting Ongeveer 1 op de 100 mensen kan geen pasta, brood of koekjes eten, omdat ze lijden aan de ziekte coeliakie. Coeliakie wordt veroorzaakt door een van de meest

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting

Chapter 9. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Type 2 diabetes mellitus komt vaak binnen families voor en is een multifactoriële aandoening, d.w.z. dat meerdere erfelijke factoren samen met omgevingsfactoren een rol spelen

Nadere informatie

PhD Thesis Wouter J. Peyrot

PhD Thesis Wouter J. Peyrot PhD Thesis Wouter J. Peyrot NEDERLANDSE SAMENVATTING In het eerste deel van dit proefschrift wordt de complexe relatie tussen genetische effecten en omgevingsfactoren bij het ontstaan van depressie onderzocht

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 76 november 2012 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 20, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie