Nederland duurzaam in 2050

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederland duurzaam in 2050"

Transcriptie

1 Urgenda visie 2050

2 Voor veel mensen is duurzaamheid allang geen vaag begrip meer, maar een wenkend perspectief. Een realiteit die we in Nederland in pakweg veertig jaar kunnen bereiken. Duizenden mensen werken daar nu al aan en zijn actief op het gebied van onder andere duurzame energie, voeding, kleding, energieleverende bouw, zilte landbouw of elektrisch vervoer. Urgenda denkt dat we meer snelheid kunnen bereiken als we al deze initiatieven voorzien van een gezamenlijk perspectief, waardoor we ongeveer dezelfde kant op bewegen. Geen blauwdruk van hoe het moet, maar laten zien hoe het kán. Stap voor stap, met volle kracht vooruit. Nederland duurzaam in 2050 De noodzaak om te verduurzamen is groter dan ooit: grondige herzieningen nodig van onze maatschappelijke Nederland staat voor een enorme fysieke en sociale opgave. stelsels, van de energievoorziening, de watervoorziening, de Er is een grote druk op de beschikbare ruimte, met hardnekkige problemen zoals luchtverontreiniging, verkeersopstoppingen, wateroverlast en verrommeling. Alsof dit al niet voedselvoorziening, de gezondheidszorg, sociale zekerheid, verkeer en vervoer en de ruimtelijke ordening. Deze transities vinden niet van de ene op de andere dag plaats. Als we klein In een circulaire economie vormt afval grondstof voor nieuwe producten. genoeg is, zijn er over ongeveer twintig jaar ook nog eens beginnen bij de koplopers, de kansrijke projecten opschalen een miljoen meer mensen, meer huizen, de helft meer auto s en daar steeds meer snelheid in bereiken, zijn we op weg en drie keer zoveel vliegtuigen. Bovendien komt de komende naar een doorbraak. Een transitie laat zich immers niet jaren het wassende water aan alle kanten op ons af en leidt plannen. Je kunt wel proberen hem te beïnvloeden. Dit het veranderende klimaat tot meer droogte en hitte. vraagt om nieuwe rollen en werkwijzen, nieuwe sturings- Grondstoffen zoals olie raken op en de landbouwopbrengsten vormen tussen markt en maatschappij in en een steeds lopen terug door schaarste aan fosfor. Ook in sociaal opzicht actiever wordende groep burgers en bedrijven. verandert Nederland ingrijpend. In 2037 is één op de twee Nederlanders ouder dan 50 jaar, bestaat een kwart van de Urgenda wil graag faciliteren dat actieve burgers, maatschap- bevolking uit 65-plussers en een derde uit nieuwe Nederlan- pelijke organisaties, overheden en bedrijven elkaar vinden. ders. De behoefte aan zorg neemt explosief toe en legt een Over de visie in dit boekje willen we dan ook met hen in enorme druk op de sociale zekerheid en de verzorgingsstaat. gesprek. Samen kunnen we het beeld van een duurzaam Nederland verder inkleuren en activiteiten ontwikkelen om dit Urgenda gaat samen met heel veel andere partijen de beeld dichterbij te brengen is ver weg. Daarom hebben uitdaging aan om te laten zien hoe het anders kan. We willen we de visie voor de lange termijn ook vertaald in doelen voor laten zien hoe we de komende jaren op een aantrekkelijke de middellange termijn. Het is immers zaak nú aan praktische manier met elkaar ons land duurzaam kunnen bewonen, resultaten te werken. Als bijlage bij dit boekje hebben we ons rekening houdend met het veranderende klimaat, de sociale actieprogramma gevoegd. Om een duurzaam Nederland te 2 opgaven en met respect voor ecosystemen. Hiervoor zijn bereiken is ieders inbreng noodzakelijk. Doet u mee? Achter brede energie opwekkende dijken vindt zilte landbouw plaats, erin ondergrondse vormen van vervoer. 3

3 Reusachtige windmolenparken op zee zijn een icoon en exportproduct van dezelfde allure als de Deltawerken en vormen de hoekstenen van natuurgebieden waar niet gevist mag worden. We maken een transitie door van een verspillende economie die gebaseerd is op fossiele brandstoffen, naar een circulaire economie, gebaseerd op duurzame energie en groene grondstoffen. Nieuwe economie: waar verdienen wij ons geld mee? Circulair In onze nieuwe, groene economie produceren en consumeren wij goederen, materialen en energie op een schone, eerlijke en veilige manier. Schoon betekent dat we geen gebruik maken van fossiele brandstoffen (olie, kolen en gas) maar alleen van schone energie, zoals zonne- en windenergie, aardwarmte en bepaalde soorten biobrandstof. Nederland heeft een CO 2 -vrije energievoorziening die robuust, betrouwbaar, leveringszeker en betaalbaar is. Voor de kust staan 25 grote windparken met elk 200 windmolens van 10 MW. Grote zonne-energieparken in de Sahara met een nieuw energienetwerk zullen op Europees niveau een deel van de grootschalige energiebehoefte gaan leveren, naast windparken op de Noordzee. De economie is circulair omdat afval de grondstof vormt voor nieuwe producten: elk onderdeel van elk product is opnieuw bruikbaar of biologisch afbreekbaar. Op deze manier produceren we nauwelijks nog afval. In 2050 is de economie ook biobased, wat wil zeggen dat we geen aardolie meer gebruiken, maar groene grondstoffen op basis van planten en restproducten. De chemische industrie is daarmee volledig vergroend. In Nederland is een nieuwe maak- en kennisindustrie ontstaan rondom duurzaamheid met als speerpunten: klimaatadaptief ontwikkelen, deltatechnologie, drijvend bouwen, groene chemie en duurzame kennis. Groene diensten zijn er in vele soorten en maten, spelen een belangrijke rol in de nieuwe economie én dragen bij aan de mondiale welvaart. Rondom deze nieuwe maakindustrie zijn op grote schaal combinaties van leren, werken en ondernemen ontstaan, waar leerlingen onderwijs krijgen in alle aspecten van duurzaamheid en die tegelijk in de praktijk brengen. In 2050 werken we langer door, betaald en onbetaald. Arbeidsrelaties zijn flexibel geworden. Bruto Nationaal Welzijn Het economische en fiscale systeem is zó ingericht dat je een eerlijke prijs betaalt voor het onttrekken van de natuurlijke kapitaalvoorraden, zoals grondstoffen, aan de aarde. Schaarse grondstoffen worden duurder. In de aanloop naar een compleet nieuwe inrichting van de economie heeft belasting op vervuilende producten en diensten, de uitstoot van broeikasgassen en andere controleerbare bronnen een belangrijke rol gespeeld. Het Bruto Nationaal Product heeft plaatsgemaakt voor het Bruto Nationaal Welzijn. Bedrijven en In 2050 kennen we nieuwe beroepen als daktuinman en stadsboer. 4 5

4 andere organisaties zijn niet langer gericht op onbeperkte groei en winst, maar op begrensde, kwalitatieve groei. In 2050 besteden we een flink deel (25%) van ons inkomen aan zorg. Ook aan voedsel (20%), wonen en mobiliteit (40%) besteden we meer geld dan nu. Energiefabriekjes Alle huizen en kantoren zijn in 2050 kleine energiefabriekjes geworden, voor zichzelf en voor de nabije omgeving. Alle oppervlakten worden benut voor verschillende doeleinden en leveren geld op, van energieopwekking (zonnepanelen op gebouwen, boten, dijken, etc.) tot het afvangen van fijnstof (daken en gevels met planten die daarvoor zorgen). De ondergrond wordt ook veel beter benut, bijvoorbeeld voor parkeren, vervoer en opslag en levert ook energie. Veel daken worden gebruikt als ontwikkelingsgebied, voor onder meer landbouw of recreatie. Hierdoor zijn nieuwe beroepen ontstaan als daktuinman of waterbuschauffeur. We exporteren veel kennis over wonen, werken en bouwen op en rond het water. Drijvende steden en wijken, wegen en parken zijn een Nederlandse vinding en zijn overal ter wereld terug te zien. Brede dijken waarop je kunt wonen en werken zijn normaal geworden. Coöperaties Ook organiseren mensen sommige aspecten van het leven in de vorm van kleinere verbanden, zoals gemeenschappen en coöperaties. Hierbinnen zijn buurtbewoners actief met lokale energie-opwekking, voedsel verbouwen of het gezamenlijk regelen van de zorg voor de oude dag. Samenredzaamheid is hierbij een belangrijk begrip. Professionale zorg door zogenaamde maatschappelijke zorgondernemingen vult informele zorg vanuit buurt en familie aan. Ook zijn er op buurtniveau veel gezamenlijke diensten zoals wasserijen, catering, accu-omruilpunten, apparaatverhuur in de wijk en is er een levendige lokale ruileconomie. Doelstellingen 2020 n Onze energie komt voor 40% van duurzame bronnen (wind, zon, aardwarmte en 2 e en 3 e generatie biomassa). Er staan 1000 offshore windmolens voor de kust van de Randstad. n Er zijn nieuwe beroepen zoals daktuinman, mobiliteitsmakelaar en waterbuschauffeur. n Grote zorginstellingen maken steeds vaker plaats voor kleinschalige zorg. Leerpark Dordrecht In Dordrecht werken gemeente, scholen, bedrijven en woningcorporaties samen in een duurzame en innovatieve leer-werkomgeving: het Leerpark Dordrecht. Het hart van de wijk wordt gevormd door het Da Vinci College, een ROC-MBO school met 9000 leerlingen. Doordat woningen, leerwerkbedrijven, een brandweerkazerne, detailhandel, sportgebouwen, etc. ook een plek in deze wijk krijgen, leren leerlingen in de praktijk zorg aan huis te verlenen, werkervaring op te doen bij bedrijven, etc. Op het terrein komt ook de Duurzaamheidsfabriek: een gebouw waarin startende ondernemers, groene investeerders en jong technisch talent elkaar kunnen ontmoeten. Hier worden duurzame producten en productiemethoden uitgeprobeerd en ontwikkeld en wordt o.a. de nieuwe generatie duurzame lassers, machinebouwers en installateurs opgeleid voor de nieuwe, groene maakindustrie. Dergelijke combinaties van wonen-werken-leren ontstaan ook op universitair gebied. Urgenda heeft Leerpark Dordrecht als icoonproject omarmd. 6 Onze chemische industrie is in 2050 volledig biobased

5 We maken een transitie door van energieverslindende woningen en gebouwen naar energieleverende en groene woningen en gebouwen. Hoe wonen wij? Energieleverend Groen In de gebouwde omgeving wekken woningen, kantoren en We wonen steeds vaker in en nabij het groen. Steden zijn, kleine fabrieken hun eigen duurzame energie op, waarmee onder andere door veelvuldige toepassingen van daktuinen, deze gebouwen worden verwarmd, gekoeld en voorzien van groener geworden. Woningen, kantoren, gebouwen en elektriciteit voor apparaten en elektrische vervoersmiddelen. buitenruimten zijn schoon en groen en dragen bij aan de Dankzij een grootschalig offensief is de woningvoorraad sinds gezondheid en het welzijn van mensen. Mensen voelen zich 2020 voor het grootste deel al energieneutraal. We halen thuis en verbonden met de omgeving waarin ze wonen, onze energie uit de zon, de wind, de aarde (geothermie) werken en leven. In delen van Nederland woont men meer en restwarmte. In 2050 zijn alle straten, dorpen en steden op en rond het water, variërend van drijvende huizen tot Wonen in het landschap. in Nederland volledig energieneutraal en in veel gevallen drijvende steden. Daarentegen kiezen sommige mensen energieleverend. er ook voor om op hoger gelegen gebieden te gaan wonen. Er zijn vervangers voor cement en beton die in de productie Stukken van Nederland zijn dunbevolkt geworden, maar zeer interessant voor toerisme door een nieuwe, ruige natuur en Een nieuw aangezicht van Amsterdam? De Wijk van Morgen nauwelijks CO 2 -uitstoot veroorzaken. In 2050 gebruiken we in mooie landschappen. Op het Avantis Science European and Business Park in Heerlen/ de bouw alleen hernieuwbare of gerecyclede grondstoffen. Aachen bouwt Hogeschool Zuyd de Wijk van Morgen. De Ook worden gebouwen zodanig gebouwd dat ze iedere woningen moeten een voorbeeld zijn van duurzaam bouwen en 10 jaar een nieuwe functie kunnen krijgen en er anders uit Doelstellingen 2020 toepasbaar zijn in de reguliere bouw. De ambitie is om energie- kunnen zien, zonder verlies aan bouwmaterialen en zonder n Alle nieuwbouwhuizen worden duurzaam gebouwd neutraal te zijn, alleen hernieuwbare dan wel gerecyclede (sloop)afval. Rond gebouwen zijn waterkringlopen en en energieleverend; alle oudbouw is energieneutraal. materialen te gebruiken, vervoer zonder fossiele brandstoffen hergebruikmogelijkheden voor afval en andere restproduc- n Het eerste voorbeeld van drijvend wonen is gereali- mogelijk te maken en met de bouw de lucht en het water niet ten, waardoor er geen riool meer nodig is. seerd: de drijvende stad in Rotterdam (zie p. 15). onnodig te vervuilen. Ook wil de Wijk van Morgen een voorbeeld- n Er zijn 1000 klimaatneutrale straten. functie vervullen op het gebied van het combineren van wonen & werken, wonen & zorg en wonen & mobiliteit. Door deze unieke samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven, leren studenten in de praktijk. Op zijn beurt kan Hogeschool Zuyd een impuls geven aan duurzame innovaties en bedrijvigheid in de regio en versterking van de wijken in omringende steden. De woningen moeten in 2011 gereed zijn. Kijk op 8 9

6 We maken een transitie door van individueel vervoer aangedreven door fossiele brandstoffen, naar hybride en flexibele vormen van personenvervoer. Voertuigen worden grotendeels aangedreven door elektriciteit. Vrachtvervoer en ander grootschalig vervoer beweegt ook op waterstof en vindt meer dan nu over water plaats. Hoe verplaatsen wij ons? Dienst Mobiliteit is een dienst geworden, die op maat wordt geleverd door mobiliteitsmakelaars. Mensen kunnen mobiliteit huren of inkopen: je geeft aan wat je wilt (snelheid, comfort ( met croissantje ), service, goedkoop, met wie je wilt reizen, etc.) en de mobiliteitsmakelaar geeft je een scala aan mogelijkheden en prijzen van deur tot deur en regelt je vervoer via een reismenu op maat. Een reismenu kan per individu of groep of bedrijf worden samengesteld. De makelaar regelt alles en daar betaal je voor. Veel mensen hebben geen eigen auto, wegenbelasting en andere kosten meer, dus dat is geen enkel probleem. Een auto is niet langer een statussymbool. In 2050 is de samenleving veel flexibeler geworden. Het werken van 9 tot 5 is niet langer de standaard; mensen werken vaker op plekken en tijden dat het hen uitkomt en wanneer zij dit kunnen combineren met andere bezigheden in hun leven. Werknemers die fysiek aanwezig moeten zijn op hun werkplek zoals verplegers, onderwijzers, fabrieksarbeiders, etc. reizen op verschillende manieren, zonder files naar hun werk. Anderen werken vaker thuis en communiceren via allerlei moderne media op grote afstand van elkaar, waarbij ze elkaar zien en zelfs voelen. Op bepaalde tijden zijn er fysieke ontmoetingen in werkcafé s en ontmoetingslounges. Metamorfosemobielen Mensen beschikken over kleine elektrische voertuigen, de zogenaamde metamorfosemobielen: kleine, zelfsturende voertuigen voor 1 á 2 personen die uitbreidbaar zijn tot mobielen voor 8-12 mensen. Metamorfosemobielen zijn aan- en afkoppelbaar, ook met andere soortgelijke voertuigen. Ze kunnen niet botsen en vormen treintjes op de weg. Je kunt ze huren, leasen, kopen of delen met anderen. Zo kun je grote en kleinere groepen snel vervoeren. In de drukbevolkte gebieden rijdt een geavanceerd lightrail-systeem, voor lange en korte afstand, met een hoge dichtheid en regelmatige diensten. Viegtuigen gebruiken geen fossiele brandstoffen meer, maar vliegen met behulp van accu s of op algen. Zo is ook het vliegverkeer klimaatvriendelijker geworden. Doelstellingen 2020 n Er rijden 1 miljoen elektrische voertuigen in Nederland. n Er is grootschalige opwekking van windenergie op zee en een slim netwerk, waardoor auto s fungeren als opslagplaats voor windenergie en genoeg overhouden voor eigen gebruik. n De rest van het wagenpark rijdt op groen gas en 2 e en 3 e generatie vloeibare biobrandstoffen. Waterstof wordt steeds meer toegepast voor bus- en vrachtvervoer en is met de bijbehorende infrastructuur nog in ontwikkeling. n 50% van de mensen heeft een mobiliteitspas en reist zo In de stad verplaatsen we ons vooral elektrisch. Er zijn vele nieuwe vormen van vervoer en het onderscheid duurzaam mogelijk. De Utrechtse baan bij Den Haag in 2050: we tussen collectief en individueel vervoer is verdwenen. verplaatsen ons met Lightrail, superbussen en metamorfosemobielen, de stad is vergroend en levert energie

7 We maken een transitie door van dierlijke naar plantaardige eiwitten en van intensieve naar kleinschalige (duurzame) landbouw in combinatie met natuurbeheer. Waar halen we ons voedsel vandaan? Bewust In 2050 zijn mensen zich, mede door goed onderwijs, bewuster van het effect van voeding. Enerzijds op hun gezondheid, anderzijds op het milieu en op dieren en mensen die bij de productie betrokken zijn. We letten beter op wat we eten en daardoor is een aantal welvaartsziekten afgenomen. Ook ons menu is veranderd. We eten nog maar weinig (rood) vlees en de meerderheid is vegetariër. Er wordt meer (duurzaam gekweekte) vis gegeten en onze eiwitten komen vaker uit plantaardige bronnen. Algen zijn, naast bron van duurzame energie, een belangrijk voedingsmiddel geworden. Nederland is koploper in de ontwikkeling en productie van nieuwe duurzame eiwitpoducten. Ook is kwalitatief goed voedsel meer waard geworden: we besteden er ruim 20% van ons inkomen aan. We eten meer voedsel uit de regio. Voedingsmiddelen die nog wel van ver komen worden goed betaald, zodat lokale boeren er een eerlijk inkomen aan hebben en duurzaam kunnen telen zonder chemische bestrijdingsmiddelen, slechte arbeidsomstandigheden of kinderarbeid. We hebben nog bijna net zoveel landbouwareaal als vroeger, maar met veel minder boeren. Boeren zijn meer dan nu natuurbeheerders geworden. Dit heeft gezorgd voor een nieuwe dynamiek op het platteland en nieuwe groene werkgelegenheid. Zilte landbouw heeft een volwaardige plaats verworven in de Nederlandse landbouw: 10% van het landbouwareaal wordt hiervoor gebruikt. Gewassen als zilte zeekool, zeekraal en zilte broccoli hebben een plek gekregen in ons menu. Uiteraard blijven we een deel van ons voedsel importeren. Granen en bonen komen vooral uit de ons omringende landen zoals Engeland, Duitsland en Frankrijk en zijn onderdeel van Noord-Westeuropese kringlopen. In en rond de steden is stadslandbouw ontstaan: sommige mensen telen hun eigen voedsel in gezamenlijke moestuinen en kassen, ook op daken van gebouwen. Duurzaam geteelde groenten, fruit en bloemen zijn nog steeds belangrijke Nederlandse exportproducten en dragen daarmee bij aan de mondiale welvaart en voedselzekerheid. Doelstellingen 2020 n Drie dagen per week vervangen we vlees; we eten meer duurzaam gekweekte vis en meer plantaardig voedsel. n In alle sportkantines, bedrijfskantines en openbare gebouwen wordt duurzaam gegeten. n Een derde van het voedselaanbod in de supermarkten is duurzaam. In de nieuwe McBio kun je, naast biologisch fastfood, ook slow, gezond en lekker eten.. Zilte zeekool Op Texel experimenteert men, net als in Zeeland, met de (ecologische) teelt van zilte gewassen. De teelt van zilte zeekool is daarvan een voorbeeld. Maar men experimenteert ook met kleinschalige verduurzamingstechnieken drogen, vriesdrogen om zilte gewassen, zoals zeekraal, zeeaster en zeekool, gebruiksklaar te maken als kruid of smaakversterker in de keuken. De Vrije Universiteit van Amsterdam, de Universiteit van Wageningen en de Provincie Noord-Holland zijn ook nauw betrokken bij deze projecten. Kijk op 12 In 2050 wordt 10% van ons landbouwareaal gebruikt voor zilte landbouw. 13

8 Urgenda is een actie-organisatie voor innovatie en duurzaamheid. Onze missie is: Nederland samen sneller duurzaam maken. Dat doen we vanuit een groot gevoel van urgentie, aan de hand van een concrete agenda. Over Urgenda Deze lange termijn visie kan richting geven aan de vele duurzaamheidsinitiatieven die er al zijn. Ons actieprogramma, met concrete doelen per jaar van nu tot 2050, willen we samen met veel partijen realiseren. Het Urgenda platform, bestaande uit bekende en onbekende koplopers uit bedrijfsleven, overheid, maatschappelijke organisaties, de wetenschap en groepen ondernemende burgers is daarin met ons actief. Ook helpt Urgenda waar mogelijk bestaande duurzame initiatieven te versnellen door barrières te slechten (juridisch, mentaal, financieel, organisatorisch) en goede projecten op te schalen. Met allerlei partners starten we activiteiten om duurzame ontwikkelingen te versnellen. In iedere regio zoeken we de koplopers en proberen deze te verbinden in regionale Urgenda-netwerken samen met onze lokale regiospinner. Met dat doel touren we door alle regio s van Nederland en zijn we initiatiefnemer van de Dag van de Duurzaamheid. Daarnaast willen we laten zien wat duurzaamheid concreet inhoudt. Daarom steunen wij grote zichtbare icoonprojecten die tot de verbeelding spreken, zoals Duurzaam Texel, elektrisch vervoer, een drijvende stad en een duurzaam Leerpark. In regionale Urgenda-projecten laten we zien hoe je bijvoorbeeld een stationsgebied duurzaam kunt ontwikkelen, of hoe de regio Schiphol eruit zou kunnen zien in Dit zijn vaak integrale duurzame gebiedsontwikkelingen. Urgenda wil van Nederland een proeftuin maken, waarin innovatie en duurzaamheid gelijk op kunnen gaan. Duurzaamheid kan mooi, spannend, rendabel en uitdagend zijn! Startend vanuit duizenden koplopers overal in Nederland, willen we graag anderen inspireren om ook actief te worden. Hun verhalen spreken anderen tot de verbeelding. Urgenda wil een netwerk zijn waar duurzame denkers en doeners zich thuisvoelen. Samen laten we zien: er bestaat al een grote duurzaamheidsbeweging en die kan nog veel groter worden! Vele duizenden mensen steunen Urgenda, waaronder leden van ons platform zoals Jan Rotmans (oprichter en voorzitter Stichting Urgenda, hoogleraar transities naar duurzaamheid EUR), Peter Bakker (CEO TNT), Pier Vellinga (bestuur Urgenda, hoogleraar klimaatverandering WUR en VU), Coen van Oostrom (CEO OVG), Natasja van den Berg (praktisch idealisme), Wubbo Ockels (TU Delft), Beau van Erven Dorens, Jaap Dirkmaat (Vereniging Nederlands Cultuurlandschap), Jeroen de Haas (CEO Eneco), Annemarie Rakhorst (CEO Search BV), Ingrid Zeegers (Philips), Helga van Leur (RTL). Zou dit het wonen van de toekomst worden? Drijvende stad De stadshavens in Rotterdam vormen een gebied van 1600 hectare, waar ruimte vrijkomt voor het ontwikkelen van nieuwe woon-werk-recreatie gebieden. Rotterdam maakte samen met Urgenda een plan met duurzaamheid als leidend principe. Onderdeel hiervan is een duurzame drijvende stad, waarbij we de omslag in het denken maken van water als vijand naar water als metgezel. De duurzame drijvende stad moet in 2020 realiteit zijn. Vooruitlopend op deze drijvende stad is vanaf het voorjaar van 2010 reeds het eerste drijvende tentoonstellingspaviljoen geopend, bestaande uit drie drijvende halve bollen. Urgenda, die de drijvende stad als een van haar icoonprojecten koos, ziet toe op de duurzaamheidsaspecten zoals de gebruikte materialen, de flexibiliteit en de inrichting. Het paviljoen zal in hoge mate in zijn eigen energiebehoefte voorzien en zijn eigen toiletwater zuiveren. Voorbeeld van drijvend wonen en vervoer

9 Colofon Dit is een uitgave van: Stichting Urgenda Keizersgracht EB Amsterdam Tel Meer informatie: Kijk op of mail naar Tekst: Stichting Urgenda Beeld: KuiperCompagnons, Rotterdam Vormgeving: i am, Annemarike Pieterse Productie: Ecodrukkers, Nieuwkoop Gedrukt op Reviva Print, 100% recycled papier. Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door: Januari 2010

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Op weg naar Duurzaam Breda!

Op weg naar Duurzaam Breda! Een initiatief van betrokken burgers Op weg naar Duurzaam Breda! De belangrijkste uitdaging voor de samenleving is weer binnen de draagkracht van de aarde te gaan leven. We leven al lang niet meer van

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor

Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Dynamische en bruisende Spoorzone dromen realiseren achter het spoor, we gaan ervoor Ambitie en Aanleiding Activiteiten Te realiseren waarden Onze werkwijze Ambitie Spoorzone met allure * Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft

Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Project Transumo A15 Van Maasvlakte naar Achterland Innovatie input TU Delft Satish K. Beella, René van Someren september 2008 Inhoudsopgave Introductie 3 Schematisch overzicht transportpreventie (goederen)

Nadere informatie

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom

Naar een duurzaam Hyperion. Bouwen als een. Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen van de boom Bouwen als een boom Materialen en Energie Stadskantoor in Venlo gebouwd volgens Cradle to Cradle principes Wortels zijn de fundering Wortels halen water uit de grond om dit te transporteren door de aderen

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE!

VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE! Provinciale Staten verkiezingen Noord-Holland TIJD VOOR VERNIEUWING EN BESTUURLIJKE TRANSPARANTIE! PARTIJOVERSCHRIJDEND SAMENWERKEN Vanuit de Vrouwen Partij kiezen wij ervoor om met de thema s gelijke,

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Elektrisch rijden in de praktijk

Elektrisch rijden in de praktijk We gaan elektrisch vooruit! Een impuls voor elektrisch vervoer in Rotterdam Elektrisch rijden in de praktijk Klimaatprobleem? Google earth januari 2009 Rotterdam Climate Initiative Als stad met wereldhaven

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten

3/13/2014. Klimaatverandering vraagt om innovatie. Crises op meerdere fronten Klimaatverandering vraagt om innovatie De crisis als voorbode van grote veranderingen in economie en maatschappij Brabantse Waterdag 28 februari 2014 s Hertogenbosch door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Hergebruik grondstoffen uit elektronica Hergebruik grondstoffen uit elektronica Wat doet het programma Ruimte in Regels?

Hergebruik grondstoffen uit elektronica Hergebruik grondstoffen uit elektronica Wat doet het programma Ruimte in Regels? Ruimte voor innovatieve investeringen door Ruimte in Regels Ruimte in Regels voor Groene Groei is een gezamenlijk programma van de ministeries van Economische Zaken en Infrastructuur en Milieu U wilt als

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

De Sluipende Energierevolutie

De Sluipende Energierevolutie De Sluipende Energierevolutie ARN, Nijmegen 24 Mei 2013 Jan Rotmans www.twitter.com/janrotmans wie niet goed kijkt is verrast door de explosie aan lokale energie initiatieven, wie wel goed kijkt vindt

Nadere informatie

Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam?

Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam? Hoe denken Schiedammers over bepaalde duurzame maatregelen en in hoeverre dragen zij zelf bij aan een duurzaam Schiedam? Kenniscentrum MVS november 2015 oud papier gescheiden aanbieden textiel gescheiden

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft

Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland. Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Debat Kansen voor duurzame biomassa in Zeeland Goes, 22 januari 2009 Conclusies en aanbevelingen CE Delft Notitie Delft, 1 maart 2009 Opgesteld door: A. (Ab) de Buck H.J. (Harry) Croezen G.C. (Geert) Bergsma

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 29 juni 2011. Verspilling

Transition Town Castricum filmavond 29 juni 2011. Verspilling Transition Town Castricum filmavond 29 juni 2011 Verspilling WAT KAN IK IK DOEN? Alleen iets kopen als ik het nodig heb en het kapot is (bv TV). Zoals een nieuwe rits in een broek zetten. Spaarlampen Huis

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw

Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw Klimaatafspraken van Parijs betekenis voor de Nederlandse akkerbouw NAV Jaarcongres Swifterbant 17 februari 2016 Inleiding door prof. Pier Vellinga Waddenacademie en Urgenda voorheen Wageningen UR, Vrije

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Minder emissies, betere bereikbaarheid Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft CE Delft Onafhankelijk, not-for-profit consultancy, opgericht in 1978 Ca. 40 medewerkers

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

PERSOONLIJK Aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG

PERSOONLIJK Aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG PERSOONLIJK Aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie De heer drs. M.J.M. Verhagen Postbus 20101 2500 EC DEN HAAG Utrecht, 2 februari 2011 Betreft: vier Green Deals Onze referentie:

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk

SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT. ir. Bart Vuijk SMART MOBILITY: INNOVATIES IN STEDELIJKE MOBILITEIT ir. Bart Vuijk TNO: MISSIE TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn van de samenleving

Nadere informatie

Overijssel kleurt groen in 2020

Overijssel kleurt groen in 2020 Overijssel kleurt groen in 2020 Natuur en Milieu Overijssel Circulaire economie Vitale leefomgeving Kracht van de samenleving Waarom een groen Overijssel? Winst voor iedereen: Vitale leefomgeving voor

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA

Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Netwerkbijeenkomst VAVI, VIGEF & NEBAFA Bio-based Economy Den Haag, 17 april 2013 VAVI VAVI is een belangenvereniging die de belangen behartigt van 7 Nederlandse ondernemingen binnen de aardappelverwerkende

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

De duurzame sportvereniging van de toekomst

De duurzame sportvereniging van de toekomst De duurzame sportvereniging van de toekomst Hoe sporten we over 25 jaar? Hoe kunnen sportverenigingen een rol spelen bij de transitie naar een duurzame samenleving? En hoe kunnen sportverenigingen hun

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie