dossier zwavel over ontzwaveling en zwaveltoepassingen: letterlijk en figuurlijk bergen verzetten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "dossier zwavel over ontzwaveling en zwaveltoepassingen: letterlijk en figuurlijk bergen verzetten"

Transcriptie

1 Uitgave van Shell Nederl and B.V. n november december 2011 boorschip globetrotter 1 gedoopt n shell venster 35 jaar n dossier zwavel over ontzwaveling en zwaveltoepassingen: letterlijk en figuurlijk bergen verzetten

2 2 november n december 2011 In deze rubriek wordt een website besproken die leerzaam of vermakelijk is voor iedereen die geïnteresseerd is in de ontwikkelingen op energiegebied. Het is nou niet direct een naam of internetadres die verleidt tot spontaan bezoek. Het maakt het Compendium voor de Leefomgeving een beetje tot een exclusieve delicatessenwinkel in feiten en cijfers die nog niet door de meute wordt platgelopen. Die uitstraling past echter niet bij de doelstelling van de site, die een samenwerkingsverband is van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Wageningen Universiteit en Researchcentrum Wageningen. Gezamenlijk hebben ze zich geschaard achter het beschikbaar maken van wetenschappelijk onderbouwde feiten en cijfers ter ondersteuning van de maatschappelijke discussie en keuzes op het gebied van milieu, natuur en ruimte. De hoeveelheid feiten en cijfers die op de site te vinden is, lijkt eindeloos. Ze zijn gerubriceerd in die grote thema s: milieu, natuur en ruimte. Daar is ook van alles over energie tussen te vinden, voornamelijk onder het kopje energie en milieu. Daar aangekomen is er weer een verdere verdieping mogelijk naar de onderwerpen: energieverbruik, hernieuwbare energie, energiebeleid en maatregelen elektriciteitsproductie en verbruik en emissies lucht en water energiesector. Als de afbeelding van de verpleegster met dienblad op het oude cacaoblikje van Droste valt er steeds verder weer een nieuwe schat aan feiten op te duikelen. Omdat energiediscussies vaak ook milieudiscussies zijn, ook aandacht voor de pagina klimaatverandering, van waaruit het nog maar een klein stapje is om alle cijfers over emissie en concentratie broeikasgassen te komen. Met de daar gebundelde kennis op zak kan er gedegen worden gediscussieerd over milieu en energie. Maar zoveel degelijkheid heeft ook nadelen. De feiten en cijfers die met zoveel wetenschappelijke ernst zijn verzameld, zijn soms wat aan de oude kant. In een tijd waar het opstarten van een computer al verloren tijd is wil je toch het liefst de cijfers van de vorige week, of anders van dit jaar en als het echt niet anders kan over Uit die laatste categorie is er veel te vinden, maar in enkele gevallen moet je het toch met nog oudere cijfers doen. De makers van de site hebben dat proberen te ondervangen met twee trucjes die het mogelijk maken kennis te nemen van de meest recente publicaties. De kortste weg is door op de homepage te kiezen voor het thema recent vernieuwd. Leuker en sneller is om via Twitter op de hoogte van het laatste feitennieuws gebracht te worden. Al was het maar om te constateren dat het goed gaat met de hazelmuis in Nederland. Dat is een feit waar een mens de dag mee door kan. n

3 november n december Beste lezer, Het thema van dit nieuwe nummer van Shell Venster is zwavel. Dat zit in grote hoeveelheid in olie en gas dat gewonnen wordt. Waarom moet het er grotendeels uit worden gehaald? En hoe doe je dat? Wat kan je met dat restproduct vervolgens nog allemaal doen? En waarom zit de maritieme sector met zwavel in de maag? pagina 8 Op zaterdag 1 oktober werd in Schiedam het boorschip Noble Verder: Zicht op de weg. Het vultankje is de vaak enige plek onder de motorkap die automobilisten kennen. Maar wat komt er eigenlijk uit mijn ruitensproeier? pagina 17 Globetrotter 1 gedoopt. De komende tien jaar gaat het schip voor Shell op zoek naar olie en gas op plaatsen waar de zee diep is. Een tegendraads concept opent nieuwe markten. pagina 4 Shell Venster, het externe relatieblad van Shell bestaat dit jaar 35 jaar. Reden voor een feestje en een terugblik, die teruggaat tot de tijd dat de maatschappij zich binnen de muren van het olieconcern bevond. pagina 20 Margaret Hill is sinds april voorzitter van de Vereniging Nederlandse Jaarlijks verbruiken de diesellocomotieven op het Nederlandse spoor meer dan 50 miljoen liter. Shell gaat FuelSave diesel leveren voor nog meer kilometers. pagina 18 Petroleum Industrie (VNPI). Zo kijkt zij aan tegen de toekomst van de Nederlandse raffinagesector. Gebrek aan kennis staat debat in de weg. pagina 24 Bij het energievraagstuk voelt 46% van de Nederlanders zich betrokken. Dat belooft wat voor de website die onlangs is gelanceerd. De site is onderdeel van het Energy Future-programma, een multimediaal initiatief van Shell, waarbij het inspireren en delen van visies op de toekomst van energie centraal staan. pagina 22 Marine Technical Adviser Ed Wijbrands heeft iets met rivieren. En dat treft, want hij bewaakt samen met zijn team de veiligheid van binnenvaarttankers en depots in Europa. Pagina 30 uitgave van Shell Nederland BV Adres Carel van Bylandtlaan 30, 2596 HR Den Haag. Postbus 444, 2501 CK Den Haag. Telefoon Hoofdredactie Rob van t Wel eindredactie Monika Jak (www.defabriek.nl) vormgeving Toon Beekman (www.defabriek.nl) met Medewerking van: ANP Photo, Ernst Bode, Rob Groot, Hollandse Hoogte, Sander Koenen, Peter Konter, Jeroen Kroos, Astrid Mallee-Meyer, Pelle Matla, Moker ontwerp Druk Roto Smeets GrafiServices Utrecht Shell Venster wordt verspreid onder geïnteresseerden in de activiteiten van Shell Nederland en Royal Dutch Shell. Het blad is gratis verkrijgbaar. Abonnementen kunnen via -adres worden aangevraagd en via: Administratie Shell Venster, Postbus 444, 2501 CK Den Haag. Tweemaandelijkse publicatie Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of bewerken van artikelen dient men toestemming van de redactie te vragen. In de meeste gevallen zal die graag worden gegeven. Hoewel Shell-maatschappijen een eigen identiteit hebben, worden zij in deze publicatie soms gemakshalve met de collectieve benaming Shell of Groep aangeduid in passages die betrekking hebben op maatschappijen van Royal Dutch Shell, of wanneer vermelding van de naam van de maatschappij(en) gevoeglijk achterwege kan blijven. VOORBEHOUD Als in dit blad meningen staan over mogelijke toekomstige ontwikkelingen, mogen deze niet worden beschouwd als een advies tot aan- of verkoop van aandelen Royal Dutch Shell plc. omslagillustratie: toon beekman, de fabriek communicatie creatie coaching

