newton Finland Liever onafhankelijk dan duurzaam December 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "newton Finland Liever onafhankelijk dan duurzaam December 2010"

Transcriptie

1 December 2010 newton Magazine ter inspiratie van E.ON-relaties in de Benelux Energiemarkt uit dal? Zonnige toekomst voor zonne-energie Alpha Ventus op volle zee Johannes Teyssen over de strategie van E.ON Meer groene stroom uit biomassa Finland Liever onafhankelijk dan duurzaam

2 Column Portfolio (mis)management? In elke uitgave van newton geven vooraanstaande personen hun visie op ontwikkelingen in de energiesector. Dit keer is dat prof. Wim Sinke, Solar expert van ECN Dit wordt de eeuw van de overgang naar een duurzame energiehuishouding. Als het goed is, tenminste. De International Energy Agency (IEA) is enige tijd geleden begonnen met de ontwikkeling en publicatie van roadmaps voor een aantal sleuteltechnologieën, zoals zonne-energie en windenergie. De IEA doet dat vanuit een diepgevoelde overtuiging dat het energieroer om moet en dat de wereld haast moet maken met de energietransitie om grote problemen te voorkomen. Problemen met betrekking tot klimaatverandering, voorzieningszekerheid, toegang tot energie, enzovoorts. U kent het rijtje. De roadmaps zijn opgesteld door IEA-teams in nauwe samenwerking met topspecialisten uit de hele wereld en uit alle relevante stakeholder groepen. Door de oogharen kijkend naar die documenten is het duidelijk: duurzame energie gaat in de eerste helft van deze eeuw groot en goedkoop worden. Als het goed is, tenminste. Er bestaat eigenlijk heel weinig twijfel aan het potentieel voor kostenreductie van duurzame bronnen. Het enige wat we hoeven te doen is de leercurve doorlopen. Met andere woorden: in een continu proces de gecombineerde effecten van schaal en ervaring aan de ene kant en innovaties aan de andere kant realiseren. Dat gaat zeker niet vanzelf, maar 30 jaar ervaringen geven groot vertrouwen in de toekomst. Die ontwikkeling staat of valt echter met de mogelijkheid om de duurzame energiebronnen te integreren in het energiesysteem. Grootschalige inpassing van duurzame bronnen kán, maar alleen als de elektriciteitsinfrastructuur flexibel is. Het variabele aanbod van zon en wind, tezamen met het aanbod van andere bronnen moet immers passen op de vraag. Dat vraagt om portfoliomanagement, want het gaat absoluut niet vanzelf goed. Hoewel het probleem op verschillende manieren kan worden opgelost, is duidelijk dat de mogelijke komst van een fors aantal nieuwe (kolen- en kern) centrales die niet-regelbaar basislastvermogen leveren haaks staat op de noodzaak van een flexibele infrastructuur (nog ervan afgezien dat nieuwe kolencentrales zonder de garantie van CO 2 -opslag verboden zouden moeten worden als we klimaatverandering serieus nemen). Die centrales moeten 40 jaar of meer draaien en dat is precies de periode waarin zon en wind heel groot kúnnen, en volgens velen móeten gaan worden. Wat we ook doen, het mag de toekomstige mogelijkheden voor verduurzaming niet blokkeren. Het wordt tijd voor een nieuwe vorm van no regret beleid.

3 newton 3 Newton Colofon Inhoud Energiemarkt klimt voorzichtig uit dal 4 Sir Isaac Newton, Brits natuurkundige, wiskundige, filosoof en alchemist (4 januari maart 1727). In 1672 werd Newton gekozen tot lid van de Royal Society na een telescoop te hebben geschonken die niet uitging van het gebruik van lenzen (en de onvermijdelijke lichtbreking), maar werkte op basis van weerkaatsing van licht. In dat jaar publiceerde hij een eerste wetenschappelijke verhandeling over optica. Die verhandeling werd goed ontvangen, afgezien van kritiek van Robert Hooke en Christiaan Huygens over Newton s theorie dat licht uit deeltjes in plaats van uit golven zou bestaan. Hoewel het artikel redelijk was ontvangen bleef Newton huiverig voor het publiceren van zijn resultaten: hij vond roem en eer wel leuk, maar kon slecht tegen kritiek! Pas in 1704 (na de dood van Hooke) publiceerde hij een volledig verslag van zijn onderzoekingen in de optica, in zijn boek Opticks. newton is een uitgave van E.ON Benelux voor zakelijke relaties Redactie E.ON Benelux: Maxim Brouwer, Ellen Hoogerdijk Pilgrims: Nico Blaauw, Jacinta Janmaat Contactgegevens E.ON Benelux Postbus AP Rotterdam Fotografie & beeldmateriaal ANP Photo, Nuon Helianthos, Alpa Ventus Finland: liever onafhankelijk dan duurzaam 6 Rioolzuiveraars worden energieproducenten 10 Johannes Teyssen over de strategie van E.ON 12 Het duurzaamheidsbeleid van Rutte I Tekstbijdragen Hanno Bakkeren, Jan Bletz, Nils Elzenga,Wilmie Geurtjens, Aren van Muijen, Maarten van der Schaaf Vormgeving LVB Networks, Amersfoort Uur van de waarheid voor elektrische auto 16 Met minder subsidie meer 18 groene stroom uit biomassa Superboiler voor Almere 20 Illustratie Joep Bertrams Productie Effector, Breda De kracht van de zon 22 Over energiecentrales in de woestijn Zonnige toekomst voor zonne-energie In perspectief 27 Cartoon Joep Bertrams Alpha Ventus maakt stroom op volle zee 28 English summaries Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of bewerken van artikelen of beeldmateriaal is toestemming nodig van E.ON Benelux. In de meeste gevallen zal die graag worden verleend. De mening van personen of organisaties in de artikelen vertegenwoordigt niet het standpunt van E.ON Benelux, tenzij nadrukkelijk aangegeven.

4 newton 4 Energiemarkt klimt voorzichtig uit dal De energiemarkten in Nederland en België kampten de afgelopen twee jaar met een sterk afnemende vraag. Inmiddels zijn de eerste voorzichtige tekenen van herstel zichtbaar. Energieverbruik 2009 % mutatie t.o.v ,0 0-2,0-4,0-6,0-8,0-10,0 totaal aardgas aardolie elektriciteit Bron: CBS steenkool Het beeld van de Nederlandse energiemarkt met stabiele groeicijfers van enkele procenten per jaar kreeg in 2009 een flinke deuk. In de slipstream van de economische recessie daalde de vraag naar elektriciteit aanzienlijk. Een blik op de verbruikcijfers van het CBS leert dat het elektriciteitsverbruik in 2009 met 5,5 procent daalde vergeleken met een jaar eerder. In de eerste helft van 2010 zette de dalende trend door. Vergeleken met dezelfde periode in 2009 was er een daling van 4,5 procent en afgezet tegen de eerste helft van 2008 bedroeg de afname zelfs 9 procent. Netbeheerder TenneT gaf aan dat vanaf augustus dit jaar zich een voorzichtig herstel lijkt af te tekenen. Ook in België liep de vraag terug: in 2009 werd 6 procent minder elektriciteit verbruikt dan in Verschil met Nederland is wel dat in België in de eerste helft van 2010 het herstel al inzette. Uit cijfers van netbeheerder Elia blijkt dat het verbruik met ruim 4 procent toenam. Recessie Wat zeggen deze cijfers nu precies? Wim van der Veen, consultant bij energiekennisbedrijf KEMA, vindt de daling in 2009 aanzienlijk. Temeer daar voor 2009 een stijging van de vraag naar elektriciteit werd verwacht. De daling is duidelijk een gevolg van de recessie. Je ziet dit vooral terug in het lagere verbruik door de industrie waar sprake was van forse vraaguitval. Van der Veen wijst erop dat ook het kleinverbruik daalde, iets wat volgens hem minder makkelijk te verklaren is. Deels komt dit waarschijnlijk door de recessie. Daarnaast hebben ook de destijds hoge prijzen mogelijk een rol gespeeld. Net als Van der Veen vindt ook Marcus van den Hoek, energiemarktdeskundige bij Deloitte, de daling van de elektriciteitsvraag in Nederland en België relatief groot: De laatste jaren was in Westerse landen met industrie sprake van een trendmatige groei. Dat er in dan in twee jaar bijna tien procent af gaat, is significant. Gasvraag stijgt De vraag naar gas vertoonde de laatste twee jaar een ander patroon. In 2009 was in het gasverbruik zowel in Nederland als België nog een stijging zichtbaar, al was deze afgevlakt naar ongeveer 1 procent. In het eerste helft van 2010 was er bovendien in beide landen sprake van een sterke stijging: +17 procent. Deels zal dit laatste te maken hebben met de strenge winter, maar Van den Hoek ziet ook andere factoren. Bij het huishoudelijk verbruik is het verband tussen enerzijds verbruik en anderzijds conjunctuur en prijs veel lager. Verder zie ik in België dat de dynamiek voor de gasmarkt beperkt is. De ontwikkelingen op de energiemarkt worden meer bepaald door de Belgische aansluiting op het Franse nucleaire net.

5 newton 5 Terrein bij Delfzijl in afwachting van bouwplannen De plannen voor nieuwe centrales hangen nu als het ware in de lucht Dat hangt ook samen met de magere langetermijnverwachtingen voor energieverbruik in Europa. Het is geen afstel van de investeringen, wel uitstel. Behalve nieuwe kolencentrales ziet Van den Hoek ook dat andere energieprojecten worden uitgesteld, zoals de bouw van een LNGterminal in Delfzijl. Voorzichtig Voor energiebedrijven is het belangrijk om op de heftige marktontwikkelingen, vooral op de elektriciteitsmarkt, te reageren. Je neemt als energiebedrijf posities in ten aanzien van inkoop, stelt Van der Veen (KEMA). In de afgelopen tijd zorgde daling van de vraag voor een mismatch tussen inkoop en verkoop. Dat willen energiebedrijven niet te lang laten voortduren, hoewel ze langlopende contracten natuurlijk niet zomaar kunnen openbreken. Van der Veen suggereert dat bij nieuw af te sluiten contracten zowel de (zakelijke) klant als energiebedrijf voorzichtig te werk gaan. De economische vooruitzichten zijn onzeker en toch wil je inkoop en verkoop op elkaar afstemmen. Daar komen de fluctuerende energieprijzen nog bij, wat partijen afwachtend maakt. En bovendien willen energiebedrijven nog marge op hun contracten maken. Dat maakt dat ze minder speculatief gedrag vertonen ten opzichte van ontwikkelingen in de markt. Van den Hoek (Deloitte) ziet een groeiende behoefte bij klanten aan meer flexibiliteit in de contracten. Men wil minder risico lopen ten aanzien van volumeverplichtingen. Op hun beurt willen energiebedrijven meer flexibel kunnen zijn richting hun leveranciers. Uitstel nieuwbouw Behalve manoeuvres rond energiecontracten signaleren Van der Veen en Van den Hoek ook dat energiebedrijven in een aantal gevallen bouwplannen voor nieuwe centrales voorlopig uitstellen. Van den Hoek: De plannen voor nieuwe centrales hangen nu als het ware in de lucht. Deze plannen worden getemporiseerd. Herstel Nu de economie weer voorzichtig aantrekt, verwachten Van der Veen en Van den Hoek voor de komende jaren een lichte stijging van de vraag. Het duurt waarschijnlijk tot 2012, misschien zelfs tot 2013, voordat de vraag weer op het niveau is van Voor de lange termijn is, behalve de economische groei, ook het overheidsbeleid richtinggevend voor de energievraag. Van den Hoek wijst op het beleid voor meer energieefficiency. In het verleden heeft dit beleid zich toch wel bewezen. Het levert veel op en ik verwacht dat de overheid dit beleid voortzet. Van der Veen is voorzichtiger: Het nieuwe kabinet moet weliswaar rekening houden met internationale afspraken, maar of de doelstelling van 1 tot 2 procent besparing per jaar wordt gehandhaafd, zal moeten blijken. Meer informatie

6 newton 6 E.ON World Finland Liever onafhankelijk dan duurzaam In Olkiluoto, een dorpje in het zuidwesten van Finland, wordt de modernste kerncentrale ter wereld gebouwd. Het megaproject verloopt allesbehalve soepel: de constructie van de European Pressurized Reactor heeft al vier jaar vertraging opgelopen en de bouwkosten zijn inmiddels verdubbeld tot maar liefst zes miljard euro. Toch stemde het Finse parlement afgelopen zomer in met de bouw van nog twee nieuwe kerncentrales. Het Finse energiebeleid dreigt 180 graden de verkeerde kant op te gaan. Een historische stap in de richting van een C0 2 -vrije toekomst. Zo noemde de Finse minister van Handel en Industrie Mauri Pekkarinen de toestemming die het Finse parlement op 1 juli 2010 verleende voor de bouw van twee nieuwe kerncentrales. In Finland leveren vier nucleaire installaties momenteel al een kwart van de totale elektriciteitsvraag. Als de kerncentrale in Olkiluoto en de twee nog te bouwen centrales klaar zijn, kan Finland vrijwel volledig voorzien in zijn eigen elektriciteitsvoorziening, licht Timo Ritonummi, hoofdingenieur van het Finse energiedepartement enthousiast toe. Onze productie zal bovendien grotendeels C0 2- vrij zijn, voegt hij er trots aan toe. De vreugde op het ministerie wordt geenszins gedeeld door Finse milieuorganisaties. De Finse Natuur Liga noemt de beslissing een drama. Greenpeace Finland spreekt van een stap terug in de tijd. Alles wat mis kon gaan bij de bouw van Olkiluoto-3 is misgegaan, verzucht Leo Stranius, directeur van de Finse Natuur Liga. En toch besluit het parlement om nog twee licenties af te geven. Ongelooflijk. Stranius somt de problemen rondom Olkiluoto-3 op. Het fundament van de centrale moest opnieuw worden gelegd door fouten met de betonstorting. Daarnaast bleek dat de Franse bouwer Areva ongekwalificeerde onderaannemers inzette. Eigenlijk moest de centrale al in 2009 klaar zijn, inmiddels hoopt Areva op Maar niemand durft meer een datum te noemen. De kosten, oorspronkelijk geraamd op 3 miljard euro, zijn opgelopen tot 6 miljard. Wie voor die drie miljard moet opdraaien is nog onduidelijk. Stranius: Areva en het

7 newton 7 Finse TVO, eigendom van energiebedrijven, industrie en gemeenten, zijn daarover in een felle ruzie beland. De zaak ligt bij de rechter. Leggen renewables het af? De twee milieuorganisaties zijn niet alleen bezorgd over de huidige problemen in Olkiluoto, ze vinden ook dat minister Pekkarinen de Finse bevolking verkeerd voorlicht over de milieu-impact van kernenergie. Kernenergie wordt ten onrechte een CO 2 -vrije technologie genoemd, zegt Juha Aromaa van Greenpeace Finland. Bij de bouw van de centrale en bij het winnen van de nucleaire grondstof uranium komt wel degelijk CO 2 vrij. Daarnaast is er natuurlijk nog altijd geen oplossing voor het nucleair afval. Beide milieuclubs vrezen dat de keuze voor kernenergie bovenal een keuze is tegen de ontwikkeling van duurzame energiebronnen. Aromaa: Olkiluoto heeft ons geleerd dat een nieuwe kerncentrale minstens 6 miljard euro kost. Als de industrie nog twee van zulke reactoren gaat bouwen zal er weinig geld overblijven om te investeren in duurzame energiebronnen. Stranius heeft nog goede hoop dat de hoge kosten de Finse energiebedrijven Teollisuuden Voima en Fennovoima er uiteindelijk van zullen weerhouden om met de bouw van nieuwe kerncentrales te beginnen. De energiebedrijven hebben nog geen overeenstemming bereikt met Areva over de prijs voor de nieuwe centrales. Ze maken nu hun rekensommetjes. Als ze dat goed doen zien ze hopelijk in dat investeren in renewables hen meer oplevert. Maar op het ministerie twijfelt hoofdingenieur Ritonummi niet over de komst van de twee nieuwe centrales. Het politieke debat is voorbij. Het is tijd dat we het gekozen beleid gaan uitvoeren. >> Het politieke debat is voorbij. Het is tijd dat we het gekozen beleid gaan uitvoeren

