ONDERZOEKSVERSLAG VERRICHT VOOR FAIRWORK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONDERZOEKSVERSLAG VERRICHT VOOR FAIRWORK"

Transcriptie

1 ONDERZOEKSVERSLAG VERRICHT VOOR FAIRWORK DE ARGUMENTATIE VAN PARTIJEN DIE VAN UITBUITING WORDEN BESCHULDIGD E. Cavé Groningen, april

2 -2-

3 Inhoud 1. UITBUITING Inleiding Uitbuiting: betekenis en begrippenkader Vormen van uitbuiting Nederlandse wetgeving: art. 273f DE ARGUMENTEN VAN DE UITBUITENDE PARTIJEN Inleiding Uitbuitingsvormen en artikel 273f Bedrijfstakken Uitbuiting en netwerk De motivatie van de uitbuiters Reactie maatschappij Mijn hypothese HET ONDERZOEK Inleiding De Eemscentrales: RWE en NUON De champignon- en aspergeteelt ANALYSE Kern en schil De rol van kern en overheid Hoe dragen kernbedrijven bij aan uitbuiting? De Overheid De werknemer Wat is uitbuiten en wie buit uit? Waarom niet uitbuiten? De kern en haar argumentatie RWE/Essent (RWE) De supermarkten De beschuldigde bedrijven in de schil en hun argumentatie Conclusie CONCLUSIES Bijlage 1: wetgeving Bibliografie

4 -4-

5 Inleiding In mei 2012 besloot ik dat ik me voor mijn onderzoek als beginnend filosoof wilde verdiepen in de argumentatie rond uitbuiting. In de pers waren een aantal berichten verschenen over slachtoffers in de aspergeteelt. Ook bij de bouw van de elektriciteitscentrales in de Eemshaven werkten - volgens de pers - mensen in slechte omstandigheden. Sinds het begin is het aantal berichten in de pers over uitbuiting geëxplodeerd. Stichting Fairwork in Amsterdam bood me de mogelijkheid om me in arbeidsuitbuiting te verdiepen. Fairwork had vooral belangstelling voor reflectie over argumentatie. Over de argumentatie van de van uitbuiting beschuldigde partijen was weinig bekend. Ze verbaasden zich ook over het gedrag van een aantal slachtoffers. We besloten ons te richten op de van uitbuiting beschuldigde partij(en). In de pers komt één argument altijd pregnant naar voren: het verdient goed. In bijvoorbeeld de uitzending van 28 december 2012 van het tv-programma de Keuringsdienst van Waarde stelde Henk Koenders van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dat er met arbeidsuitbuiting net zoveel verdiend wordt als met cocaïnehandel en dat de pakkans wereldwijd laag is. Daarmee lijkt mijn vraag al beantwoord te zijn. Geld is de achterliggende motivatie en de deelnemers zijn vaak regelrechte criminelen. It s the money, stupid. De bedrijven die zaken doen met van uitbuiting beschuldigde bedrijven, zijn bedrijven die tot de kern van onze economie behoren: Essent, Jumbo en vele anderen. Voor Essent gaat het om de onderaannemers bij de bouw van de Eemscentrale, bij Jumbo om bijvoorbeeld champignonbedrijven. Ze zijn wettelijk gezien verantwoordelijk voor de hele productieketen en daarmee ook voor eventuele uitbuiting. Als niet alleen de bedrijven in de marge, maar ook bedrijven die de kern vormen van onze economie gebruik (laten) maken van deze methodes, dan wordt het des te belangrijker om te achterhalen wat hun argumentatie is. Er zijn twee aandachtsvelden geweest: champignonkwekers en uitbuiting bij de bouw van de energiecentrales in de Eemshaven. Deze twee aandachtvelden zijn gekozen omdat er uit een combinatie van de ervaringen van Fairwork en inzichten uit de literatuur de verwachting bestaat dat er verschillen zijn de argumentatie. In de land- en tuinbouw zou traditie een belangrijke rol kunnen spelen. Seizoenswerk en tijdelijke arbeid met grote aantallen mensen, ook buitenlanders, is eigen aan de land- en tuinbouw. Bij de bouw van de Eemscentrale zouden Europese aanbestedingsregels en flexibilisering van de arbeid een grote rol kunnen spelen. Bedrijven, ondernemers en managers maken deel uit van onze maatschappij. De manier waarop een bedrijf werknemers behandelt, hangt af van zaken als geaccepteerd gedrag en het krachtenspel rond een bedrijf. Ik richt me in dit onderzoek op argumenten die passen bij het gedrag, bij de uitvoering van de rol werkgever en ondernemer. Hoe word je geacht te handelen als ondernemer ten opzichte van een werknemer? Wat zijn de grenzen? En in welke situatie? Wat zijn binnen de context ondernemer / werkgever in een kapitalistische maatschappij valide en overtuigende argumenten om te reageren op de beschuldiging uitbuiting. Mijn hypothese is gebaseerd op veronderstellingen over de rol ondernemer en de rol werknemer als onafhankelijk individu. De meeste tijd voor het onderzoek is besteed aan de inventarisatie van het netwerk rond de Eemscentrale en pogingen om met betrokkenen in dat netwerk in gesprek te komen. Dat is maar gedeeltelijk gelukt. De grote partijen als RWE en Alstom wilden niet met me in gesprek en ook vele kleinere beschuldigden wilden niets kwijt. Toch is uit literatuur en de afgenomen interviews met partijen, die met de consequenties van het handelen van deze partijen te maken kregen, wel het een en -5-

6 ander af te leiden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om bedrijven in dezelfde branche die zich positief willen profileren, om de vakbond en dergelijke. Hiermee kom ik bij de opbouw van dit verslag. In het eerste hoofdstuk wordt ingegaan op de vraag wat uitbuiting en aanverwante begrippen (slavernij etc.) inhouden, in het tweede hoofdstuk een aantal argumentaties om tot uitbuiting over te gaan, het derde hoofdstuk belicht in het kort de onderzoeksgebieden (Eemshaven en de champignonsector). Het vierde hoofdstuk worden de interviews met de personen die direct betrokken zijn of waren bij deze gebieden, samen met gevonden berichten en artikelen geanalyseerd en besproken, de strategie en argumentatie van de uitbuitende bedrijven uitgebreid behandeld en ingegaan op het verschil in soorten uitbuiter, de grote kernbedrijven en de gerelateerde bedrijven, de bedrijven in de schil. In het vijfde hoofdstuk staan mijn conclusies. Ik wil bij deze Eline Willemsen van FairWork en mijn begeleider dr. J. A. van Laar nog bedanken voor hun hulp en inspiratie. Liesbeth Cavé (Omwille van de kwetsbaarheid van de geïnterviewden is dit verslag volledig geanonimiseerd.) -6-

7 1. UITBUITING 1.1 Inleiding Wat is dat eigenlijk, uitbuiting? Wat wordt er onder verstaan in het normale spraakgebruik en wat zijn belangrijke filosofische interpretaties van dit begrip? Hoe interpreteren belangrijke wetten die begrip? In dit hoofdstuk zal ik proberen het gehanteerde begrip uitbuiting te definiëren aan de hand van de gevonden definities en omschrijvingen die gehanteerd worden in internationale verdragen en wet- en regelgeving Uitbuiting: betekenis en begrippenkader Volgens Van Dale heeft uitbuiten een minachtende connotatie en betekent het: zoveel mogelijk voordeel halen uit, in dit geval uit degene die uitgebuit wordt (Van Dale). De VN verstaat onder uitbuiting, volgens het UN Trafficking Protocol: Exploitation is defined as at a minimum, the exploitation of the prostitution of others or other forms of sexual exploitation, forced labour or services, slavery or practices similar to slavery, servitude or the removal of organs. (UN Trafficking Protocol, art 3(a)). De omschrijving in de SEP (Stanford Encyclopedia of Philosophy) sluit hierbij aan. Het gaat bij uitbuiting (exploitation) met name over een oneerlijk voordeel behalen: To exploit others is to take unfair advantage of them. (Wertheimer & Zalta, 2008). De uitspraak: partij A buit partij B uit is een morele uitspraak, stelt Wertheimer (Wertheimer & Zalta, 2008). Uitbuiting heeft te maken met op oneerlijk wijze profiteren van iemand ; het voordeel voor partij A of het effect voor partij B. A zou helemaal niet mogen profiteren van de handeling of transactie: de opbrengst voor A is excessief hoog. Oneerlijk kan ook een element zijn van het proces, de manier waarop de handeling of de transactie tot stand is gekomen: A heeft B gedwongen, gemanipuleerd, misleid o.i.d. Oneerlijk voordeel is nog steeds vrij vaag. Wanneer is het zo moreel verwerpelijk dat we van uitbuiting spreken? Wanneer is het zo ernstig dat de overheid moet ingrijpen? Bij arbeidsuitbuiting is meestal iets mis met het proces. Het gaat om dwang, manipulatie en belazeren. Er is ook iets mis met de uitkomst. Het slachtoffer B komt (zwaar) geschonden uit het proces, de opbrengst voor de ondernemer A is excessief. Sommige slachtoffers zijn zo kwetsbaar (zoals mensen met een verstandelijke beperking of mensen die geen kant op kunnen) dat profiteren van een dergelijk slachtoffer al welhaast per definitie een moreel probleem oplevert. Hij behandelt twee morele invalshoeken: de Kantiaanse en de utilitaristische. Hij geeft de voorkeur aan de utilitaristische. Die invalshoek gaat vooral om de totale hoeveelheid geluk of ellende. Er wordt als het ware gemeten. Ik begin met de utilitaristische. Wat is oneerlijk voordeel voor partij A en wanneer moet de maatschappij ingrijpen? Oneerlijk voordeel lijkt een eenvoudiger begrip dat het is. Hoe moet je voordeel zien bij vrijwilligerswerk of als iemand profiteert zonder dat die ander daar op wat voor een manier dan ook nadeel van ondervindt. Wat als er wel nadeel is voor een partij maar geen voordeel is voor de andere? Hoe moet je het zien als er wel degelijk oneerlijk voordeel is, maar voordeel niet de opzet was, zoals bij discriminatie van vrouwen. Uitbuiting klinkt dan vreemd. Hoe moet je omgaan met een onvergelijkbare uitwisseling, bijvoorbeeld van nieren of een zwangerschap tegen geld. Om het nog lastiger te maken is uitbuiting soms door beide partijen geaccepteerd. Par tijen kunnen een deal afsluiten waarbij alle partijen geïnformeerd zijn, alle vrijheid hebben om te beslissen en toch besluiten tot een deal waarbij beide partijen voordeel hebben maar één van de partijen de situatie kan uitbuiten en een oneerlijk voordeel -7-

8 kan behalen: mutual advantageous exploitation. De duidelijkste situatie is die waarbij één van de partijen de andere partij schade berokkend, waarbij er dwang wordt toegepast of wordt gefraudeerd: harmful exploitation. Een paar voorbeelden: 1. Geen nadeel voor de partij die uitgebuit wordt. Stel: ik volg de achterlichten van mijn voorganger in de mist en zo verdwaal ik niet. Heb ik nu mijn voorganger uitgebuit? 2. Geen (oneerlijk) voordeel, dus geen uitbuiting. Stel: ik breng veertig Roemenen naar Nederland om hier asperges te laten steken voor 60 euro per maand. Ik neem hun paspoorten in, sluit ze op in een schuur, maar de inkooporganisatie wil de asperges niet kopen. Ik maak geen winst, dus heb ik geen voordeel. Ik heb de Roemenen niet uitgebuit, maar onderdrukt. 3. Oneerlijk voordeel zonder dat uitbuiting de bedoeling is. Hoog opgeleide Amerikaanse vrouwen kozen massaal voor het onderwijs, omdat zij voor hogere banen niet aangenomen werden. De maatschappij had het voordeel dat zij extreem goede leerkrachten kreeg. Dit noemen we discriminatie, hoewel er hier wel degelijk oneerlijk voordeel is. 4. Oneerlijk voordeel en wederzijdse instemming: mutual advantageos exploitation. Een stagiair werkt zonder betaling op een juristenkantoor en bereidt zaken voor. Hij werkt 70 uur per week, wordt goed begeleid en leert veel. Zonder die stage kan hij zijn studie niet afmaken en hij stemt dus toe. Klant en advocatenkantoor zouden oneerlijk voordeel kunnen hebben. Een zwerver krijgt van iemand kost en inwoning en moet in ruil daarvoor de paarden verzorgen. Hij werkt 40 uur per week. De eigenaar van de paarden heeft mogelijk oneerlijk voordeel. Volgens Wertheimer (Wertheimer & Zalta, 2008) is mutual advantageos exploitation de meest interessante situatie. Om het concept uitbuiting in deze situatie te verhelderen, onderscheidt hij vier soorten uitkomsten. Hij noemt dit niveaus. 1. geen-transactie niveau. Er is helemaal geen deal tot stand gekomen. Niemand is uitgebuit, want er is geen deal afgesloten. Niemand heeft werk gekregen. 2. eerlijk niveau. Een transactie komt tot stand op een volkomen eerlijke markt; iedereen heeft alle informatie en de prijs wordt door veel aanbieders bepaald. Wertheimer ziet dit als een soort nulniveau. In Nederland zou dat eerlijke niveau kunnen zijn dat iemand betaald krijgt volgens de CAO en werkt onder arbeidsomstandigheden die voldoen aan de Arbowet. 3. normatieve niveau. Uitbuiting is een moreel begrip. In het begrip zelf zit een impliciete norm. Een morele norm is bijvoorbeeld dat je iemand die zwakzinnig is beschermd en hem niet de (hoge) prijs laat betalen die hij zou willen betalen. 4. prijsniveau. Dit is de prijs die partij A vraagt. Als A een prijs vraagt of geeft, die niet teveel afwijkt van dat eerlijke niveau dan buit hij niet uit. Als een werkgever voor 70 uur per week pindakoeken bakken, kost en inwoning biedt in een slechte ruimte en een paar honderd euro per maand betaalt, dan voelen we dat als uitbuiting. Het eerlijke prijsniveau en de eerlijke omstandigheden voor dat werk in Nederland zijn anders. Toch kan het zijn dat de koekjesbakker dankbaar is, want voor hem kan het nut van een dak boven zijn hoofd en eten ruimschoots opwegen tegen de onderbetaling. Er is een andere manier om tegen het begrip uitbuiting aan te kijken. De Kantiaanse invalshoek stelt: heeft partij A partij B slechts behandeld als een middel om zijn oneerlijk voordeel mee te bereiken. Kortom: heeft de werkgever de werknemer voldoende als medemens behandeld? Die behandeling is pas verwerpelijk als B er ongetwijfeld niet mee had kunnen instemmen om zo behandeld te worden. Bankiers bijv. behandelen elkaar voortdurend als middel om een voordeel te behalen. Volgens hen is het moeilijk om in te zien wanneer nu precies ontmenselijking een probleem is en zouden we toch willen weten of partij B geschaad is los van zijn ontmenselijkende behandeling. De -8-

9 Kantiaanse benadering kan daar niet in voorzien. De ontmenselijkende kant is wel degelijk van belang bij arbeidsuitbuiting. Respectloos bejegend worden kan bijdragen tot het gevoel uitgebuit te worden. 1 Wanneer moet de staat ingrijpen? Volgens Wertheimer zijn er drie gronden om in te grijpen: paternalisme, strategie en moraliteit. Bij paternalisme stelt de staat dat het slachtoffer zich niet kan verweren en daarom beschermd moet worden. Het probleem is dat de werknemer, die zich in zo'n positie bevindt die de staat als uitbuiting beschouwt, dat zelf mogelijk anders ziet, gezien zijn opties. De staat grijpt dan in bij een situatie die beide betrokken partijen als wenselijk ervaren. De staat kan ook ingrijpen op strategische gronden. Als A monopolist is dan kan de staat het onwenselijk vinden dat A vrij zijn prijs kan bepalen. De derde grond is een moraliteit voor de staat. De uitbuiting levert voor de staat of haar inwoners een kwaad op als dat in een breder perspectief wordt geplaatst dan alleen de situatie tussen A en B. Voor arbeidsuitbuiting vind ik dit laatste perspectief erg interessant Vormen van uitbuiting In het debat rond uitbuiting worden de termen moderne slavernij en mensenhandel door elkaar gebruikt. Het begrip moderne slavernij grijpt terug op het oude begrip van slavernij, maar blijkt toch wat anders in te houden. Bij moderne slavernij doet de uitbuitende partij moeite om te voorkomen dat hij juridisch eigenaar is (Dijk, 2012, pag.23). Dwangarbeid, binding door schuld, en mensenhandel spelen een belangrijke rol in het concept moderne slavernij. Eerst maar de kernbegrippen met betrekking tot uitbuiting, namelijk slavernij (slavery), dwangarbeid (forced labour), binding door schuld(en) (debt bondage) en mensenhandel (trafficking), zoals de UN ze hanteert. Het meest vergaand is slavernij. De internationale definitie van slavernij is: Slavery is the status of a person over whom any or all of the powers attaching to the right of ownership are excersised (UN Slavery Convention, art. 1). Bij slavernij is iemand het eigendom van een ander. Mensen worden als slaaf geboren en op grond van een eigenschap (huidskleur, kaste) als inferieur gezien en hebben daarom minder rechten (Jordan, 2011, p. 2). Internationaal is slavernij weliswaar verboden, maar het komt nog steeds voor. Dwangarbeid (forced labour) gaat iets minder ver. Dwangarbeid is ook verboden. Alleen dienstplicht en arbeid door gevangenen worden uitzonderd: het zijn (tenslotte) de staten die de regels maken. Dwangarbeid is volgens de ILO (Internationale Arbeids Organisatie): "Forced or compulsory labour shall mean all work or service which is exacted from any person under the menace of any penalty and for which the said person has not offered himself voluntarily (ILO Convention No 29, art ILO 2009(b)) [ ] forced labor can develop into conditions analogous to slavery (UN Slavery Convention, art. 5) 1 Op 5 januari 2012 had de NOS een nieuwsitem over de staking van de schoonmakers. Zij wilden niet alleen een hoger loon en meer zekerheden maar vooral meer respect. Ze hadden er genoeg van dat zij respectloos bejegend werden door hun werkgevers en door het publiek. Zie -9-

10 Volgens de conventie zijn binding door schuld(en) en gedwongen huwelijken vergelijkbaar met slavernij (art.1). Deze moderne slavernij is vaak een vorm van dwangarbeid. Volgens Ann Jordan is deze vorm vaak erg gewelddadig, juist omdat er geen sociale instituties zijn waaraan macht ontleend kan worden. Er worden paspoorten ingehouden, er wordt geweld toegepast of met geweld gedreigd (Jordan, 2011). Dwangarbeid is een combinatie van uitbuiting, weinig of niet betalen en de slachtoffers psychisch of fysiek traumatiseren. Deze traumatische kant moet er bij zitten, anders is er geen sprake van dwangarbeid. Dwangarbeid en slechte arbeidsomstandigheden gaan in elkaar over. Een interessante opmerking die Jordan maakt is dat een goede handhaving van arbeidsomstandigheden ook arbeidsuitbuiting tegengaat (Jordan, 2011, p. 6). Een verraderlijk aspect van dwangarbeid is dat mensen vrijwillig ergens aan kunnen beginnen, maar dat de situatie zich tot dwangarbeid ontwikkelt. 80% van de betrokkenen wordt dan ook niet verhandeld (Jordan, 2011, p. 5). Binding door schuld is het derde concept en staat gelijk aan slavernij, omdat de schulden niet in een reële periode afbetaald kunnen worden. Iemand wordt gedwongen te werken door hem of haar willens en wetens in een schuldenpositie te brengen. Debt bondage, that is to say, the status or condition arising from a pledge by a debtor of his personal services or of those of a person under his control as security for a debt, if the value of those services as reasonably assessed is not applied towards the liquidation of the debt or the length and nature of those services are not respectively limited and defined. (UN Supplementary Convention, art. 1) Schulden kunnen ontstaan door kosten voor huisvesting, boetes, begrafeniskosten enz. en kunnen door de kinderen geërfd worden. Als de schulden redelijk zijn en er geen excessieve rentes worden gehanteerd, dan is er geen sprake van binding door schuld. Mensenhandel (trafficking) is het laatste concept. Het is beschreven in de conventies als een episode die uitbuiting als doel heeft. Als het slachtoffer nooit in de beschreven uitbuitingssituatie is geplaatst, is er volgens Jordan geen sprake van mensenhandel. In Nederland is het voldoende als aangetoond kan worden dat de dader het oogmerk had om iemand uit te buiten. Act: the recruitment, transportation, transfer, harbouring or receipt of persons. Means: by means of the threat or use of force or other forms of coercion, of abduction, of fraud, of deception, of the abuse of power or of a position of vulnerability or of the giving or receiving of payments or benefits to achieve the consent of a person having control over another person. Purpose: for the purpose of exploitation. (UN Trafficking Protocol art. 3a) Het UN Trafficking Protocol staat ook wel bekend als het Palermo-protocol en vormt een supplement bij de UN-convention tegen internationaal georganiseerde misdaad. Het is bedoeld om de handel (trafficking) in kinderen en vrouwen aan te pakken en het vermeldt expliciet dat zij (kinderen en vrouwen) extra bescherming verdienen. Jordan stelt dat er een redeneerfout zit in de benadering van uitbuiting en mensenhandel. Mensenhandel heeft uitbuiting als doel, maar in 80% van de gevallen van uitbuiting is er geen sprake van trafficking (Jordan, 2011). In Nederland gaat artikel 273f van het Wetboek van Strafrecht ook over de situaties waarin wél de middelen en het doel aanwezig waren, maar niet de handelingen. Er is de verwarrende situatie van mensenhandel met en zonder handelingen voor vervoer, rekrutering en dergelijke. -10-

11 1.4. Nederlandse wetgeving: art. 273f Er is nog een handvest waarin mensenrechten staan die van belang zijn voor het begrip uitbuiting, nl. het Europees Sociaal Handvest. Het kent vooral streefdoelen, weinig bepalingen. Er staat bijv. in dat er eerlijke arbeidsomstandigheden moeten zijn voor wat betreft loon en werkuren, dat dwang-arbeid verboden is, dat er maatregelen moeten zijn tegen seksueel en psychologisch geweld. Het handvest kent een overkoepelend mechanisme dat op de naleving let (Raad van Europa, 1996). Nederland is gebonden aan internationale protocollen, zoals de Europese Conventie. De conventie verbiedt in art. 4 slavernij en dwangarbeid (European Commission, 1950 (versie 2010)). In art. 5 staan de rechten op vrijheid en veiligheid genoemd. Beide artikelen staan aan het begin van de conventie genoemd omdat ze belangrijk geacht worden. Slavernij, vrijheid en veiligheid worden in onze wetgeving en haar toelichting genoemd, dwangarbeid niet. Dat is gek voor zo n fundamenteel begrip. Art. 273f is het langste artikel van het Wetboek van Strafrecht en het is niet heel erg duidelijk. De titel is mensenhandel. Zowel mensenhandel als profiteren van mensenhandel is strafbaar. Inhoudelijk valt het artikel voor een deel samen met het Palermo-protocol, maar stelt meer praktijken strafbaar. Het hanteert mensenhandel in brede zin (Jordans paraplubegrip) en in smallere zin. In Nederland zijn de handelingen, rekrutering enz., niet noodzakelijk om van mensenhandel te spreken. Volgens Nederlandse jurisprudentie 2 is er sprake van mensenhandel als salariëring, huisvesting en arbeidsomstandigheden veel slechter zijn dan in Nederland gebruikelijk. Dit is mensenhandel in brede zin. Mensenhandel zoals bedoeld in het Palermo-protocol, dus met de handelingen rekrutering enz., is dan mensenhandel in smallere zin. Deze mensenhandel staat in de eerste drie paragrafen van artikel 1 van wetsartikel 273f genoemd. Art. 273f verstaat onder uitbuiting : seksuele uitbuiting, gedwongen/verplichte arbeid of diensten, slavernij of met slavernij of dienstbaarheid te vergelijken praktijken, dus niet het rijtje uit de vorige paragraaf: slavernij, dwangarbeid/gedwongen dienstverlening, binding door schuld. Waarschijnlijk wordt min of meer hetzelfde bedoeld. Gedwongen orgaandonatie staat (opeens) (wél weer) als concreet voorbeeld genoemd. Er wordt meer verwarring gesticht door de Minister in zijn toelichting en later door het OM. Zo stelt hij in de toelichting op het artikel dat [ ] mensenhandel moderne slavernij is en legt hij een link naar de oude vorm met haar eigendomsrecht. Het OM zal ook in haar interpretatie van dienstbaarheid en overige uitbuiting aansluiten bij dat eigendomsrecht en stellen dat moderne slavernij die naam verdient, omdat de uitbuiter handelt alsof de uitgebuitene zijn eigendom is. Zij veronderstelt dat zij hiermee aangeeft hoe erg het is, maar gaat zo voorbij aan de essentie van wat de moderne vorm ernstig maakt: het feit dat de werknemer geen waarde heeft, juíst omdat hij geen eigendom is (Dijk F. v., 2012). De Minister gaat verder met: Het vormt een ernstige inbreuk op de menselijke waardigheid en integriteit en levert aldus een ernstige schending van mensenrechten op. Hij gebruikt hier het brede 2 In 2009 heeft de Hoge Raad een belangrijke uitspraak gedaan in een OM-cassatiezaak: de zgn. Chinese horecazaak LJN B Chinezen werkten 11 tot 13 uur per dag in een restaurant in Eindhoven. Ze kregen euro per maand. Vóór deze uitspraak legden rechters de lat in dit soort zaken zeer hoog. Als werknemers zelf het initiatief namen tot het werk en weg konden, zoals in Eindhoven het geval was, was mensenhandel niet bewezen. De Hoge Raad nam een soepelere houding aan, onder meer door te oordelen dat het initiatief voor de tewerkstelling niet noodzakelijk van de verdachte hoeft te komen en dat de situatie van de slachtoffers beoordeeld moet worden naar Nederlandse maatstaven; het gaat dan om salariëring, huisvesting en arbeidsomstandigheden (Dijk F. H., 2010, p. 110). -11-

12 begrip mensenhandel. De morele invalshoek is gericht op de intrinsieke waarde van de mens. Hij vult het mensenrecht persoonlijke vrijheid verder in met elementen die hier specifiek in de verdrukking komen: menselijke waardigheid en integriteit. Hij vervolgt met: Mensenhandel kent vele verschijningsvormen en gaat vaak gepaard met ernstige grensoverschrijdende criminaliteit (Opstelten, 2012). Dit is dan weer het smalle begrip van mensenhandel uit het Palermo-protocol. Het OM constateert dat bij arbeidsuitbuiting vaak grote aantallen mensen gedupeerd zijn. Hoe meer mensen, des te groter de opbrengst. De bestraffing is rechtevenredig. Het OM heeft in 2012 een interpretatie gemaakt van dienstbaarheid en overige uitbuiting. Zij stelt: Dienstbaarheid is onderworpenheid, een toestand van dominantie over het slachtoffer op werk- en leefgebied en van een (dubbele of meervoudige) [4] afhankelijkheid van het slachtoffer, waarin het wordt gedwongen om arbeid of diensten te verrichten en het (redelijkerwijs) gelooft dat het geen uitvoerbaar alternatief heeft voor het verrichten daarvan. [5] Dienstbaarheid vormt een ernstige inbreuk op de persoonlijke vrijheid en is te beschouwen als een lichtere vorm van slavernij. Bij de begrippen slavernij, met slavernij te vergelijken praktijken, dienstbaarheid en gedwongen arbeid of diensten (met andere woorden: arbeidsuitbuiting ) is sprake van een glijdende schaal van absolute onvrijheid naar relatieve onvrijheid. De ruimte voor het slachtoffer om te kiezen voor een reëel alternatief is afwezig (bij slavernij) dan wel, in verschillende gradaties, ingeperkt. Gedwongen arbeid of diensten vormen de ondergrens." (College Generaal, 2012). Zoals uit dit hoofdstuk mag blijken, is er een grote mate van onduidelijkheid over de begrippen. Helaas geldt dat ook voor het begrip uitbuiting. Het wettelijke begrip verschilt bovendien sterk van het dagelijkse gebruik. Ook de begrippen moderne slavernij, dienstbaarheid, arbeidsuitbuiting en mensenhandel worden verschillend gebruikt en zijn daardoor geen heldere begrippen. Het is niet duidelijk waarom internationale begrippen als dwangarbeid en binding door schuld in de jurisprudentie geen rol spelen. Uitbuiting is een moreel begrip en kan op verschillende manieren benaderd worden. Wertheimer geeft de voorkeur aan de utiliteitsbenadering, waar oneerlijk voordeel benaderd wordt als toegevoegde hoeveelheid geluk, ellende of nut. Uitbuiting heeft drie elementen in zich: het oneerlijk voordeel voor de dader, de gevolgen voor het slachtoffer (zowel de voordelen als de schade) en de manier waarop het proces verloopt (fraude, onderdrukking, menswaardige behandeling). Onze wetgeving gaat uit van een behandeling die we de ander als mens verschuldigd zijn, de Kantiaanse benadering. Volgens Wertheimer voldoet deze benadering niet, omdat deze geen goede scheiding aanbrengt tussen schade door de deal zelf en schade door ontmenselijking (Wertheimer & Zalta, 2008). Bij arbeidsuitbuiting lijken het me aanvullende posities. De schoonmakers vonden de respectloosheid op zich al een probleem 1. Er is schade door de deal en schade door ontmenselijking. -12-

13 2. DE ARGUMENTEN VAN DE UITBUITENDE PARTIJEN 2.1. Inleiding In dit hoofdstuk formuleer ik een hypothese over de argumentatie die van uitbuiting beschuldigde partijen zouden kunnen hanteren om zichzelf vrij te pleiten of te rechtvaardigen. Wat is argumentatie? Argumentatie is een verbale, sociale en rationele activiteit die erop gericht is een redelijke beoordelaar te overtuigen van de aanvaardbaarheid van een standpunt door één of meer proposities naar voren te brengen die ter rechtvaardiging van dat standpunt dienen. (Eemeren & Snoeck Henkemans, 2006, inleiding). In een propositie brengt een partij iets onder woorden, bijv. een standpunt over de mogelijke aanleg van een tram in Groningen, en levert zo een bijdrage aan de dialoog. Ik ga ervan uit dat partijen die van uitbuiting worden beticht hun standpunt onderbouwen met argumenten. Maar argumentatie is meer dan alleen argumenten naar voren brengen. Het gaat ook om de manier waaróp partijen dat doen en de context waarbinnen die argumenten worden gebruikt. Het maakt een verschil of een argument gebruikt wordt in de rechtszaal of in een gesprek met de buurman; of het op papier staat, rustig naar voren wordt gebracht of door iemand met een rode kop wordt geschreeuwd. Partijen die van uitbuiting worden beschuldigd, hebben met een doel hun argumentatie. Zij willen doorgaan met wat zij doen en willen nòch van oneerlijkheid nòch van onderdrukking beschuldigd worden. Als eerste vat ik de uitbuitingsvormen van het vorige hoofdstuk samen en hun relatie tot artikel 273f. Daarna zal ik bespreken van welke bedrijfstakken en van welke situaties bekend is dat er uitgebuit wordt. Welke factoren zijn bekend? Hoe werkt een netwerk rond uitbuiting? Wie is die uitbuiter eigenlijk? Waarom wordt er uitgebuit? Als laatste kom ik tot een hypothese over de argumenten die een uitbuiter zou kunnen hanteren om tegenstanders het hoofd te bieden en zoveel mogelijk medestanders te organiseren of (in ieder geval) de tegenstanders onschadelijk te maken Uitbuitingsvormen en artikel 273f Als iemand van uitbuiting beschuldigd wordt en zich moet verdedigen dan gaat het vooral over twee vormen van uitbuiting. Wertheimer noemt ze harmful exploitation (iemand loopt schade op) en mutually advantageous exploitation. Er is oneerlijk voordeel voor één partij maar beiden hebben voordeel en stemmen in met de deal (Wertheimer & Zalta, 2008). Art. 273f heeft als doel de persoonlijke vrijheid en menswaardigheid te verdedigen. De twee vormen van mensenhandel die in dit artikel een rol spelen, noem ik resp. mensenhandel en slavernijachtige uitbuiting, maar in beide gevallen is er sprake van onvrijwillige uitbuiting waarbij het slachtoffer in principe schade oploopt. Bij mensenhandel worden de handelingen werven, vervoeren, overbrengen, huisvesten en opnemen en de middelen dwang, geweld enz. gehanteerd om het doel uitbuiten te bereiken. Bij slavernijachtige uitbuiting zijn middel en doel hetzelfde, maar worden de handelingen niet genoemd. Slavernijachtige uitbuiting is daarmee het meest omvattende begrip. De term slavernijachtige uitbuiting is nogal ongelukkig. Het legt teveel een link met oude slavernij met de slaaf als eigendom, terwijl eigendom bij moderne vormen niet het probleem is. Het debat gaat over de mate van onvrijwilligheid, met name die bij het begin van de uitbuiting. Volgens de Criminaliteitsbeeldanalyse zijn er twee fundamenteel verschillende vormen van slavernij: de oude en de nieuwe (Dijk, 2012, p. 23). Beiden vallen echter onder Wertheimers harmful exploitation. -13-

14 Moderne slavernij kent in tegenstelling tot de klassieke vorm geen juridisch eigendom. De investering in een persoon zijn laag. De winstmarges zijn hoog. Aan werving, transport en onderdak wordt zo weinig mogelijk besteed. Door mondiale migratie e.d. is er een groot aanbod aan arbeidskrachten. Ze worden voor een korte periode geëxploiteerd door criminele organisaties en zijn vervangbaar. Etniciteit doet er niet toe. Deze manier van handelen past in deze tijd van mondialisering, technologische ontwikkelingen en telecommunicatie. Oneerlijk voordeel valt niet onder art. 273f, maar onder verschillende soorten wetgeving, zoals de fraudewetgeving, de wet Naleving CAO en de belastingwetgeving. Het toezicht valt eveneens onder verschillende opsporingsdiensten. In het debat gaat het over de vraag of er sprake is van oneerlijk voordeel en zo ja, of dat onwettig is, hoe groot dat oneerlijk voordeel is en hoe het voordeel moet worden bestraft Bedrijfstakken De bedrijfstakken die bekend staan als gevoelig voor uitbuiting kennen een hoge vraag naar laaggeschoolde arbeid zoals de bouw, horeca, land- en tuinbouw en de scheepvaart. Ook spelen piekmomenten in het werk een belangrijke rol. Het werk is meestal onaantrekkelijk: dirty, dangerous and degrading (Dijk, 2012, p. 24). Maar ook een au pair of een huishoudelijke hulp kunnen gemakkelijk worden uitgebuit. Van belang is dat er een situatie gecreëerd kan worden waarbinnen uitbuiting kan plaatsvinden. Er moet een vorm van controle zijn. De slachtoffers moeten op de één of andere manier gebonden en afhankelijk gemaakt kunnen worden van hun uitbuiter, bijv. met geweld, intimidatie of schuldbinding. Er zijn de laatste tijd opvallend veel artikelen verschenen over bedrijven die slavernijachtige omstandigheden creëren zoals over de slechte werkomstandigheden van zelfstandige postbezorgers bij Post.nl of de vervoerders van gevaarlijke stoffen. Ze werden in een schuldenpositie gemanoeuvreerd door opzettelijk verkeerde voorlichting over de opbrengst van post, de verplichting een bus te kopen en extreem hoge boetes voor zaken als het te laat bezorgen van de post. Door deze combinatie werden zij in een meervoudig afhankelijke positie gemanoeuvreerd (Zembla, Voor jou 10 anderen, 2012). Oost-Europese chauffeurs werden zonder opleiding en fatsoenlijke betaling ingezet om gevaarlijke stoffen te vervoeren en brachten zo zichzelf en anderen in gevaar (Zembla, Explosief transport, 2012) Uitbuiting komt voor in een vrij eenvoudige situatie of in een complex netwerk. Eenvoudig is bijvoorbeeld de buitenlandse au pair die zowel voor een verblijfsvergunning, werk, onderdak en communicatie volledig afhankelijk is van een werkgever en zo eenvoudig het slachtoffer van uitbuiting kan worden. Uitbuiting is de snelst groeiende tak van criminaliteit en kan zeer complexe vormen aannemen omdat het vaak voorkomt in combinatie met witwaspraktijken, fraude met identiteitsbewijzen, internationale arbeidsconstructies en belastingfraude (Dijk, 2012, p. 24). Deze analyse maakt onderscheid tussen natuurlijke en rechtspersonen. De aangeklaagde natuurlijke personen hebben meestal hetzelfde land van herkomst als het slachtoffer. Slachtoffer en dader hebben een gemeenschappelijke taal nodig om te kunnen communiceren (Dijk, 2012, p. 52). Uitbuiting speelt ook binnen gemeenschappen. Er zijn bedrijven die uitbuiten en bedrijven die indirect betrokken zijn, als opdrachtgever of afnemer. Onder hen ook belangrijke bedrijven als Essent en Jumbo Uitbuiting en netwerk Zowel de onderdrukking, de mogelijkheden van oneerlijk (vaak excessief) voordeel moet worden bedacht, georganiseerd, gecontinueerd en veiliggesteld. Uitbuiting veronderstelt organisatie, zelfs in het geval dat iemand zijn au pair uitbuit of een zwerver. Er moet er een netwerk van personen en/of rechtspersonen zijn, die allerlei activiteiten op allerlei locaties laat plaatsvinden. Er moet iets zijn dat -14-

15 geld oplevert: werk of bijvoorbeeld een orgaan. Eventueel moeten er arbeidsconstructies worden bedacht en valse papieren geregeld. Mensen die uitgebuit kunnen worden, moeten eerst worden gerekruteerd. Daartoe moeten ze worden misleid, onder druk gezet, mishandeld, geïsoleerd en eventueel vervoerd. Ze moeten worden ondergebracht en van voedsel voorzien. Constructies moeten worden bedacht en uitgevoerd. Al deze natuurlijke en rechtspersonen hebben hun eigen motieven om mee te doen en hun eigen argumenten om hun rol in het geheel te rechtvaardigen. Hoe complexer de situatie, des te meer ruimte er zal zijn om argumenten te vinden die de eigen rol rechtvaardigt De motivatie van de uitbuiters In de pers komen steeds twee punten naar voren die uitbuiting motiveren: extreem hoge verdiensten en lage pakkans. Er wordt wel gezegd dat met arbeidsuitbuiting net zoveel wordt verdiend als met handel in cocaïne, terwijl de pakkans voor de daders laag is 3. De jaarlijkse criminele opbrengsten worden geschat op 31,6 miljard dollar, waarvan 49% in de geïndustrialiseerde landen. In 2011 waren er in Nederland negen afgeronde onderzoeken. Op grond van een extrapolatie van strafrechtelijke onderzoeken in België zouden er mogelijk in Nederland zo n 289 zaken te verwachten zijn (Dijk, 2012, pp ). Ook andere, niet direct betrokkenen, kunnen aan uitbuiting flink verdienen. Zij zijn de afnemer. Supermarkten hebben bijv. belang bij de lage prijs die champignonkwekers dankzij uitbuiting vragen voor hun product. Retailers dwingen regelmatig ongerechtvaardigde leveringsvoorwaarden af. Een deel van het (oneerlijke) voordeel wordt zo door de afnemer verkregen (Bron, 2013) Reactie maatschappij Toch raakt niet elk bedrijf betrokken bij uitbuiting. Er zijn belangrijke argumenten tegen uitbuiting: ethische en emotionele zoals de behoefte om jezelf in de ogen te kunnen kijken, maar ook commerciële als imagoproblemen. Zo is het ontstaan van Stichting Fairproduce sterk gestimuleerd door de Rabobank die bang was voor imagoschade door de problemen in de champignonteelt (Fairproduce, 2012). Een partij die van uitbuiting beschuldigd wordt, zal ervoor willen zorgen dat de voor hem belangrijke partijen zoveel mogelijk neutraal, onverschillig of op zijn hand zijn. De argumentatie moet dat doel dichterbij brengen. Risico s voor de uitbuiter zijn: veroordeling volgens de wet, gevangenisstraf, financiële tegenslag door boetes, tegenvallend voordeel, uitsluiting door de (eigen) gemeenschap, verlies van goede naam en imago (en daardoor verlies van beurswaarde en verdiencapaciteit) en tegenvallende (afgedwongen) arbeidsprestaties. Iemand die gedwongen wordt om te lang te werken, levert werk van slechte kwaliteit (Notenbomen, Coffeng, Gort, & Agterberg, 2009). Het werkt in het voordeel van de uitbuitende partij als hij niet aangesproken kan worden op onderdrukking omdat de maatschappij de onderdrukte personen onvoldoende steunt, geen standpunt inneemt over onderdrukking en uitbuiting, onvoldoende informatie vergaart en onvoldoende consistent optreedt. Ook onwetendheid en onverschilligheid kunnen in het voordeel van de uitbuiter werken, maar (nieuwe) informatie kan dit snel veranderen in een nadeel. Denk maar aan zwervers, zwakzinnigen en Oost-Europeanen. Voor uitbuiters is het nadelig als er een stemming ontstaat tégen uitbuiting. Diverse publicaties laten zien dat in Nederland uitbuiting steeds meer als probleem gezien wordt en er steeds meer kennis komt. Ook goede wetgeving tegen oneerlijkheid (fraude, machtsmisbruik, belastingontduiking) of onderdrukking en een goede handhaving werken uitbuiting tegen. 3 Dhr. Koenders van het Interventieteam Champignons van de Inspectiedienst van SZW stelde dit in de uitzending van het KRO-programma Keuringsdienst van Waarde van 20/12/2012. Hoewel niet goed onderbouwd, gebruik ik het toch vanwege het levendige beeld dat het oproept. -15-

16 2.7. Mijn hypothese De moderne uitbuiting is een uitvloeisel van onze hedendaagse vorm van kapitalisme met zijn technologische ontwikkelingen en globalisering. De argumenten vóór uitbuiting sluiten aan bij twee ideaalbeelden waarvan ik meen dat die in onze maatschappij bestaan. De mens als zelfstandig individu die gebruik maakt van de kansen in zijn omgeving, zijn eigen afwegingen maakt en daar de verantwoordelijkheid voor draagt. Als iemand toegeeft uitgebuit te zijn dan geeft hij toe dat hij niet voldoet aan dit ondernemende, assertieve beeld. Hulp aan slachtoffers gaat uit van het concept slachtoffer, degene die aan het kortste eind heeft getrokken, die zich niet heeft kunnen redden, niet van iemand die gebruik maakt van zijn kansen. Dit wringt. De ondernemende, creatieve ondernemer die de ruggengraat vormt van onze maatschappij. De ondernemer heeft als hoogste plicht om zijn bedrijf te laten overleven en zelfs uit te breiden. Hij moet tegen een concurrerende prijs produceren. Wanneer een ondernemer zijn product goedkoop weet te produceren, oogst hij bewondering voor zijn inventiviteit en ondernemingslust, ook als dat niet helemaal ethisch gebeurt. Op grond van het bovenstaande verwacht ik dat de argumentatie van de uitbuiter zich in een van de onderstaande categorieën zal bevinden. 1 De beschuldigde probeert over te komen als normale ondernemer die op een reguliere manier onderhandeld heeft met zijn werknemer over prijs en werkcondities. Als er sprake is van uitbuiting, dan is dat mutual advantageous exploitation. Die is gerechtvaardigd, want beide partijen hebben toegestemd. 2 De beschuldigde gebruikt als argument dat hij zelf in dezelfde situatie gewerkt heeft en zelf de situatie aan den lijve ondervonden heeft. Hij maakt ook veel uren. Slachtoffer en dader zitten in een vergelijkbare situatie. Er is geen sprake van uitbuiting, want er is geen oneerlijk voordeel. Door moordende concurrentie kan er niet anders gehandeld worden. Dit is een vorm van mutual advantageous exploitation waarbij het slachtoffer mogelijk in de toekomst in dezelfde positie komt als de beschuldigde. 3 De beschuldigde stelt dat hij niet uitbuit. Hij is weliswaar een inventieve ondernemer die een goede deal gemaakt heeft, maar hij kon en hoefde niet weten dat er uitgebuit werd door de partij waarmee hij een deal heeft gesloten. Hij heeft het slachtoffer niet onderdrukt. Deze argumentatie is vooral sterk als de betrokkene de opdrachtgever of de hoofdaannemer is. 4 Paternalistische gronden. De beschuldigde stelt dat er geen sprake is van uitbuiting. Integendeel, hij heeft hulp geboden en daarvoor heeft het slachtoffer een tegenprestatie geleverd. Het slachtoffer heeft onderdak en eten gekregen in ruil voor klusjes. Die afhankelijke positie van het slachtoffer staat op gespannen voet met het ideaalbeeld van de mens als zelfstandig individu die gebruik maakt van zijn kansen. Volgens mijn hypothese is dit voor een slachtoffer moeilijk te aanvaarden. Het slachtoffer zal trachten zich zo gelijkwaardig mogelijk te maken. -16-

17 3 Het onderzoek 3.1 Inleiding Na de theorie omtrent uitbuiting wordt het tijd om te toetsen of mijn hypothese te bevestigen is door informatie verkregen via mijn stage. Ik heb dat gedaan aan de hand van twee cases, de bouw van de Eemshavencentrale(s) en de champignonteelt. Ik heb gesproken met een aantal betrokkenen (direct en indirect) die wilden meewerken. De interviews werden deels gestructureerd aan de hand van een vragenlijst, met genoeg ruimte voor nieuwe informatie. Met name de partijen die het gedrag van uitbuitende partijen als een probleem zagen, waren bereid tot een gesprek. Aangezien ik te maken had met goedwillende partijen heb ik ook gevraagd: Wat is er op tegen om uit te buiten? Worden goedwillende partijen door de markt meegesleurd om toch een beetje uit te buiten? Voor het onderzoek zijn 12 interviews afgenomen. Twee waren gericht op de champignonteelt, zeven op de bouw van de Eemscentrale, één met SZW, één met een werkgeversorganisatie die internationale arbeid wil verbeteren en één met een jurist gespecialiseerd in arbeidsrecht De Eemscentrales: RWE en NUON In de Eemshaven worden verschillende energiecentrales tegelijkertijd gebouwd. Er werken honderden bedrijven en duizenden mensen uit allerlei landen. RWE bouwt een kolencentrale van eigen ontwerp en NUON een standaard gascentrale. RWE/Essent en Vattenfall/NUON, investeren fors in de bouw van deze centrales (Persson, 2011). Voor het tot stand komen van dit project moeten we jaren terug. Er was in een lobby voor goedkope energie, die energie-intensieve bedrijven als Aldel met hun werkgelegenheid in stand wilde houden en een gunstige wind voor goedkope energie in de politiek vond. De bouw van de centrale zelf kost al twee tot drie jaar. Vanwege milieuvergunningen is de bouw twee keer stil gelegd. In Duitsland is bovendien het draagvlak voor kolen weggevallen. Er wordt daar inmiddels veel alternatieve energie opgewekt. Vanaf het begin van de bouw verschenen er verhalen over uitbuiting en milieuschade in de pers. Nederland krijgt nu deze kolencentrale, ook al brokkelt de steun af en is er inmiddels een energie-overschot. De centrale zal waarschijnlijk alleen al om deze reden zeer goedkoop gebouwd (moeten) worden ( (Reep, 2011); (Groen, 2012)). Vanwege de te verwachten overcapaciteit zullen er hoe dan ook centrales worden gesloten. De prijzen staan onder druk en beide conglomeraten zijn bezig met het verbeteren van hun financiële positie. RWE heeft Duitse wortels en is vooral gericht op kolen (Wikipedia, 2012). Vattenfall/Nuon is markt-leider in Noord-Europa en is met name actief in fossiele energie, waterkracht- en kernenergie (Wikipedia, 2012). De belangrijkste aandeelhouders van beide conglomeraten zijn Duitse resp. Zweedse overheidsinstanties. De bedrijven zijn in principe niet afhankelijk van Nederland. Ze huren via Europese aanbesteding een schil van kleinere bedrijven in om specifieke onderdelen van het bouwproject uit te voeren. Bij een aanbesteding tekenen bedrijven in voor het uitvoeren van een bepaald deel van het project tegen een bepaalde prijs. Bedrijven die een opdracht krijgen, kunnen werk uitbesteden aan andere bedrijven, onderaannemers die op hun beurt ook (weer) een deel kunnen uitbesteden. Beiden bedrijven hebben een hoofdaannemer die de bouw regelt. -17-

18 3.3. De champignon- en aspergeteelt Champignontelers zijn traditioneel familiebedrijven. Er zijn een aantal grote bedrijven met diverse vestigingen en er is een verschil tussen telers, handelaren en bedrijven die gesneden champignons leveren. Champignons worden veel geëxporteerd. De champignonsector heeft het moeilijk. Het aantal bedrijven is sinds 2000 sterk gedaald (Champignonswerk, 2012). Er is veel concurrentie uit Polen en Oekraïne. De prijs van de champignons wordt in Nederland vooral bepaald door de supermarktketens. Zij krijgen ook het grootste deel van de opbrengst van een champignon. De supermarkten kunnen hun prijs afdwingen en doen dat ook (Bron, 2013). De prijzen zijn zo laag dat normale arbeidskosten niet meer betaald kunnen worden (Fairproduce, 2012). AH en Jumbo zijn de grootste supers (Noll & Baarsma, 2010). Problemen met arbeiders zijn klaarblijkelijk al eens eerder voorgekomen. Op internet vond ik een documentaire van Villa VPRO uit 1982 over onderbetaling van huisvrouwen in een groot champignonbedrijf (Tesseling, 1982). -18-

19 4. ANALYSE Onderzoeksverslag E. Cavé Voor ik begin aan de analyse van de argumenten van de bedrijven die van uitbuiting beschuldigd worden, wil ik eerst op een rij zetten wat mijn geïnterviewden verteld hebben. Ik deel hun beweringen in naar de volgende onderwerpen: het gedrag en de houding van de kern van grote bedrijven, het optreden en de houding van de overheid, opmerkingen over de Nederlandse werknemer, wie buit uit en waarom zou je eigenlijk niét uitbuiten? Hun beweringen zal ik leggen naast de argumentatie die ik uit de pers en van internet heb kunnen halen van de beschuldigde partijen. Ik deel ze in twee groepen: grote kern bedrijven en kleinere bedrijven in de schil. Een overzicht van de beweringen van mijn informanten over de kern, de overheid en de werknemer komt aan de orde in hoofdstuk 4.2. Vervolgens behandel ik hun visie op wie er uitbuit en wat uitbuiten is in 4.3 en in 4.4 waarom uitbuiten geen goed idee is. Hoe de argumentatie in elkaar zit van de bedrijven in de kern als reactie op de beschuldiging dat ze betrokken te zijn bij uitbuiting, c.q. gebruik maken of diensten en goederen afnemen van bedrijven die uitbuiten is het onderwerp van paragraaf 4.5. De argumentatie van bedrijven in de schil die beschuldigd worden van uitbuiting en de analyse daarvan volgt in paragraaf Kern en schil Bij het kweken en verkopen van champignons en het bouwen van een energiecentrale werken een paar hele grote bedrijven samen met een grote groep kleinere bedrijven. Sennett beschrijft in zijn boek The corrosion of character, vertaald als De flexibele mens, hoe een kern van wereldwijd opererende grote bedrijven de risico s van de markt afwentelt op een flexibele schil kleinere bedrijven. Soms hebben ze werk, maar ze gaan ook regelmatig failliet (Sennett, 2000). In deze analyse gebruik ik zijn visie om de argumentatie in een context te plaatsen. De kernbedrijven zijn de vijf grote supermarktketens en de energieconglomeraten RWE/Essent en Vattenfall/NUON. De schil zijn de champignonkwekers en handelaren en de bedrijven die betrokken zijn bij de bouw van de Eemscentrales. Mijn voorlopige visie is dat champignonkwekers en - handelaren, bouwbedrijven, uitzendbureaus enz. de marktrisico s opvangen voor de supermarkten en de energieconcerns. Zij zouden op hun beurt de risico s kunnen doorschuiven naar hun personeel door flexibilisering en (zelfs) uitbuiting. Bij het kweken en verkopen van champignons zijn de supermarkten relatief groot en sterk ten opzichte van individuele kwekers en handelaren. Landbouwproducten zijn gebonden aan tijd voor wat betreft groei en oogst. Supermarkten kunnen kiezen en doen dat ook. In de Eemshaven stellen de energieconcerns in de aanbesteding de eisen waaraan bepaalde werkzaamheden moeten voldoen. Honderden bedrijven in de schil proberen een contract binnen te slepen en zo hun voortbestaan veilig te stellen. Uit de interviews komt scherp naar voren wat de informanten van belang vinden bij uitbuiting die in de schil plaatsvindt en wat zij uitbuiting vinden. Naast de marktcondities blijkt de overheid (i.c. de inspectiediensten en de NMa) een heel belangrijke factor te zijn. Dat geldt ook voor Europa met haar regels en subsidies. De (markt)condities worden sterk bepaald door de kern en dat bepaalt de overlevingsstrategie in de schil. De condities in de kern zijn minder afhankelijk van de grote ander. Dat betekent niet dat zij geen druk ervaren binnen hun context. In de Eemshaven speelt rond de bouw van de kolencentrale van alles een rol: locale overheden, prijs, aanbod en kwaliteit van arbeid, milieuorganisaties, vakbonden, beurswaarde, kolen uit Amerika. -19-

20 4.2. De rol van kern en overheid De partijen waar ik mee gesproken heb constateren dat het gedrag van kernbedrijven en de overheid (vooral de Nederlandse maar ook de Europese) en bepaalde door de overheden gestelde regels uitbuiting in de hand werken. Het maakt het verleidelijk om met uitbuiten van werknemers geld te verdienen of het maakt het moeilijk om zonder dat het hoofd boven water te houden. Aan de champignons of aan de elektriciteitscentrale is niet meer te zien hoe zij geproduceerd zijn. Deze producten maken deel uit van de legale economie, ook al zouden zij met arbeidsuitbuiting - en dus illegaal - geproduceerd zijn. Als eerste komt de rol van de kern aan de orde en daarna de rol van de overheid Hoe dragen kernbedrijven bij aan uitbuiting? Ze richten zich op één korte termijndoel: geld. Voor alle bedrijven is geld verdienen belangrijk, maar er zijn nog allerlei andere doelen, bijv. continuïteit of een mooi product. Voor bedrijven in de kern die uitbuiting veroorzaken of uitbuiting gedogen is geld verdienen het allerbelangrijkste. De andere doelen lijden daar onder. De opdrachtgever is alleen geïnteresseerd in return on investment en niet in maatschappelijk verantwoord ondernemen of in goed opdrachtgeverschap. Budget voor toekomstige zaken wordt gebruikt voor imagebuilding en niet voor construction. Alleen vandaag geldt. Bouw is een tijdelijk proces voor de opdrachtgever en wordt niet als kernproces gezien, maar als tijdelijke ergernis die niets mag kosten. Mijn hypothese zegt niets over korte of juist lange termijndoel. Ik heb het alleen over het overleven en uitbreiden van een onderneming door een ondernemer. Of een bedrijf laten overleven een korte of een lange termijndoel is, hangt van de situatie van het bedrijf af. Je zou kunnen zeggen dat een ondernemer die failliet gaat doordat hij zich teveel op de korte termijn gericht heeft, het niet goed heeft gedaan, maar dat geldt ook voor de ondernemer die zich teveel heeft gericht op de lange termijn. Ze maken regelmatig misbruik van hun macht De manier waarop de elektriciteitsconcerns zijn omgegaan met de aanbesteding van de bouw van de Eemscentrale en de manier waarop de retailers (supermarkten) onderhandelen over de prijs betalen voor champignons wordt door andere partijen ervaren als machtsmisbruik. Zij stellen dat de machtsverhoudingen dusdanig zijn dat de onderhandelingspositie van bedrijven in het gedrang komt en daarmee ook het eerlijke voordeel. De mutual advantageous exploitation komt bedenkelijk dicht bij harmful exploitation. Dit zijn enkele opmerkingen: Bedrijven buiten elkaar uit. De financiële druk wordt in de keten opgevoerd en de verdiensten nemen af. De bedrijven onderaan als het Poolse bedrijf Remak krijgen het minst. Er is een internationale arbeidsmarkt ontstaan, waarbij de laagste aanbieder de klus krijgt. Je gaat mee of je gaat failliet. Bedrijven die zich aan de wet houden, zijn te duur. Er zijn bovendien boeteclausules. Als een bedrijf een klus later afheeft dan gepland dan krijgt hij minder. Uitbuiting gebeurt met name door de grotere bedrijven. Ze kunnen kapitaal inzetten om te experimenteren en eventuele boetes op te vangen. Ze hebben meer eigen vermogen en kunnen op die manier proberen om een groter deel van de markt te pakken. -20-

EUROPEES PARLEMENT. ONTWERPVERSLAG - Klamt (PE 302.228) over het voorstel voor een kaderbesluit van de Raad inzake de bestrijding van mensenhandel

EUROPEES PARLEMENT. ONTWERPVERSLAG - Klamt (PE 302.228) over het voorstel voor een kaderbesluit van de Raad inzake de bestrijding van mensenhandel EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie vrijheden en rechten van de burger, justitie en binnenlandse zaken 8 mei 2001 PE 302.228/14-21 AMENDEMENTEN 14-21 ONTWERPVERSLAG - Klamt (PE 302.228) over het voorstel

Nadere informatie

Gedragscode. Inhoudsopgave RESPECT VOOR COLLEGA'S, HANDELSPARTNERS EN DE GEMEENSCHAP... 4

Gedragscode. Inhoudsopgave RESPECT VOOR COLLEGA'S, HANDELSPARTNERS EN DE GEMEENSCHAP... 4 Inhoudsopgave INLEIDING... 3 DOEL VAN DE MANUCHAR GEDRAGSCODE... 3 TOEPASSINGSGEBIED... 3 TOEZICHT OP DE NALEVING... 3 GEDRAGSCODE... 4 RESPECT VOOR COLLEGA'S, HANDELSPARTNERS EN DE GEMEENSCHAP... 4 NALEVING

Nadere informatie

mr. M.K.A. Wijnbelt officier van justitie Mensenhandel

mr. M.K.A. Wijnbelt officier van justitie Mensenhandel mr. M.K.A. Wijnbelt officier van justitie Mensenhandel Seksuele uitbuiting Arbeidsuitbuiting Seksuele uitbuiting / voorbeeld 1 Natasja (19 jaar) uit Hongarije Wordt door Hongaarse groepering naar Nederland

Nadere informatie

4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België?

4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België? 4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België? Sinds 12 januari 2007 is in België de 'opvangwet' van kracht. Dit is een bundel van bepalingen die de asielopvang regelen. De opvangwet

Nadere informatie

De SIOD. Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst. Seminar CCV Den Haag 30 November 2010

De SIOD. Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst. Seminar CCV Den Haag 30 November 2010 De SIOD Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst Seminar CCV Den Haag 30 November 2010 Kader Mensenhandel - Mensenhandel = uitbuiting (i.t.t. mensensmokkel) - Wereldwijd leven 27 miljoen mensen in slavernij

Nadere informatie

Verklaring omtrent de sociale rechten en de industriële betrekkingen bij LEONI

Verklaring omtrent de sociale rechten en de industriële betrekkingen bij LEONI Verklaring omtrent de sociale rechten en de industriële betrekkingen bij LEONI Preambule LEONI legt aan de hand van deze verklaring de principiële sociale rechten en beginselen vast. Deze vormen de basis

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

de Groeiacademie: Ethische Gedragscode v1.2, verschenen op 6 Januari 2015

de Groeiacademie: Ethische Gedragscode v1.2, verschenen op 6 Januari 2015 de Groeiacademie: Ethische Gedragscode v1.2, verschenen op 6 Januari 2015 De Groeiacademie Ethische Gedragscode Definities: Coach: Iemand die coacht. Coachee: Iemand die gecoacht wordt. Coachen: Het strategisch

Nadere informatie

Slavernij vroeger en nu

Slavernij vroeger en nu Slavernij vroeger en nu Symposium College voor de Mensenrechten mr. J.E. Overdijk-Francis 26 November 2013 Geachte aanwezigen Slavernij ontmenselijkt. Slavernij neemt iets van mensen af dat alleen aan

Nadere informatie

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur

Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Embargo tot 18 okt. 2012, 12.30 uur Toespraak van de Nationaal rapporteur mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen mr. Corinne Dettmeijer-Vermeulen Ter gelegenheid van de aanbieding van het rapport

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

Beleid tegen mensenhandel en slavernij

Beleid tegen mensenhandel en slavernij Beleid tegen mensenhandel en slavernij Inhoud Doel Bereik Beleidsverklaring onderzoek en naleving auditbeleid Verwante documenten en processen 2 B e l e i d t e g e n m e n s e n h a n d e l en s l a v

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010 Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen Januari 2010 Ten behoeve van: Directie Communicatie, Prioteam Markten voor Duurzame Producten

Nadere informatie

ECLI:NL:RBGEL:2013:4039

ECLI:NL:RBGEL:2013:4039 ECLI:NL:RBGEL:2013:4039 Uitspraak RECHTBANK GELDERLAND Team strafrecht Zittingsplaats Zutphen Meervoudige kamer Parketnummer: [jw.sys.1.verdachte_1_parketnummer]05/860948-13 Uitspraak d.d. 22 oktober 2013

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum 18 april 2016 Betreft Kamervragen hotels

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE. Datum 18 april 2016 Betreft Kamervragen hotels > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Hieronder vindt u de praatplaten die u zelf kunt afdrukken. Druk het document recto-verso af (afdrukken vanaf pagina 2 - omdraaien langs korte zijde)

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Samenvatting, informatie en verwijzingen

Samenvatting, informatie en verwijzingen HAND-OUT Samenvatting, informatie en verwijzingen In deze handout vatten we de belangrijkste informatie uit de bijeenkomst over veilig jeugdwerk samen. Deze handout is niet uitputtend en in veel gevallen

Nadere informatie

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen Protocol Ongewenste Omgangsvormen Van De Banketgroep en haar dochtervennootschappen van toepassing vanaf 1 december 2013 Inleiding De Banketgroep wil ongewenste omgangsvormen zoals seksuele intimidatie,

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN

INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN Integriteitscode Stichting Primair en Voortgezet Onderwijs Zuid-Nederland Vastgesteld op 17 februari 2014 1 INHOUDSOPGAVE INTEGRITEITSCODE SPVOZN 1 Inleiding... 3 2 Wie vallen er onder de code?... 3 3

Nadere informatie

d. Noteer de 7 W s voor eventuele aangifte bij de politie. Zie bijlage 2.

d. Noteer de 7 W s voor eventuele aangifte bij de politie. Zie bijlage 2. Doel: Het creëren van een veilige werkomgeving. Onder agressie verstaan wij elke vorm van ongewenst gedrag zowel verbaal als ook fysiek. Zie bijlage 1. Handelwijze bij telefonisch ongewenst gedrag: 1.

Nadere informatie

De volgende alinea wordt toegevoegd in de inleiding van hoofdstuk 7 van de Beleidsregels Ontslagtaak UWV (Bedrijfseconomische redenen):

De volgende alinea wordt toegevoegd in de inleiding van hoofdstuk 7 van de Beleidsregels Ontslagtaak UWV (Bedrijfseconomische redenen): Uitvoeringsinstructie UWV De volgende alinea wordt toegevoegd in de inleiding van hoofdstuk 7 van de Beleidsregels Ontslagtaak UWV (Bedrijfseconomische redenen): Sinds enige tijd komt het voor dat werkgevers

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg En op welke wijze wij onze klanten verder willen brengen. Inhoud Onze Visie 4 Onze Missie 6 Onze kernwaarden 8 Onze gedragscode 10 Algemeen 11 Naleving van de wet 11 Medewerkers

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S Algemeen Het beleid van Imtech N.V. is gericht op de continuïteit van de onderneming als een winstgevende organisatie, die met haar bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016.

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016. Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016 Marijke Peys, stafmedewerker humanitair recht marijke.peys@rodekruis.be Brainstorm Welke gevolgen hebben gewapende conflicten?

Nadere informatie

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

MVO gedragscode gavilar B.V.

MVO gedragscode gavilar B.V. PAGINA 1 MVO gedragscode B.V. Documentgegevens Bedrijf Adres Opgesteld Gecontroleerd Akkoord : B.V. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht : R. ten Hove : QHSE-coördinator : P. Klijs : Operations

Nadere informatie

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma:

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma: Dilemmamethode (zie: Jacques Graste, Omgaan met dilemma s. Een methode voor ethische reflectie hoofdstuk 2 in Henk Manschot en Hans van Dartel In gesprek over goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in

Nadere informatie

Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden.

Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden. Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden. 1. DOEL Deze procedure is bedoeld om zorgvuldig handelen te waarborgen bij constatering van ongewenst gedrag op de werkplek. 2. REIKWIJDTE

Nadere informatie

Bijeenkomst in het kader van overige vormen van uitbuiting.

Bijeenkomst in het kader van overige vormen van uitbuiting. Inspectie SZW (voorheen AI, SIOD en IWI) Bijeenkomst in het kader van overige vormen van uitbuiting. Peter de Wit Accountmanager Inspectie SZW (opsporing). Regio Zuid-Nederland 06-12549583 Pmdwit@inspectieszw.nl

Nadere informatie

DATUM: 17 MAART 2014, VERSIE: 2.0 LEVERANCIERSVERKLARING

DATUM: 17 MAART 2014, VERSIE: 2.0 LEVERANCIERSVERKLARING DATUM: 17 MAART 2014, VERSIE: 2.0 LEVERANCIERSVERKLARING 1 / 5 Geachte leverancier, Sapa is een gediversifieerd industrieconcern dat wereldwijd actief is. Sapa s waarden en onze cultuur van duurzame ontwikkeling

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA s-gravenhage Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

RISICO S IN 2020. Omgaan met risico s in een onstuimige markt. januari 2015. Shopping 2020 / WhiteHat Security

RISICO S IN 2020. Omgaan met risico s in een onstuimige markt. januari 2015. Shopping 2020 / WhiteHat Security RISICO S IN 2020 Omgaan met risico s in een onstuimige markt januari 2015 Shopping 2020 / WhiteHat Security WAAR GAAT HET OVER LUISTEREN Waarom is er zo weinig aandacht voor risico s? Waarom is het nu

Nadere informatie

uw bedrijf een plek waar zij lekker kunnen ontspannen de recreatiebranche omdat zij willen werken in een

uw bedrijf een plek waar zij lekker kunnen ontspannen de recreatiebranche omdat zij willen werken in een De branche verblijfsrecreatie en zwembaden is erop gericht mensen een plezierige tijd te bezorgen. Voor recreanten is uw bedrijf een plek waar zij lekker kunnen ontspannen en genieten van hun vrije tijd.

Nadere informatie

Camera-toezicht op de werkplek

Camera-toezicht op de werkplek Camera-toezicht op de werkplek december 2006 mr De auteur heeft grote zorgvuldigheid betracht in het weergeven van delen uit het geldende recht. Evenwel noch de auteur noch kan aansprakelijk worden gesteld

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Kijken, kiezen, maar wat te kopen?

Kijken, kiezen, maar wat te kopen? Kijken, kiezen, maar wat te kopen? 15 aandachtspunten bij overgang naar de cloud Cloud biedt voor veel organisaties de mogelijkheid om te innoveren zonder hoge investeringen. Zowel Telecom providers als

Nadere informatie

Hoe schrijft u een overtuigend advies?

Hoe schrijft u een overtuigend advies? Dit is de volledige versie van het artikel Hoe schrijft u een overtuigend advies. Het eerste stuk is geplaatst in onze nieuwsbrief van januari 2013. Dit artikel bevat aanvullende informatie met betrekking

Nadere informatie

Voorbeeld meldprotocol. Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk

Voorbeeld meldprotocol. Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Voorbeeld meldprotocol Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Voorbeeld Meldprotocol Dit protocol beschrijft hoe je moet handelen bij situaties waarin sprake is van (vermoedens van) seksueel

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels

Samenvatting. Kort overzicht. Kartels Samenvatting Kort overzicht Dit proefschrift gaat over de economische theorie van kartels. Er is sprake van een kartel wanneer een aantal bedrijven, expliciet of stilzwijgend, afspreekt om de prijs te

Nadere informatie

Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016

Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016 Anti Pest protocol Almere College Dronten 2014-2016 1 Inhoudsopgave: 1. Kernwaarden Almere College Dronten 3 2. Pesten wat is dat? 4 3. Signalen bij pesten 5 4. Het vijf sporen beleid van het Almere College

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Uw rechten en plichten als 18-jarige

Uw rechten en plichten als 18-jarige Uw rechten en plichten als 18-jarige Hoofdstuk 5 Een 18 de verjaardag is vaak een mijlpaal waarop men zelfstandiger en onafhankelijker wordt, maar het is ook het moment van wettelijke meerderjarigheid.

Nadere informatie

Je bent niet van ons - Ga toch naar je eigen land terug. Opzet

Je bent niet van ons - Ga toch naar je eigen land terug. Opzet Je bent niet van ons - Ga toch naar je eigen land terug NRV 9 november 2011 Opzet 1. migratiecijfers; migratiedoelen 2. spanning mensenrechten en eigenbelang 3. vluchtelingen en vluchtelingenbeleid 4.

Nadere informatie

Integriteitcode. Woningbouwvereniging Brederode Wonen

Integriteitcode. Woningbouwvereniging Brederode Wonen Integriteitcode Woningbouwvereniging Brederode Wonen Brederode Wonen INTEGRITEITCODE versie oktober 2013 Inleiding Woningbouwvereniging Brederode Wonen (hierna te noemen Brederode) is een woningbouwcorporatie

Nadere informatie

tips voor het sollicitatiegesprek

tips voor het sollicitatiegesprek tips voor het sollicitatiegesprek algemeen In elk gesprek komen vragen voor die op meer manieren te beantwoorden zijn. Hiermee probeert een selecteur duidelijkheid te krijgen over je echte motivatie, persoonlijkheid

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat?

Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat? Scheiding der machten De rechters zijn gescheiden www.rechtvoorjou.nl Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat? Maak de volgende oefeningen met behulp van de informatie op de website*. Naam Leerling:...Klas:...

Nadere informatie

SBFmoeteerlijk ambtenaren strijden voor een rechtvaardige SBF-regeling

SBFmoeteerlijk ambtenaren strijden voor een rechtvaardige SBF-regeling Aan de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Dhr. Mr. F. Teeven Postbus 30132 2500 GC DEN HAAG Datum : 25 november 2013 Uw kenmerk : 5754740/13/DJI Ons kenmerk : GJG/JHV/25112013/01 Onderwerp : Leeftijdsdiscriminatie

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon

Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon VEILIG SPORTKLIMAAT Budovereniging Asahi Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Doel van aanstelling van een vertrouwenscontactpersoon 2 3 Taken en bevoegdheden van

Nadere informatie

Verordening verrekening bestuurlijke boete bij recidive. Participatiewet 2015

Verordening verrekening bestuurlijke boete bij recidive. Participatiewet 2015 Nr. 2014/78 De raad van de gemeente Leeuwarderadeel; gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders d.d.21 oktober 2014; gelet op artikel 8, eerste lid, onderdeel d en artikel 60b

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 29 544 Arbeidsmarktbeleid Nr. 578 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Beleidsregels Boete Participatiewet/Bbz, IOAW en IOAZ Sociale Dienst Oost Achterhoek 2015 en volgende jaren.

Beleidsregels Boete Participatiewet/Bbz, IOAW en IOAZ Sociale Dienst Oost Achterhoek 2015 en volgende jaren. Beleidsregels Boete Participatiewet/Bbz, IOAW en IOAZ Sociale Dienst Oost Achterhoek 2015 en volgende jaren. Artikel 1. Gebruikmaking van de wettelijke bevoegdheid. 1. Het college maakt gebruik van de

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Datum vaststelling : 12-11-2007 Eigenaar : Beleidsmedewerker Vastgesteld door : MT Datum aanpassingen aan : 20-01-2015 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Doel meldcode Begeleiders een stappenplan

Nadere informatie

DE RECHTERS ZIJN GESCHEIDEN

DE RECHTERS ZIJN GESCHEIDEN DE RECHTERS ZIJN GESCHEIDEN www.rechtvoorjou.nl Hoofdstuk 3.0 Wat is een democratische rechtsstaat? Maak de volgende oefeningen met behulp van de informatie op de website. Naam Leerling: Klas:. 3.0 a.

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

Seksbranche zonder mensenhandel. Hoe (zorg)professionals gedwongen prostitutie kunnen helpen bestrijden

Seksbranche zonder mensenhandel. Hoe (zorg)professionals gedwongen prostitutie kunnen helpen bestrijden Seksbranche zonder mensenhandel Hoe (zorg)professionals gedwongen prostitutie kunnen helpen bestrijden Deze brochure is bedoeld voor hen die hulp bieden aan sekswerkers, zoals: GGD-medewerkers en aanverwante

Nadere informatie

Integriteitsbeleidskader Woonstichting Etten-Leur 2014

Integriteitsbeleidskader Woonstichting Etten-Leur 2014 Integriteitsbeleidskader Woonstichting Etten-Leur 2014 Voor de leesbaarheid spreken wij over de medewerkers en over hij / zijn. Uiteraard worden hiermee ook de vrouwelijke medewerkers bedoeld en kan hij

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Waar blijft het geld?

Waar blijft het geld? Waar blijft het geld? Uitkomsten v/d vierde Monitor Georganiseerde Criminaliteit Edwin Kruisbergen 13 maart 2013 Structuur De Monitor Georganiseerde Criminaliteit Criminele inkomsten: Verdienen Verdelen

Nadere informatie

gedragscode voor leveranciers van Quintiles

gedragscode voor leveranciers van Quintiles gedragscode voor leveranciers van Quintiles 2 Quintiles maakt zich sterk voor duurzame zakelijke praktijken. Op basis van internationaal erkende normen, is deze gedragscode voor leveranciers ( Code ) gericht

Nadere informatie

Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon

Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon TV Beekhuizen Sabine Gobardhan 06-41 37 47 14 vertrouwenspersoon@tvbeekhuizen.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Doel van aanstelling van een vertrouwenscontactpersoon

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Datum 24 januari 2013 Onderwerp Antwoorden vragen van de leden Mei Li Vos en Hilkens over multi level marketing

Datum 24 januari 2013 Onderwerp Antwoorden vragen van de leden Mei Li Vos en Hilkens over multi level marketing 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2018 2500 EH DEN HAAG Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag

Nadere informatie

Nederlands Instituut van Psychologen 070-8888500. inzagerecht testgegevens

Nederlands Instituut van Psychologen 070-8888500. inzagerecht testgegevens POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 E-MAIL info@cbpweb.nl INTERNET www.cbpweb.nl AAN Nederlands Instituut van Psychologen

Nadere informatie

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties prof dr wim derksen Aan de directeur Bouwen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties de heer drs J.M.C. Smallenbroek zondag 23 november 2014 Geachte heer Smallenbroek, Op uw verzoek

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 1 Ebola 1 maximumscore 2 een uitleg dat er in tekst 1 geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten, omdat de farmaceutische industrie alleen medicijnen ontwikkelt waarop winst gemaakt

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Nr. 3 MEMORIE VAN TOELICHTING

Nr. 3 MEMORIE VAN TOELICHTING 29311 Wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling en enkele andere wetten naar aanleiding van onderdelen van de evaluatie van de Algemene wet gelijke behandeling, de Wet gelijke behandeling van mannen

Nadere informatie

Gedrag om trots op te zijn

Gedrag om trots op te zijn Gedrag om trots op te zijn Oversluizen Thermal Engineering B.V. geeft aandacht aan de belangen van haar klanten, medewerkers, zakenpartners en onze omgeving. Door dit uitgangspunt altijd voor ogen te houden

Nadere informatie

ONDERNEMINGSCODE PROCUMULATOR Juli 2014

ONDERNEMINGSCODE PROCUMULATOR Juli 2014 ONDERNEMINGSCODE PROCUMULATOR Juli 2014 Ondernemingscode Procumulator B.V. - juli 2014 1 INHOUD 1. Doel van de Ondernemingscode... 3 2. Integriteit... 3 3. Zaken doen... 5 4. Bedrijfsmiddelen en informatie...

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

Verordening verrekening bestuurlijke boete bij recidive Westerveld 2015

Verordening verrekening bestuurlijke boete bij recidive Westerveld 2015 Verordening verrekening bestuurlijke boete bij recidive Westerveld 2015 De raad van de gemeente Westerveld; gelet op artikel 147 van de Gemeentewet; gelet op artikel 8, eerste lid, onderdeel d, van de

Nadere informatie

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren

Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Beginselen van de politieke partijen die in 2006 in de Tweede Kamer vertegenwoordigd waren Partij van de Arbeid (PvdA) Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) Christen-democratisch Appèl (CDA) Democraten

Nadere informatie

Misstanden in de champignonteelt

Misstanden in de champignonteelt Opgave 3 Misstanden in de champignonteelt Bij deze opgave horen de teksten tot en met 8 uit het bronnenboekje. Inleiding Het televisieprogramma Keuringsdienst van Waarde (KRO) doet onder andere onderzoek

Nadere informatie

GEDRAGSCODE AGRESSIE EN ONVEILIGHEID

GEDRAGSCODE AGRESSIE EN ONVEILIGHEID GEDRAGSCODE AGRESSIE EN ONVEILIGHEID In deze gedragscode is vastgelegd wat de uitgangspunten zijn van Cavent op het gebied van bejegening en het omgaan met elkaar. Datum vaststelling : 1 juni 2005 Vastgesteld

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie