Notitie Sinnestroom

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Notitie Sinnestroom 2012-2015"

Transcriptie

1 Notitie Sinnestroom vertienvoudiging van Friese megawatts Vastgesteld GS 24 april 2012 Notitie Sinnestroom

2 Notitie Sinnestroom

3 Inhoud Managementsamenvatting Inleiding Aanleiding en kader Doel van de notitie Wat willen we bereiken Redenen voor provinciale acties zonnestroom Werkgelegenheid en eigen groene stroom Belemmeringen Belemmeringen zonnestroom voor kleinverbruikers Belemmeringen zonnestroom voor grootverbruikers Belemmeringen zonnestroom voor agrarische bedrijven Actieplan sinnestroom Fryslân Focus Aanpak op speerpunten Product-markt-combinaties Opleiding en certificering Ruimtelijke kwaliteit Lobby Communicatie Voorbeeldfunctie Acties, financiën en resultaten Bijlage A: Stand van zaken zonne-energie A.1 Hoeveelheid zon in energiemix: mondiaal en landelijk A.2 Zonnestroom in Friese energiemix A.3 Ruimte(gebruik) voor zonnestroom A.4 Wettelijke verplichtingen en nationaal beleid A.5 Afspraken met andere overheden Bijlage B: Slotverklaring Zonnestroom van 25 november Bijlage C: Resultaten aanjaagactiviteiten tot maart Bijlage D: Projectenoverzicht, financiën en schatting MW s (los) Bronnen Notitie Sinnestroom

4 Notitie Sinnestroom

5 Managementsamenvatting Friezen produceren zelf energie met zonnestroom 50 MW zonnestroom en 300 groene mensjaren om dit tussen nu en 2015 te realiseren. Dat zijn de ambities van de provincie Fryslân voor Sinnestroom. In Nederland ligt nu 100 MW aan zonnepanelen. Onze aanpak is met name gericht op kleinverbruikers, zoals burgers en het MKB, maar ook agrariërs. De prijs van een zonnepaneel is de afgelopen jaren sterk gedaald. Daarmee is zonne-energie voor kleinverbruikers een betaalbaar en groen alternatief. Ook richten we ons op grootverbruikers. De ambitie van 50 MW is de eerste stap naar 500 MW in Zonnestroom is kansrijk. Daarom gaan we tot en met 2015 aan de slag met onze strategie. Die telt zes speerpunten: product-markt-combinaties, financieringsconstructies, opleiding en certificering, ruimtelijke kwaliteit, lobby, communicatie en voorbeeldfunctie. 50 MW zonnestroom In 2015 willen we 50 MW zonnestroom produceren in onze provincie, door gecombineerd ruimtegebruik met name op daken. Dat staat gelijk aan een oppervlakte van 75 voetbalvelden. Met deze ambitie dekken we in 2015 ruim 1% van de totale elektriciteitsvraag in Fryslân of wel voldoende voor ca Friese huishoudens. Op dit moment ligt er ongeveer 5 MW in Fryslân. Vooral bij particuliere kleinverbruikers MW op Friese daken 5 MW 50 MW 500 MW MW in Nederland 100 MW 570 MW MW Stand van zaken (expert- en veldgegevens) en ambities zonnestroom Fryslân en landelijk Met behulp van berekeningen van Atelier Fryslân en provinciale bebouwingsgegevens is een eerste ruwe schatting gemaakt voor de potentie voor zonnestroom. In Fryslân is voor ongeveer 1450 MW geschikt dakoppervlak om zonnepanelen te plaatsen. De potentie voor kleinverbruikers is minder dan 700 MW, voor grootverbruikers meer dan 700 MW. In Fryslân is dus ruimte voor zo n 30 keer de ambitie van 2015 en voldoende ruimte om daarna door te groeien. 300 groene mensjaren Zonnestroom draagt direct bij aan de werkgelegenheid in Fryslân. Jaarlijks is er werk voor 75 mensen, verdeeld over 16 branches, om 50 MW in de periode te realiseren. Dit zal naar verwachting toenemen met de groei van zonnestroom. Het type werk is bijvoorbeeld dakdekken, installatietechniek, beheer en onderhoud, asbestverwijdering, financiële dienstverlening, opleiding, onderzoek en advies. Kleinverbruikers De doelgroep kleingebruikers bestaat uit particulieren, een deel van de boeren, het MKB en de jachtbouw. Kleinverbruikers hebben een jaarverbruik van maximaal kwh. Een gemiddeld gezin verbruikt in een jaar kwh. 25 van de 50 MW willen we bij de kleinverbruikers Notitie Sinnestroom

6 realiseren. Vorig jaar liet de actie van de stichting Urgenda al zien dat er vraag is naar zonnepanelen. We staan aan de vooravond van een grote doorbraak van zonnestroom bij kleinverbruikers in Fryslân. Het kan! Drie aandachtspunten spelen een belangrijke rol. Het eerste aandachtspunt is dat er een verkeerd beeld heerst over zonnestroom. Het zou zonder subsidie niet uitkunnen. Dat klopt niet meer. De prijzen van zonnepanelen zijn flink gedaald. Daar komt bij dat kleinverbruikers relatief veel voor stroom betalen. De terugverdientijd van een zonnepaneel ligt nu op ongeveer 11 jaar. Een zonnepaneel heeft een levensduur van 25 jaar. Het tweede aandachtspunt is de financiering. Een set zonnepanelen met een vermogen van kwh kost inclusief installatie euro. Dit investeringsbedrag, maar ook investeringen voor kleinere installaties, is voor veel kleinverbruikers een barrière. Het derde aandachtspunt is onduidelijkheid over zonnestroom. Heb je een vergunning nodig voor zonnepanelen? Wat krijg je voor de opgewekte zonnestroom? Krijg ik garantie op de installatie? Gaan de zonnepanelen 25 jaren mee? Op deze vragen moeten we een antwoord geven. Grootverbruikers Grootverbruikers verbruiken meer dan kwh per jaar. 10 van de 50 MW willen we bij de grootverbruikers realiseren. Bij deze doelgroep zijn grote dakoppervlaktes beschikbaar. Er zijn drie aandachtspunten. Zonnestroom is financieel niet aantrekkelijk is voor grootverbruikers. Deze doelgroep betaalt heel weinig voor stroom uit het net. Eerste aandachtspunt is de lage stroomprijs die voor deze doelgroep geldt. Een tweede aandachtspunt ligt in de regelgeving. Het is financieel niet interessant om grote daken beschikbaar te stellen voor particulieren. De huidige regelgeving maakt verrekening van energiebelasting en energie(transport)kosten niet mogelijk. Het derde aandachtspunt geldt voor woningcorporaties. De corporaties kunnen investeringen in zonnepanelen niet doorrekenen in de huur. Ze moeten rekenen met huurlasten en niet met woonlasten. De netto woonlasten stijgen namelijk niet met de installatie van zonnepanelen. Boeren: klein-, midden- en grootverbruikers Boerenbedrijven vormen een aparte doelgroep. 15 van de 50 MW willen we in de agrarische sector realiseren. Afhankelijk van de bedrijfsgrootte hebben ze te maken met dezelfde problemen als de groot- of kleinverbruikers. Naast de hierboven genoemde aandachtspunten hebben boeren vaak te maken met asbestdaken die eerst gesaneerd moeten worden voordat zonnestroom geplaatst kan worden. Strategie Onze strategie is gericht op het oplossen van de aandachtspunten per doelgroep. We kiezen voor een Friese aanpak. Samen met bijvoorbeeld inwoners, woningcorporaties, gemeenten, wetterskip, bedrijven, dorpsbelangen, onderwijsinstellingen en maatschappelijke organisaties. Er Notitie Sinnestroom

7 zijn al verschillende werkgroepen: Sinneboeren, Visuele integratie, Corporaties, Opleiding en certificering en Leveranciersoverleg. We zetten in op zes speerpunten. 1. Product-markt-combinaties (PMC). Om grote stappen te kunnen maken, zijn concepten nodig die bij een groot aantal afnemers tegelijk toegepast kunnen worden. Voor iedere doelgroep is maatwerk nodig. Daarom kiezen we voor een eigen technisch en financieel concept per doelgroep: PMC. Het ontzorgen van de klant staat centraal. Dit betekent dat de afnemer via een loket een complete dienst wordt aangeboden. Er is geen rompslomp, alles wordt met een handtekening geregeld. We onderzoeken financieringsconstructies vanuit het Fûns Skjinne Enerzjy Fryslân en starten met onderzoek en pilotprojecten financiële facilitering voor agrariërs en het MKB. 2. Opleiding en certificering. Een van de sterke punten van zonnestroom is de lange levensduur van de zonnepanelen. Het borgen van de kwaliteit van de installaties draagt daar direct aan bij. In overleg met de ROC s Friese Poort en Friesland College gaan we opleidingen en certificering voor uitvoerend personeel opzetten. Betrouwbaarheid is een belangrijk verkoopargument. 3. Ruimtelijke kwaliteit. We hechten grote waarde aan de kwaliteit van de Friese ruimte. We zetten in op zonnestroom door meervoudig ruimtegebruik. Conform het ongevraagde advies Sinnestroom van Atelier Fryslân 6) zetten we in op zonnestroom op boerderijen en bedrijventerreinen, maar daarnaast ook op particuliere huizen, publieke gebouwen en dijken. We nemen het initiatief om de landschappelijke en architectonische inpassing op de agenda te zetten. 4. Lobby. Onze lobby richt zich op het aanpassen van de fiscale regelgeving en het wijzigen van het verrekeningstelsel van elektriciteit. En op proeven met zonnepanelen op het dak van een ander. Samen met andere (branche)organisaties brengen we de lobbyboodschap in Den Haag onder de aandacht. 5. Communicatie. We willen onze doelgroepen zorgvuldig informeren over de mogelijkheden van zonnestroom. De belangrijkste actie is om de boodschap: zonnestroom kan uit, op korte termijn over te brengen aan alle doelgroepen binnen het kleinverbruikers marktsegment. Het is belangrijk dat neutrale en betrouwbare afzenders de boodschap uitdragen. Bestuurders van overheden spelen daar een rol in. We sluiten aan op bestaande campagnes van SLIM en lokale consortia. De markt communiceert zelf over de PMC s. We gaan de groei van het aantal zonnepanelen bijhouden. Met de MegaWatt-kaart maken we de resultaten zichtbaar. 6. Voorbeeldfunctie. We gaan zelf het goede voorbeeld geven. De overheid moet bijvoorbeeld actief meedoen met het toepassen van zonnestroom op haar gebouwen. En we gaan PV-privé voor de eigen organisatie opzetten. Dit rollen we vervolgens uit naar andere organisaties. Rol en actieplan De rol van de provincie Fryslân is regie voeren en verbinden. Maar op onderdelen zoals lobby en voorbeeldfunctie ook een uitvoerende rol. Verder is er een rol voor de aanjager Zonnestroom. Deze is betrokken bij alle speerpunten. De aanjager verbindt, deelt kennis en ontwikkelt innovatieve concepten met de markt. De aanjager Zonnestroom komt voort uit de Notitie Sinnestroom