8 newton 8 Kern van de zaak Waarom wil Finland in eigen land kernenergie produceren? Daarvoor zijn twee redenen. Allereerst wordt kernenergie beschouwd als oplossing om onafhankelijk te worden van de import van elektriciteit uit Rusland Finlands historische vijand. Die import bereikte volgens Finland Statistics vorig jaar zijn hoogste niveau ooit: 15 procent. Dat percentage zal verder oplopen als de stekker over een paar jaar uit een aantal oude kolencentrales wordt getrokken. Daarnaast wil de Finse regering de machtige en energieverslindende papier- en metaalindustrie in het land tegemoetkomen, denkt het hoofd van de Finse Natuur Liga. Door licenties voor nieuwe kerncentrales af te geven gaat een lang gekoesterde wens van de industrie in vervulling. Hiermee wil de regering de industrie een duidelijk signaal geven: elektriciteit in Finland zal de komende jaren goedkoop blijven, dus ga niet weg. De afgelopen jaren hebben steeds meer Finse papier- en houtbedrijven hun Drijvend productielocaties ijsblok bij Groenland verplaatst naar Azië en Latijns-Amerika vanwege de lagere loonkosten en de nabijheid van grote afzetmarkten. De regering wil verdere uitstroom voorkomen, omdat de zware industrie veel Finnen werk biedt. Winter in Helsinki Vieze én schone bronnen Deze regering vindt energieonafhankelijkheid belangrijker dan de ontwikkeling van duurzame bronnen, constateert Timo Määttä, ingenieur bij Motiva, de Finse overheidsinstantie gericht op de ontwikkeling en promotie van duurzame energie. Maar als we zelfstandig in onze energie willen voorzien, wat op zich geen gekke gedachte is natuurlijk, hebben we zowel kernenergie als renewables nodig. Naast het verlenen van licenties voor de bouw van kerncentrales streeft de regering daarom naar het verhogen van renewables in de energiemix. Dat streven is geen losse flodder, zegt Määttä die wijst op de invoering van een feed in tarief voor producenten van windenergie en biogas. Op 1 januari 2010 gaat die regeling van start. Tot 2020 investeert de overheid daarin jaarlijks 400 miljoen euro. Die investeringen moeten er de komende tien jaar toe leiden dat het aandeel renewables stijgt van 28 procent in 2008 naar 38 procent in Dat is zeker haalbaar, zegt Määttä. In tegenstelling tot de milieuorganisaties is Määttä, die persoonlijk overigens geen voorstander is van kernenergie, niet bang dat de ontwikkeling van renewables in het gedrang komt nu het Finse bedrijfsleven miljarden gaat investeren in de bouw van nieuwe kerncentrales. Er zijn nog genoeg bedrijven die kunnen en willen investeren in renewables. Onze huidige windenergiecapaciteit is slechts 200 MW, maar het potentieel is vergelijkbaar met Denemarken. De regering streeft naar een capaciteit van MW in 2020, maar als ik alle plannen van de industrie optel kom ik nu al uit op à MW. Leo Stranius bevestigt Määttä s idee dat de Finse regering energieonafhankelijkheid ver-

9 newton 9 Het energieverbruik is enorm. Een Fin heeft twee keer zoveel energie nodig als bijvoorbeeld een Duitser kiest boven het bevorderen van duurzame energie. Kijk maar naar het belasten van fossiele brandstoffen. Binnenkort treedt een belasting in werking voor het gebruik van kolen, olie en gas, stuk voor stuk geïmporteerde brandstoffen. Milieuorganisaties zijn natuurlijk blij met zo n belasting, maar het is nogal teleurstellend om te zien dat turf, een zeer vervuilende, maar nationaal gewonnen energiebron wordt vrijgesteld van CO 2 -belasting. Stranius beschrijft turf als Finlands eigen olie. Het is goed voor 6 tot 10 procent van de Finse energievoorziening. Het is big business en levert duizenden banen op, maar bij de verbranding wordt de biodiversiteit zwaar aangetast en komt er meer CO 2 vrij dan bij kolen. Door turf niet te belasten laat de regering zien dat het handelt uit angst in plaats van uit een weloverwogen toekomstvisie. Energieslurpers Zo n weloverwogen toekomstvisie zou volgens Stranius moeten beginnen bij de aanpak van Finlands hoge energiegebruik. Het energieverbruik is enorm. Een Fin heeft twee keer zoveel energie nodig als een Duitser. Die hoge vraag is deels het gevolg van het strenge klimaat, maar de staal-, hout- en papierindustrie zijn de voornaamste energieslurpers in Finland. Daar staat tegenover dat de papier- en houtindustrie ook een grote producent van bio-energie zijn. Stranius: Sinds de jaren zeventig genereren houtbedrijven al elektriciteit uit biomassa tijdens hun productieproces. Dankzij hen hebben we relatief veel duurzame energie in Finland. Desalniettemin kan de energie efficiëntie van de industrie nog behoorlijk verbeteren, stelt de milieukundige. De overheid zou dat moeten stimuleren door de prijs te verhogen. Nu wordt elektriciteit zwaar gesubsidieerd. De elektriciteitsprijzen voor burgers en vooral voor de industrie behoren tot de laagste in Europa. De Finse overheid lijkt op korte termijn niet van plan om te korten op de energiesubsidies. Terwijl de Europese Commissie lidstaten aanmoedigt het energieverbruik te verminderen met 20 procent, neemt de Finse regering genoegen met een efficiëntie verbetering van 5 à 10 procent in Regelgeving of beleid om die voorzichtige doelstelling te realiseren ontbreekt nog. Stranius: Dat is zeer teleurstellend. Ook hier zie je dat de angst regeert. Angst dat de industrie naar het buitenland vertrekt en angst op een afstraffing door de achterban bij de komende verkiezingen. De industrielobby is heel machtig. Hoofdingenieur Timo Ritonummi op het Finse energiedepartement erkent dat het verhogen van de energieprijzen de beste manier is om energie efficiency te verbeteren. Maar dat kan maar tot op zeker hoogte, beweert hij. In Finland vormen de kosten voor verwarming en transport een groter aandeel in het gezinsbudget dan bijvoorbeeld in Nederland of België. Ritonummi wijst er bovendien op dat de industrie al een behoorlijke slag heeft gemaakt in het verbeteren van zijn energiehuishouding. Motiva-ingenieur Määttä valt Ritonummi bij. De industrie heeft tien jaar geleden in een gedragscode vastgelegd het energiegebruik aan te pakken. Hoewel de code juridisch niet bindend is, zijn de industriebedrijven er wel in geslaagd het gasverbruik met circa 10 procent te verminderen en 5 procent minder elektriciteit te gebruiken. Daar kwam overigens nauwelijks techniek aan te pas. Slim gebruik en het beter meten van het verbruik kan nu eenmaal al grote besparingen opleveren. Beide ingenieurs verwachten dat nieuwe technieken verdere efficiëntieverbeteringen zullen opleveren. Määttä: Finland heeft een van de grootste cleantech clusters ter wereld. Misschien ontstaat daar wel een gigant zoals Nokia. Volgens de Amerikaanse cleantech goeroe en investeerder Shawn Lesser is dat zeker niet ondenkbaar. Lesser heeft als oprichter van Sustainable World Capital een solide track record als het gaat om het voorspellen van the next big thing in technology. De Amerikaan voorspelde begin dit jaar dat Finland in 2010 wel eens een doorbraak zou kunnen beleven in schone technologie. Tot nu toe is dat nog niet gebeurd, maar wie weet wat 2011 voor de Finnen in petto heeft?