4 4 november n december De boorinstallatie en scheepskranen: gebouwd in Schiedam Het varende gedeelte: gebouwd in China Globetrotter 1 in maten n Afmetingen: 189x32x19 meter n Maximaal 180 koppige bemanning n Snelheid 12 knopen n Dynamic Positioning System met zes schroeven met totaal 5000 KW vermogen n Kan boren in maximaal 3,6 kilometer waterdiepte n Totale maximale boordiepte 12 kilometer n Hoogte toren 85 meter 1 80mt Pedestalkraan 2 Knikarmkraan voor pijpoverslag 3 Multifunctionele boortoren met setbacks, pijpopslag en fundatie 4 100mt diepwater Pedestalkraan 5 80mt brugkraan 6 Catwalk Machine 7 Stikstof 8 Pijpruim bovenloopkraan 9 BOP/LMRP skid cart 10 Constructievloer 11 Moonpools kid cart TEKST rob van t wel beeld huisman, ernst bode

5 november n december Vanuit de werkkamer van projectmanager Anne de Groot aan de met Hollandse maritieme geschiedenis doordrenkte Wilton-haven is het schip niet te negeren. Ruim zestig meter torent het gevaarte boven de kade uit. Althans, de boortoren die op het achterdek staat van de bijna 190 meter lange Noble Globetrotter 1. Op het dek en de kade van zware constructie-installaties producent Huisman in Schiedam is het een drukte van belang. Alles staat in het teken van de grote dag van de doop, die dan nog moet komen. Op zaterdag 1 oktober is het schip gedoopt door een vrouw; samen met de brekende fles champagne de garantie voor een behouden vaart. De handeling werd verricht door Jill Sharpe, echtgenote van Peter Sharpe, Executive Vice President Wells bij Shell in Rijswijk. Maar wat heeft Shell te maken met een schip dat in opdracht en eigendom van het Amerikaanse Noble is gebouwd? En wat heeft Shell met het Schiedamse familiebedrijf Huisman? Het antwoord: álles. Beide bedrijven zijn partners waarmee nauw wordt samengewerkt. En dat gaat verder dan de constatering dat de Noble Globetrotter 1 vanaf begin volgend jaar voor tien jaar in dienst van Shell boringen zal verrichten op plaatsen waar de zee kilometers diep is. Eigenlijk begint het partnerschap al in 2006 als Anne de Groot van Huisman in de Amerikaanse oliehoofdstad Houston een werknemer van Shell tegen het lijf loopt. Het was echt een kwestie van de juiste man, op het juiste moment, op de juiste plaats, zegt De Groot. Leon van den Broek, Global Category Manager Rigs van Shell, herkent het beeld. De in Rijswijk werkzame manager weet dat vanaf het eerste moment de geesten gelijkgestemd waren. Wij waren al langere tijd gericht op zoek naar innovaties bij booractiviteiten op zee. Dat viel echter niet mee. De boorindustrie en de scheepsbouw zijn namelijk conservatieve werelden. Logisch want je wilt geen ongelukken en dus is de drang om aan het bestaande vast te houden groot. Bovendien moet het materieel dertig jaar mee. Wij hadden toch echt het idee dat een nieuwe generatie boorschepen compacter, goedkoper, schoner en beter wendbaar zouden moeten kunnen zijn. Maar Shell kreeg in eerste instantie bij de gespecialiseerde boorondernemingen geen poot aan de grond. Met een geschat mondiaal marktaandeel van zo n vijf procent kon Shell geen van de grote, gespecialiseerde boorondernemingen overtuigen te investeren in een nieuw concept. Wij bouwen niet voor een bedrijf maar voor een markt, klonk het destijds afhoudend uit de markt. Op dat moment troffen Shell en Huisman elkaar. Beiden waren op zoek naar een technologische stap voorwaarts. Samen met het oorspronkelijk Noorse Frontier later overgenomen door het Amerikaanse en veel grotere en financieel stabielere Noble werd besloten tot een kleine technologische revolutie door de bouw van twee schepen van een totaal nieuw type: de Bully. Het op de wereld zetten van een nieuwe generatie gaat altijd met kinderziektes gepaard. Toch smaakte de samenwerking naar meer. Niet voor niets noemen ze bij Shell het type waartoe de Globetrotters behoren Enhanced Bully. Grofweg gezegd kunnen de Globetrotters net zoveel als de bestaande concurrenten maar zijn ze een stuk kleiner dan conventionele boorschepen. Shell-er Van den Broek legt uit: Compacter betekent simpelweg minder staal en dat drukt de bouwkosten. Lagere kapitaallasten vertalen zich direct in minder hoge boorkosten per dag. En compacter betekent ook wendbaarder en minder brandstofverbruik. Dat is goed voor de veiligheid, het scheelt in je bunkerkosten en het is een stuk schoner omdat je minder vervuilende gassen uitstoot. Dat schoner is bijvoorbeeld in de Golf van Mexico van steeds groter belang. Het kán ook compacter omdat gekozen is voor het door Huisman in Schiedam ontwikkelde boorconcept, waarbij het werk dat traditioneel binnen de boortoren gebeurt nu buiten de installatie plaatsvindt. Dat draagt bovendien bij aan de snelheid en veiligheid, zo meent Van den Broek. Binnen de boortoren gebeuren normaal gesproken relatief veel ongelukken. Als je een deel van het werk automatiseert en een ander deel buiten de toren plaatst, verklein je de kans op ongelukken op traditioneel de gevaarlijkste werkplek. Bovendien neemt ook nog eens de snelheid toe waarmee geboord kan worden. Veiliger is een claim die je van De Groot van Huisman niet zal horen. Hij erkent de voordelen maar stelt dat veiligheid bij iedereen in de oliesector bovenaan het Deep én duur Over een langere termijn genomen heeft Shell mondiaal tussen de 120 en 140 boorinstallaties onder contract. Tachtig procent daarvan komt voor rekening van installaties op het land, de rest is op zee. In geld uitgedrukt is de verhouding eerder andersom. Boren op zee, en zeker in deepwater, is een duizelingwekkend dure aangelegenheid. Enkele jaren geleden, op het hoogtepunt van de markt, kostte het huren van een rig $ per dag. De prijzen zijn de afgelopen periode wel gedaald, maar de markt is nog altijd krap. Dit najaar kost het huren van een rig die geschikt is om in diepe wateren te boren toch al gauw rond de $ per dag. Shell heeft normaal gesproken zo n tien diepzee-installaties ergens op de wereld onder contract. De komende jaren zijn vier daarvan dus van de nieuwe generatie. Shell is vooral actief in deepwater in de Golf van Mexico, Brazilië, West-Afrika, Noorwegen en Azië. Het gloednieuwe boorschip Noble Globetrotter 1 weerspiegelt de eigen kijk van Shell op olie- en gaswinning op plaatsen waar de zee erg diep is. Opereren in die moeilijke omstandigheden kan compacter, goedkoper, sneller en schoner zonder dat de veiligheid in het geding komt. Rond de jaarwisseling gaat de Globetrotter richting de Golf van Mexico.

6 6 november n december 2011 lijstje staat. Ik ga niet zeggen dat de installaties van anderen niet veilig zijn. Maar wij zijn wel compacter, goedkoper en behoren op z n minst tot de beste spelers ter wereld als het gaat om snelheid. Vaart maken was ook het motto tijdens de bouw van Noble Globetrotter 1. Dat was mogelijk omdat er op meerdere plaatsen tegelijkertijd aan de rig is gebouwd. Zo is het varende gedeelte, zeg maar het schip, gebouwd in het Chinese Dalian onder verantwoordelijkheid van het Koreaanse STX. Gelijktijdig kon in Schiedam gestart worden aan de bouwwerkzaamheden van de boorinstallatie en de scheepskranen. Het schip kon uiteindelijk op eigen kracht richting Rijnmond. Dan kan je onderweg meteen allerlei testen doen op het gebied van zeewaardigheid, zegt Van den Broek. Dat scheelt meteen ook weer in de totale productietijd van het schip. In een konvooi en onder militaire begeleiding voer het schip dit voorjaar door het piratengebied in de Golf van Aden en het Suezkanaal om medio juli in Schiedam aan te komen. Daar werd op zaterdag 6 augustus de boorinstallatie op het schip gehesen. Gezien het gewicht en de lengte van de boortoren was dat een zenuwslopend en twaalf uur durend hijskarwei waarvoor de zwaargewichten Matador 3 en Taklift 4 van stal gehaald moesten worden. Daarmee is het schip nog niet af, weet projectleider De Groot. Sterker nog, ook na de doop is er nog het nodige werk aan boord te doen. Heel veel testen, vult Van den Broek aan. Je moet dan onder andere aan software denken. Zo n schip is naast veel staal een zeer complexe boorfabriek met veel elektronica om alle systemen te besturen en te controleren. Als alles gebeurd is en de testen met goed gevolg zijn doorlopen kan het schip rond de jaarwisseling richting de Golf van Mexico voor de eerste klus. Daarmee haalt de nieuwe generatie bijna het oudere broertje Bully in, die in dezelfde regio ook actief is met de eerste werkzaamheden. De Groot en Van den Broek kijken nu al gespannen naar de resultaten van die boringen uit. Dan zal immers blijken of alle innovatieve gedachten in de praktijk werken. Dat is voor Noble, Shell en Huisman uiteindelijk het enige echte moment om het glas te heffen. Daar hangt voor ons heel veel van af, zegt De Groot van Huisman. Niet voor niets hebben we bij de boringen ook mensen van ons op het schip om bij kinderziektes meteen een helpende hand te bieden. Maar als het werkt zoals we denken dat het gaat werken, betekent dat een geweldige stap voorwaarts. n Innovatie uit Schiedam Familieconcern Huisman uit Schiedam begint in 1929 als leverancier van stalen masten. Midden jaren tachtig fuseert het met ingenieursbedrijf Itrec (International Transport Rigging and Engineering Consultancy), van onder andere de huidige grootaandeelhouder Joop Roodenburg en richt zich dan op innovatie van zware apparatuur aan boord van schepen en offshore vaartuigen, zoals hijskranen. Dat werpt zijn vruchten af: de mastkranen staan bekend als de Rolls-Royces van de sector. Nog altijd is ontwerp en productie van die kranen de belangrijkste activiteit. De rest komt voor rekening van nieuwe activiteiten die onder Roodenburg zijn gestart. In 2001 is dat het produceren van materieel voor het leggen van pijpleidingen op zee. In datzelfde jaar is Huisman ook verantwoordelijk voor de grijpers waarmee de Russische kernonderzeeër Koersk omhoog werd getakeld door (bijna) buurman Mammoet. Het is niet de enige betrokkenheid bij spraakmakende reddingsoperaties. Het olielek in de Golf van Mexico werd gedicht door een schip met onze apparatuur, zei eigenaar Joop Roodenburg (foto hieronder: samen met Jeroen van der Veer) eerder in een interview met het zakenblad FD. De samenwerking met Noble en Shell vormde de doorbraak op de offshore markt. Huisman 1500 werknemers heeft vestigingen in China, Singapore, Tsjechië, Brazilië en de Verenigde Staten. Bij de Nederlandse vestiging legt het bedrijf de laatste hand aan een 66 meter hoge productiehal waar bijvoorbeeld boortorens overdekt kunnen worden gebouwd. Foto-impressie van de doop van de Globetrotter 1 op zaterdag 1 oktober 2011

7 november n december Adel op zee Het in boren gespecialiseerde Noble Corporation is een van de grote namen uit de olie-industrie. De wortels van het uit de Amerikaanse staat Oklahoma stammende bedrijf gaan terug tot Toen sloegen de Amerikanen Samuel Lloyd Noble en Art Olsen de handen ineen om een boormaatschappij op te richten. In 1927 werd de eerste boring van meer dan een mijl diep gedaan. Drie jaar later wordt de moedermaatschappij Noble Affiliates Inc. opgericht. Tijdens de financieel zware tachtiger jaren wordt de transportdochter B.F. Walker afgestoten. De boormaatschappij Noble Drilling wordt begin jaren negentig naar de beurs in New York gebracht. Het heeft niet voorkomen dat het boorbedrijf gevrijwaard is gebleven van financiële toppen en dalen. Wel is het bedrijf gegroeid tot een wereldspeler. Met de overname van de kleinere Noorse branchegenoot Frontier bezit het bedrijf momenteel 78 offshore boorinstallaties. De omzet bedroeg in 2010 meer dan $ 2,8 miljard, met bedrijfsresultaat van ruim $ 900 miljoen. Noble met CEO David Williams (zie foto hieronder) is de grootste boorcontractor van Shell. Het bedrijf levert het merendeel van Shell s deepwater vloot. Verder is er een boorschip voor shallow water onder contract, evenals een jack-up. De boorinstallatie wordt op het schip gehesen. Gezien het gewicht en de lengte van de boortoren een zenuwslopend en twaalf uur durend hijskarwei waarvoor de zwaargewichten Matador 3 en Taklift 4 van stal gehaald moesten worden.

8 8 TEKST peter konter, rob van t wel beeld ANP PHOTO, toon beekman, moker ontwerp, shell De trend is al jarenlang gelijk. Brandstoffen dienen steeds minder zwavel te bevatten. Reden om in Pernis een nieuwe, grote ontzwavelingseenheid te gaan bouwen: de HDS-6. In het eerste deel van dit dossier een kijkje in deze bijzondere ontketenkeuken. De scherpere eisen voor brandstoffen treffen in het bijzonder de scheepvaart. En in de maritieme sector is bovendien haast geboden. Deel twee zet de consequenties daarvan op een rij. En tot slot na veel ontzwaveling is de vraag: wat doe je met de bergen die je tamelijk letterlijk overhoudt? Met innovatie en serendipiteit blijkt er veel mogelijk. In deel drie een overzicht van zwaveltoepassingen in de vorm van productinnovaties.

9 november n december zwavelfeiten (cijfers: 2010) Zwavelproductie wereldwijd 60 miljoen ton Zwavelprijs per ton $ wereldwijd (locaal sterk variërend) Grootste (pure) zwavelproducent Adnoc (Abu Dhabi National Oil Company) De bouwplannen van HDS-6 (HydroDeSulphurisation nummer zes) in Pernis vorderen gestaag. Het hart van deze grote ontzwavelingseenheid vormt het ongeveer 500 ton zware reactorvat. Dat is zwaarder dan de andere vijf ontzwavelingseenheden die elders op de raffinaderij staan. Dat is een gevolg van het feit dat in HDS-6 onder grotere druk zwavel wordt verwijderd; 70 tot 80 bar in plaats van 40 bar in de andere installaties. De nieuwe installatie wordt gevoed met de gasolie zowel rechtstreeks uit de crude destiller komt als uit de door de hycon-installatie, die de zwaarste stroom van olieresidu opwerkt tot bruikbare gasolie. In HDS-6 wordt het zwavelgehalte teruggebracht van 1 à 2% tot 10 of 50 ppm. Dat klinkt eenvoudiger dan het is. De zwavel zit namelijk als het ware ingebakken in de koolwaterstofketens. Een zwavelzeefje bestaat dan ook niet; de ketens moeten worden gebroken. Dit kost veel energie. Bovendien moet er waterstof aan het proces worden toegevoegd, waaraan de zwavelmoleculen zich kunnen binden. Dat gaat niet zomaar. De in het reactorvat ingebrachte katalysator brengt een liefdesrelatie tussen de waterstof- en zwavelmoleculen op gang. Dat leidt uiteindelijk tot de vorming van waterstofsulfide, dat kan worden gescheiden van de vloeibare productstroom. Het vroeger onder naam zwavelwaterstof bekend staande gas is giftig en vooral bekend om de geur van rotte eieren, die schrik niet ook in darmgassen voorkomt. Het industrieel bereide H 2 S wordt verder opgewerkt om uiteindelijk te leiden tot een stroom van 100 ton warm en vloeibaar zwavel per dag. Elders in de raffinaderij wordt dagelijks nog een 450 ton van deze goudgele stroop geproduceerd. Die hele hoeveelheid wordt opgeborgen en later in geïsoleerde tankers afgevoerd naar de chemische industrie of naar kunstmestproducenten. Belangrijker is de stroom diesel of huisbrandolie die de nieuwe HDS-6 zal produceren. Alle inspanningen zijn er immers op gericht om zoveel mogelijk zwavelarme en dus bruikbare brandstof uit ieder vat ruwe olie te krijgen. Op de volgende pagina s een schematisch overzicht van het complete ontzwavelingsproces op Pernis Groot in kleine deeltjes De zuiverheid van brandstoffen wordt aangeduid in parts per million (ppm). Het past in het rijtje procent (per honderd) en promille (per duizend). Dat wil dus zeggen dat 1 ppm één deel in betekent. Dat is dus duizend keer zo weinig als een promille. De eenheid ppm wordt vooral gebruikt om lage concentraties te duiden in de scheikunde, en in het bijzonder de toxicologie en milieukunde. De in Duitsland nog veel gebruikte huisbrandolie mag maximaal 50 ppm bevatten. Diesel voor in de auto mag zelfs niet dan 10 ppm bevatten. Het is een hele klus om aan die eisen te kunnen voldoen. Ruwe olie bevat veel meer zwavel. Sommige zure soorten uit bijvoorbeeld Saoedi-Arabië, bevatten tussen de 2 en 3% zwavel, wat neer komt op tot ppm. Heet en vloeibaar Zwavel komt doorgaans heet (ongeveer C) en vloeibaar uit de ontzwavelingsprocessen bij raffinaderijen en gasbehandelingsfabrieken, waarna het heet kan worden bewaard en vervoerd. De Pernis-raffinaderij in Rotterdam bijvoorbeeld slaat hete zwavel op in tanks, waarna het transport naar overzeese afnemers plaatsvindt met speciale tankers waarin de zwavel vloeibaar wordt gehouden. Het kan ook worden afgekoeld voor verwerking in speciale installaties tot korrels of chips, en voor latere opslag en transport.

10 10 H 2 Het proces start met ruwe aardolie, waarin koolwaterstoffen verknoopt zijn met zwavel. T=20 0 C GAS In de HDS-6 komt de zwavel (S) die verknoopt zat aan de koolwaterstof los, en gaat zich binden aan waterstof. Deze katalyse vindt plaats bij een temperatuur van C en een druk van 70 bar. H 2 T=150 0 C NAFTA 0,05% S T=200 0 C KEROSINE 0,2% S katalyse T=375 0 C GAS- STROOM T=300 0 C GASOLIE 1-2% S T=400 0 C In de destillatiekolom wordt de olie gekookt. Fracties worden gescheiden en afgevangen: van boven naar beneden steeds zwaardere componenten. RESIDU 2-5% S Dit levert een gasstroom op die voor het merendeel bestaat uit H 2 (waterstof), H 2 S (zwavelwaterstof) en methaan. Een ander deel bestaat uit gasolie. ONTZWAVELINGSUNIT (HDS-6) CRUDE DISTILLER (CD5 en CD6) REACTOR Het hart van de fabriek. Hier wordt zwavel uit koolwaterstofketens getrokken. In de reactor zit 400 m 3 katalysator. DE HDS-6 FABRIEK IN PERNIS DESTILLATIE UNIT In dit deel wordt de gasolie gescheiden van de H 2 S. VOEDINGSVAT De onbehandelde gasolie komt vanuit destillatiekolom in dit vat. COMPRESSORHUIS Twee compressoren zorgen ervoor dat de waterstof op hoge druk (70 bar) wordt gebracht. Een van de twee is overigens volledig reserve. FORNUIS Brengt de gasolie op een temperatuur van C. WARMTE-INTEGRATIE UNIT De productstroom in de HDS-6 unit wordt gebruikt om de voedingsstroom mee op te warmen.

11 november n december H 2, METHAAN H 2, METHAAN H 2 S Om de H 2 S uit de gasstroom te halen, wordt de stroom in contact gebracht met aminevloeistof. Die absorbeert de H 2 S uit de gasstroom. Dit levert een schone gasstroom op (H 2 en methaan), die opnieuw worden gebruikt in de HDS-6. RIJKE AMINE De vloeistof waar de H 2 S nog inzit, wordt vervolgens gekookt. De H 2 S komt daardoor los van de vloeistof. Resultaat is een schone vloeistof, die opnieuw in het proces gebruikt kan worden. H 2, H 2 S, METHAAN absorptie kolom regeneratie kolom GASOLIE RIJKE AMINE ARME AMINE AMINEREGENERATIE (DIPA970) De gasolie wordt opgewerkt tot diesel en huisbrandolie. DIESEL 10 ppm HUISBRANDOLIE 50 ppm LUCHT H 2 S T= C In de Sulphur recovery unit komt door verbranding de zwavel (S) los van de waterstof (H 2 ). Eindresultaat is elementair zwavel, in vloeibare vorm. Buiten de raffinaderij vindt dat toepassing in onder andere kunstmestproductie. HYCON KATALYSATOR In de Hyconinstallatie worden de moeilijke, lange ketens behandeld met waterstof en gekraakt tot kortere ketens. Uit de kraker komen voornamelijk zwaardere brandstofproducten die hun toepassing vinden in onder meer de scheepvaart. CONDENSATOR SULPHUR RECOVERY UNIT (CLAUS)

12 12 november n december 2011 De verscherpte zwaveleisen voor de zeevaart komen snel naderbij zonder dat er iets gebeurt. De maritieme sector en de raffinageindustrie kijken naar elkaar. Wie zorgt ervoor dat de scheepvaart aan de nieuwe zwavelwetgeving kan voldoen? Het stormt in de maritieme sector. Op zee, ja, maar zeker ook in de kantoren op de wal. Aanleiding vormen de verscherpte internationale zwaveleisen, die onheilspellend snel dichterbij komen. Wereldwijd zijn de zwaveleisen al aangescherpt en op de drukst bevaren en toch al streng gereguleerde Europese wateren zal vanaf 2015 een extra streng regiem gelden. De regelgeving kan vergaande gevolgen voor de scheepvaart hebben en plaatst tegelijkertijd de raffinagesector voor een dilemma. Als leverancier van de stookolie voor schepen verandert ook de wereld van de olie-industrie aan de wal. De scheepvaart is voor de oliesector een belangrijke klant. Jaarlijks verbruiken schepen wereldwijd naar schatting zo n 240 miljoen ton zware stookolie. Die brandstof staat al jaren ter discussie. Daar waar het zwavelgehalte van transportbrandstoffen op het land al lang terug is gebracht, varen schepen internationaal nog met een brandstof die vele malen meer zwavel bevat. De maritieme sector is daardoor in de beklaagdenbank terecht gekomen. Tegen hun eigen zin want er zijn wel degelijke milieuwinsten behaald. Zo gaat er in nieuwe schepen meer lading, zijn de motoren efficiënter geworden, is de vorm van de romp meer gestroomlijnd, bepaald satellietnavigatie de optimale koers en is er dit najaar een CO 2 -convenant getekend met de overheid. Anders gezegd, de milieubelasting per ton/mijl is al stevig verlaagd. Desondanks zijn er in 2008 in internationaal verband nieuwe, scherpere zwaveleisen afgesproken. Het hardst zullen die de schepen treffen op de belangrijkste Europese wateren als Noordzee, Oostzee en Kanaal, treffen waar het nu al scherpere percentage van 1% zwavel, in 2015 zal worden ingeruild voor een maximaal zwavelpercentage van 0,1%. In deze Europese Seca-gebieden (Sulphur Emission Control Area) wordt naar schatting jaarlijks tussen 5% tot 10% van de mondiaal gebruikte scheepsbrandstof verstookt. In 2020 of 2025 volgen de wereldzeeën met een 0,5%-zwavelnorm. De redersvereniging KVNR kan zich prima vinden in de wereldwijde norm van 0,5%. Alleen komt volgens de scheepseigenaren de verdere verlaging van 1% naar 0,1% in 2015 op de Europese wateren te vroeg. De wens is dus niet zozeer afstel als wel uitstel. De weerstand heeft onder andere te

13 november n december Zwavel normen Wereldwijd Nu maximaal 4,5% Vanaf ,5% Vanaf 2020 of ,5% Sulpher Emission Control Area SECA-gebieden (Noordzee, Oostzee, Kanaal, kust Noord-Amerika) Nu 1,0% 2012 (Noord-Amerika) 1,0% 2015 (Noordwest Europa) 0,1% In alle EU-havens aan de kade Nu 0,1% maken met het specifieke karakter van de Nederlandse vloot, met relatief kleine schepen en een sterke vertegenwoordiging in specifieke segmenten en de kustvaart (short sea). De Nederlandse vloot behoort tot de jongste en modernste ter wereld en daarmee ook tot de schoonste, stelt KVNR-voorzitter Tineke Netelenbos. Binnen het Europese shortsea-verkeer, goed voor 40% van de intra-eu-handel, neemt de Nederlandse vloot een vooraanstaande positie in. Netelenbos: Die positie willen we behouden en uitbouwen. Door de invoering van de 0,1% in 2015 wordt de Europese short sea uit de markt geprezen en dat is niet goed voor het milieu. De invoering van de 0,1%-eis in 2015 zal volgens de reders namelijk leiden tot een verhoging van de brandstofkosten van 60 tot 80%, waardoor er een concurrentienadeel ontstaat waardoor er een verschuiving van transport naar het land ontstaat. De helft van de Nederlandse scheepseigenaren is voornamelijk actief in het Europese zwavelarme gebied. Er is bij het besluit gewoon niet gedacht aan de short sea, zegt algemeen directeur Pim de Lange van ferrymaatschappij Stena Line in Hoek van Holland. Hij voorziet dat een groot deel van het vrachtvervoer dat hij traditioneel van Rotterdam naar Engeland overzet (en omgekeerd) zal uitwijken naar de Eurotunnel. Hij schat in dat zijn brandstofkosten als gevolg van de maatregel met 70% zullen stijgen, wat zal neerslaan in een verhoging van zijn tarieven met ruim 20%. Dat zal naar zijn overtuiging voor de nodige transporteurs aanleiding zijn om zijn veerdienst in te ruilen voor een omweg via de tunnel. Het milieu schiet er niets mee op als straks vervoer over water wordt overgenomen door meer trucks op de weg, zegt de in 2002 tot Havenman van het jaar verkozen ondernemer. Wat je op het gebied van zwaveluitstoot wint, verlies je weer op het gebied van de uitstoot van andere schadelijke stoffen. En dan laat ik de toename van files nog maar even buiten beschouwing. Het is gewoon een rampenplan. Cor Nobel, Global Marketing Manager Fuels bij Shell Marine Products in Pernis, kent de geluiden uit de sector. Logisch, want met een sterk mondiaal marktaandeel in smeerolie en in maritieme brandstoffen is Shell Marine Products een wereldspeler en kenner van de markt. Nobel onderschrijft dat de brandstofkosten van reders omhoog zullen gaan als ze op een brandstof moeten gaan varen die minder zwavel bevat, gezien het huidige prijsverschil tussen hoog- en laagzwavelige brandstoffen. Of dat verschil zo groot zal blijken als De Lange van Stena Line vreest, ligt nog in de toekomst verscholen. De transitie komt volgens Nobel simpel gezegd neer op het overschakelen van de relatief goedkope stookolie nu naar zeg maar (duurdere) diesel die nu in de tank van een auto of vrachtwagen gaat. Met wat kleine aanpassingen moeten de meeste scheepsmotoren die overstap kunnen hebben. Ook zijn er andere, op het eerste gezicht goedkopere alternatieven zoals het gebruik van scrubbers die stookolie schoon wassen. Toegegeven, zegt Nobel, dat vraagt wel een investering aan de kant van scheepseigenaar. KVNR werkt nauw samen met andere Europese branchegenoten en ook de verladers om de zwaveleis van 2015 op zijn minst te vertragen. Dat doet ze door Den Haag en Brussel te voorzien van studies waarin de nadelige gevolgen van de 0,1%-norm worden onderbouwd. Zo hebben de belangenverenigingen laten berekenen dat 20% tot 45% van het kusttransport mogelijk zal uitwijken naar land. De reders vrezen dat er oneerlijke concurrentie zal ontstaan. Ook de bedrijven die voor de export van hun producten afhankelijk zijn van zeetransport zullen hun marktpositie aangetast zien worden. Het is een vrees die ook door VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes wordt onderschreven. Hij denkt dat de plannen de gehele Europese industrie miljoenen gaat kosten. Met name de papier- en staalindustrie zullen volgens hem zwaar getroffen worden, omdat ze erg afhankelijk zijn van zeetransport. Noord-Europese papierproducenten bijvoorbeeld, zijn bang dat hun prijzen met Euro 10 per ton zullen stijgen. Een bedrijf als Tata Steel voorziet extra kosten die kunnen oplopen tot Euro 18 miljoen per jaar. Los van de economische gevolgen probeert de Nederlandse redersvereniging ook aan te tonen dat andere wegen naar minder zwavel niet tijdig haalbaar zijn. Eén optie om de uitstoot te verminderen is het installeren van scrubbers aan boord van schepen. Die installaties wassen de rookgassen van het schip, waardoor de zwavel wordt opgenomen in het (zee-)water voordat het in de lucht kan verdwijnen. Dit water/residu mag wettelijk op zee worden geloosd of kan aan wal worden afgevoerd. Voorstanders van het afvoeren op zee stellen dat sulfaten een normaal onderdeel van

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS

LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT DE LNG SPECIALIST LNG LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST SOLUTIONS DE LNG SPECIALIST LNG IS MEER DAN EEN NIEUWE BRANDSTOF... HET IS PURE CONCURRENTIEKRACHT LNG, DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST LNG SOLUTIONS DE TRANSPORTSECTOR STAPT OVER OP LNG... DE BRANDSTOF VAN DE TOEKOMST

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely

Kansen in technologie door wijzigende wetgeving. André Hof Cofely Kansen in technologie door wijzigende wetgeving André Hof Cofely Cofely Cofely is het belangrijkste merk van GDF SUEZ Energy Services GDF SUEZ omvat de volledige energieketen van elektriciteit en aardgas

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

Opdracht Beroepsoriëntatie

Opdracht Beroepsoriëntatie Opdracht Beroepsoriëntatie Sector: Offshore Auteur: Henk Yip Groep: WP11a2 Periode: Blok 1.1 Datum: Woensdag 16 oktober 2013 De Haagse Hogeschool Werktuigbouwkunde Voorwoord Ik ben Henk Yip, ik ben een

Nadere informatie

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland

Jan Schouten. Volvo Truck Nederland Jan Schouten Quality Safety Environmental care A company driven by strong core values CO 2 -neutrale productie Eerste 100 % CO 2 -neutrale truckfabriek in Gent Windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

CO 2 en energiereductiedoelstellingen

CO 2 en energiereductiedoelstellingen CO 2 en energiereductiedoelstellingen t/m 2012 N.G. Geelkerken Site Manager International Paint (Nederland) bv Januari 2011 Inhoud 1 Introductie 3 2 Co2-reductie scope 4 2.1. Wagenpark 4 3 Co2-reductie

Nadere informatie

De kortste weg naar duurzaam transport. Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers

De kortste weg naar duurzaam transport. Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers De kortste weg naar duurzaam transport Maak kennis met de binnenvaart en haar koplopers De kortste weg naar duurzaam transport The Blue Road is de kortste weg naar een duurzame toekomst. Waarom? Omdat

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Impact van. emissienormen op de. maritieme sector. Jaap Kolpa, beleidsmedewerker Ministerie van IenM, afd. Zeevaart

Impact van. emissienormen op de. maritieme sector. Jaap Kolpa, beleidsmedewerker Ministerie van IenM, afd. Zeevaart Impact van emissienormen op de maritieme sector Jaap Kolpa, beleidsmedewerker Ministerie van IenM, afd. Zeevaart Earnewald, 11 september 2013 Luchtemissies door zeeschepen: Kort overzicht van begrippen

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

PROJECT H FROM O. Versie: 1. Dhr. Joosten. Maritiem Instituut Willem Barentsz. Door: Bart Enting, Bart Ruijter. Marijn Grevink,

PROJECT H FROM O. Versie: 1. Dhr. Joosten. Maritiem Instituut Willem Barentsz. Door: Bart Enting, Bart Ruijter. Marijn Grevink, PROJECT H FROM O Versie: 1 Dhr. Joosten Door: Bart Enting, Bart Ruijter & Marijn Grevink, Voorwoord Onder invloed van onder andere de economische crisis, zijn de olie prijzen torenhoog gestegen. Rederijen

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen

Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof in Vlaanderen; gezondheidseffecten, oorsprong en reductiemaatregelen Fijn stof kost de Vlaming tot 3 gezonde levensjaren. Vlaanderen zal ook in de toekomst moeite hebben om aan de Europese fijn

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen

Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Een beginnershandleiding tot Brandstoffen Energie is essentieel om te voorzien in de basisbehoeften van onze huishouding: koken, water verwarmen en verwarming. Maar het is ook een belangrijke factor voor

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Vertrouwen in Eigen Kunnen

Vertrouwen in Eigen Kunnen Vertrouwen in Eigen Kunnen Monument Dit is het Staatsolie monument dat staat bij het hoofdkantoor op Flora. Het is onthuld op 13 december 2005 bij de 25 ste verjaardag van Staatsolie. Dit monument laat

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Voortgangsrapportage emissies scope 1, 2 en 3. Monitoring doelstellingen 2015 scope 1 en 2

Voortgangsrapportage emissies scope 1, 2 en 3. Monitoring doelstellingen 2015 scope 1 en 2 4.B.2 Voortgangsrapportage emissies scope 1, 2 en 3 Evaluatie 1 e halfjaar 215 & Monitoring doelstellingen 215 scope 1 en 2 Van Steenis Geodesie BV Ringveste 7b 3992 DD HOUTEN Van Steenis Geodesie BV Duurstedeweg

Nadere informatie

Naast kwaliteit, kijken we ook altijd naar kosten. Arjan Dogterom Head of IT. Vast Mobiel VastMobiel

Naast kwaliteit, kijken we ook altijd naar kosten. Arjan Dogterom Head of IT. Vast Mobiel VastMobiel Naast kwaliteit, kijken we ook altijd naar kosten Arjan Dogterom Head of IT Partner Logistics is altijd bereikbaar en bespaart op telefoonkosten met Intercity Zakelijk Partner Logistics is een bedrijf

Nadere informatie

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht

Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht Zero emissie busvervoer in Limburg Pilot lijn 4 in Maastricht P.F.C.W. Van der Broeck, 15-03-2013 1 Waarom Zero Emissie Busvervoer? 1. Verbeteren luchtkwaliteit Maastricht (fijn stof); 2. Klimaatdoelen

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen

Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid. De uitdagingen in het energiebeleid. CD&V voorzitter Jo Vandeurzen Bouwstenen voor een nieuw energiebeleid De uitdagingen in het energiebeleid CD&V voorzitter Jo Vandeurzen CD&V-studiedag, Vlaams Parlement 29 april 2006 Als ik zeg dat onze moderne westerse samenleving

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2020

Staatsolie Visie 2020 Staatsolie Visie 2020 Visie Leidend zijn in de duurzame ontwikkeling van de energie-industrie in Suriname Een significante bijdrage leveren aan de vooruitgang van de samenleving Een regionale speler worden,

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof

aardgas tank ik bij DATS 24 www.dats24.be CNG aardgas voor voertuigen De slimme ecomobiele toekomst is vandaag Transitiebrandstof CNG aardgas voor voertuigen CNG betekent letterlijk samengeperst natuurlijk gas en is eenvoudigweg de samengeperste variant van het aardgas dat we kennen voor huishoudelijk gebruik. CNG is al een tijdje

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

BP Amsterdam Terminal

BP Amsterdam Terminal BP Amsterdam Terminal Distributie en Blending Terminal voor brandstoffen en componenten De BP Amsterdam Terminal (BAT) is gelegen aan de Hornweg in het Westelijk Havengebied van Amsterdam. De BAT is een

Nadere informatie

International Paint (Nederland) B.V.

International Paint (Nederland) B.V. CO 2 - en energiereductiedoelstellingen t/m 2012 International Paint (Nederland) B.V. Door Business Improvement Auteur: H. van der Vlugt Versie: 1.1 Datum: Doc.nr: 11.A0318 26-jul-11 Distributielijst Naam

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc

Kolenvergasser. Kolenvergasser 2009-02-01 hdefc.doc Kolenvergasser 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Beantwoord de vragen 1 t/m 3 aan de hand van het in bron 1 beschreven proces. Bron 1 De

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Clean fuel. LNG Facts & Figures

Clean fuel. LNG Facts & Figures 1 LNG Facts & Figures Waarom LNG Schoon Zonder nabehandeling voldoen aan emissie standaarden Veilig Lichter dan lucht als het verdampt Moeilijk ontsteekbaar Enorme voorraden Past in Europese doelstelling

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013

Introductie. Duurzame stedelijke distributie. Goevaers Consultancy. België 16 februari 2013 Goevaers Consultancy Duurzame stedelijke distributie België 16 februari 2013 GC Introductie Duurzaam goederen vervoer Duurzaamheid vraagt om samenwerking in de keten Nieuwe technologieën kunnen alleen

Nadere informatie

J.A. Boer BV CO 2 reductiedoelstellingen 2016. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1

J.A. Boer BV CO 2 reductiedoelstellingen 2016. Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1 J.A. Boer BV CO 2 reductiedoelstellingen 2016 Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling brandstofverbruik

Nadere informatie

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm.

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm. PEARL GTL Oliemaatschappijen zoals Shell willen aan de nog steeds stijgende vraag naar benzine en diesel kunnen blijven voldoen én ze willen de eindige olievoorraad zoveel mogelijk beschikbaar houden als

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen PQMS.NL/VO4BIZ

De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen PQMS.NL/VO4BIZ De garantie om uw electriciteitsnota te verlagen en CO2 uitstoot te verkleinen Wat is VO4BIZ? VO4BIZ is een Brits ontwerp, spanningsoptimalisatie systeem dat het inkomende voltage verlaagt en de stroomkwaliteit

Nadere informatie

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN

HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN HELPT DE LOKALE LUCHTKWALITEIT TE VERBETEREN GAS IS EEN SCHONERE ENERGIE OPTIE IN VERGELIJKING TOT CONVENTIONELE VLOEIBARE BRANDSTOFFEN...MAAR MOEILIJKER TOE TE PASSEN IN DIESELMOTOREN BESTAAT ER EEN OPLOSSING

Nadere informatie

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING

ENERGIE & KLIMAATBESCHERMING Om bij te dragen aan de bescherming van het klimaat, beperken we de CO2-voetafdruk in onze gehele waardeketen. Daarbij kijken we verder dan alleen onze eigen activiteiten. Ook door nauw samen te werken

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

In uw brief van 28 januari 2008 met uw kenmerk 267920 schrijft u het volgende;

In uw brief van 28 januari 2008 met uw kenmerk 267920 schrijft u het volgende; Ingevolge artikel 59 van de WRO worden overtredingen van voorschriften, die deel uitmaken van een bestemmingsplan voor zover die overtreding uitdrukkelijk als strafbaar feit is aangeduid, gestraft met

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2008-II Ammoniak Ammoniak wordt bereid uit een mengsel van stikstof en waterstof in de molverhouding N 2 : H 2 = 1 : 3. Dit gasmengsel, ook wel synthesegas genoemd, wordt in de ammoniakfabriek gemaakt uit aardgas,

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

J.A. Boer BV CO2 reductiedoelstellingen 2016. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0

J.A. Boer BV CO2 reductiedoelstellingen 2016. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0 J.A. Boer BV CO2 reductiedoelstellingen 2016 Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 3.0 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling brandstofverbruik

Nadere informatie

P. DE BOORDER & ZOON B.V.

P. DE BOORDER & ZOON B.V. Footprint 2013 Wapeningscentrale P. DE BOORDER & ZOON B.V. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien 31 maart 2014 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. K. De Boorder 2 Inhoudsopgave

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

U heeft een idee en wij maken het tastbaar!

U heeft een idee en wij maken het tastbaar! Dunia Coatings ontwikkelt en produceert high performance industriële coatings, markeerinkten en hoogwaardige gebruiksklare verf. Door onze jarenlange laboratorium ervaring staat innovatie en flexibiliteit

Nadere informatie

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Managementsamenvatting Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Neem planningsbesluiten voor maximale winst, meer veiligheid en minimalenadelige gevolgen voor het milieu

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

geotherm hybride systeem

geotherm hybride systeem geotherm hybride systeem Duurzaam comfort door slimme samenwerking 01-08 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Volop comfort Verwarmen, koelen én heerlijk warm water Met het geotherm hybride systeem

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen

31 mei, 1 & 2 juni 2016. Facts & Figures. Evenementenhal Hardenberg. Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen Facts & Figures Hèt platform voor innovatieve projecten en totaaloplossingen in de Gas, Wind en Olie industrie Nederland beschikt over veel kennis op het gebied van de Gas, Wind en Olie industrie. Samenwerkingen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Uniek systeem voor verduurzaming van opslag en vervoer van Vluchtige Organische Stoffen(VOS).

Uniek systeem voor verduurzaming van opslag en vervoer van Vluchtige Organische Stoffen(VOS). Pagina 1 van 5 Uniek systeem voor verduurzaming van opslag en vervoer van Vluchtige Organische Stoffen(VOS). Het VentoClean-System is een speciale machine voor het ontgassen en terugwinnen van resten Vluchtige

Nadere informatie

Staatsolie Visie 2030

Staatsolie Visie 2030 Staatsolie Visie 2030 In de Staatsolie Visie staat wat ons bedrijf in het jaar 2030 bereikt wil hebben. Wij werken daar voortdurend aan. Onze blik is op de toekomst gericht. Zo willen wij dat Suriname

Nadere informatie

Ketenanalyse ophoogzand voor MNO Vervat

Ketenanalyse ophoogzand voor MNO Vervat DEFINITIEVE RAPPORTAGE Ketenanalyse ophoogzand voor MNO Vervat Betrokkenen: John Kerstjens Sander Hegger Maxim Luttmer MNO Vervat Groep Vestiging Rotterdam, november 2010 Rapportage Ketenanalyse ophoogzand

Nadere informatie

Footprint 2014. Rollecate Groep. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1

Footprint 2014. Rollecate Groep. Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Footprint 2014 Rollecate Groep Dit document is opgesteld volgens ISO 14064-1 Datum Versie Opsteller Gezien Handtekening Juni 2015 Definitief Dhr. S.G. Jonker Dhr. R. van t Hull AMK Inventis Advies en Opleiding

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

POWER. For Marine Professionals. Binnenvaart Special

POWER. For Marine Professionals. Binnenvaart Special POWER For Marine Professionals Binnenvaart Special EDITORIAL Als zoon van een schippersgezin, heb ik de eerste jaren van mijn leven op de binnenvaart doorgebracht. Bij elk schip wat voorbij voer, vroeg

Nadere informatie