8 samenwerkingsagenda Slim met Water en Energie van de provincie Fryslan en de gemeente Leeuwarden. Voor de speerpunten hebben we een actieplan opgesteld (par. 3.3). Daarin staan per doelgroep acties, projecten, kosten en dekking, planning en wie verantwoordelijk is voor de uitvoering benoemd. In totaal is er binnen Duorsume Ynnovaasjes begroot om van acties uit te voeren. Ook is ,= beschikbaar binnen de lopende afspraken voor de Samenwerkingsagenda met Leeuwarden Slim omgaan met Energie en Water. Daarnaast ,= beschikbaar binnen het budget van Stêd en Plattelân voor speerpunt Ruimtelijke Kwaliteit. Door derden is, voor zover in beeld, meer dan 1 miljoen euro voor Sinnestroom gereserveerd. In de loop van de uitvoeringsperiode zal dit actieplan zich verder ontwikkelen en uitkristalliseren. Nieuwe ideeën en projecten zullen worden opgenomen in de lopende begroting gedurende de looptijd van Sinnestroom Prioritaire acties om de eerste, zichtbare, versnellingsprojecten van de grond te krijgen zijn: 1. PV-privé voor medewerkers van de eigen organisatie en Statenleden. Zomer 2012 komt hiervoor een vervolgvoorstel naar GS 2. zonnestroom op publieke gebouwen: a. uitbreiding zonnestroom op eigen provinciale gebouwen. Najaar 2012 komt hiervoor een vervolgvoorstel naar GS b. gemeentelijke gebouwen. Gemeente Leeuwarden plaatst 5 zonnestroominstallaties op haar gebouwen c. scholen. Gemeente Leewarden stimuleert installaties op 5 scholen 3. financiële facilitering: dit maakt deel uit van het haalbaarheidsonderzoek naar het Fûns Skjinne Enerzjy en is gericht op (revolverende) financiële sinnestroom-arrangementen voor: a. agrariërs b. MKB 4. uitvoeren communicatieplan voor o.a. versnelde paradigma switch bij kleinverbruikers. Notitie Sinnestroom

9 1. Inleiding 1.1 Aanleiding en kader Voorliggende notitie geeft uitwerking aan de ambities met betrekking tot zonne-energie uit 1) het Coalitieakkoord en het Uitvoeringsprogramma en 2) motie met het verzoek om een notitie over de positie van zonne-energie in het kader van inzetten op een duurzame samenleving (citaat motie nr. 7, d.d ). Ten tijde van bovengenoemde motie waren aanjaagactiviteiten voor zonne-energie al in gang op basis van de Samenwerkingsagenda gemeente Leeuwarden provincie Fryslân Slim omgaan met Energie en Water (GS, vastgesteld 2011) en het Programma Fryslân jout enerzjy (PS, vastgesteld 2009), waarin de ambitie van 50 MW aan zonnestroom in Fryslân genoemd. GS hebben in het Coalitieakkoord en Uitvoeringsprogramma bestuurlijke afspraken vastgelegd over een duurzamer Fryslân, waarin GS het gebruik van duurzame energiebronnen, zoals zon, willen (blijven) stimuleren en een grote toekomst zien voor decentrale energieopwekking. Deze notitie past binnen de doelstellingen van de Nota Economie, die in het voorjaar van 2012 aan de Staten zal worden aangeboden. In dit kader loopt Sinnestroom vooruit op de nog op te stellen Uitvoeringsnota Duurzame Energie. Als onderdeel van Duurzame Energie maakt zonnestroom deel uit van de grote provinciale projecten. 1.2 Doel van de notitie Deze notitie geeft richting aan 1) mogelijkheden voor zonne-energie, ook op langere termijn en 2) de uitvoering om nu meters te maken op het gebied van zonne-energie en de ambitie van 50 MW in de periode te realiseren, met een doorkijk naar de verdere toename van zonnestroom in Fryslân. Centrale vraag in deze notitie is: wat kunnen en willen we als provincie met zonne-energie in Fryslân met het oog op een duurzame Friese samenleving? Hierbij wordt onderscheid gemaakt in zonnewarmte (warm water door zonne-energie, zoals zonneboilers) en zonnestroom (elektriciteit uit zon). De plaats die zonne-energie in de duurzame energiemix inneemt verandert in de loop der tijd. We staan aan het eerste begin van de brede introductie van zonne-energie. Deze notitie focust op zonnestroom (ook wel: PhotoVoltaic of zon-pv). Hoofdstuk 2 beschrijft waarom provinciaal uitvoeringsbeleid nu het verschil kan maken voor versnelling van zonnestroom in Fryslân. Het actieplan, de strategie en focus en met welke partners de provincie het doel om grootschaliger toepassing van zonnestroom kan helpen bewerkstelligen komt in hoofdstuk 3 aan de orde. Deze notitie beschrijft in bijlage A, ter voldoening aan de eerder genoemde motie, de (inter)nationale en regionale de stand van zaken en de mogelijkheden voor zonnestroom. Dat biedt het bredere kader waarbinnen het actieplan wordt voorgesteld. 1.3 Wat willen we bereiken Zonnestroom is kansrijk. Het is een beschikbare, bewezen en betrouwbare duurzame energietechniek. Met zonnestroom kunnen nu meters gemaakt worden. Doel is tussen nu en 2015 de ambitie van 50 MW zonnestroom te realiseren, met een doorgroei naar 500 MW in Notitie Sinnestroom

10 2020. Voor kleinverbruikers is zonnestroom nu al een betaalbaar en groen alternatief, voor grootverbruikers daarentegen is de businesscase in het huidige stelsel niet sluitend. Hoewel het marktmechanisme leidend is, vragen gemeenten, intermediairs en bedrijven ondersteuning en coördinatie van de provincie in deze introductiefase. Vanuit het topsectorenbeleid past dit bij de provinciale kerntaak om de regionale economie te versterken. Hierbij gaat het voor zonnestroom met name om doelgroepen door de bomen het bos te laten zien, breed uitdragen dat zonnestroom voor veel gebruikers uit kan en wet- en regelgeving beïnvloeden om zonnestroom voor meer doelgroepen betaalbaar te maken. Wanneer de voorstellen uit deze notitie worden uitgevoerd is het maatschappelijke effect: een versnelde toename van het gebruik van zonne-energie en daardoor groene groei van de Friese economie (300 mensjaren alleen al in de periode tot 2015); een extra bijdrage aan innovatieve toepassing van kennis over zonne-energie in Fryslân, zowel voor het bedrijfsleven in de installatiebranche als voor het MBO en HBO (E-college en E-academy); stappen gemaakt om zonnestroom op visueel-ruimtelijk verantwoorde wijze in gebouwen en het landschap te integreren; een (nog) groen(er) imago voor onze provincie door zichtbare opwekking van hernieuwbare energie, een lagere CO 2 -emissie en daardoor een schoner milieu. Dit in relatie tot andere beleidsinspanningen, zoals elektrisch rijden en varen, energiebesparing in de gebouwde omgeving, opwekking duurzame energie in de landbouw, duurzame Wadden en ambitieagenda afsluitdijk. Notitie Sinnestroom

11 2. Redenen voor provinciale acties zonnestroom 2.1 Werkgelegenheid en eigen groene stroom Inzetten op zonnestroom levert mogelijkheden op voor economische groei en voor kennisontwikkeling met betrekking tot toepassingsmogelijkheden van zonne-energie en het benutten van het potentieel aan zonnestroom in lokale energie coöperaties. Hoewel de componenten voor zonnestroominstallaties voor het grootste deel uit het buitenland komen, zullen de installaties door lokale partijen worden geplaatst en in de toekomst lokaal beheerd en onderhouden worden. Onderstaande tabel met een inschatting van de effecten op de werkgelegenheid is gebaseerd op doelgroepen- en marktinformatie van de Friese zonnestroomaanjager. Volgens deze conservatieve schatting is voor realisatie van 50 MW in de komende 4 jaar 300 mensjaren nodig, verdeeld over 16 branches. Lineair gerekend zijn dit 75 banen gedurende de komende 4 jaar. Zonnestroom kan op korte termijn al arbeidskrachten na beperkte bijscholing en certificering een plaats op de arbeidsmarkt bieden. In de toekomst zal naar verwachting meer vermogen geplaatst worden, waar dan navenant meer arbeidskrachten voor nodig zijn. Op de langere termijn kan zonnestroom een structurele bijdrage aan de werkgelegenheid leveren. Bij de berekening wordt opgemerkt dat de zonnestroommarkt een landelijke markt is en dus provinciegrensoverschrijdend. Een duidelijke en consistente beleidsrichting voor zonnestroom in Fryslân heeft positieve invloed op de positie van Friese bedrijven in het landelijke speelveld. Branche Onderzoek en ontwikkeling (w.o. technisch, financieel, organisatorisch, onderzoek naar markt en installaties, PMC-ontwikkeling, bouwkundige innovatie, stroomnetwerken) Advies 10 Brancheorganisaties (maatschappelijke organisaties en 15 branchevertegenwoordigers) Financiering en financiële afhandeling (w.o. banken, fin. instellingen, 15 administrateurs) Opleidingen en certificering (ontwikkelen opleidingsmaterialen, trainers, 15 instructeurs en examinators) Dakdekkers 10 Toeleveranciers (draagconstructies, info-schermen, ICT, softwareontwikkelaars, 30 grafische ontwikkelaars) Monteurs 10 Installateurs 50 Inkoop/verkoop (inkoop/verkoop componenten en systemen, aquisitie) 20 Distributie en transport 10 Engineering (van installaties buiten standaard PMC s) 10 Asbestverwijderaars/verwerkers 30 Beheer en onderhoud 20 Monitoring, informatie, communicatie (bijhouden gerealiseerde capaciteit, infooverdracht in wijken, dorpen, steden, gemeenten, provincie, uitvoeren communicatieactiviteiten) Stroomhandel (verhandelen stroomoverschotten en certificaten) 5 Totaal (ordegrootte) 300 Schatting benodigde mensjaren voor realisatie van 50 MW in de komende 4 jaar mensjaren voor realisatie 50 MW Notitie Sinnestroom

12 Nu inzetten op deze vorm van duurzame energie creëert, naast werkgelegenheid, ook voordelen op het gebied van meer zelfvoorzienendheid in energie, prijsstabiliteit voor elektriciteit door grotere onafhankelijkheid van de energiemarkt en mondiale machtsblokken én lagere CO 2 - emissies in Fryslân. Onze provincie heeft de fysieke ruimte om met behoud van landschappelijke waarden en ruimtelijke kwaliteit zonnestroom te produceren en hiermee ons groene imago mede vorm te geven. 2.2 Belemmeringen Een aantal belemmeringen staat echter een snelle toename van zonnestroom in de weg. De problemen zijn hieronder toegelicht. Voor zonnestroom is dit opgesplitst in kleinverbruikers en grootverbruikers, omdat deze doelgroepen tegen verschillende soorten barrières oplopen. Boeren kunnen klein-, midden- of grootverbruiker zijn. Zij vormen een specifieke doelgroep Belemmeringen zonnestroom voor kleinverbruikers Kleinverbruikers hebben een jaarverbruik tot kwh, zoals particulieren, een deel van de boeren en het MKB en de jachtbouw. De eerste belemmering is de manier waarop men naar zonnestroom kijkt, of wel het paradigma van deze doelgroep. Men heeft geen realistisch beeld van de huidige positieve businesscase van PV-panelen (zonder subsidies). Doordat kleinverbruikers relatief veel voor stroom betalen (met name BTW en energiebelasting), rond de 23 ct/kwh, en de teruglevering goed mogelijk is voor de hoeveelheden die een gemiddelde kleinverbruiker produceert en gebruikt en doordat PV-panelen sterk in prijs zijn gedaald, kan zonnestroom sinds 2011 wel degelijk uit voor hen. Echter het grootste deel van deze doelgroep weet dit niet en wacht tot er weer subsidies komen. Een voor de consument betrouwbaar zicht op de berekeningen ontbreekt en er is geen herkenbaar onafhankelijk loket. Daarnaast spelen investeringsbelemmeringen een rol: zowel particulieren als grotere partijen hebben vaak niet de benodigde financiële ruimte voor een grote investering ineens. Globale ordegrootte in afgeronde getallen voor een gemiddeld gezin: 3500 kwh/jr, waarvoor ca.18 panelen nodig zijn, wat een investering (incl. installatie) van grofweg ,= betekent. Een ander probleem is dat het op dit moment binnen de huidige opbouw van energiekosten niet mogelijk zonne-energie te betrekken van een ander dak dan van het eigen dak, terwijl dit juist interessante mogelijkheden biedt voor collectieve initiatieven. De onduidelijkheid over zaken als regelgeving (zoals vergunningen), saldering (wettelijk geregelde verrekening van gebruikte elektriciteit met eigen opgewekte elektriciteit tot kwh/jr) en garanties op de installatie (materiaal, personeel en onderhoud) maken de drempel voor kleinverbruikers (te) hoog om PVpanelen aan te schaffen. Kortom: er is gebrek aan transparante en betrouwbare informatie die goed te vinden is. De investering, hoewel op zich rendabel, is voor veel particulieren te groot om in een keer op tafel te leggen en er zijn binnen de huidige regelgeving geen reële mogelijkheden voor collectieve zonnedaken. Hiermee staan deze belemmeringen toekomstgerichte brede introductie van zonnestroom (zie bijlage A) in de weg. Om de eerste 50 MW zonnestroom voor 2015 van de grond te krijgen, moeten deze belemmeringen aangepakt worden. Daarmee wordt de weg vrijgemaakt voor honderden MW op potentieel geschikte Friese daken. Notitie Sinnestroom

13 2.2.2 Belemmeringen zonnestroom voor grootverbruikers Voor grootverbruikers ( kwh/jr), zoals bedrijven, is de grootste belemmering dat de businesscase voor hen niet sluitend is, waardoor investeren in PV-panelen over het algemeen niet aantrekkelijk is. Terwijl juist bij deze doelgroep grote dakoppervlaktes beschikbaar zijn (zie bijlage A.3) en veel stroom vergroend kan worden. Het feit dat grootverbruikers relatief weinig voor stroom betalen, grosso modo ca. 6 ct/kwh maakt dat er weinig terugverdienpotentieel is voor grootverbruikers. De jaarlijkse onzekerheid over de versobering van de fiscale maatregelen heeft aarzeling onder bedrijven tot gevolg. Het beschikbaar stellen van het dak van een grootverbruiker voor particulieren is niet mogelijk binnen de huidige regelgeving met betrekking tot verrekening van energiebelasting en energie(transport)kosten. Behalve dit collectieve gebruik van daken is een specifiek probleem voor woningcorporaties dat zij niet met woonlasten maar met huurlasten moeten rekenen, wat investeren voor een collectieve zonnestroomvoorziening met doorberekening aan de huurder bemoeilijkt, ook al worden de netto woonlasten niet hoger. Deze belemmeringen staan een potentieel van naar schatting (veel) meer dan 700 MW zonnestroom (zie bijlage A.3) in de weg. Om de uitrol ook voor deze doelgroep van de grond te krijgen, moeten deze belemmeringen aangepakt worden Belemmeringen zonnestroom voor agrarische bedrijven Agrarische bedrijven vormen een aparte doelgroep vanwege het specifieke fiscale regime waar ze mee te maken hebben. Agrariërs kunnen verdeeld worden in kleinverbruikers en grootverbruikers. In die zin spelen bij agrarische bedrijven dezelfde knelpunten als bij andere doelgroepen: het gebrek aan financiële ruimte voor de op zich financieel aantrekkelijke investeringen in zonnestroom bij kleinverbruikers, en de onmogelijkheid om tot een haalbare businesscase te komen bij grootverbruikers. Een additioneel probleem vormt de aanwezigheid van asbestdaken bij veel bedrijven. Dit maakt de toepassing van zonnestroom moeilijker, omdat het asbestdak eerst gesaneerd moet worden. Er is op boerendaken daarentegen veel potentiële ruimte voor zonnestroom (zie bijlage A.3). LTO Noord probeert het probleem bij de grootverbruikers te verhelpen door aan de voorkant de kosten te verlagen met behulp van collectieve inkoop. Deze inspanning levert wel voordelen op, maar slechts voor een kleine groep bedrijven die tussen het kleinverbruik en het grootverbruik in zitten (middenverbruikers kwh/jr)). Om het probleem echt op te lossen zijn additionele maatregelen nodig, zoals: mogelijkheid tot extra afschrijving, een speciale fiscale maatregel voor de combinatie van asbestsanering en de toepassing van zonnepanelen, mogelijkheid voor directe levering van opgewekte zonnestroom aan particulieren en het bewerkstelligen van een echte CO 2 -markt. Notitie Sinnestroom

14 3. Actieplan sinnestroom Fryslân 3.1 Focus Zon is een duurzame energiebron die leveringszekerheid biedt en rendabel is voor een deel van de markt. Zonne-energie past bij fysieke en culturele waarden, zoals beschikbare ruimte, zelfredzaamheid en de aanwezige installatiebranche en kennisinstellingen op dit gebied. Het heeft economisch verdienpotentieel en de toepassing zoals wij thans voorstaan concurreert qua ruimtebeslag niet met voedselproductie. Zon heeft grote betekenis in de duurzame energiemix: in 2050 is zon-pv op wereldschaal even belangrijk als wind (on- en off-shore) en verzorgt zonne-energie-totaal ca. 1/3 van de energievoorziening (zie bijlage A). Voor wat betreft zonneenergie ligt de focus van provincie Fryslân en gemeente Leeuwarden op zonnestroom. De promotionele inspanningen voor zonnewarmte (zonnecollectors) beperken zich tot het meenemen van de voordelen van zonnewarmte in de slipstream van communicatie over zonnestroom. Wij zetten in op gecombineerd ruimtegebruik, dus zonnepanelen op daken en geïntegreerde vormen van zonnestroom in de bouw. Ook brengen wij de mogelijkheden in beeld welke technische, fysieke en ruimtelijke mogelijkheden dijken voor zonnestroom bieden. Het gebruik van zonneweides verdient vanuit ruimtelijk oogpunt niet de voorkeur en daar zetten we vooralsnog niet op in. Fryslân wil de uitrol van zonnestroom (PV-panelen) in Fryslân versnellen. Over de focus hebben we afspraken gemaakt met marktpartijen (Slotverklaring Zonnestroom van 25 november 2011, zie bijlage B). Er is vanuit de aanjaagactiviteiten zo n 5 MW aan nieuwe projecten bekend, waarvan naar verwachting 40% in 2012 door partijen wordt gerealiseerd (dus dit jaar 2 MW uitgerold). Wij zien kansen deze en nieuwe projecten in 2012 richting uitvoering te helpen brengen in Omdat met name de markt aan zet is, zijn de nu voorziene resultaten van onze inspanningen voor zonnestroom indicatief. De verwachte groeicurve voor de looptijd van deze notitie is als volgt: van 5 MW geïnstalleerd vermogen nu naar 50 MW in 2015, waarvan 15 MW in de gemeente Leeuwarden, met de stip op de horizon van 500 MW in Fryslân in Notitie Sinnestroom

15 MWp Verwachte groei opgesteld vermogen Fryslân (cum.) Verwachte groei opgesteld vermogen Nederland (cum.) MW 100 MW MW MW MW MW 570 MW MW MW Verwachte uitrol zonnestroom in Fryslân (o.b.v. aanjaagveldgegevens en cijfers CBS/Agentschap NL) Er wordt voor de periode tot 2015 vooralsnog niet ingestoken op een hogere ambitie dan 50 MW, omdat dit een reële prognose is, mits zaken als financiële facilitering en communicatie voldoende handen en voeten kunnen worden gegeven. Een grotere hoeveelheid geïnstalleerd vermogen wordt niet haalbaar geacht binnen deze periode. Wel ondernemen we extra versnellingsacties met medeoverheden, die ingezet kunnen worden om sneller door te groeien naar 500 MW. Het gaat om zaken als het geschikt maken van nieuwbouwprojecten voor de latere toepassing van zonnestroom, zongerichte verkaveling en verplichte toepassing zonnestroom bij nieuwbouw. De algemene bekendheid, kennisopbouw, het opheffen van nationale belemmeringen en vergroting van het vertrouwen zorgt voor de eerste vertienvoudiging van 5 naar 50 MW. Dit is de aanloop in de exponentiële groeicurve. Hiervoor moet een grote inspanning worden gepleegd. Echter, hoe sneller deze eerste vertienvoudigingsslag wordt gemaakt, des te eerder kan de volgende versnellingsfactor van 10 worden ingeboekt. Indien de trend doorzet dan is 1000 MW vóór 2025 realiseerbaar. De strategie van Sinnestroom is gericht op het helpen opheffen van de belemmeringen per doelgroep. Omdat zonnestroom in eerste instantie vooral in de marktsegmenten zal worden toegepast waar dit economisch loont, is er geen noodzaak tot subsidies. Er is wel behoefte aan de ondersteuning en coördinatie door de overheid, zodat er meters kunnen worden gemaakt, een kwaliteitsslag kan worden gemaakt door kennisvergroting en het vertrouwen van de consument wordt vergroot. De provincie focust op de gouden Notitie Sinnestroom

16 driehoek, speelt in de op vragen en ideeën uit de markt en neemt een regie- en verbindingsfunctie op zich. We kiezen voor een Friese aanpak. Samen met inwoners, woningcorporaties, gemeenten, bedrijven, dorpsbelangen, onderwijsinstellingen en maatschappelijke organisaties, waar nuttig ook in noordelijk Energy Valley-verband, passend binnen de doelstellingen van de Economische beleidsvisie provincie Fryslân (naar PS voorjaar 2012) en de nog op te stellen uitvoeringsnota duurzame energie. We stimuleren zonnestroom zowel bij laag- als bij hooghangend fruit (zie Belemmeringen, par. 2.2), maar met de nadruk ligt op het laaghangende fruit. Laaghangend fruit betreft zonnestroominstallaties in de marktsegmenten die kleinverbruikers, het MKB en de agrarische sector bedienen. Met andere woorden waar zonnestroom financieel het meest aantrekkelijk is of met financiële arrangementen (maar: géén subsidies) aantrekkelijk gemaakt kan worden. Hooghangend fruit betreft over het algemeen de grootverbruikers en collectieve initiatieven. Onze actie daarop zal met name uit lobby-activiteiten bestaan om de businesscase te verbeteren. De inzet op het laaghangende fruit kan snel het eerste deel van de ambitie opleveren, terwijl het hooghangende fruit op langere termijn ruimte biedt aan zonnestroom. Realisatie van de 50 MW in 2015 wordt naar verwachting als volgt opgepakt door de doelgroepen: 25 MW kleinverbruikers 15 MW middengroep (boeren) 10 MW grootverbruikers. 3.2 Aanpak op speerpunten De inspanning die vanuit de provinciale rol minimaal nodig wordt geacht om de markt toe te kunnen laten werken naar de ambitie van 50 MW betreft zes speerpunten: 1. Product-markt-combinaties (PMC). Om grote stappen te kunnen maken binnen een doelgroep met een laag individueel verbruik, is het nodig om concepten te hebben die tegelijk bij een groot aantal afnemers toegepast kunnen worden. Voor iedere doelgroep is maatwerk nodig. In de markt zijn initiatieven genomen voor een technisch en financieel concept per doelgroep: PMC. Het ontzorgen van de klant staat centraal. Dit betekent dat de afnemer via een loket een complete dienst wordt aangeboden. Er is geen rompslomp, alles wordt met een handtekening geregeld. Dit moet verder met de marktpartners handen en voeten krijgen. We onderzoeken financieringsconstructies vanuit het Fûns Skjinne Enerzjy Fryslân voor agrariërs, het MKB, midden- en grootverbruikers. 2. Opleiding en certificering. Een van de sterke punten van zonnestroom is de lange levensduur van de zonnepanelen. Het borgen van de kwaliteit van de installaties draagt daar direct aan bij. In overleg met de ROC s Friese Poort en Friesland College gaan we opleidingen en certificering voor uitvoerend personeel opzetten, waarin ook bijscholing van werklozen een plaats heeft. Betrouwbaarheid is een belangrijk verkoopargument voor zonnestroom. 3. Ruimtelijke kwaliteit. We hechten grote waarde aan de kwaliteit van de Friese ruimte. We zetten in op zonnestroom door meervoudig ruimtegebruik. Conform het ongevraagde advies Sinnestroom van Atelier Fryslân 6) zetten we in op zonnestroom op boerderijen en Notitie Sinnestroom

17 bedrijventerreinen, maar daarnaast ook op particuliere huizen, publieke gebouwen en dijken. We nemen het initiatief om de landschappelijke en architectonische inpassing op de agenda te zetten en afspraken tussen stakeholders te bewerkstelligen over criteria voor visuele integratie. 4. Lobby. Onze lobby richt zich op het aanpassen van de fiscale regelgeving en het wijzigen van het verrekeningstelsel van elektriciteit. En op proeven met zonnepanelen op het dak van een ander. 5. Communicatie. We willen onze doelgroepen zorgvuldig informeren over de mogelijkheden van zonnestroom. De belangrijkste actie is om de boodschap: zonnestroom kan uit, op korte termijn over te brengen aan alle doelgroepen binnen het kleinverbruikers marktsegment. Het is belangrijk dat neutrale en betrouwbare afzenders de boodschap uitdragen. Bestuurders van overheden spelen daar een rol in. We sluiten aan op bestaande campagnes van SLIM en lokale consortia. De markt communiceert zelf over de PMC s. We gaan de groei van het aantal zonnepanelen bijhouden. Met de MegaWatt-kaart maken we de resultaten zichtbaar. 6. Voorbeeldfunctie. We gaan zelf het goede voorbeeld geven. De overheid doet bijvoorbeeld actief mee met het toepassen van zonnestroom op haar gebouwen. En we gaan PV-privé voor de eigen organisatie opzetten. Dit rollen we vervolgens uit naar andere organisaties. De rol van de provincie Fryslân is regie voeren, faciliteren en verbinden. Op onderdelen zoals lobby en voorbeeldfunctie heeft ze ook een uitvoerende rol. Verder is er een belangrijke rol voor de aanjager Zonnestroom. Deze is betrokken bij alle speerpunten. De aanjager verbindt, deelt kennis en ontwikkelt innovatieve concepten met de markt. Dit gebeurt op projectniveau, maar ook via de overkoepelende Friese Vriendenclub Sinnestroom, waaraan verschillende werkgroepen gelieerd zijn: Sinneboeren, Visuele integratie, Corporaties, Opleiding en certificering en het Leveranciersoverleg. Deze gremia komen op initiatief van de aanjager regelmatig bij elkaar om de ontwikkelingen te bespreken en meest prangende knelpunten op te lossen. De aanjager Zonnestroom komt voort uit de samenwerkingsagenda Slim met Water en Energie van de provincie Fryslan en de gemeente Leeuwarden. In bijlage C is een overzicht opgenomen van de aanjaagresultaten tot maart 2012 in dit kader. De achtergronden van de aanpak op speerpunten zijn hieronder toegelicht. De concretisering staat in het actieplan (par. 3.3). Hierbij wordt benadrukt dat dit de insteek voor met name de eerste jaren laat zien en dat gaande het traject nieuwe ideeën en projecten zullen ontstaan Product-markt-combinaties Potentiële afnemers zitten in verschillende marktsegmenten (particulier huiseigenaar, VVE, huurder, MKB, boer). Daarom is het wenselijk om verschillende technische en financiële concepten aan te bieden. De aanjager werkt samen met marktpartijen om de productmarktcombinaties (PMC s) per doelgroep op te zetten om doelgroepen te ontzorgen. Samenwerking om PMC s tot stand te brengen is een belangrijke sleutel om PV in Fryslân vaart te geven: korte lijnen, we weten elkaar te vinden en te versterken. Zonnestroomconcepten komen momenteel in meerdere marktsegmenten van de grond, bij woningbouwcoöperaties, agrarische bedrijven, energiebedrijven, in de dorpen (Aginda leefber Plattelân, op (vaar)wegen Notitie Sinnestroom

18 (in combinatie met elektrisch rijden en varen conform voertuigenplan en Friese Meren Project). De zonnestroomaanjager versnelt deze initiatieven en zoekt de combinatie het Netwerk Duurzame Dorpen van Doarpswurk en Lokaal Energie Voorwaarts (LEV) van de Friese Milieufederatie. Financieringsconcepten zijn een onmisbare voorwaarde voor versnelling van zonnestroom, juist ook daar waar het gaat om de aanschaf door boeren en het MKB. Marktpartijen bieden hiervoor reeds groene leningen of leaseconcepten voor bepaalde groepen aan. Financiering is een breder probleem bij de verduurzaming van de woningvoorraad: nog steeds zijn banken daar uiterst terughoudend in. In december 2011 hebben wij u een voorstel gestuurd voor het uitvoeren van een haalbaarheidsonderzoek naar een enerzjy koöperaasje Fryslân, waarna op 21 maart 2012 PS heeft ingestemd met verdere verkenning in het kader van het Fûns Skjinne Enerzjy Fryslân. Financieringsconcepten (dus niet subsidieconcepten) voor verduurzaming van gebouwen (waaronder aanschaf zonnepanelen) moet daar deel van uit maken. Wij gaan verkennen hoe dit jaar een begin kan worden gemaakt met financiële facilitering, bijvoorbeeld in de vorm van pilotprojecten voor agrariërs en het MKB. Ook midden- en grootverbuikers zijn in beeld als doelgroep. We denken hierbij aan financiële arrangementen om banken te stimuleren groene leningen voor deze markt te ontwikkelen Opleiding en certificering Kwaliteitsborging van installaties en het personeel vergroot de kwaliteit van zonnestroomsystemen en daarmee het vertrouwen van de markt in zonnestroom. Daarom initiëren en stimuleren wij de ROC s Friese Poort en Friesland College in onderlinge afstemming opleidings- en certificeringtrajecten voor uitvoerend personeel op te zetten. Dit resulteert in kennisvergroting bij installateurs, maar geeft ook verbredingskansen voor de inzet van (potentieel) technisch personeel in Fryslân. Het gaat om: - bestaande PV-monteurs en installateurs - bijscholing zittend personeel (inzet-verbreding in de branche) - starters in opleiding - werklozen en werkzoekenden Hiermee lopen we landelijk gezien in Fryslân voor op het gebied van de implementatie van EUrichtlijnen voor kwaliteitsborging. We stemmen af op landelijke ontwikkelingen, maar nemen landelijk gezien een voortrekkersrol in certificering Ruimtelijke kwaliteit Fryslân zet in op zonnestroom door meervoudig ruimtegebruik, met name op moderne boerenstaldaken, daken van particulieren, publieke gebouwen, bedrijventerreinen en staat positief ten opzichte van icoonprojecten zoals zonnestroom op vuilstorten, weg- en waterbouwkundige kunstwerken en parkeerplaatsen (overdekking), maar ook dijken en innovaties in de nieuwbouw. Hierbij wordt aansluiting gezocht bij Notitie Grote Projecten en bestaande beleidslijnen zoals Duurzame energieopwekking in de landbouw, De Nije Pleats, Energiebesparing in de gebouwde omgeving ( woningenplan) en Ambitieagenda afsluitdijk. De toepassing van zonnestroom is een gezamenlijke ontwerpopgave. In een provincie waar ruimtelijke kwaliteit als ambitie in het streekplan is benoemd, zal op allerlei niveaus en vroegtijdig in ontwerpprocessen bewust aan inpassing van zonnepanelen gewerkt Notitie Sinnestroom

19 worden met oog voor het behoud of verbetering van het mooie landschap. Hierbij zal ook rekening worden gehouden met de Friese identiteit. Fryslan neemt hierin het voortouw door architectonische en landschappelijke inpassing te agenderen. Om de ruimtelijke acceptatie van zonnepanelen ook voor de toekomst veilig te stellen ontwikkelen we bouwstenen, die behulpzaam zijn bij de architectonische en landschappelijke inpassing van zonne-energie, hetgeen aansluit bij Programma Ruimtelijke Kwaliteit, Uitvoeringsagenda Streekplan Lobby De lobby die we gaan uitvoeren is breed (klein- en grootverbruikers). Dit doen we samen met de andere spelers in het veld, waar mogelijk in Energy Valley-verband. Hierover hebben we op 25 november 2011 afspraken gemaakt met de branche-organisatie Holland Solar, Friese Milieu Federatie, Netwerk Duurzame Dorpen, LTO Noord en Noardlike Fryske Wâlden in de Slotverklaring Zonnestroom (zie bijlage B). Naast inzetten van de lobbyist en bestuurders op bijvoorbeeld aanpassing van fiscaliteiten en experimenteren met zaken als zonnestroom van andermans dak, maakt participatie in een onderzoek naar wijziging van het verrekeningsstelsel van elektriciteit deel uit van de activiteiten Communicatie De markt is niet transparant: het is voor een gemiddelde burger moeilijk om koren van het kaf te scheiden. We willen vertrouwen wekken met betrouwbare producten van lokale aanbieders. We maken waar mogelijk gebruik van de middelen die er al zijn. We sluiten aan bij bestaande evenementen: conferenties, symposia, markten. De Frisian Solar Challenge biedt een bijzonder podium om de mogelijkheden en voordelen van zonnestroom breed naar buiten te brengen. Ook zal aansluiting worden gezocht bij activiteiten van Drive-4-electric, waar dit elkaars boodschap kan versterken. Belangrijke voorwaarde is dat de boodschap zonne-energie zonder subsidie kan richting eindgebruiker van een neutrale partij moet zijn, zoals provincie Fryslân/gemeente Leeuwarden of Energieneutraal. In onze communicatie wordt gebruik gemaakt van lokale netwerken, bestaande eigenaren van zonnestroom installaties en lokaal bekende ambassadeurs. De markt communiceert zelf over ontwikkelde concepten: PMC s. De productconcepten bieden een volledige ontzorging, zoals alle producten en diensten via één loket. Lokale politici, zoals gedeputeerden, burgemeesters en wethouders dragen bij gelegenheden de kernboodschap uit. Waar mogelijk wordt aangesloten op SLIM (campagne om huizen energiezuiniger te maken) en lokale consortia (energiebesparing in de woningbouw). Middels een Friese MegaWatt-kaart wordt de groei van het aantal zonnepanelen voor zover mogelijk bijgehouden. De MegaWatt-kaart wordt gevuld door gegevens over het geïnstalleerd vermogen van bijvoorbeeld het Leveranciers-platform, gemeenten en particulieren te combineren. De MegaWatt-kaart is een belangrijk communicatie- en monitoringsinstrument richting de Friese bevolking, stakeholders, ondernemers en het bestuur. Het op te stellen Communicatieplan richt zich op de volgende doelgroepen: Eindgebruikers met een energieverbruik van kwh/jaar: - particuliere woningeigenaren - woningcorporaties: huurders, VVE s - agrarische bedrijven (platform Sinneboeren) Notitie Sinnestroom

20 - MKB kleinverbruikers - werknemers van grote bedrijven en instellingen Beslissers: - Colleges B&W - College van Gedeputeerde Staten - Gemeenteraad - Provinciale Staten - directie/management en kerngroep Partners: - Gemeenten (KLOF) - woningcorporaties (consortia woningenplan) - leveranciers en installateurs (Platform leveranciersoverleg / Platform opleiding en certificering) - verzekeraars, makelaars, financieringinstellingen - maatschappelijke organisaties: Friese MilieuFederatie, Atelier Friesland, Netwerk Duurzame Dorpen, LTO Noord, NFW, ELAN, Holland Solar - organisaties betrokken bij specifieke projecten (nieuwbouw, innovatie, grote installaties): RWS, Wetterskip Fryslân - onderzoek- en opleidingsinstellingen: ECN, HNL, Stenden HS, van Hall Instituut, middelbare onderwijsinstellingen (Platform opleiding en certificering) Voorbeeldfunctie De overheid die van andere spelers actie verwacht, moet met eigen goede voorbeelden laten zien er volledig achter het initiatief te staan en dat ruimtelijke kwaliteit en duurzaamheid samen op kunnen gaan. Daarom is het belangrijk dat overheids(gerelateerde) gebouwen, zoals gemeentehuizen, provinciale gebouwen, bibliotheken, MFC s en dorpshuizen, brandweer, sporthallen en scholen, maar ook de medewerkers van deze instellingen actief meedoen met de toepassing van zonnestroom. Wij starten met PV-panelen op gebouwen van de provinciale organisatie. Voor provinciemedewerkers en statenleden starten we een PV-privé-project. Wij stimuleren PV-privé voor andere overheids(gerelateerde) organisaties. Bij lopende (infrastructurele) projecten gaan we na of c.q. hoe zonnestroom ingepast kan worden op dijken, parkeerterreinen, overhoeken en kunstwerken. We sturen aan op duurzaamheidseisen in de beleidsontwikkelingen rondom dorpshuizen in het kader van Aginda Leefber Plattelân. Notitie Sinnestroom

21 3.3 Acties, financiën en resultaten Voorbeeldprojecten, (onderzoek naar) financiële facilitering en communicatie beschouwen we als prioritair om (anderen) vaart te (laten) maken. De prioritaire acties om de eerste, zichtbare, versnellingsprojecten van de grond te krijgen zijn: 1. goede voorbeeld geven door PV-privé voor medewerkers van de eigen organisatie en Statenleden. Voorbeeldfunctie is zowel voor burgers als bedrijven. We onderzoeken voor de provinciale organisatie de mogelijkheden. Inhoudelijk kunnen we voortbouwen op het reeds gestarte PV-privé-project van gemeente Leeuwarden. Zomer 2012 komt hiervoor een vervolgvoorstel naar GS 2. goede voorbeeld geven door zonnestroom op publieke gebouwen: a. uitbreiding zonnestroom op eigen provinciale gebouwen. Er liggen sinds 2004 panelen op steunpunten Twellegea, Wolvegea en Nieuweschoot. We inventariseren uitbreidingsmogelijkheden op andere steunpunten, bedieningsgeboouwen, bij bruggen en het provinciehuis. Gekeken wordt waar sinnestroom technisch mogelijk en architectonisch-visueel acceptabel is. Najaar 2012 komt hiervoor een vervolgvoorstel naar GS b. gemeentelijke gebouwen. Gemeente Leeuwarden plaatst 5 zonnestroominstallaties van 20 kwp c. scholen. Gemeente Leewarden stimuleert zonnestroominstallaties op 5 scholen in Leeuwarden 3. financiële facilitering: inbreng van Sinnestroom in (revolving) Fûns Sjkjinne Enerzjy Fryslân en/of Doefonds en/of revolverende financiële arrangementen voor: a. agrariërs b. MKB 4. uitvoeren communicatieplan voor met name een versnelde paradigma switch ( PV kan uit en er hoeft geen subsidie bij ) bij kleinverbruikers. In de tabel Projectenoverzicht, financiën en schatting MW s, bijlage D (losse bijlage), zijn de acties weergegeven die op dit moment bekend en voorzien zijn. Waar mogelijk zijn de voorziene financiële middelen van provincie en andere partijen vermeld. Dit wordt binnen de bestaande middelen uitgevoerd. In de loop van de uitvoeringsperiode zal dit zich verder ontwikkelen en uitkristalliseren. Nieuwe ideeën en projecten zullen worden opgenomen in de lopende begroting gedurende de looptijd van Sinnestroom Een aantal acties is al eerder opgenomen in budgetten, zoals de Samenwerkingsagenda met Leeuwarden (SWA) of past vanuit de integraliteit in bestaande middelen van andere delen van de provinciale organisatie, zoals het Programma Ruimtelijke Kwaliteit. Ten aanzien van middelen vanuit de markt is vaak niet bekend wat het bedrag in euro s is, zeker in die gevallen waar het gaat om inzet van kennis en uren. In het geval van ProductMarktCombinaties is dit inzicht vaak niet op deze manier voorhanden. Er zijn meerdere uitvoeringsprojecten bekend waar de markt mee bezig is, soms met behulp van de aanjager Sinnestroom, maar waar geen provinciaal geld voor nodig is. Deze zijn niet in het overzicht vermeld. De projecten van de gemeente Leeuwarden vormen hierop een uitzondering, vanwege Notitie Sinnestroom

22 de samenwerking in het kader van Slim omgaan met Energie en Water. Voor zover middelen van derden in beeld zijn beloopt dit meer dan een miljoen euro. Thans wordt uit de bestaande begroting een bedrag van ,- vanuit het budget Duorsume Ynnovaasjes (DY) geraamd om in de periode acties in het kader van Sinnestroom uit te voeren. In de tabel zijn gedetailleerde schattingen weergegeven. Afgerond worden de volgende bedragen vanuit het budget Duorsume Ynnovaasjes geraamd: 2012: : : : Dit bedrag telt met de bijdrage van derden, voor zover die in beeld zijn, op tot 1,5 miljoen euro. Tevens is in de tabel in bijlage D een schatting gemaakt van de resultaten. Dit is het aantal Megawatts dat per doelgroep mede door de provinciale acties naar verwachting zal worden geplaatst. Het is een stapeling van vele kleine en grotere initiatieven. Duidelijk is dat een MW niet zomaar gerealiseerd is: een megawatt is een investering van enkele miljoenen euro s en vergt een groot (dak)oppervlak, hetgeen niet in bezit van een enkele partij is. Met andere woorden: In megawatt is net samar wat, ofwel In megawatt is hiel wat! Ook komt uit de tabel in bijlage D naar voren dat communicatie richting particuliere woningbezitters belangrijk is om het aantal MW aanmerkelijk te vergroten, evenals (het stimuleren van) financiële arrangementen voor agrariërs en het MKB. Notitie Sinnestroom

23 Notitie Sinnestroom

24 Bijlage A: Stand van zaken zonne-energie Zonnestroom staat aan het begin van een brede marktintroductie. Er ligt zo n 5 MW op de Friese daken, voornamelijk bij particuliere kleinverbruikers. 50 MW in 2015 dekt circa 1% van de huidige Friese elektriciteitsvraag. Dit lijkt weinig, maar het heeft grote betekenis voor de brede bewustwording met betrekking tot het onafhankelijker worden in de energievoorziening en het benutten van het economische groeipotentieel, onder meer omdat het dicht bij de Friese burgers gebracht kan worden.om zicht te krijgen op het kader waarbinnen zonne-energie in Fryslân zich beweegt, beschrijven onderstaande paragrafen de stand van zaken voor zonne-energie in relatie tot de duurzame energiemix in mondiaal en landelijk perspectief én toegespitst op de Friese situatie, zowel in kwantitatieve als in beleidsmatige zin. A.1 Hoeveelheid zon in energiemix: mondiaal en landelijk Nederland zit op vele klimaataspecten in de achterhoede van Europa; slechts 3,8% (2010) van ons energie produceren we duurzaam. Alleen het Verenigd Koninkrijk, Cyprus en Malta produceren percentueel nog minder duurzame energie dan Nederland. 1) Het gemiddelde percentage in Europa ligt boven de 10%. De Stichting Natuur & Milieu wijt dit aan het ontbreken van langjarig consistent beleid voor hernieuwbare energie. Zonne-energie wekt nu nog een zeer klein gedeelte op van de benodigde elektriciteit en warmte, zowel in Fryslân als wereldwijd. Onderstaande figuur 2) illustreert de omschakeling naar hernieuwbare energie. In 2050 kan een derde van de totale energievoorziening afkomstig zijn van zon-pv en thermische zonne-energie. Van het aandeel zonne-energie is meer dan 30% opgewekt door middel van Photovoltaic Solar (ofwel PV-panelen), de rest van de zonne-energie zal komen van thermische en/of grootschalige zonne-energieopwekking bijvoorbeeld in combinatie met spiegels (Concentrated Solar Power in woestijnen). Fig 1: Wereldwijde ontwikkeling van de verschillende duurzame energiebronnen tussen nu en ) Notitie Sinnestroom

25 Deze ontwikkeling levert economisch potentieel voor zonne-energie op. Het lange termijn perspectief is dat hernieuwbare energie in de toekomst betaalbaar en zelfs winstgevend wordt. Duurzame energie is in feite kosteneffectiever dan het op het eerste gezicht lijkt. De nationale overheid steunt grijze energie bijna een factor 4 meer dan hernieuwbare energie: fossiele energie wordt met 5,6 miljard gesteund, terwijl duurzame energie 1,5 miljard steun ontvangt. 10) De steun bestaat o.a. uit accijnsvrijstellingen voor kerosine en scheepvaart, verlaagde gas- en elektriciteitstarieven voor grootverbruikers en vrijstelling energiebelasting voor de energie-intensieve industrie. Hier staat tegenover dat de consumentenprijs voor elektriciteit (ca. 0,25/kWh) 2 tot 3 maal hoger is dan de kale elektriciteitsprijs en de kostprijs van elektriciteit uit fossiele, kern- en windenergie. Met andere woorden: de consument betaalt mee aan de goedkope energie voor de industriële grootverbruikers, prijsprikkels voor energiebesparing zijn gering voor grootverbruikers. Zonne-energie heeft het grote voordeel ten opzichte van wind en biomassa dat het aanbod dicht bij de vraag kan worden gebracht en dat ook burgers en bedrijven zelf de mogelijkheid krijgen duurzame energie op te wekken. Het totale potentieel voor thermische zonne-energie, veelal gebruikt voor warm tapwater, is op de lange termijn lager dan voor zonnestroom ten gevolge van geringe transportmogelijkheden van warmte 3). De warmte moet in de meeste gevallen in de eigen woning worden benut. Soms moet er een afweging worden gemaakt of het dakoppervlak voor zonnestroom of thermische zonne-energie wordt gebruikt. Een nadeel van zonnestroom en thermische zonne-energie is dat er momenteel weinig tot geen breed inzetbare mogelijkheden voor handen zijn om het overschot in lente en zomer op te slaan voor de grotere vraag naar energie in herfst en winter. A.2 Zonnestroom in Friese energiemix De ambitie is een totaal vermogen van 50 MW aan zonnecellen (50 aaneengesloten hectares ofwel 75 voetbalvelden) in ). Eenduidige cijfers over het thans aanwezige vermogen zonnestroom in Fryslân zijn er niet. De schatting voor de situatie 2010 is dat er een kleine 1,5 ha, dus niet meer dan 2 MW, aan zonnecellen geplaatst is. 5) In april 2011 bedroeg de schatting op basis van expert-data uit het veld (met name productmarktcombinaties en gegevens uit de SDE-subsidie voor Fryslân) van het totaal nu geplaatste vermogen in Fryslân 5 MW. Deze toename is te relateren aan provinciale subsidieregeling voor zonnestroom, gebaseerd op stapeling met de landelijke SDE-subsidie. Er is hiermee zo n ,= door de provincie bijgedragen aan 2,9 MW aan PV-panelen in Fryslân. Ter vergelijking: in Nederland was in 2011 volgens het Nationaal Actieplan Zonnestroom (Kema, 2011) bijna 100 MW zonnestroom geïnstalleerd. Het aandeel zonnestroom in de Friese energiemix groeit de komende jaren naar verwachting volgens onderstaande tabel. 5) Notitie Sinnestroom

26 Verklaring van de 4 kolommen: 1. De huidige productie van duurzame energie (2010). Zonnestroom is door de geringe omvang niet zichtbaar in het diagram voor 2010; 2. De verwachte duurzame energieproductie in 2015 als alle projecten die momenteel concreet in ontwikkeling zijn gerealiseerd worden; 3. De verwachte duurzame energieproductie in 2015 als alle kwantificeerbare doelen uit het Programmaplan Fryslân geeft energie gerealiseerd worden; 4. De verwachte duurzame energieproductie in 2015 als alle kwantificeerbare doelen uit het Programmaplan Fryslân geeft energie gerealiseerd worden + projecten die concreet in ontwikkeling zijn maar waarvoor geen doelstelling geformuleerd is (bijv. bio-warmtekracht installaties). Fig 2: Ontwikkeling van duurzame energieproductie in Fryslân en de bijdrage van de verschillende duurzame energiebronnen in de totale energiemix 5) De noodzaak van transitie naar duurzame (elektrische) energieproductie is groot en moet tijdig ingezet worden. 50 MW of wel 0,14 PJ zonnestroom in 2015 dekt zoals gezegd 1% van de Friese elektriciteitsvraag. Ter vergelijking: de totale energievraag in Fryslân (warmte, elektriciteit en transportbrandstoffen) bedraagt in 2015 naar schatting ca. 62 PJ. Duurzame energie draagt in 2015, indien alle projecten doorgang zouden hebben gevonden,14% bij aan de totale energievraag. 5) Het vraagt gerichte transitiesturing om dit voor elkaar te krijgen. Hierin speelt de provincie een belangrijke rol. Als de huidige trend zich door zet zal het energiegebruik in Fryslân in 2020 met zo n 23% zijn toegenomen tot ca. 80 PJ. Naar verwachting zal het elektriciteitsgebruik ten opzichte van andere bronnen de komende jaren fors stijgen. 5) A.3 Ruimte(gebruik) voor zonnestroom Qua ruimtegebruik komen zonnepanelen gunstig uit de bus ten opzichte van wind en biomassa: voor het opwekken van een zelfde hoeveelheid energie neemt zonne-energie het kleinste oppervlakte in. 5) Bovendien leent zonne-energie zich bij uitstek voor gecombineerd ruimtegebruik (op gebouwen) en neemt op die manier geen extra fysieke ruimte in. Er is volgens grove schattingen op basis van berekeningen van Atelier Fryslân 6) - voor agrarische bebouwing en bedrijfsterreinen - en op basis van provinciale bebouwingsgegevens overige gebouwen in kernen - voor zo n MW aan technisch geschikt dakoppervlakte in de Notitie Sinnestroom

27 provincie voor PV-panelen. De uitgevoerde berekeningen betreffen slechts een deel van alle mogelijk bruikbare opppevlaktes, zijn zeer globaal en hebben enkel tot doel om enig gevoel voor de grootheden en getallen te krijgen. Bebouwingstype Geschikt Fries dakoppervlak Potentieel plaatsbaar zonnestroom overige gebouwen in kernen ha 726 MW (m.n. part., publiek, MKB) agrarische bebouwing 872 ha 327 MW (>700 m2) Bedrijfsterreinen 798 ha 399 MW Totaal potentieel (afgerond) NB: op gebouwen die zijn ha 1450 MW meegenomen in de berekening Globale berekening potentieel te plaatsen vermogen zonnestroom op Friese daken Hieronder een korte toelichting op de uitgangspunten en beperkingen van de berekeningen. Er is in bovenstaande berekening uitgegaan van gecombineerd ruimtegebruik (dus panelen op daken) in kernen, op grotere agrarische bebouwing (bijgebouwde stallen) en bedrijfsterreinen. Dit dekt niet alle bebouwing van Fryslân, want bebouwing buiten de kernen, niet vallend in de categorie agrarisch > 700 m2 of bedrijfsterreinen, is niet meegeteld. Dijken als drager voor zonnestroom zijn in de berekeningen niet meegenomen, maar worden onder voorwaarden niet bij voorbaat uitgesloten. Dit bevindt zich nog in een experimentele fase, waarin gekeken zal worden naar de technische en fysieke mogelijkheden voor zonnedijken. Het gebruik van zonneweides verdient vanuit ruimtelijk oogpunt niet de voorkeur en is dan ook niet in de berekeningen meegenomen. Het berekende potentieel beschikbaar oppervlak voor zonnestroom niet 1 op 1 te relateren aan klein- en grootverbruikers. Ook is de eigendomssituatie (huur/koop) niet zichtbaar. Er kan van uitgegaan worden dat de agrarische bebouwing (> 700 m 2 ), de bedrijfsterreinen en een deel van de overige gebouwen (publiek, deel van MKB) groot- en/of middenverbruikers betreft. Groot- en middenverbruikers dekt meer dan de helft van het totaal beschikbaar oppervlak, dus plaats voor meer dan 700 MW voor groot- en middenverbruikers voor zover nu in beeld. Dit impliceert dat minder dan de helft van het dakoppervlak beschikbaar is voor kleinverbruikers (particulieren, kleine agrariërs), de doelgroep voor wie zonnestroom nu uit kan. Voor de kleinverbruikers is dus plaats voor minder dan 700 MW, voor zover nu in beeld. Een kwantitatief exactere uitspraak over beschikbaar oppervlak voor klein- midden- en grootverbruikers is op basis van deze gegevens niet te geven. Er zijn globale correcties toegepast voor daglichttoetreding, zonnestand, schaduwwerking, e.d.. Hierdoor is er per saldo een groter aantal hectares per MW nodig dan wanneer gerekend wordt met aaneengesloten hectares (vergelijk met begin paragraaf A.2). Eventuele (correcties voor) visueel-ruimtelijke belemmeringen zijn niet betrokken bij de berekening. Notitie Sinnestroom

28 Het in beeld gebrachte totaal beschikbaar dakoppervlak geeft grosso modo ruimte aan 30 maal de ambitie die voor 2015 is gesteld. Vooralsnog kan er dus van worden uitgegaan dat er technisch voldoende plaatsingsmogelijkheden zijn voor de eerste 50 MW en dat doorgroei naar 500 MW mogelijk is. Het benutten van ruimte op daken van grootverbruikers zal voor de doorgroei wel gestalte moeten krijgen. De (visueel) ruimtelijke inpassing van zon-pv op de verschillende elementen verdient de aandacht. A.4 Wettelijke verplichtingen en nationaal beleid Nationaal. Het energiebeleid van kabinet Rutte 8) stelt dat in 2020, conform de Europese eis voor Nederland 7), 14% van onze energie op kosteneffectieve wijze duurzaam wordt opgewekt. Hiervan is zonne-energie een niet nader gedefinieerd onderdeel. Vergelijk: aandeel hernieuwbare energie in Nederland is nu zo n 3,8 %. In 2009 was het nog 4,2%. Het percentage hernieuwbare energie daalt doordat het energiegebruik stijgt; in 2010 steeg het met 7% (cijfers CBS). Het beleid richt zich op een betrouwbare energievoorziening door middel van een evenwichtige energiemix, die de komende decennia nog grijs en groen (incl. extra kernenergie) zal zijn. Het Planbureau voor de Leefomgeving spreekt in zijn reactie van 19 september 2011 de verwachting uit dat 14% duurzame energie in 2020 niet zal worden gehaald en mogelijk zal blijven steken op 9% met een maximum van 12%. De energiesector (fossiel en hernieuwbaar) is een van de tien topsectoren. Dit houdt in dat de overheid samen met bedrijven en de wetenschap gericht in de sector investeert, zodat tussen nu en 2020 een meer CO 2 -arme sector ontstaat met een hoger verdienpotentieel. 9) De gouden driehoek bedrijfsleven-overheid-kennisinstellingen is benoemd als een belangrijke sleutel tot succes. A.5 Afspraken met andere overheden Noordelijk-nationaal. De Green Deal afspraken tussen Noord-Nederland en het kabinet 11) over zonne-energie vallen binnen de gedachten over een noordelijke energieproeftuin: een praktijkregio om technologische en beleidsmatige innovatie versneld toe te passen, zoals (op projectbasis) wegnemen van remmende wet- en regelgeving en stroomlijning van procedures, beleid en middelen om het ontwikkel en investeringsklimaat te optimaliseren. Projecten als grootschalige zon-pv pilots op de Afsluitdijk, Energieneutrale werklandschappen, Energiepark Heerenveen, Consortia Verduurzaming woningvoorraad, lokale duurzame energiebedrijven en zon-pv-projecten in het kader van Duurzame wadden zijn hiervoor expliciet in beeld. Provinciaal-gemeentelijk. In de samenwerkingsovereenkomst provincie-gemeente Leewarden Slim omgaan met Energie en Water 12) is de gezamenlijke ambitie bekrachtigd om 50 MW zonnestroom in Fryslân te realiseren, waarvan 15 MW in de gemeente Leeuwarden, onder meer door voortzetting van het gezamenlijk inzetten op aanjaagactiviteiten. Notitie Sinnestroom

29 Bijlage B: Slotverklaring Zonnestroom van 25 november 2011 Zonnestroom in Fryslân samen versnellen door 1. objectieve betrouwbare informatievoorziening a. PPP verduurzaming b. economische groene groei c. specifieke doelgroepen 2. lobby-activiteiten a. fiscaliteiten (zoals EIA behouden, vrijstelling energiebelasting, verhoging salderingsgrens) b. experimenteerruimte gebruiken c. onderzoek naar effecten schatkist van nieuw stelsel 3. investeren in kwaliteit a. opleiding b. certificering c. ontzorging d. slim combineren (bijv. asbest) 4. bundeling op juiste schaalgrootte (prijs-kwaliteit) 5. financiële aspecten (garanstellingen vanuit provinciale overheid) 6. allen het goede voorbeeld geven Gedeputeerde van de provincie Fryslân voor 1 dag Landelijke Brancheorganisatie Holland Solar Martijn Schootstra Friese Milieu Federatie Hans van der Werf Netwerk Duurzame Dorpen Tom Vellinga LTO Noord Gerard van Drooge Noardlike Fryske Wâlden Gjalt Benedictus Notitie Sinnestroom

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne

Raymond Roeffel Directeur Trineco. Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Raymond Roeffel Directeur Trineco Regelgeving, Organisatie en beheermodellen rondom Zonne Agenda Waarom zonnestroom? Wet en regelgeving rondom zonnesystemen Salderingstarieven De meest voorkomende situaties

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân

Stelling 1: Energie is geld voor Fryslân Gebruik de lokale, Friese kracht voor meer duurzame energie en werkgelegenheid Vijf stellingen voor een duurzamer Fryslân Steeds meer Friezen kiezen er voor om zelf duurzame energie op te wekken, thuis

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1

Waarom zonnestroom? 21 maart 2013 1 Waarom zonnestroom? De zon is ruim voorradig. Je eigen stroom duurzaam zelf opwekken. Verwachte levensduur panelen ca. 30 jaar. Minder afhankelijk van de grote maatschappijen Minder invloed van wat ver

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Nationaal Actieplan Zonnestroom 2012

Nationaal Actieplan Zonnestroom 2012 Nationaal Actieplan Zonnestroom 2012 Zonnestroom markt en productie aan verandering onderhevig 2011: Geïnstalleerd in België : 974 MWp Geïnstalleerd in Duitsland : 7,485 MWp (EPIA, May 2012) Bijna stroomuitval

Nadere informatie

Zonnestroom voor het Friese MKB

Zonnestroom voor het Friese MKB Zonnestroom voor het Friese MKB Informatiebijeenkomst, Provinciehuis Jadranka Cace, projectleider j.cace@fryslan.nl 2 oktober 2014 Ambities Structurele toepassing van zonnestroom bij MKB Praktijktoepassing:

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst

Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst Noord Friesland, een zonnige en zuinige toekomst 25 maart Sint Annaparochie Programma 20.00 uur Opening bijeenkomst en toelichting op het Programma 20.10 uur Energiebesparing (Greet Ruitenberg) 20.45 uur

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

1 MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN

1 MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN Visiedocument Nationaal Actieplan Zonnestroom 2013 De groei van de Nederlandse zonne-energiemarkt blijft aanhouden en de markt wordt meer en meer volwassen. Als gevolg hiervan verandert de Nederlandse

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN

Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Alphen aan den Rijn, Boskoop, Rijnwoude Samen, lokaal en duurzaam! ENERGIEK ALPHEN AAN DEN RIJN Energiek Alphen aan den Rijn AGENDA 1. Opening 2. Wie en wat is Energiek Alphen aan den Rijn 3. Gemeente

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

AGEM Holding B.V. Bestuur: Wethouders AGEM U.A. en Guus Ydema. AGEM Levering B.V. Directeur: Guus Ydema

AGEM Holding B.V. Bestuur: Wethouders AGEM U.A. en Guus Ydema. AGEM Levering B.V. Directeur: Guus Ydema Informatiebijeenkomst Leefbaar Buitengebied Oude IJsselstreek Jacquo Harbers 2 december 2015 Coöperatieve vereniging Achterhoekse Groene Energiemaatschappij U.A. Bestuur: wethouders gemeenten AGEM Holding

Nadere informatie

Projectaanvraag regio FoodValley Energie uit zon REGIO FOODVALLEY

Projectaanvraag regio FoodValley Energie uit zon REGIO FOODVALLEY Projectaanvraag regio FoodValley Energie uit zon REGIO FOODVALLEY A. Projectgegevens A.1. Project Gegevens project Projectnaam: Speerpunt Strategische agenda : Thema (regiocontract): Energie uit zon Duurzame

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Harderwijk in de zon

Harderwijk in de zon Harderwijk in de zon Informatieavond zonne-energie Veluwe Duurzaam samen met Gemeente Harderwijk 17 juni 2014 ir. A.D. Hekstra Handicom Solar solar@handicom.nl 0341-412629 Vanavond Zonnestraling -> warmte

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195

Mogelijkheden voor energie coöperaties. Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Mogelijkheden voor energie coöperaties Jeroen Leclercq jeroen.leclercq@wijkenergie.coop 06-53544195 Inhoud Samen sterker Belang van gezamenlijke projecten Variant 1: alles achter de meter Variant 2: korting

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL CONFORM ARTIKEL 4:2 REGLEMENT VAN ORDE

INITIATIEFVOORSTEL CONFORM ARTIKEL 4:2 REGLEMENT VAN ORDE INITIATIEFVOORSTEL CONFORM ARTIKEL 4:2 REGLEMENT VAN ORDE 1. Rol van de gemeente bij het opzetten en ondersteunen van lokale duurzame energie initiatieven. 2. Onderzoek naar de mogelijkheden plaatsing

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht!

Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! Zonnepanelen: vergeet CO 2, het gaat om koopkracht! ir. drs. Mark Workum Presentatie VNO-NCW 28-8-2012 Deze presentatie bevat drie onderwerpen Zonnepanelen zijn een goede investering (zeker voor particulieren)

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Grootschalige toepassing van zonnepanelen

Riedsútstel. Underwerp Grootschalige toepassing van zonnepanelen Riedsútstel Ynformaasjekarrûsel : 3 april 2014 Status : Informerend / Informatiestuk Agindapunt : 5 Portefúljehâlder : J. Lammers Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek Taheakke : - Op besjen : - Underwerp Grootschalige

Nadere informatie

Nummer 2013009302. Kansen voor zonneparken. Programmanummer 11. Voorstel aan de gemeenteraad:

Nummer 2013009302. Kansen voor zonneparken. Programmanummer 11. Voorstel aan de gemeenteraad: Nummer 2013009302 Onderwerp: Kansen voor zonneparken Programmanummer 11 Portefeuillehouder Behandeling in de raadscommissie: Voorstel aan de gemeenteraad: Wethouder H.J. Morssink Ja, ter kennisname aanbieden

Nadere informatie

Zonnestroom Achter de Hoven. 15 oktober, Achter de Hoven Jadranka Cace, aanjager zonnestroom

Zonnestroom Achter de Hoven. 15 oktober, Achter de Hoven Jadranka Cace, aanjager zonnestroom Zonnestroom Achter de Hoven 15 oktober, Achter de Hoven Jadranka Cace, aanjager zonnestroom Zonnestroom systeem: Zonnepanelen Draagconstructie Omvormer Kabels en leidingen Beveiliging Meting J. Cace, 26

Nadere informatie

Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht voor een duurzamer Fryslân Bijlagen:

Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht voor een duurzamer Fryslân Bijlagen: Roo, Marijke de Van: Wini Weidenaar Verzonden: donderdag 12 maart 2015 20:36 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Persbericht voor Statenleden: Gebruik de lokale, Friese kracht

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties

SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties SEMINAR Zonne-energie voor woningbouwcorporaties Gastheer: Bart Jansen, Atrivé i.s.m. Aedes vereniging van woningcorporaties Programma: 15.30-15.45 Energietrends voor corporaties Bart Jansen, Atrivé 15.45-16.00

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam. ProjectManagement Bureau Joost de Valk

Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam. ProjectManagement Bureau Joost de Valk Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam ProjectManagement Bureau Joost de Valk Noodzaak en ambitie Klimaatbeleid Amsterdam: forse CO 2 reductie 40% in 2025 en klimaatneutraal bouwen en gemeentegebouwen

Nadere informatie

RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch:

RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch: RVO.NL-regelingen voor zon-pv en zonthermisch: SDE+, TKI en experimenten E-wet 15 april 2015 16 april 2015 Wido van Heemstra Karin Keijzer Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Wat doen wij: (RVO.nl)

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Bewonersavond Zonnecentrale NH Kerk

Bewonersavond Zonnecentrale NH Kerk Bewonersavond Zonnecentrale NH Kerk 20 Juni 2013 That's one small step for a man, one giant leap for mankind." Inhoud 1. Intro 2. Uw stroomprijs 3. Kabinetsbeleid & effect 4. Het project 5. De organisatie

Nadere informatie

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point

28 december 2011. Subsidieaanvraag Stadsinitiatief Rotterdam. Solar Green Point 28december2011 SubsidieaanvraagStadsinitiatiefRotterdam SolarGreenPoint Inhoudsopgave Voorwoord...1 1. Introductie Solar Green Point.......2 2. Salderingsregeling Electriciteitswet..........2 3. Activiteiten....3

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf

VAN HARTE WELKOM INFORMATIE AVOND PV- PROJECT NAMENS WETHOUDER TON ANCION OP DE. Duurzame Verlichting Landgraaf 1 NAMENS WETHOUDER TON ANCION VAN HARTE WELKOM OP DE INFORMATIE AVOND PV- PROJECT Duurzame Verlichting Landgraaf PROJECTLEIDER GEMEENTE LANDGRAAF: RONALD BOUWERS ALGEMEEN Een van de milieu ambities van

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst r 2018 Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Versie: Definitief (inclusief aangenomen amendementen) Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Pagina 1 van 6 Inhoudsopgave 1. Verrekijker 2018 2. Essentie Duurzaamheidvisie

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012

ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012 Zonnige kansen voor ondernemers in Rheden ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012 Hoe werkt een zonnepaneel? 2 Wat gebeurt er met opgewekte stroom? Deel van de opgewekte stroom wordt direct verbruikt (zelflevering).

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

VERENIGING BEWONERS HANZELAND ZWOLLE

VERENIGING BEWONERS HANZELAND ZWOLLE Nieuwe samenstelling bestuur Nieuwsbrief juli 2012 Vanaf juni 2012 heeft het bestuur van de vereniging een andere samenstelling. Graag willen wij ons aan u voorstellen. Van links naar rechts: Albert Brouwer

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Zonne-energie in de landbouw

Zonne-energie in de landbouw Zonne-energie in de landbouw Programma 20.00 uur 20.10 uur 21.10 uur 21.25 uur 21:50 uur 22.15 uur Opening bijeenkomst Mogelijkheden van zonnestroom (Wouter Veefkind) PAUZE Rekenen aan rendement (Monique

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Haalbaarheid van Zon-PV. 26 November 2012 Jan Willem Zwang Martin Marquering

Haalbaarheid van Zon-PV. 26 November 2012 Jan Willem Zwang Martin Marquering Haalbaarheid van Zon-PV 26 November 2012 Jan Willem Zwang Martin Marquering Agenda Zon-PV Algemeen Business case Giesbers Business case Flynth Investeren door Green Spread Over Green Spread Zonnepanelen

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.:

Agendanummer: Begrotingswijz.: Agendanummer: Begrotingswijz.: CR5 Onderwerp : PV-project Den Bolder Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 12 oktober 2010 0. Samenvatting De gemeente Waalwijk heeft een ambitieuze energie/klimaatdoelstelling,

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen Adviescommissie 4 april 2011 Dagelijks bestuur 13 april 2011 Algemeen bestuur 14 december 2011 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 22 Onderwerp: Groene Energie in Spaarnwoude Het algemeen bestuur besluit: 1.

Nadere informatie

DRENTHE DUURZAAM. 10 punten om met de Drenten te komen tot een nog mooier Drenthe

DRENTHE DUURZAAM. 10 punten om met de Drenten te komen tot een nog mooier Drenthe DRENTHE DUURZAAM 10 punten om met de Drenten te komen tot een nog mooier Drenthe FEBRUARI 2015 Inleiding Duurzaamheid is de pijler voor een vitaal Drenthe. Dat is het uitgangspunt voor de PvdA in Drenthe.

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Zonne-energie in de gemeente Tiel

Zonne-energie in de gemeente Tiel Plan van Aanpak Zonne-energie in de gemeente Tiel juli 2012 INLEIDING De gemeente Tiel heeft als doelstelling dat in 2020 tien procent van de energiebehoefte op duurzame wijze wordt opgewekt. Tijdens de

Nadere informatie

Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op. Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010

Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op. Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010 Zonne-energie natuurlijk De visie van Holland Solar op zonnestroom Duits Nederlands zonne-energie forum KvK Midden Nederland, Utrecht 16-03-2010 Inhoud Over Holland Solar 25 jaar zonnestroom Huidige stand

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst?

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst? Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Sjoerd Bootsma LTO Noord Advies Zonne-energie Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling elektriciteitsprijs Aandeel groene stroom

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV genoemd (Engels: Photo Voltaic). De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

De zon als energiebron

De zon als energiebron De zon als energiebron Voor bedrijven nog aantrekkelijker! Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (in Engels photo voltaic) panelen genoemd. De panelen worden aangesloten op één

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Gerben van Lunteren, Feike van der Zandt, Aernoud Olde, Renske den Exter, Raoul Santibanez Gemeenten: Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden,

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Dan op een ander dak!

Dan op een ander dak! Geen zonnepanelen op eigen dak? Dan op een ander dak! Een initiatief van Zon op Nederland Wat is Zon op Nederland In het kort: Zon op is burgerinitiatief Buurtbewoners kopen gezamenlijk zonnepanelen Op

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Regeling verlaagd tarief bij collectieve opwekking

Regeling verlaagd tarief bij collectieve opwekking Regeling verlaagd tarief bij collectieve opwekking Energiecafé 12 december 2013 Johan de Kanter Salderen Het kunnen verrekenen van afname van en levering aan het net en de consequenties daarvan voor Energiebelasting

Nadere informatie

ZONNESTROOM voor VvE s. Mieke Weterings adviseur duurzaam en gezond bouwen Gemeente Den Haag

ZONNESTROOM voor VvE s. Mieke Weterings adviseur duurzaam en gezond bouwen Gemeente Den Haag ZONNESTROOM voor VvE s Mieke Weterings adviseur duurzaam en gezond bouwen Gemeente Den Haag TOEKOMSTGERICHT WONEN ook met de VvE-complexen op weg naar een duurzame Zuidvleugel!!! ZONNESTROOM KAN BIJDRAGEN

Nadere informatie

slim investeren in zonnepanelen

slim investeren in zonnepanelen Duurzaam ondernemen met SDE+ slim investeren in zonnepanelen SDE+ Stimulering Duurzame Energieproductie pvsystems.nl Gebruikt uw bedrijf of organisatie veel energie? Wilt u duurzaam ondernemen met subsidie?

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Nationaal Actieplan Zonnestroom

Nationaal Actieplan Zonnestroom Nationaal Actieplan Zonnestroom De weg naar 4000 MWp zonnestroom Met bijna 100 MWp aan geïnstalleerd fotovoltaïsch (PV) vermogen in 2011 blijft Nederland achter bij andere Europese landen. Een van de oorzaken

Nadere informatie

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om:

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om: STATENBRIEF Onderwerp: Stimuleren zonne-energie op daken van scholen, (sport)verenigingen en bedrijven Doel van deze brief: Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Informatieavond Zonnepanelen. Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar)

Informatieavond Zonnepanelen. Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar) Informatieavond Zonnepanelen Hans Pulles in samenwerking met: Wilko Kistemaker (Groen Zonnig) Pieter Biewenga (NewSolar) 16 mei 2013 Agenda Informatieavond 19:30 Welkom Aanleiding Energiepunt Wonen (Gem.

Nadere informatie

Wido van Heemstra. Adviseur Agentschap NL. Saldering, de stand van zaken

Wido van Heemstra. Adviseur Agentschap NL. Saldering, de stand van zaken Wido van Heemstra Adviseur Agentschap NL Saldering, de stand van zaken Saldering: de stand van zaken Wido van Heemstra Agentschap NL Nationaal Zonne-energiedebat Universiteit Utrecht 13 mei 2013 Overzicht

Nadere informatie

Zon-PV op maatschappelijk vastgoed

Zon-PV op maatschappelijk vastgoed Zon-PV op maatschappelijk vastgoed Financiering en subsidie (SDE+) 9 juni 2016 Sander Huitink Agenda Over Greenspread Financiering zon-pv-projecten Salderen Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie

Nadere informatie

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging

LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging LochemEnergie Lochemse Coöperatieve Energievereniging Ja ik wil zonne-energie, maar... Wat moet ik doen? Is het financieel rendabel? Welke zonnecellen zijn het beste? Waar en door wie worden panelen geïnstalleerd?

Nadere informatie