10 newton 10 vijf vragen Rioolzuiveraars worden energieproducenten Nu is het zuiveren van afvalwater nog een energieslurpend proces, maar als het aan de waterschappen ligt, gaat dat snel veranderen. Rioolwaterzuiveringsinstallaties moeten in de toekomst energie gaan produceren in plaats van consumeren. Net als huishoudelijk afval is rioolwater een potentiële energiebron. Merle de Kreuk, innovatietechnoloog bij waterschap Hollands Delta, legt uit hoe die energie gewonnen kan worden. 1. Waarom kost het zuiveren van rioolwater met de huidige installaties veel energie? 2. Hoe kunnen rioolwaterzuiveringsinstallaties worden getransformeerd tot energieproducenten? Rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi s) halen schadelijke stoffen uit ons afvalwater, waaronder organisch materiaal, fosfaat en ammonium. Om die stoffen eruit te halen wordt het water constant op en neer gepompt en belucht. Dat gebeurt soms nog met vrij ouderwetse technologieën. Met puntbeluchters bijvoorbeeld, waarbij een soort enorme slagroomklopper lucht in het water brengt. Een optimale waterkwaliteit, de prijs en de robuustheid van het systeem hebben altijd prioriteit gehad bij het ontwerpen van rwzi s. Aan het energetische component werd nauwelijks gedacht. Mede daardoor zijn rwzi s grootverbruikers van energie. Een standaardinstallatie verbruikt jaarlijks ongeveer 3 miljoen kwh, het jaarlijks elektriciteitsverbruik van ruim 850 huishoudens. Door rwzi s slimmer in te richten en het zuiveringsproces efficiënter te maken kunnen we 350 nieuwe bronnen van groene energie creëren in Nederland. Om rwzi s energieneutraal te laten opereren is er niet eens nieuwe technologie nodig, de bekende huidige technieken volstaan. Nieuwe technieken kunnen de efficiëntie van alle rwzi s wel verder verbeteren waardoor meer energie kan worden geproduceerd. Een bestaande techniek die nu steeds meer gebruikt wordt is plaatbeluchting. Daarbij belucht je het afvalwater met fijne belletjes en kun je het energieverbruik met ongeveer een derde verminderen. Ook kan je energie opwekken door de organische stoffen uit het afvalwater te vergisten. In dat proces ontstaat methaan dat weer kan worden ingezet als biogas. Ook kun je op die manier via warmtekracht koppeling elektriciteit en warmte produceren. In het merendeel van de installaties vind dit proces al plaats, maar dat kan nog worden geoptimaliseerd, bijvoorbeeld door het kraken van slib. Zo komt er meer grondstof beschikbaar voor het vergistingproces waardoor er ook meer biogas kan worden gemaakt.

11 newton 11 We moeten proberen de strijd tussen de verschillende bacteriën in balans te krijgen. Dat is de uitdaging. waterzuiveringsinstallatie 3. Begin 2011 wordt gestart met een proef om op een energie-efficiënte wijze stikstof uit afvalwater te verwijderen. Wat wordt precies getest? 4. Hoe groot acht u de kans dat de proef slaagt? 5. Wat als de proef onverhoopt mislukt? Onderzoekers van de TU Delft en de Radboud Universiteit Nijmegen ontdekten afgelopen jaar dat anammoxbacteriën zouden kunnen bijdragen aan het vergroten van de energieproductie van rwzi s. De bacterie wordt nu al gebruikt in warme afvalwaterstromen, zoals het water dat uit de slibvergister komt, maar we weten niet of het ook werkt in het veel koudere afvalwater in de zuivering. In februari starten we met een pilot op rwzi Dokhaven in Rotterdam. Door de anammoxbacterie in te zetten voor de stikstofverwijdering hoeven we naar verwachting minder te beluchten: dat scheelt veel energie. Daarnaast zorgt de bacterie ervoor dat we alle organische stoffen in het afvalwater kunnen benutten om biogas te maken. Nu gaat een deel van de organische stoffen verloren in het proces om ammonium en nitraat te verwijderen. Dat is zonde. Of de proef een succes wordt is onzeker. In afvalwater groeien bacteriën om het hardst. Je moet je voorstellen dat alle bacteriën in afvalwater proberen te overleven, the survival of the fittest. Hopelijk groeit de anammoxbacterie snel genoeg, want we kunnen niet constant anammox bacteriën aan het proces toevoegen: er moet een stabiele populatie ontstaan. We moeten proberen de strijd tussen de verschillende bacteriën in balans te krijgen. Dat is de uitdaging. Het feit dat de bacterie in de natuur zowel voorkomt in koud zeewater bij Groenland als in beekjes in Nederland sterkt ons in de gedachte dat de bacterie moet kunnen overleven in de rioolwaterzuiveringsinstallaties. Over twee jaar, als de proef afloopt, weten we dat zeker. Dat zou geen ramp zijn, maar wel heel jammer. Gelukkig zijn er nog allerlei andere manieren om energie uit afvalwater te halen. Advies- en ingenieursbureau DHV is bijvoorbeeld bezig met de inzet van een speciale brandstofcel met fosfaatterugwinning bij rwzi s. In 2005 hebben we ons gecommitteerd aan het verbeteren van onze energie-efficiëncie. In 2020 moeten alle rioolwaterzuiveringsinstallaties 30 procent minder energie verbruiken. Dat betekent een verbetering van 2 procent per jaar. We zitten midden in dat proces. Ik verwacht dat meerdere rwzi s in 2015 al energieneutraal zijn. Daarvoor kijken we ook naar het creëren van synergie met de omgeving. Biogas kun je bijvoorbeeld leveren aan een fabriek in de buurt, warmte kan worden gebruikt voor het verwarmen van huizen. Daarvoor zal samenwerking met energiebedrijven ook nodig zijn. Meer informatie

12 newton 12 E.ON presenteert nieuwe bedrijfsstrategie Focus, internationale groei en schonere, betere energie Cleaner & better energy is de kern van de nieuwe strategie van E.ON, die op 10 november werd gepresenteerd tijdens de jaarlijkse Capital Market Day in Londen. Dr. Johannes Teyssen, CEO van E.ON AG, licht de toekomstplannen toe. Wat is de huidige positie van E.ON in vergelijking met tien jaar geleden? Het afgelopen decennium is de energiewereld fundamenteel veranderd. Er is onder meer een serieus begin gemaakt met de transitie van conventionele naar duurzame energiebronnen en daarnaast is het politieke klimaat heel anders geworden. Twee jaar geleden kregen we verder te maken met een wereldwijde economische crisis die de energiemarkt zwaar onder druk zette. Dat zijn moeilijke omstandigheden, maar E.ON heeft zich keer op keer bewezen. Zo waren wij één van de eerste bedrijven die succesvol anticipeerde op de economische crisis. We beseften dat de situatie nooit meer zal worden zoals vóór de crisis, zodat we ons vanaf dat moment uitsluitend zijn gaan focussen op de toekomst. Anno 2010 staan we voor enkele grote uitdagingen die we niet met wishfull thinking, maar met een weldoordacht plan te lijf gaan. De nieuwe bedrijfsstrategie van E.ON moet allereerst leiden tot minder kapitaalintensieve groei. Onze investeringsfilosofie is: less capital, more value. Daarnaast kunnen we ons dankzij de nieuwe strategie en gewijzigde organisatiestructuur voortaan snel en resoluut aanpassen aan veranderende marktomstandigheden. Het uitgangspunt van onze nieuwe bedrijfsstrategie is dat we vooral die dingen willen doen waar we goed in zijn. Nu is de tijd gekomen om onze ambities in de

13 newton 13 praktijk te brengen: de resultaten zijn goed en de vooruitzichten zijn gunstig. Het nieuwe motto van E.ON is Cleaner & Better Energy. Kunt u uitleggen wat daarmee wordt bedoeld? Onze internationale, strategische focus is inderdaad schonere en betere energie. Dat klinkt mooi en is beslist geen loze marketingbelofte. Betaalbare energie, leveringszekerheid en klimaatbescherming hoeven elkaar niet uit te sluiten. Sterker nog, ze horen alle drie thuis in onze bedrijfsstrategie, zelfs in tijden dat het economisch tegenzit. Met schonere energie geven we aan dat we steeds schonere energie willen leveren door blijvend te investeren in nieuwe, betere technologieën en energiesystemen. Ons doel is om al in 2020 onze CO 2 -uitstoot in Europa met maar liefst 50 procent gereduceerd te hebben, in tegenstelling tot onze eerdere ambitie om dat in 2030 gerealiseerd te hebben. Dat is een ambitieus streven en sommigen zullen ons voor gek verklaren, maar het is ons menens. E.ON is een bedrijf met een missie. We zijn niet het grootste energieconcern ter wereld, maar wel een bedrijf dat een steentje wil bijdragen aan het verbeteren van de wereld. Door ons de komende jaren verder te ontwikkelen als energie-expert slaan we meerdere vliegen in één klap. Consumenten kunnen rekenen op betere producten en services, E.ON blijft een aantrekkelijke werkgever, we creëren waarde voor investeerders en onderscheiden ons van andere aanbieders in de markt. Wat betekent de nieuwe bedrijfsstrategie van E.ON voor Europa en de rest van de wereld? De focus van E.ON is en blijft Europa. Wij gaan ons hier concentreren op dat wat we het beste kunnen, namelijk duurzame en conventionele energieopwekking, energiehandel, de internationale gasmarkt en het marketen van innovatieve energieoplossingen voor klanten. Dit doen we daar waar de beste groeikansen liggen. Prioriteiten zijn het intensiveren van samenwerkingsverbanden, bijvoorbeeld met de Europese Unie, nationale en lokale overheden, en het creëren van schaal- en concurrentievoordelen door het samenvoegen en optimaliseren van energiemarkten. Ook gaan we in Europa systematisch werken aan een significant kleinere CO 2 -uitstoot door de ontwikkeling en toepassing van innovatieve, kostenefficiënte technologieën op grote schaal, zoals windparken op land en offshore. Op kleinere schaal willen we ons onderscheiden met intelligente producten voor particulieren, zoals micro CHP units voor eengezinswoningen in combinatie met gaslevering op maat, en efficiënte energieoplossingen voor ondernemers. Buiten Europa is er ruimte voor groei. Verschillende delen van de wereld hebben immers nog een inhaalslag te maken voor wat betreft het vergroten van hun energiecapaciteit. Naast de implementatie van nieuwe bouwprojecten in Rusland en het vergroten van de capaciteit van duurzame energieopwekking in Noord- Amerika zal E.ON de komende jaren twee nieuwe markten aanboren. Niet door het doen van grote acquisities, maar door de inzet van onze eigen kennis, expertise en vaardigheden. Groei buiten Europa is in onze optiek alleen mogelijk met de superior skills die je eerder in je thuismarkt hebt bewezen. Target is dat in 2015 een kwart van onze verdiensten afkomstig is van activiteiten buiten Europa. Met de nieuwe bedrijfsstrategie is ook een nieuwe organisatiestructuur ingevoerd. Wat betekent dit? Vanuit het hoofdkantoor van E.ON in Düsseldorf worden alle activiteiten gecoördineerd. Deze zijn ondergebracht in vijf global units, te Ons streven is ambitieus en sommigen zullen ons voor gek verklaren weten installaties, duurzame energie, handel, nieuwbouw en technologie, en gas. Twaalf regionale units zijn verantwoordelijk voor de nationale sales, regionale energienetwerken en distributie. Groepsbrede eenheden leveren tot slot supportfuncties als IT en inkoop. Deze vereenvoudigde opzet zorgt voor meer efficiëntie, transparantie en controle. Onze strategie kan snel en duidelijk worden geïmplementeerd in de verschillende markten en maakt het mogelijk om snel en adequaat op ontwikkelingen in te springen. Ik ben ervan overtuigd dat onze nieuwe strategie, efficiëntere organisatiestructuur en prestatiecultuur een nieuw hoofdstuk zullen toevoegen aan het succesverhaal van E.ON.

14 newton 14 Hoe duurzaam is Rutte I Het nieuwe kabinet neemt afscheid van het klimaat-, energie- en milieubeleid van z n voorgangers en heeft gekozen voor een nieuw duurzaamheidsbeleid. Deskundigen op het gebied van duurzaamheid maken zich zorgen, maar er zijn ook positieve geluiden te horen. Bezwaren Als het regeerakkoord wordt uitgevoerd, breken er voor milieu en klimaat barre tijden aan, waarschuwde Wouter van Dieren, directeur van milieuadviesbureau IMSA en lid van de Club van Rome onlangs in NRC Handelsblad. Er wordt botweg gesaneerd op natuur en milieu, verzuchtte Johan van der Gronden, directeur van het Wereld Natuur Fonds (WNF), begin oktober bij de publicatie van het Living Planet Report 2010 van het WNF. Vereniging Milieudefensie liet bij de verschijning van het regeerakoord van CDA en VVD weten dat Rutte I duurzaamheid de kop indrukt. De kritiek op Rutte 1 is kortom niet van de lucht. Waartegen bestaan vooral bezwaren? In de eerste plaats is er kritiek dat het nieuwe kabinet de klimaatdoelstelling verlaagt: van 30 procent minder CO 2 -uitstoot in 2020 dan in 1990 naar min 20 procent. Dat is conform de Europese afspraken, maar veel critici vinden dit niet ambitieus genoeg. Hetzelfde geldt voor de investeringen in duurzame energie. Ook hier zijn de Europese doelen nu leidend. Het nieuwe kabinet wil dat 14 procent van onze energievoorziening in 2020 afkomstig is van duurzame energie, waar Balkenende IV nog 20 procent nastreefde. Een belangrijk verschil met vroeger is dat het budget wordt gemaximeerd op 1,4 miljard euro per jaar. Bovendien is het geen subsidie meer. Bedrijven en consumenten moeten dit bedrag opbrengen via een opslag op de energienota. De bestaande landelijke subsidieregeling voor duurzame energie SDE wordt stopgezet. Een andere punt van kritiek richt zich op het voornemen om kernenergie te stimuleren. Waar het vorige kabinet zich uitsprak tegen de komst van nieuwe kerncentrales, komt er als het aan dit kabinet ligt ruimte voor kernenergie. Nieuwe kerncentrales gaan bovendien voor CO 2 -opslag. CO 2 -opslag kan pas plaatsvinden wanneer er een vergunning is afgegeven voor een nieuwe kerncentrale. Ook moet er draagvlak onder de lokale bevolking voor bestaan. De Duurzame Energie Koepel (een samenwerkingsverband van 350 bedrijven) heeft laten weten weinig positiefs te verwachten van de voorrang die de nieuwe regering geeft aan kernenergie boven duurzame energie. Daarnaast worden de verbindingszones in de ecologische hoofdstructuur (EHS) herijkt. De verbindingszones tussen natuurgebieden worden geschrapt. De afgelopen 20 jaar WNF, Natuurmonumenten en andere partijen vrezen een lappendeken van natuurgebieden werd gewerkt aan de aaneenschakeling van natuurgebieden om de achteruitgang van de soortenrijkdom van dieren en planten tegen te gaan. Waarom dit beleid niet voortzetten?, vraagt bijvoorbeeld het WNF zich af. Nu

15 newton 15 Boeken Solar Energy Engineering Processes And Systems Soteris A. Kalogirou ISBN-13: dreigt er kapitaalvernietiging, stelt directeur Johan van der Gronden: 80 procent van de ecologische hoofdstructuur is gerealiseerd. De ecoducten liggen klaar, de gebieden zijn klaar, alleen de verbindingen moeten er nog komen. WNF, Natuurmonumenten en andere partijen vrezen een lappendeken van natuurgebieden zonder onderlinge verbindingen. Dan is er nog de veelbesproken verhoging van de maximumsnelheid op snelwegen van 120 naar 130 kilometer. Milieudefensie wijst er bij monde van onderzoeksbureau CE Delft op dat auto s bij 130 kilometer per uur per afgelegde kilometer 10 procent meer CO 2 uit dan bij een snelheid van 120. Ook de uitstoot van schadelijk fijnstof en NO 2 nemen toe. Tot slot snijdt het kabinet in de subsidies aan milieuorganisaties. Het gaat daarbij om een lange lijst met landelijke en regionale belangenclubs met uiteenlopende doelstellingen. Uiteraard tot afgrijzen van de organisaties die de subsidiekraan dichtgedraaid zien worden. Positief Uiteraard is het niet een en al kritiek wat de klok slaat. Het nieuwe kabinet streeft naar vereenvoudiging van allerlei regels, en dat valt bij veel partijen in de smaak. De Duurzame Energie Koepel juicht bijvoorbeeld toe dat vergunningsprocedures voor kleinschalige, decentrale energie en warmte-/koudesystemen eenvoudiger zullen worden. Ook heeft de organisatie lof dat er meer geld beschikbaar komt voor innovatie en onderzoek, onder andere om toepassing van nieuwe energiebronnen bevorderen. Positief vinden veel partijen ook dat Rutte een Green Deal wil sluiten met de samenleving om de aanpak van energiebesparing verder te stimuleren. Alleen: wat behelst die Green Deal verder?, vraagt wetenschapsjournalist Renë Didde zich af in Binnenlands Bestuur. Dat moet nog blijken. Veel partijen onthouden zich overigens nog van een mening, maar geven aan dat het beleid nu nog te summier is omschreven. In dit boek komen alle facetten van de technische kant van zonneenergie aan de orde. Zonne-energie wordt in rap tempo een belangrijk onderdeel van onze energiemix. Het bereik van zonnecellen omspant verschillende materialen en verschillende structuren in de zoektocht naar een maximaal vermogen tegen minimale kosten. Sustainable Solar Housing Hastings ISBN-13: Dit boek, bestaand uit 2 delen, doet uitgebreid onderzoek naar een reeks manieren voor het energiezuinig ontwerpen van gebouwen, rekening houdend met verschillende strategieën (energiebesparing en duurzame energie) en technologieën. Energy en life cycle effecten worden beschouwd als cruciale factoren, met inbegrip van het passieve en actieve gebruik van zonneenergie. Ook wordt het potentieel van deze opties in een verscheidenheid van contexten beoordeeld, bijvoorbeeld naar verschillende type woning of ander klimaat.

16 newton 16 Uur van de waarheid voor elektrische auto In Nederland trekken elektrische auto s vooralsnog meer mediaaandacht dan kopers; er rijden slechts een paar honderd rond, vrijwel allemaal bedrijfsauto s. Het Formule E-team, een samenwerkingsverband van de overheid, het bedrijfsleven en instellingen onder voorzitterschap van Maurits van Oranje, moet hier verandering in brengen. In 2020 moet in Nederland een miljoen elektrische auto s rijden. Hoe realistisch is deze doelstelling? De doorbraak van elektrsch rijden werd jarenlang gefrustreerd door een kip-of-eikwestie: elektrische auto s werden niet verkocht omdat er te weinig laadpunten waren en investeringen in laadpunten bleven uit doordat er nauwelijks elektrische auto s rondreden. Daar kwam bij dat er maar bar weinig betaalbare en praktische elektrische auto s op de markt waren. De veelbesproken Tesla Roadster is leuk voor wie hem kan betalen (ruim een ton) en de blits wil maken met een kekke, eco-vriendelijke sportwagen, maar als gezin heb je er niet veel aan. Geen bezwaren Aan deze bezwaren lijkt nu een eind te komen. Veel gemeenten en provincies zijn in hoog tempo laadpunten aan het installeren. Amsterdam plaatst de komende twee jaar 200 laadpunten, een aantal Limburgse gemeenten plaatst samen 150 stuks. Stichting e-laad.nl, een initiatief van de Nederlandse netbeheerders, wil de komende drie jaar maar liefst laadpunten realiseren. Aanvragen kunnen gedaan worden door gemeenten maar ook door bezitters van elektrische auto s. De netbeheerders hopen met dit initiatief zowel het elektrisch rijden te stimuleren als inzicht te krijgen in de gevolgen voor het elektriciteitsnet als elektrisch rijden straks echt van de grond komt. Ook het keuzeaanbod van elektrische auto s wordt steeds groter. Nissan lijkt er met de Leaf als eerste in geslaagd een betaalbare elektrische gezinsauto op de markt te brengen. Met een vanaf-prijs van euro, ruimte voor vijf mensen, een topsnelheid van 140 kilometer per uur en een actieradius van ruim 150 kilometer, hoopt Nissan binnenkort veel belangstellenden naar haar showrooms te lokken. Geen lawaai en nul uitstoot, aldus de Nissan-website. En nog een stuk goedkoper in gebruik ook. Elektrische auto s zijn vrijgesteld van BPM, wegenbelasting en bijtelling. Omdat elektriciteit ook nog eens een stuk goedkoper is dan benzine, loopt het voordeel in vier jaar tijd op tot euro, aldus Nissan. Tel daar bij op dat een elektrische motor aanzienlijk minder onderhoud vergt dan een benzinemotor en het voordeel wordt nog groter. Woon-werkverkeer Een actieradius van 150 kilometer zou voor 90 procent van de autoritten voldoende moeten zijn. Toch baart de resterende 10 procent marktkenners grote zorgen. Het opladen van de batterijen duurt acht uur, dus anders dan met een benzinemotor zullen elektrische rijders hun reizen goed moeten plannen om te voorkomen dat ze vroegtijdig en langdurig stil komen te staan. Sommige vrezen dat deze range anxiety een echte doorbraak van de elektrische auto zal frustreren, maar voor het reguliere woon-werkverkeer is een elektrische auto wél heel geschikt. Voor bijvoorbeeld landelijke accountmanagers lijkt de elektrische auto (nog) geen optie. Om de range anxiety te verkleinen bestaan er snelladers waarmee de autobatterijen in een kwartier tot een half uur tot 80 procent kunnen worden opgeladen. Probleem is dat deze snellaadstations nog dun gezaaid zijn: Nederland telt er één, in Leeuwarden. Een andere oplossing voor range anxiety komt van de autofabrikanten zelf. Onder andere Jaguar en Chevrolet presenteerden onlangs elektrische auto s met zogeheten range extenders. De auto s hebben naast een elektrische motor een benzinemotor. Die is niet om de auto aan te drijven als de stroom op is (zoals bij een hybride), maar om tijdig extra stroom op te wekken om de batterijenspanning op peil te houden.

17 E.ON & elektrische auto s newton 17 De vraag is niet zozeer of we ooit elektrisch aangedreven auto s gaan rijden, maar vooral wanneer. Samen met mijn team ga ik ervoor zorgen dat E.ON ook op deze markt van de toekomst zo goed mogelijk gepositioneerd is. - Klaus- Dieter Maubach, lid van de raad van bestuur van E.ON AG, in magazine E.ON World. Batterijen Het succes van de elektrische auto zal voor een groot deel afhangen van de kwaliteit en betaalbaarheid van de batterijen. Momenteel wordt de prijs van een elektrische auto voor een derde tot de helft bepaald door de kosten van de batterijen. Autoproducenten verwachten dat deze door schaalvoordelen en technische ontwikkelingen snel goedkoper en beter zullen worden. Sceptici hebben hun bedenkingen. Voor goede batterijen zijn zeldzame metalen nodig. Een grotere vraag zal de prijs eerder opdrijven dan doen dalen. Daarnaast vrezen zij een grote afhankelijkheid van een klein groepje productielanden zoals China, dat de export van zeldzame metalen onlangs drastisch beperkte. Om consumenten tegen de onzekerheid omtrent toekomstige batterijontwikkelingen te beschermen, leasen sommige autofabrikanten het batterijenpakket er los bij. Zo weten autokopers zich altijd van een up-to-date, goedwerkend batterijenpakket verzekerd. Het neemt ook veel onzekerheid weg over de latere verkoopwaarde op de tweedehandsmarkt. Andere producenten bieden langdurige garantie op hun batterijenpakket om kopers over de streep te trekken. Over de klimaatvoordelen van elektrisch rijden bestaan nogal wat misverstanden. Geen uitlaat, geen CO 2 en geen fijnstof, klinkt natuurlijk mooi, maar elektriciteit moet geproduceerd worden. Indien opgewekt in een elektriciteitscentrale vindt er vooral een verplaatsing van de uitstoot plaats, van de uitlaat van de auto naar de schoorsteen van de centrale. Bij duurzame CO 2 -vrije opwekking is wel veel winst te behalen. Neemt niet weg dat een concentratie van de uitstoot wel degelijk grote voordelen heeft voor de luchtkwaliteit in dichtbebouwde omgevingen als steden. Een ander voordeel van grootschalige inzet van elektrische auto s is dat de elektriciteitsconsumptie veel beter over de dag verspreid wordt. Auto s zullen immers vooral s nachts opladen. Dit biedt grote voordelen voor de belasting en efficiency van het elektriciteitsnetwerk, helemaal als autobatterijen na de introductie van een smart grid niet alleen stroom afnemen maar er desgewenst ook aan kunnen leveren. Meer informatie Momenteel lopen er al grote projecten binnen E.ON. In München testte E.ON al de Mini E van BMW op zijn geschiktheid voor dagelijks gebruik. Speciaal voor dat doel werden in de stad 15 openbare stations gebouwd. Conclusie van de testrijders is overtuigend: rijplezier zonder lawaai of CO 2 -uitstoot. Daarnaast vinden ze de actieradius van 150 kilometer prima voor een tweede auto. Op dit moment loopt in München een nieuwe pilot met de Audi A1 e-tron. E.ON UK is als partner betrokken bij de grootste praktijktest in Groot-Brittannië, waaraan 110 elektrische auto s deelnemen. De Britse regering stelt subsidie ter beschikking. De Zweedse stad Malmö start dit jaar ook met een pilot op het gebied van e-mobility. E.ON sponsort 35 van de 70 auto s. Het project zal twee jaar duren en krijgt subsidie van de Zweedse regering. Verder is E.ON partner in een testproject met onder meer Volkswagen, waarin de VW Golf TwinDrive wordt getest in het kader van Fleetmanagement en Elektrische Mobiliteit. In nauwe samenwerking met universiteiten, autobranche en toeleveranciers zoekt E.ON voortdurend naar de toepassing van technische oplossingen, zoals inductieladen ; het laden zonder kabels.

18 newton 18 Superboiler voor Almere Almere maakt serieus werk van duurzaam opgewekte energie. Met de bouw van een heus zonne-eiland heeft de stad een icoonproject dat tot de verbeelding spreekt. Aan de rand van nieuwbouwwijk Noorderplassen-West ligt Almere s nieuwe trots: een super zonneboiler ter grootte van drie voetbalvelden. De boiler is de op drie na grootste zonneboiler ter wereld. Alleen Zweden, Denemarken en Italië hebben grotere exemplaren. De boiler bestaat uit 520 zonnecollectoren die ovaalvormig in het landschap liggen ingebed. De collectoren produceren gigajoule wat overeenkomt met ongeveer een miljoen douche beurten. 10 procent van de warmwaterbehoefte (tap- en verwarmingswater) van huishoudens is hiermee gedekt. De overige 90 procent is restwarmte van de nabijgelegen warmtekrachtcentrale en is dus feitelijk ook groene warmte. Samen zorgen collectoren en restwarmte voor 50 procent minder CO 2 - uitstoot per huishouden. Dit komt ongeveer neer op een reductie die overeenkomt met 55 pv-zonnepanelen of km niet autorijden. Technisch hoogstandje Almere heeft de primeur. Niet eerder werd in Nederland een woonwijk collectief verwarmd met ter plekke opgewekte zonne-energie. De entree van de wijk, een weg die dwars door het veld met blauwzilveren buizen voert, voelt als een hypermoderne pretparkattractie. Manshoge collectoren blikkeren in de zon. Overal steken pijpen uit de grond; het geheel doet eerder denken aan een gloednieuwe aardgasinstallatie dan aan een boiler. Maar niets is minder waar. Een fijn afgesteld regelsysteem zorgt voor optimale warmteoverdracht. Rond tien uur s ochtends, wanneer de zon het systeem van voldoende warmte en UV voorziet, begint het systeem met het rondpompen van vloeistof. Door de speciale opbouw van de collectoren en de geringe hoeveelheid vloeistof in elke collector (14 liter), wordt er ook op bewolkte dagen warmte overgedragen op de collectorvloeistof. Om de warmte te kunnen overdragen op het stadsverwarmingsnet moet de temperatuur minimaal 80 graden bedragen. Sensoren regelen de stroomsnelheid: hoe kouder het is, hoe meer tijd de vloeistof nodig heeft om op te warmen, hoe trager de vloeistof door de collectoren stroomt. De uiteindelijke warmteoverdracht vindt plaats in een warmtewisselaar die automatisch opent als de gewenste temperatuur is bereikt. Is er dan niet veel onderhoud aan zo n ingenieus systeem? Een woordvoerder van Nuon schat dat de technische levensduur ongeveer 25 jaar is. Er zal af en toe een pomp of frequentieregelaar moeten worden vervangen, maar we gaan ervan uit dat het bij kleine reparaties blijft. Niet meest rendabel Hoe futuristisch en ingenieus deze collectieve groene stroomvoorziening ook mag zijn, volgens sommige deskundigen is het toch niet de meest efficiënte manier om duurzame warmte op te wekken. In een interview

19 newton 19 met het NOS journaal zegt duurzame projectontwikkelaar Pieter Hameetman dat het efficiënter is om boilers op individuele huizen te installeren. Bovendien is er niet altijd ruimte om drie voetbalvelden met collectoren naast een nieuwe wijk op te trekken. In een stad over veel hoogbouw beschikt, kan een collectieve voorziening wel weer heel aantrekkelijk zijn. Zo n systeem kan dan bijvoorbeeld op een dak van een groot winkelcentrum of kantoorgebouw worden aangelegd. De bewoners van de wijk merken overigens helemaal niets van de bijzondere herkomst van hun warme water. Ze betalen ongeveer dezelfde prijs voor de energie als een huishouden met conventionele toevoer. Brussel heeft het belang van dit project ook onderkend. Het eiland is onderdeel van het EU-programma Concerto. Concerto richt zich op grote demonstratieprojecten waarin woonwijken in grote mate zelfvoorzienend moeten worden. Zo krijgt het Almeerse gepionier plots Europese betekenis. Op de totale kosten van 4,2 miljoen euro was de Concerto subsidie van 1,4 miljoen euro cruciaal. De helft van de kosten komen van Nuon zelf en de rest, een zesde van het bedrag, komt van een eenmalige bijdrage van de bewoners. Die 400 euro zat verdisconteerd in de aankoopprijs van de woning. Hoe rendabel het project uiteindelijk is kan Nuon nu nog niet zeggen. Lange adem Het zonne-eiland is er niet zonder slag of stoot gekomen. Al in 1997 heeft de gemeente Almere een tender uitgeschreven voor de integrale energievoorziening van de wijk. Het project moest naast een minimale CO 2 -reductie van 30 procent en een EPC-aanscherping (Energie Prestatie Coëfficiënt) van 10 procent ook voldoen aan de eis dat 10 procent van de energieopwekking duurzaam moest zijn. Het voorstel van Nuon (1998) om een zonne-eiland aan te sluiten op het bestaande, eveneens door Nuon aangelegde stadswarmtenet van Almere Stad, kwam als beste uit de bus. Subsidieaanvragen, onderhandelingen met projectontwikkelaars en ontwikkeling van het finale ontwerp hebben wat tijd gekost, maar uiteindelijk is het toch gelukt. De definitieve overeenkomst is in februari 2008 getekend en op 21 juni 2010, de langste dag van het jaar, is de installatie officieel in gebruik genomen. Toekomst Of in een dichtbevolkt land als Nederland de collectorvelden de toekomst hebben moet nog blijken. Maar veel doet dat er misschien niet toe. Wubbo Ockels, ex- astronaut en hoogleraar duurzaamheid aan de TU Delft schetst het belang van icoonprojecten zoals het zonne-eiland in Almere. Nu is groene energie nog duur, maar dat gaat veranderen. Als het zover is hebben de mensen voorbeelden nodig. Daaraan kunnen ze zien dat het technisch allemaal haalbaar is. Het zoneiland in Almere is zo n project. Meer informatie

20 newton 20 Met minder subsidie meer groene stroom uit biomassa En toch de klimaatdoelstellingen halen Verhoogde bijstook van biomassa kan zeer substantieel bijdragen aan vermindering van broeikasgassen en vermeerdering van groene stroomproductie. Daarvoor zijn geen bakken subsidie nodig. Een wettelijke leveranciersverplichting is veel effectiever en het spaart s lands schatkist. André Jurjus Alle partijen zijn het eens dat Nederland minder afhankelijk moet worden van fossiele brandstoffen, voor kabinet Rutte I ligt de oplossing nadrukkelijk in meer kerncentrales. Voor de stimulering van nieuwe technologie is besloten tot een zogeheten gesloten einde regeling. De kans is aanwezig dat hierdoor complexere trajecten moeizamer of helemaal niet van de grond zullen komen. Over stroom uit biomassa wordt bijzonder weinig gezegd. En dat terwijl op 17 juli een position paper verscheen met een doordacht verzoek om regelgeving, die zowel de bestaande capaciteit in stand kan houden als goedkoop ruimte kan creëren voor de ontwikkeling van nieuwe capaciteit. Echte vraag creëren In het position paper kwamen de energieproducenten Electrabel, E.ON, EPZ en RWE/ Essent en de zeehavens Groningen, Amsterdam, Rotterdam en Zeeland met een constructief voorstel. Alle acht willen ze grote investeringen doen in infrastructuur die een fors hoger gebruik van biomassa mogelijk maakt. Ze stellen dat biomassa de goedkoopste manier is om op grote schaal duurzame energie te produceren. De tech- nologie is bewezen, de bijdrage aan de klimaatdoelstellingen kan significant zijn, en het levert veel nieuwe arbeidsplaatsen op. De acht zien een leveranciersverplichting als de meest aangewezen weg om de Europese klimaatdoelstellingen te halen. Een overgangsregeling op korte termijn is nodig om het wegvallen van bestaande capaciteit te voorkomen. Wanneer bedrijven iedere vier jaar moeten wachten hoe het beleid nu weer wordt, gaan ze achterover leunen of investeren in andere landen. Dat vind ik legitiem en begrijpelijk, zegt André Jurjus, directeur van de branchevereniging EnergieNederland, waarin vanaf volgend jaar de EnergieNed en VME opgaan. Maar wanneer je leveranciers wettelijk verplicht om een steeds groter aandeel groene stroom aan hun klanten te verkopen, creëer je echte vraag. Dan hebben bedrijven zekerheid, ze gaan investeren en er komt een reële prijs. Het probleem momenteel is dat klanten zelf moeten kiezen voor groene stroom, die alleen dankzij subsidies tegen dezelfde prijs in de markt kan worden gezet als grijze. Een leveranciersverplichting geeft een veel stabieler klimaat, want als een wet er eenmaal is verander je die niet zo snel Het nieuwe kabinet heeft nog niet besloten tot een leveranciersverplichting en overgangsregeling. Voorlopig wil het door met subsidies, om pas in 2014 het beleid opnieuw te bekijken. EnergieNederland vindt dat geen goed idee en zal daarom hard werken om zo snel mogelijk duidelijk te krijgen hoe de toekomst eruit gaat zien. Je hebt zo twee tot drie jaar nodig om alle regelgeving te ontwikkelen. Als je daar nú voor kiest kun je in 2014 van start. Je moet voorbij 2020 durven kijken en een regime creëren dat ook daarna nog meekan. Zoals Groot-Brittannië en Zweden, die werken al jaren met zo n verplichting. De overgangsregeling is nodig omdat veel subsidies aan bestaande bij- en meestookinstallaties beginnen af te lopen. Bedrijven stoppen noodgedwongen omdat ze verlies lijden. Ze investeren niet meer, personeel en daarmee kennis verdwijnen. Het zou betekenen dat je in 2014 weer opnieuw moet beginnen. Wanneer bedrijven weten dat dat gunstige klimaat er komt,

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Inpassing van duurzame energie

Inpassing van duurzame energie Inpassing van duurzame energie TenneT Klantendag Erik van der Hoofd Arnhem, 4 maart 2014 doelstellingen en projecties In de transitie naar duurzame energie speelt duurzame elektriciteit een grote rol De

Nadere informatie

E.ON Cleaner & better energy

E.ON Cleaner & better energy E.ON Cleaner & better energy Onze strategie Van Europese energieproducent naar internationale aanbieder van & Minder kapitaal, meer waarde effectieve organisatie Van Geïntegreerd in hele waardeketen centraal

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Duurzame Energie in Utrecht

Duurzame Energie in Utrecht Duurzame Energie in Utrecht The future is now Dr. Wilfried van Sark Groep Natuurwetenschap en Samenleving Universiteit Utrecht Beat the Heat NOW!, 12 december 2009 inhoud Klimaatprobleem Waarom de zon

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit

Figuur 1: De ontwikkeling van de kostprijs van zonne-energie en batterijen versus de consumentenprijs van elektriciteit Energiebedrijven op zoek naar toegevoegde waarde De transitie naar een hernieuwbaar en deels decentraal energielandschap zal zich doorzetten. De vervanging van de centrale elektriciteitsproductie door

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Elektrisch rijden is de toekomst

Elektrisch rijden is de toekomst Elektrisch rijden is de toekomst Duurzaam onderweg in Rotterdam www.rotterdam.nl/elektrischrijden Elektrisch rijden neemt een vlucht. Er rijden steeds meer elektrische voertuigen rond. Een positieve ontwikkeling

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen

Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Onderzoek Aantal tegenstanders kernenergie toegenomen Voor: Greenpeace Door: Synovate Datum: 19 april 2011 Project: 94014 Copyright: Synovate BV. Alle rechten voorbehouden. De concepten en ideeën die u

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Derde Energienota Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergade~aar1995-1996 24525 Derde Energienota Nr. 2 INHOUDSOPGAVE DERDE ENERGIENOTA 1995 Samenvatting en conclusies Inleiding Hoofdstuk 1 De uitdaging

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease.

Zie het auto-overzicht van Athlon Car Lease. VEELGESTELDE VRAGEN OVER ELEKTRISCH RIJDEN A. Voertuigen en mogelijkheden 1. Met welke voertuigen kun je elektrisch rijden? Elektrisch rijden op de weg kun je met een fiets, scooter of auto. Om met een

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie