Marktverkenning Duitsland - Duurzame energie en energiebesparing in de Duitse bouw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marktverkenning Duitsland - Duurzame energie en energiebesparing in de Duitse bouw"

Transcriptie

1 Marktverkenning Duitsland - Duurzame energie en energiebesparing in de Duitse bouw Deze marktverkenning is uitgevoerd door Partners for Innovation BV, in opdracht van de EVD, en in samenwerking met de Nederlandse ambassade te Berlijn. EVD februari 2008 Nadere informatie: EVD Landenmedewerker Duitsland Telefoon: (070)

2 Inhoudsopgave 1 Samenvatting, conclusies en vooruitblik Summary, conclusions and outlook Objective and target audience German policy Key instruments in Germany stimulating RE and EE Studie naar de Duitse bouwmarkt het belang van duurzame energie en energiebesparende oplossingen Waarom dit rapport? Doelstelling Contractuele context Scope en afbakening Karakteristieken van de Duitse markt Markt indicatoren Het Duitse Beleid Klimaatbeleid - Politieke ontwikkelingen en de rol van Duitsland als trekker Het Duitse Beleid op federaal niveau Sterke rol van Duitsland in internationale politiek Instrumenten Belangrijkste instrumenten voor particuliere woningen Ecotaksen Erneuerbare-Energien-Gesetz EEG: Fotovoltaïsche cellen Marktanreizprogramm zu gunsten Erneuerbarer Energien (MAP) Energieeinsparverordnung (EnEv) Leningen Energielabel Beleid in ontwikkeling (voorstellen, ontwerpen) Meer weten? Aanbodstructuur van de markt: overzicht van lokale producenten en toeleveranciers in Duitse bouwmarkt Fotovoltaïsche cellen Zonnewarmte Verwarming met vaste biomassa Warmtepompen Biogas Isolatie Geothermische energie Passief huis Vloerverwarming Windenergie 65 9 Regionale verschillen (SWOT), regionale ontwikkelingen en kansen Belangrijke regios of steden Kansen voor Nederlandse bedrijven voorbeelden Inleidende situatieschets Kansen voor exportpositie van Nederlandse technologie Ingangen in de Duitse markt Bruggenbouwers, handelsmissies, workshops en brokerage events Snel toegang tot de ontwikkelingen in de Duitse markt voor duurzame energie en energie-efficiency in de gebouwde omgeving Overkoepelende organisaties Alternatieve ingangen in de Duitse markt Annexrapportages

3 1 Samenvatting, conclusies en vooruitblik Het toenemende gebruik van energie legt grote druk op het klimaat. De urgentie en noodzaak voor het nemen van maatregelen voor energiebesparing en toepassen van duurzame energie, zullen verder toenemen. In de gebouwde omgeving valt op vrij eenvoudige wijze veel energie te besparen. De Duitse overheid is een absolute koploper in Europa en heeft een omvangrijk en actief beleid met onderliggend instrumentarium ontwikkeld en geïmplementeerd voor de gebouwde omgeving. Zo stimuleert zij op grote schaal investeringen in en gebruik van nieuwe duurzame technologieën en energiebronnen. Duitsland staat op eenzame hoogte binnen de EU als het gaat om het gebruik van duurzame energie en het invoeren van nieuwe energierichtlijnen. De belangrijkste ministeries op Bondsniveau zijn het milieuministerie Bundesministerium für Umwelt (BMU) en het economieministerie Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie (BMWi). Een centrale rol hierbij speelt de Erneuerbare-Energien- Gesetz (EEG). De EEG verplicht de energiebedrijven om elektriciteit uit duurzame energiebronnen tegen een vastgestelde prijs af te nemen. Dit tarief wordt vastgesteld voor een periode van 20 jaar, zodat investeerders gemakkelijk kunnen uitrekenen in hoeverre ze hun investeringen kunnen terugverdienen. Het BMWi richt zich naast bewaking van een goede en eerlijke marktwerking van de energiemarkten vooral op het stimuleren van technologie en het voeren van een actief industriebeleid. BMWi beschikt over ruime jaarbudgetten voor energieonderzoek. Het kabinet-merkel (aan de macht sinds 22 november 2005) heeft het beleid dat werd ingezet onder de kabinetten-schröder/fischer (SPD/ Groenen ) voortgezet en zelfs verder uitgebouwd. Eind 2007 heeft de Duitse federale overheid haar nieuwe instrumentarium en doelstellingen gepresenteerd op de klimaatconferentie in Bali. Voor elektriciteitsproductie geldt een doelstelling van 25-30% duurzaam voor het jaar Voor warmteproductie geldt een doelstelling van 14% voor Er komt een wet ter stimulering van de toepassing van biogas (Biogaseinspeisegesetz). En een wetaanpassing dient een verdubbeling van WKK te realiseren in de elektriciteitsproductie naar 25% in 2020, ondersteund met een stimuleringsfonds van 750 M. Uitbreiding van warmwaterdistributienetten (Nah- und Fernwärme) wordt ondersteund met een investeringspremie oplopend tot 20% (totaalbudget 150 M ). De Duitse overheid gaat strengere wettelijke eisen stellen aan de energie-efficiency van gebouwen en ze scherpt de Energiebesparingsverordening EnEV (Energieeinsparverordnung) aan. Ook voor bestaande huizen zullen er minimale energieprestatiestandaarden worden ingevoerd. De inspanningen in de overgang naar duurzame energiesystemen lonen. Ze leveren veel op in meerdere opzichten: naast de CO 2 -reductie dragen ze bij aan structurele besparingen op energiekosten en wordt nieuwe werkgelegenheid gecreëerd. De Duitse markt voor duurzame energie en energiebesparing is daarmee enerzijds een gidsland voor Nederland, anderzijds biedt de Duitse markt aan Nederlandse bedrijven vooral zij die innovatief zijn en voorop willen lopen grote kansen voor het opbouwen van sterke marktposities. De Duitse markt kan hierbij zowel als springplank fungeren naar de Nederlandse markt, de Europese markt of zelfs mondiale markten. Dit geldt met name op een aantal terreinen waar innovatieve Nederlands bedrijven unieke technologie in handen hebben - zoals zonnepanelen gebaseerd op traditionele technologie of innovatieve technologie (polymere dunnelaagtechnologie, glastechnologie), geïntegreerde installatiesystemen, gevelpanelen, led-verlichting, biomassa en biogas, warmtepompen, WKK en microwarmtekrachtinstallaties, energieadvisering en dienstverlening, energieonderzoek, etc. Het beleid van de Duitse overheid is erop gericht dat bewoners of eigenaren van gebouwen worden verleid tot energiebesparende investeringen die resulteren in verbeteringen aan deze gebouwen die langdurige rendement opleveren. 3

4 Met financiële instrumenten stimuleert zij hen (de kopers in de markt) om te besluiten tot aanschaf. Het effect dat deze instrumenten heeft, werkt als een meerzijdig zwaard. 1. De financiële drempel wordt verlaagd de subsidie of lening draagt bij tot vermindering van de eigen bijdrage in de investering en dus in een geringere uitgave. 2. De economische terugverdientijd van de investering wordt korter, waardoor een investering eerder geld gaat opleveren 3. De regeling heeft een belangrijk communicatief effect. 4. De constante aandacht en financiële prikkels dagen aanbieders in de markt uit om innovatieve producten en diensten te introduceren. Het innovatievermogen wordt zo bevorderd. Duitsland heeft door dit langdurige en consistente beleid veel resultaten geboekt in de overgang naar duurzame energieoplossingen zowel in de gebouwde omgeving als op het gebied van windenergie en biogas, mede gebaseerd op nieuwe technologie. Zij heeft een zeer sterke positie ontwikkeld op de markt van duurzame energie en fors bijgedragen aan het realiseren van nieuwe werkgelegenheid. Een gevolg van dit langdurig consistente beleid van de federale overheid is dat ook alle Ländern, steden, bedrijven en onderzoeksinstelling volop aandacht besteden aan duurzame energie en energiebesparing. De onderliggende marktinventarisatie is een momentopname van een onderwerp met een overweldigende dynamiek. Dit rapport heeft als streven om u als lezer te helpen aan te haken bij deze dynamiek om zo in te kunnen spelen op de ontwikkelingen op de Duitse markt. We hebben geenszins de pretentie om in dit compacte rapport volledigheid na te kunnen streven. 4

5 2 Summary, conclusions and outlook 2.1 Objective and target audience This market survey for Germany on the subject of renewable energy and energy efficient constructing and housing improvement is financed by the Netherlands Ministry of Economic Affairs, while its agency, the EVD, is the contracting authority. In order to meet sectoral or thematic information needs of Dutch exporting industries and investing companies, the EVD facilitates the realisation of up-to-date market surveys on promising markets in selected countries. The requested study is very relevant for the Dutch exporting industry, as the German building and construction market is of increasing importance to the Dutch building, installation and equipment building sector. Moreover the German market is a European innovator on renewable energy (RE) and energy efficient (EE) homes or even so-called passive houses. The developments in the German market can guide the Dutch industry in the development of their export strategies. The main target groups for the market surveys are small- and medium-sized enterprises (SMEs) in the Netherlands. Interesting groups among these SMEs are those enterprises that start their business on a foreign market. 2.2 German policy Characteristics of the German Climate Change Program include: Differentiated and mandatory targets and timetables A broad package of policies and measures covering all sectors (including energy supply, private and public buildings) Clear institutional structures and programmes A transparent process to develop and improve the National ClimateChange Programme German political leadership has been shown by Angela Merkel and her ministers at the Bali Climate conference (December th 2007), the EU Council on Climate Change on March 9 th 2007 and the G8 Summitat Heiligendamm on June 8 th The EU Council on 9 March2007, has decided upon a binding CO2 reduction target of 20% reduction by 2020 (versus 1990) and a conditional 30% by 2020 provided other industrialised countries are willing to make comparable reductions. The European 30 % reduction target in GHGs by 2020 translates into a reduction of 40% for Germany. 2.3 Key instruments in Germany stimulating RE and EE Renewable Energy (RE) and Energy Efficiency (EE) are hot in Germany. Policy and instruments are offered by the Federal government, the Ländern and many municipalities and include: Energy Performance Certification Energy Performance Advice Research and Technology Development funding (subsidy programs) Investment fees (fiscal compensation, subsidies) Guaranteed (higher) prices for electricity that is fed to the net Pilot and demonstration sites Harmonisation, normalisation and certification Dissemination, community and networks (publications, websites, events...) 5

6 The key instruments in the German market are: 1. EEG - Feed in Tariff System: Priority access for RE to the power grid: Obligation of grid operators to purchase the electricity produced from RE. Priority transmission and distribution. Equalisation of additional costs for electricity from RE between all grid operators and electricity suppliers Fixed price ( tariff ) for every kilowatt hour produced from RE for 20 years, Different types of RE are considered and tariffs are differentiated by source and size of the plant. Annual decrease (- 1,5% - -6,5%) due to technical development (degression) 2. The Market Incentive Program (MAP) is a large scale investment support programme for RE and EE investments. In 2008 a total of 350 M is available. In 2009 this will be increased to 500 M. 3. The German government promotes RE and EE (in new and existing buildings) by providing financial incentives to consumers who invest in RE and EE. New principles and terminology gain popularity, such as "passive houses," "KfW-houses", and Germans who set out to build homes meeting these requirements are eligible to apply for subsidized loans from the government-owned KfW bank. 4. With the implementation of the Energy Label (Energy Performance Certification, as result of EPBD) for all homes in 2008 the existing building market will accelerate towards energy efficiency as well. The EPBD prescribes an EP-certificate at the moment a home is sold to a new owner or rented by a new family. This will boost awareness and create market value for the energy performance of houses. Highlights of the comprehensive energy and climate change programme, as decided by the Federal German government in Meseberg (August 2007) are the following: - EEG continued and extended. RE objective for electricity generation in 2020: 25-30%: - RE objective for heating in 2020:14% to be implemented by new incentives and obligations German energy market offers enormous business opportunities The German market for energy efficient construction methods for building improvements has an enormous potential: About 90% of all the houses, public buildings and business buildings have been built before these buildings do not match with modern energy saving standards. All these markets show impressive upward trends in recent years, with further expected growths to steepen in the years to come. In 2006, compared to the year before, there has been an increase of 70% in the sales of heating systems for pellets, 60% more solar-energy-installations were sold and even 200% more heat pumps. The building industry can benefit from solutions offered by many different sectors to make future buildings more energy-efficient. The range of solutions will include: Energy efficient building techniques (sun orientation and shade considerations, building envelope air-tightness/ventilation, compactness, building geometry, passive preheating of fresh air...) Energy efficient construction materials (panels, insulation, components, glazing), Heat, hot water and electricity production systems (active and passive solar energy, fuel celltechnology, geothermal energy, bio-energy, small scale wind energy, cogeneration, improved burner technology,..) Intelligent and energy saving devices and systems (domotica, energy management, air-to-air heat exchanger, hot water heat recovery,..) Energy-saving household appliances (refrigerators, stoves, freezers, lamps, washers, dryers,..) A special position, in Germany, is taken up by the so-called "passive" houses, a term widely used in the German construction business today. Today more than 6,000 passive buildings exist in Germany, Austria and Switzerland. 6

7 They include residential complexes, office buildings, factories, day-care centres and schools. Passive homes hardly require regular (active) heating anymore. They use less than an annual 1.5 litres of heating oil per square meter. The heat released by small appliances and body heat of people (two kilowatt hours per day) is largely sufficient. Automatic (heat-retention) ventilation ensures that air quality remains of good quality Opening up of the German markets for Dutch industry Traditionally the building and construction industries acted predominantly on their local or national markets. In the last decennium this has changed radically, and many mergers and acquisitions in the industry took place. The developments in energy efficiency will make these markets more competitive and knowledge intensive and we expect that the internationalisation process will gain enormous importance in the years to come offering opportunities for Dutch firms, in developing export markets or building alliances with German companies or knowledge centres. There is a clear interest from the relevant Dutch companies in the German market. This market survey is a next step to support them to build stronger bridges into the German markets. The survey will help them to a better understanding of the German market, its drivers, cultures and supply chain- and collaboration structures. The Dutch industry is well-positioned for international growth and Germany is an obvious neighbouring country for growth. In Europe, the Dutch building sector has been one of the first that has actively expanded their business in other European countries such as Germany and the U.K. As result, the Dutch building industry has a competitive advantage for a further outroll of international growth strategies. In the Netherlands, many creative SMEs have developed energy efficient appliances and systems and are front-running companies in a European or even global perspective. Energy consultancy is an important business in the Netherlands. The growth of this service sector was driven by a long-term governmental regime of subsidy programmes. The Dutch energy service sector can export their services and knowledge Partners for Innovation Partners for Innovation executed this German market study on renewable energy and energy efficient constructing and housing improvement, for the Netherlands Ministry of Economic Affairs, agency EVD. We are a Dutch consultancy firm specialized in sustainable market oriented innovations with a focus on energy efficiency, renewable energy, CO2 and Climate Chance (www.partnersforinnovation.com). 7

8 3 Studie naar de Duitse bouwmarkt het belang van duurzame energie en energiebesparende oplossingen 3.1 Waarom dit rapport? De EVD heeft aan bureau Partners for Innovation opdracht gegeven voor het uitvoeren van een actuele marktstudie naar de mogelijkheden van duurzame energie en energie-efficiënte bouwwijzen binnen de Duitse bouwmarkt. Met dit rapport beoogt de EVD bij te dragen aan een actuele informatievoorziening aan de Nederlandse exporterende industrie en met name het Nederlandse MKB. Het rapport geeft een overzicht van: - karakteristieken van de Duitse DE en EE (duurzame energie en efficiënte energie) markten binnen de Duitse bouw (zowel woningen als non-residentiële bouw); - actuele trends; - regionale verschillen in de Duitse DE en EE bouwmarkten; - kansen voor Nederlandse bedrijven tot succesvolle toegang en groei binnen deze markten; - culturele aspecten, aanbestedings- en financieringsmechanismen, etc. Nederland en Duitsland zijn beide actief op het terrein van energie-efficiënt bouwen. De marktkarakteristieken van beide landen verschillen echter aanzienlijk. Het is voor de Nederlandse spelers met interesse voor de Duitse markt van belang om de Duitse markt en haar bijzonderheden goed te begrijpen. De ontwikkelingen in de Duitse DE en EE bouwmarkten zijn voor Nederlandse bedrijven en researchorganisaties van grote importantie, want: - De bouw verandert geleidelijk van een lokaal naar een internationaal opererende sector, wat zichtbaar is in toenemende schaalvergroting, overnames en fusies en een percentuele toename van de omzet van veel bedrijven, buiten het eigen land. - De Duitse markt loopt binnen Europa voorop op de terreinen duurzame energie en passief bouwen. Van deze koplopermarkt kunnen de Nederlandse bedrijven veel leren en zij kunnen met innovatieve producten inspelen op dynamiek van de Duitse RE en EE markten. 3.2 Doelstelling Doel van deze marktstudie is om de kansen van Nederlandse bedrijven in de Duitse bouwmarkt te vergroten door een bijdrage te leveren aan kennisopbouw en bewustwording. 3.3 Contractuele context Het Ministerie van Economische Zaken financiert de realisatie van deze marktstudie. Haar agentschap EVD treedt op als opdrachtgever. Na een selectieprocedure, waarin van vier partijen een projectvoorstel werd ontvangen, heeft zij het bureau Partners for Innovation opdracht gegeven voor het uitvoeren van de marktverkenning. Partners for Innovation, is een adviesbureau dat gespecialiseerd is in het initiëren en helpen realiseren van duurzame marktgerichte, innovaties op gebied van duurzame energie en CO2- reductiestrategieën. Partners for Innovation hanteert een pragmatische aanpak en ondersteunt haar klanten in het gehele innovatieproces van idee tot implementatie. 8

9 4 Scope en afbakening Het terrein van energiebesparing en toepassing van duurzame energie binnen de bouw is bijzonder breed en omvangrijk. Het omvat bijvoorbeeld: Energy efficiënte bouwmethoden; o Bouwconcepten (zoals passief bouwen). o Gebruik van passieve zonne-energie, oriëntatie van gebouw op de zon. o Isolatiemethoden. o Geïntegreerde gevelsystemen (ventilatie, verwarming, koelen). Energie effectieve bouwmaterialen; o Panelen, isolatie, beglazing, componenten, etc. Ruimteverwarming en/of warm water productie; o Methoden (bijv. wijkverwarming op biogas, industriële restwarmte of geothermisch). o Installaties (hoogrendementsketel, brandstofcel, zonneboiler) en onderdelen. o Brandstoffen (zoals vaste biomassa). Verlichting; (Al dan niet geïntegreerde) duurzame electriciteit productiesystemen, zoals PV, geothermisch, (biogas)-wkk en wind. Intelligente en energiebesparende apparaten en systemen; o domotica, energiemanagement, etc. o Energiezuinige huishoudelijke apparatuur. In dit rapport zal het accent liggen op het gebouw zelf met de daarin aanwezige vaste installaties. Het rapport gaat veel minder in op de inrichting van gebouwen en de gedragsaspecten van de bewoners/gebruikers. Het rapport streeft niet naar compleetheid daarvoor is de omvang van de studie te gering. Wel hebben we gestreefd om de informatie voor Nederlandse bedrijven en researchorganisaties op een toegankelijke manier aan te bieden. 4.1 Verder lezen Mocht u geïnteresseerd zijn in een specifiek onderwerp uit dit rapport dan verwijzen wij naar de specifieke websites vermeld bij de teksten in de hoofdstukken. Veel referenties staan ook in de Annexrapporten behorende bij dit hoofdrapport. In ons onderzoek hebben we geconstateerd dat de Duitse overheden veel aandacht besteden aan kennisoverdracht, het stimuleren van de marktontwikkeling van nieuwe technologie, en de ondersteuning van de bedrijven in deze markten. Via Internet is dus een overweldigend en uiterst bruikbaar informatieaanbod toegankelijk. Een groot deel van deze informatie wordt meertalig aangeboden (Duits, Engels en soms ook Frans en Spaans). Op de genoemde websites treft u een enorm aanbod van relevante informatie over de markt(trends), de marktspelers en het stimuleringsinstrumentarium van de overheden. Via de verwijzingen in deze compacte rapportage kunt u dus snel en op systematische wijze uw weg vinden in de Duitse markt.. Ook wijzen we u op een aantal brug organisaties, die voor u als aanspreekpunt kunnen dienen bij het verder verkennen van de Duitse DE en EE bouwmarkt, na het lezen van dit rapport: De Nederlandse ambassade en haar postennetwerk en haar handelsmedewerker voor het onderwerp energie: Esther Tromp-Koppes De EVD, het agentschap van het Ministerie van Economische Zaken (www.evd.nl) De Duits-Nederlandse Handelskamer (http://www.dnhk.org/) de Handelskamer is uiterst actief op het terrein van energie en organiseert regelmatig brokerage evenementen, waarvan alle documentatie wordt aangeboden via: Technisch Wetenschappelijk Attachee netwerk (TWA) (http://www.twanetwerk.nl/) 9

10 5 Karakteristieken van de Duitse markt 5.1 Markt indicatoren De Duitse markt voor duurzame energie en energiebesparingen in de gebouwde omgeving is booming. Dit geldt in brede zin en betreft een groot aantal technologieën. Duitsland was pionier op dit terrein en neemt sindsdien een koploperpositie in de wereld in. Zeer tot de verbeelding sprekende wapenfeiten zijn: 1. Duitsland beschikt over de grootste geïnstalleerde windenergie capaciteit ter wereld. 2. Duitsland is de grootste markt voor PV installaties. 3. Duitsland is de grootste markt voor thermische zonne-energie in Europa. 4. Duitsland is een pionier in biobrandstoffen en waterstoftechnologie. Om zicht krijgen op de ontwikkelingen baseren we ons in deze paragraaf op recente overzichten van dena, BMU, en branches 1. De beleidsdoelen voor 2020 zijn momenteel nog verre van gerealiseerd, zoals onderstaande tabel laat zien. De marktontwikkelingen zullen de komende jaren versneld door gaan met enorme kansen voor Nederlandse ondernemers die goed voorbereid de Duitse markt willen betreden Doelstelling duurzame elektriciteitsproductie 4,5% 12,0% 25-30% Overall doelstellingen primaire energie 2,1% 5,8% 10% Aandeel WKK in elektriciteitsproductie 12% 25% Onderstaande figuur toont bijvoorbeeld de trend van elektriciteitsproductie uit biomassa in de periode , welke laat zien dat vooral de toename sinds 1998 fors is. 1 Tenzij anderszins wordt aangegeven zijn de figuren in deze paragraaf afkomstig van de denapresentatie van Andreas Schöler, DNHK, Den Haag, 23/10/2007 (Renewables Made in Germany Current Political Framework and Market Development), Den Haag, 23/10/2007) 10

11 De volgende figuren tonen de ontwikkelingen op de markt van bio-energie. - De eerste figuur toont de ontwikkelingen in de markt voor warmteproductie: de inzet van biomassa, thermische zonne-energie en geothermische warmte. 2 - De tweede figuur toont de trend in de inzet van biomassa voor warmteproductie, bijna een verdubbeling in tien jaar. - De derde figuur afkomstig van de Duitse Biogas Associatie - toont de opmars van biogas als brandstof voor elektriciteitsproductie. 2 Bron: Presentatie Martin SCHÖPE, BMU, Berlin, 5th October 2007 Implementing EU Integrated Climate Change & Energy Policy up to 2020 Sharing the Efforts 7th Inter-Parliamentary Meeting on Renewable Energy. (http://www.eufores.org/uploads/media/martin_schoepe_01.ppt) 11

12 12

13 Onderstaande tabel toont de vermeden emissieresultaten van het Duitse beleid voor het jaar De meeste CO2-reductie wordt momenteel geboekt in de elektriciteitproductie, waarbij de bijdrage van PV-zonne-energie in vergelijking met windenergie en waterkracht relatief gering is, maar snel groeit. Voor de gebouwde omgeving lijkt duurzame warmteproductie dan ook belangrijker dan duurzame elektriciteitproductie. Ook de markt voor duurzame warmteproductie groeit momenteel hard. Bron: Presentatie Martin SCHÖPE, BMU, Berlin, 5 oktober

14 6 Het Duitse Beleid 6.1 Klimaatbeleid - Politieke ontwikkelingen en de rol van Duitsland als trekker Angela Merkel wordt in de media ook wel de "ecokanselier" genoemd. Hieronder zullen de recente ontwikkelingen in de mondiale politiek, de Europese politiek en in Duitsland kort op een rij worden gezet. Daaruit blijkt een indrukwekkende Duitse succesreeks die aantoont dat zij (met haar kabinet) deze geuzentitel met recht verdient. Het streven van haar regering is om tot 2020 de CO2- uitstoot in Duitsland met 40 procent te verminderen. Al in de begroting van 2008 zal daarvoor 3,3 miljard euro ter beschikking komen, twee keer zoveel als in Bij de nu al door de Duitse regering besloten 14 nieuwe wetten en verordeningen ligt de nadruk op efficiënter energiegebruik in gebouwen en uitbreiding van nieuwe energievormen voor productie en verwarming. Het aandeel duurzame energie, voor elektriciteitsproductie, zal van nu 12 procent tot 30 procent verhoogd worden. Daarbij krijgen biogas en windmolens op zee prioriteit en daarom meer geld, windmolens op land en zonne-energie minder. Er is in Duitsland brede steun voor alternatieve energiebronnen. Merkel speelt met haar beleid in op roep van veel Duitsers om maatregelen tegen de snelle opwarming van de aarde. Duitsland acteert op nationaal, Europees en mondiaal niveau als trekker. In de volgende paragraaf worden de indrukwekkende resultaten en ontwikkelingen van het laatste jaar geschetst. 6.2 Het Duitse Beleid op federaal niveau Duitsland wil de uitstoot van broeikasgas in 2020 met veertig procent verminderen. Zij zet hierbij in het bijzonder in op energiewinst in de gebouwde omgeving en het grootschalig gebruik van biomassa, wind- en zonne-energie. Huizen en kantoren moeten efficiënter worden ingericht en geïsoleerd Topontmoeting Meseberg Het Duitse kabinet heeft tijdens haar topontmoeting in Meseberg (24 augustus 2007) ambitieuze afspraken gemaakt over klimaatbeheersing. De Meseberg-top die plaatsvond op de helft van de regeerperiode van het kabinet-merkel was erop gericht belangrijke besluiten te nemen voor het beleid voor de tweede helft van haar regeerperiode. De ministers besloten tot vergaande maatregelen om het klimaat te beschermen. De belangrijkste resultaten van het geaccordeerde maatregelenpakket (Klima- und Energiepaket Meseberg) zijn: - De uitstoot van broeikasgassen moet in % zijn gedaald ten opzichte van Er komt een belastingverhoging op auto s met een hoog benzineverbruik, - Het gebruik van nieuwe energievormen wordt gestimuleerd. Voor huiseigenaren zal de overgang naar verwarming met nieuwe energievormen door verhoging van de subsidies worden bevorderd. Daarvoor is het budget met 150 miljoen tot 500 miljoen euro verhoogd. Ook het aandeel van warmtekrachtkoppeling zal worden verdubbeld (o.a. een stimulans voor aanleg van wijkverwarmingssystemen) - Om verbetering van de isolatie van huizen te bereiken, zullen de energienormen met bijna een derde worden aangescherpt. Er komen verplichtende energiebesparende maatregelen. 14

15 6.2.2 Nieuwe wetten: win-win voor milieu en economie Al op 5 december 2007 zijn meerdere nieuwe energiewetten voorgelegd voor besluitvorming aan het Duitse parlement (de Bondsdag). Gedetailleerde uitwerking van het maatregelenpakket is in hoog tempo eind 2007 grotendeels afgerond, waarbij de Bali-conferentie druk op de ketel heeft gezet, want Merkel wilde daar aantonen dat grootschalige concrete actie daadwerkelijk mogelijk is. Het maatregelenpakket omvat maar liefst 30 maatregelen ter reductie van de CO2 in 2020 met circa 36,6%. Uiteindelijk doel is 40% - er zal hiervoor nog een aanvullend programma worden opgesteld. Alle onderdelen van de Duitse economie zullen hierdoor ingrijpend worden beïnvloed. De enorme budgetten die de Duitse regering beschikbaar stelt tonen aan dat zij het klimaatprobleem uiterst serieus neemt. In vergelijking met het jaar 2005 worden de budgetten met circa 200 percent verhoogd. Eind 2007 presenteren Sigmar Gabriel (Bundesumweltminister op foto rechts) en Andreas Troge (President van Bundesumweltministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit BMU) op een persconferentie de resultaten van een uitvoerige studie waarin de kosten en baten van dit pakket worden doorgerekend. Volgens deze studie dienden de investeringen te worden beschouwd als cost die voor de baet uitgaet (voorfinanciering). De maatregelen zijn gunstig voor ondernemingen en huishoudens. De jaarlijkse extra kosten worden tot 2020 op 31 miljard euro geschat, het financiële voordeel op 36 miljard euro. Ook een studie van het Bundesverband der Deutsche Industrie (BDI) kwam tot soortgelijke resultaten. Op basis hiervan sprak de BDI haar steun uit voor het klimaatprogramma van de regering De belangrijkste maatregelen zijn: 1. Enorme uitbreiding van het aandeel duurzame energie in lijn met de aanbevelingen van BMU. Voor de elektriciteitsproductie geldt een doelstelling van 25-30% aandeel duurzaam voor het jaar Voor de warmteproductie geldt een doelstelling van 14% voor Er komt een wet ter stimulering van de toepassing van biogas (Biogaseinspeisegesetz) ter bevordering van de inzet van biogas als brandstof en voor elektriciteitsproductie. 2. Enorme uitbreiding van milieuvriendelijke en efficiënte productie van elektriciteit en warmte in WKK (warmtekracht koppeling) installaties. Een wetswijziging dient een verdubbeling van WKK te realiseren in de elektriciteitsproductie naar 25% in 2020, ondersteund met een stimuleringsfonds van 750 M. Uitbreiding van warmwaterdistributienetten (Nah- und Fernwärme) ondersteund met een investeringspremie oplopend tot 20% (totaalbudget 150 M ). 3. De Duitse overheid gaat strengere wettelijke eisen stellen aan de energie-efficiency van gebouwen. De Duitse regering scherpt haar Energiebesparingsverordening EnEV aan. De EnEVeisen zullen daartoe stapsgewijze met 60% worden aangescherpt. Er wordt hierbij vooral ingezet op het enorme potentieel binnen de bestaande gebouwen. Voor bestaande huizen zullen er minimale energieprestatiestandaarden worden ingevoerd, die bijvoorbeeld zullen gelden voor verhuurders. Het lopende en zeer succesvolle gebouwrenovatie programma zal worden voortgezet en ontvangt nieuwe financiering. Verder worden de energieprestatie-eisen voor nieuwbouw 30% opgeschroefd (dit gebeurt al in 2008) en voor 2012 geldt een verdere verhoging met nog eens 30%. Dit geeft een enorme prikkel aan de bouwbedrijven. 15

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu integreren van energiebesparing en maatregelen voor energie-efficiëntie bij het saneren van bestaande gebouwen, bijdragen aan de bescherming van het klimaat

Nadere informatie

Wind op zee en India. 11 December, 2013. Ir. Leon Wijshoff

Wind op zee en India. 11 December, 2013. Ir. Leon Wijshoff Wind op zee en India 11 December, 2013 Ir. Leon Wijshoff Programma Energie Internationaal (PEI) - Doelstelling:EZ ondersteunen bij het uitvoeren van internationale energiebeleid, op het gebied van duurzame

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V.

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V. Smart Power Networks Energie Management Bas de Koningh - HARTING B.V. Motivatie Politieke doelen Reductie CO2-Uitstoot nucleare energie fase out Meer renewable energie duurzame energieefficiëntie in de

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

kijk, leer en kopieer: het etrium

kijk, leer en kopieer: het etrium kijk, leer en kopieer: het etrium ir. Jeroen Scheepmaker sr.. consultant business development PROVADA - DUURZAAMHEIDSPAVILJOEN - 8 juni 2011 Source: Wassermann, Manos Meisen feiten etrium: zeer energiezuinig

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Energie Efficiëntie in de Europese Unie

Energie Efficiëntie in de Europese Unie Energie Efficiëntie in de Europese Unie VLEVA Energie Debat 20 november 2014 Robert Nuij Head of Sector Efficient Products Directorate General for Breder beleidskader Europa 2020 strategie broeikasgas

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

EPC ESCO VME. Sven Wuyts Factor4

EPC ESCO VME. Sven Wuyts Factor4 EPC ESCO VME Sven Wuyts Factor4 Energie Prestatie Contract Energy Service COmpany Vereniging van MedeEigenaars Sven Wuyts Factor4 Factor4: Antwerpen en Amsterdam Ingenieurs en financieel experts Energiebesparingsprojecten

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

Personal Hygiene Products. Turkey

Personal Hygiene Products. Turkey Personal Hygiene Products Turkey Introduction Even in a turbulent year due to increased socio political tension external economic outlook, the Turkish economy retained its momentum and achieved 2.9% growth

Nadere informatie

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC Innovaties in Zonne-energie ~~~~ een bloeiend stukje Nederlandse kenniseconomie Waarom zonne-energie? Prijsdaling PV modules Average module spot price

Nadere informatie

CIR-Isolatie Raad vzw

CIR-Isolatie Raad vzw 15 de ISOLATIEDAG energetisch renoveren bestaande gebouwen Georges Timmermans gti@skynet.be CIR-Isolatie Raad vzw koepel Belgische isolatiesector Duurzame Bouwsystemen 1 CIR-Isolatie Raad vzw jaarlijkse

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw

Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Inplanting van windmolens Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning vzw Energie in België EHA! 8 mei 2008 Nieuwerkerken 25 oktober 2007 Dirk Knapen Projectmedewerker energie en klimaat Inplanting van

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid IT is deel van het CO2 probleem... maar vooral ook van de oplossing dr. ir. A. Osseyran Directeur SARA en Vancis Waarom Green IT? 50% meer energie

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Opschaling van Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Projectleider IEA PVPS Task 15 Onderzoeker BIHTS / Zuyd Hogeschool 18 november 2015 Develop fundamental Knowledge

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

EU Energy [R]evolution: Op weg naar 100% hernieuwbare energie tegen 2050

EU Energy [R]evolution: Op weg naar 100% hernieuwbare energie tegen 2050 Juli 2010 EU Energy [R]evolution: Op weg naar 100% hernieuwbare energie tegen 2050 Hernieuwbare energie kent een spectaculaire groei. Van alle nieuwe elektriciteitscentrales die in 2009 in gebruik werden

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN

IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN IDENTIFICATIE VAN ECONOMISCH POTENTIEEL/TEWERKSTELLING EN SLEUTELSECTOREN VOOR OFFSHORE TECHNOLOGIEËN Identificatie +/- 250 ondernemingen werden geïdentificeerd met potentiële interesse voor windenergie:

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Support Center GIS-Flanders

Support Center GIS-Flanders Support Center GIS-Flanders Our mission: Ensuring the optimal use of geographic information in Flanders Het Ondersteunend Centrum GIS-Vlaanderen is

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl Duurzaamheid begint bij jezelf! 11 september 2012 Alumni jan.blom@keyknowledge.nl Hoe oud is duurzaamheid?? Duurzaamheid is maar vijfentwintig jaar oud! 16 juni 1987: Gro Harlem Brundtland biedt haar rapport

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie

STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie STEER en cofinanciering voor stedelijke distributie 25/02/2013 Olav Luyckx Project Officer Uitvoerend Agentschap voor concurrentievermogen en innovatie (EACI) Brugge, 26 Februari 2013 EACI IEE - STEER

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie