WEGWIJZER VOOR SCENARIOSCHRIJVERS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WEGWIJZER VOOR SCENARIOSCHRIJVERS"

Transcriptie

1 WEGWIJZER VOOR SCENARIOSCHRIJVERS

2 Wim Blaauboer Wegwijzer voor scenarioschrijvers Deze uitgave werd mogelijk gemaakt dankzij bijdragen van Lira, het Nederlands Fonds voor de Film, het Mediafonds, het Netwerk Scenarioschrijvers en het Ministerie van OCW Tekst: Wim Blaauboer 2009 Cartoons: Michael de Wee Ontwerp omslag en binnenwerk: Anton Feddema Druk: Drukkerij Atlas, Soest ISBN Netwerk Scenarioschrijvers Amsterdam

3 Voorwoord 6 Inleiding 8 1 Hoe word ik cultureel ondernemer? Ondernemen Belastingen Administratie Starten Samenwerken Omgaan met kritiek 34 Meer informatie 36 2 Waar kom ik binnen? De film- en televisiewereld Je eerste meters maken Schrijven voor een talentontwikkelingsplan Schrijven voor een lopende televisieserie Regisseurs Producenten en productiehuizen Omroepen Fondsen Van animatie tot videoclips 66 Meer informatie 71 3 Hoe kom ik binnen? Netwerken Bellen Mailen en brieven schrijven Curriculum vitae Pitchen Op gesprek 90 Meer informatie 91 w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s i n h o u d 4 Hoe loop ik binnen? Je werk beschermen Contracten Onderhandelen Financiële steun 112 Meer informatie Hoe ga ik schrijven? Titel Logline Synopsis Seriebijbel Personages Afleveringen Vragenlijst drama 148 Meer informatie Hoe ga ik te werk? Werkomstandigheden Schrijfpartner Schrijfgroepen Brainstormen 168 Meer informatie Netwerk Scenarioschrijvers 171 Beter schrijven 183 Meer informatie 191 Bronnen 200 Met dank aan 202

4 Voorwoord Het Netwerk Scenarioschrijvers zet zich al vijftien jaar onder andere in voor het bevorderen van de professionaliteit en deskundigheid van scenarioschrijvers. Dit boek vormt daar een onderdeel van. w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s v o o r w o o r d 6 7 Pas toen ik al lang en breed als scenarist in de weer was, heb ik me de theorie eigen gemaakt: van Field en Egri terug naar Aristoteles en van alles daar tussenin. Ik kan niet zeggen dat mijn leven daar beter van is geworden al zijn de scenario s dat hopelijk wel maar ik heb ervaren dat kennis van methode en structuur vooral voorkomt dat een enorme hoeveelheid creatieve energie met lukraak proberen door de schoorsteen gaat. Scenarioschrijven is in beginsel een solitaire bezigheid, vaak zonder veel ondersteuning in eenzaamheid uitgeoefend tegen de klok en de klippen op. Toch is het scenario zelf het begin van een complex proces waarin allerlei kunsten en disciplines samen tot film- of televisiedrama komen. Daardoor zijn er veel partijen en omstandigheden waarmee gerekend moet worden om een scenario daadwerkelijk verfilmd te krijgen. Het Netwerk Scenarioschrijvers wil met deze Wegwijzer helpen richting te geven aan de creatieve ambities van beginnend scenaristen en een mogelijk antwoord geven op nooit gestelde vragen van al gearriveerder vakgenoten. Paul Jan Nelissen Voorzitter Netwerk Scenarioschrijvers

5 Inleiding Scenarioschrijven is het mooiste vak ter wereld, maar het is ook een moeilijk vak. Als scenarioschrijver heb je immers nooit volledige controle over het eindproduct, je levert een halffabrikaat. De concurrentie is groot en de afzetmarkt relatief klein. Goed schrijven is en blijft het belangrijkst, maar bij het beroep van scenarioschrijver hoort ook netwerken, samenwerken en zakendoen; kortom, cultureel ondernemer worden. Dat roept vragen op. Vragen waar veel (aspirant)leden van Netwerk Scenarioschrijvers mee worstelen. Vandaar dat het Netwerk het initiatief nam voor dit boek. w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s 8 9 Je hebt een geweldig idee voor een film of een televisieserie. Of je wilt dolgraag aan een bestaande serie meeschrijven. Waar kun je dan met je idee of script naartoe? Hoe kom je binnen? Hoe presenteer je je als scenarioschrijver en op welke wijze kun je je idee goed over het voetlicht brengen? Hoe en met wie ga je vervolgens samenwerken? Wat is je rechtspositie? Hoe weet je of een aangeboden contract een goed contract is? En hoe organiseer je je beroepspraktijk? Deze Wegwijzer biedt praktische tips, zodat je als (beginnend) scenarioschrijver beter beslagen ten ijs komt. De tips zijn vooral gebaseerd op praktijkervaringen van mensen in het veld. Het zijn algemene tips en uitgangspunten die vaak voor de hand liggen. In de praktijk kunnen ze echter wel degelijk van pas komen om constructiever aan het werk te gaan. Natuurlijk zijn al deze tips niet zaligmakend. Een simpele formule voor succes bestaat immers niet. Je moet er zelf achterkomen wat voor jou werkt. Lijstjes zijn nooit volledig en dit boek is bewust beknopt gehouden; waar mogelijk wordt doorverwezen naar boeken of websites. Uiteindelijk komt het toch aan op je eigen inventiviteit en doorzettingsvermogen. Zoals Winston Churchill ooit zei: Success is the ability to go from one failure to another with no loss of enthusiasm. Tijdens het lezen zul je merken dat je sommige informatie vaker tegenkomt. Ook zijn er verwijzingen naar andere hoofdstukken. Dat is bewust gedaan, zodat je deze Wegwijzer ook als naslagwerk per onderwerp kunt gebruiken.

6 The most essential gift for a good writer is a built-in, shock-proof shit detector

7 13 w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k n 1 Hoe word ik cultureel ondernemer? Als startend scenarioschrijver ben je zzp er, zelfstandige zonder personeel. Als je als cultureel ondernemer iets wilt bereiken, is in de eerste plaats de kwaliteit van je werk doorslaggevend voor je succes. Maar een schrijver die zichzelf als ondernemer serieus neemt, wint veel. Je krijgt zo meer invloed op hoe je loopbaan zich ontwikkelt, zodat je werk vindt dat beter aansluit bij wat je wilt, wie je bent en wat je te bieden hebt. En daar pluk je de financiële vruchten van. Dit hoofdstuk is een inleiding over starten, ondernemen, belastingen, het opzetten en bijhouden van een administratie, samenwerken en omgaan met kritiek. Er zijn vele manieren om je doel te bereiken en iedereen is weer anders, dus gebruik alleen tips die bij jou passen. Succesvol worden is hard werken. Alexander Pola: Wie de eindjes aan elkaar wil knopen, moet voortdurend in touw zijn.

8 1.1 Ondernemen Voor een startende scenarioschrijver is betaald werk vinden niet altijd even makkelijk. Als cultureel ondernemer moet je alles uit jezelf halen: je ideeën, motivatie, creativiteit, discipline en je plan. Je bent je eigen coach. Hockeycoach Marc Lammers heeft als motto: Winnaars hebben een plan, verliezers een excuus. Volgens Lammers is de centrale vraag: hoe regel jij je leven zo dat je het doel bereikt dat je wilt bereiken? Uit onderzoek blijkt dat succesvolle topsporters goed zijn in het stellen van doelen, heel goed weten wat ze moeten doen om hun doel te bereiken en een goed inzicht hebben in hun eigen kunnen. Zelfsturing is van doorslaggevende betekenis, dat wil zeggen: taakgericht zijn, beter willen worden en actief zijn in het eigen leerproces. Geldt bovenstaande ook voor een scenarioschrijver? Marc Linssen, creatief hoofd van ScriptStudio, het schrijfbedrijf van Endemol: Mensen moeten keihard willen werken, beseffen dat het echt een vak is en een moeilijk vak. Je kunt het er niet even naast doen. Je moet willen leren, kunnen luisteren, goed met kritiek om kunnen gaan en de wil hebben om voortdurend beter te worden. Voor een startende scenarioschrijver kan het zinnig zijn om te bedenken wat je wilt bereiken, hoe je dat gaat bereiken en dat op te schrijven: een ondernemingsplan maken (zie paragrafen w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? en 1.4). Literair agent Paul Sebes: Ken jezelf, weet wat je wilt, besef wat je doet. Denk dus, voordat je begint, na over wat voor persoon jij bent, wat je doelen zijn en wat het best bij je past. Probeer een lijstje van concrete en haalbare doelen te maken. Wil je een goede aflevering voor Goede tijden, slechte tijden schrijven, of een Gouden Palm winnen in Cannes? En hoe ga je dat aanpakken? Plan dingen het liefst concreet en in kleine stapjes, waardoor je ook resultaat ziet. En pak zeker in het begin elk project aan waarvan je denkt dat je dat tot een goed einde kunt brengen. Lees het lijstje met je doelen af en toe eens over en evalueer de resultaten. Je staat niet alleen; de meeste collega s zullen je graag over hun ervaringen willen vertellen. En in tegenstelling tot een topsporter mag je als scenarioschrijver zelf je tempo bepalen, het is immers nooit te laat om door te breken. Factoren voor succesvol ondernemen zijn volgens het promotieonderzoek De succesfactoren van freelancers van Arjan van den Born: opleiding, vakkennis, specialisatie, ervaring en netwerk. Dat zijn allemaal factoren waarop je zelf invloed hebt. Voor een deel heb je dus je succes in eigen hand, maar er zijn ook factoren die je moeilijk zelf kunt beïnvloeden, zoals de markt. De markt voor scenarioschrijvers is klein, de concurrentie is groot en voor het gros van de schrijvers blijft het sappelen. Uit het rapport Schrijfinkomsten van auteurs van onderzoeksbureau Veldkamp uit april 2008 blijkt dat vijftig procent van de ondervraagden niet kan rondkomen van schrijfwerk alleen. Maar laat je hierdoor vooral niet uit het veld slaan, er is ook goed nieuws: elk jaar krijgen weer nieuwe schrijvers een kans om te debuteren. Hoe word je als scenarioschrijver succesvol? Belangrijke factoren zijn: goed schrijven je deadlines halen

9 de markt verkennen je concurrenten doorgronden netwerken en jezelf goed presenteren je ideeën goed presenteren kennis vergaren van auteursrecht en contracten ervaring opdoen goed samenwerken doorzetten en geduld hebben geloof in eigen kunnen geluk Goed schrijven Volgens docent Michael Hauge is het doel van elk verhaal (en kunstwerk) emoties opwekken. John Vorhaus koppelt hier emotional truth aan en stelt dat de uiteindelijke kwaliteit van een script in hoge mate afhangt van de emotionele waarheid van de bewering die het script doet over de mens en/of de wereld. Zijn ervaring is dat het vermijden van stelling nemen waaraan vooral beginnende schrijvers zich schuldig maken leidt tot halfslachtige keuzes en saaie scripts. Sebes: Als je gaat schrijven, moet het echt van binnenuit komen. Ergens in je hoofd, in je lichaam moet iets zitten dat eruit moet. Een gedachte, een verhaal, een woede, een wat-dan-ook. Passie dus. Het is bijna onmogelijk zonder die passie, die innerlijke drang te schrijven. Vervolgens heb je vakkennis nodig om je ideeën vorm te geven. Dramaturgen en producenten willen ook graag schrijvers zien die gepassioneerd zijn over hun werk, die met hun hele ziel en zaligheid in een project stappen, dat overbrengen én uitstralen. Burny Bos in Plot: Een probleem is dat veel mensen te snel vinden dat het af is. Je moet geduld hebben en je scenario af en toe laten liggen om afstand te nemen. ( ) Tijdens mijn intendantschap viel het me toch tegen wat ik onder ogen kreeg. Mensen doen ongelooflijk hun best, maar vaak mis ik de noodzaak. ( ) w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? Je moet iets te vertellen hebben. Als je dat niet hebt, waarom dan die film? Ik kwam veel scripts tegen waarin dat ontbrak. Meters maken Wat heb je nodig om uit te blinken? Hoogleraar psychologie Remy Rikers in de Volkskrant: Oefenen, daar gaat het om. Maar besef wel dat het niet gaat om zomaar een beetje oefenen. Het gaat niet alleen om uren maken, maar ook om hoe je traint. Je moet de lat steeds hoger leggen; doorgaan waar anderen afhaken. En niet iedereen kan een Mozart worden. Als schrijver moet je eerst en vooral meters maken. Tijs van Marle in Plot: Als eerste betaalde klus heb ik De tuttels geschreven, een jeugd- en poppenserie die was bedacht door een klasgenoot. Ik heb toen tachtig afleveringen van vijf minuten geschreven, met liedjes erbij. Zoveel afleveringen onder tijdsdruk schrijven was echt doorbijten, maar dan leer je het vak wel. Het plannen van je werk, komt aan bod in hoofdstuk 6. Kritiek en zelfkritiek Om beter te worden moet je je eigen docent zijn: je werk leren lezen met een professionele blik. Ernest Hemingway: The most essential gift for a good writer is a built-in, shock-proof shit detector. Toets als eerste je eigen werk. Is het leesbaar en begrijpelijk, is het wat je wilde maken? Dat vermogen moet groeien; hoe beter je wilt zijn, hoe scherper je zelfkritiek zal moeten worden. Zorg vervolgens dat je feedback krijgt op je werk van mensen wier oordeel je vertrouwt, het liefst van professionals. Geef ook duidelijk aan wat je van hen vraagt. Laat je werk bijvoorbeeld lezen door medestudenten, collega s of (oud-)docenten, zoek een ervaren mentor, sluit je aan bij een schrijfgroep of vorm er zelf een (zie paragraaf 6.3), of stuur je werk naar het Schrijfpaleis (zie hoofdstuk 7) waar je kunt ervaren of je tekst werkt en je commentaar krijgt van professionals. Meer over hoe met kritiek om te gaan, kun je lezen in paragraaf 1.6.

10 Vakkennis Scenarioschrijven is een vak en vakkennis is de basis voor goed schrijven. Je moet jezelf als scenarioschrijver blijven ontwikkelen. Vakkennis creëert vanzelf meer inhoud. In hoofdstuk 5 vind je een beknopt overzicht van hoe je je idee op papier presenteert. Je verbetert je vakkennis ook door films en tv series te bekijken en te analyseren, of door met (meer ervaren) collega s te praten en ervaringen uit te wisselen. Daarnaast kun je workshops en lezingen volgen van het Netwerk Scenarioschrijvers, zie of van andere beroepsorganisaties en schrijfopleidingen. Meer hierover in paragraaf 2.1. Plot, het magazine over scenarioschrijven van het Netwerk, is ook een bron van informatie. Het is daarnaast raadzaam om scripts van anderen, handboeken over scenarioschrijven, artikelen op internet, filmboeken, biografieën en vakbladen te lezen. Maar verlies je er niet in. Ger Beukenkamp merkt in De verborgen schrijver terecht op dat het in de eerste plaats theoretici zijn die dramateksten analyseren die al geschreven zijn. De eenzame schrijver heeft niets aan weer een analyse van een tekst waarover het oordeel meesterwerk is uitgesproken. De eenzame schrijver moet creëren, niet analyseren. Onderzoek voor jezelf welke schrijfmethode en -modellen het beste voor je werken. Paul Bertram (Scriptschool): Haal bij alle modellen er vooral uit wat voor jou werkt. Vasthouden aan modellen slaat soms de passie uit je werk en zonder lol wordt het schijven een heel moeizaam proces. Wat zijn je emoties, wat wil je de kijker écht meegeven? Drama als onderzoeksmethode werkt vaak veel beter dan drama als formulemethode. Je hoeft ook niet altijd netjes chronologisch te werken van synopsis naar scenario. Je kunt heel goed in drie verschillende documenten werken, die je tegelijkertijd aanpast. Een synopsis (wat is de plot?), een scenisch treatment en een scenario; kijk naar welke van de drie je inspiratie je op dat moment leidt. w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? Specialiseren Wie weet waarin hij of zij zich onderscheidt van anderen, vindt makkelijker zijn weg. Als beginnend scenarioschrijver is het vaak moeilijk om te bepalen waar je kracht ligt. Het helpt om daarover na te denken, maar je leert vooral door het te doen. Wat is je smaak, wat vind je mooi? Waar kijk je zelf graag naar? Welke verhalen kun jij het best vertellen? Wat gaat je het gemakkelijkst af? Paul Bertram: Sommigen willen niet de diepte in, die willen een invuloefening. Veel kijkers vinden dat ook heel prettig, willen gewoon dat sjabloon. Anderen willen juist als archeologen in zichzelf graven, erachter komen: wat is mijn visie, wat heb ik te melden, welke morele oordelen heb ik? Marc en Roeland Linssen van ScriptStudio in Plot: Juist als je met schrijven je brood wilt verdienen, is het van belang te beseffen dat vooral goed schrijven geld oplevert, en het is zo goed als onmogelijk om goed te schrijven voor iets waar je niets mee hebt. De markt verkennen en netwerken Zoals bijna met alle beroepen verloopt ook je entree in de film en televisiewereld het makkelijkst via relaties; bekenden die je op weg willen en kunnen helpen. Waar vind je die relaties? Kennis van de film- en televisiewereld is daarvoor een eerste stap, zie hoofdstuk 2. Het verkennen van de markt is iets anders dan je er door laten leiden of haar proberen te voorspellen. De volgende vraag is hoe kom je aan relaties? Hoofdstuk 3 gaat over netwerken en over hoe je jezelf zou kunnen presenteren. Ten slotte is het handig ook je concurrenten in de gaten te houden. Wat zij doen kun je elke dag op televisie of in de bioscoop zien. Auteursrechten en contracten Als je met je werk de boer op wilt gaan, is het van belang kennis van auteursrecht en contracten te hebben: dat wordt in hoofdstuk 4 behandeld. Je kunt je ook laten vertegenwoordigen door iemand met verstand van zaken; bijvoorbeeld door het Contrac-

11 tenbureau, een agent of een advocaat. In de praktijk kiezen veel scenaristen ervoor de inhoudelijke en zakelijke kant te scheiden. Als (aspirant)lid kun je bij het Netwerk informatie inwinnen over auteursrechtelijke en contractuele zaken. 1.2 Belastingen Als je jezelf cultureel ondernemer noemt, wil dat nog niet zeggen dat je door de Belastingdienst ook daadwerkelijk als zelfstandig ondernemer wordt gezien. Formeel bestaan er alleen ondernemers en werknemers, maar in de praktijk kan er ook sprake zijn van een tussenvorm. Je kunt bijvoorbeeld in loondienst zijn en daarnaast af en toe een zelfstandige klus uitvoeren. Het is voordelig als de Belastingdienst je erkent als ondernemer vanwege een groot aantal belastingvoordelen zoals zelfstandigenaftrek, startersaftrek en investeringsaftrek. Voor een aantal van deze faciliteiten geldt de eis dat je uur per jaar in je onderneming steekt uur per jaar is 24 uur per week, oftewel drie dagen fulltime werken. Een parttime baan van een paar dagen in de week, naast je onderneming, wordt dan ook vaak geaccepteerd. De eis van uur betekent niet dat je al die uren stopt in opdrachten, ook het op eigen initiatief schrijven van een (spec)script voor een tv-serie, film of wedstrijd, bezoek aan een festival, research, studie, administratie, netwerken en opdrachtverwerving horen bij het ondernemen. Meer informatie over (startend) ondernemerschap, financiële, fiscale en administratiezaken kun je vinden op en in Handboek zzp 2010 en in Eigen Baas. Kijk ook op een programmabureau dat ondernemerschap in de creatieve industrie promoot en ondersteunt. Voor vragen kun je ook terecht bij het Netwerk en de jaarlijkse belastingavond waarvan je op e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? scenario.nl een verslag kunt vinden. Verzamel informatie en vraag (meer ervaren) collega s naar hun ervaringen. Je kunt bij de Belastingdienst ook gratis het Handboek ondernemen krijgen. Probeer door de ogen van de fiscus naar je eigen situatie te kijken en leg je vragen desnoods anoniem voor aan de (gratis) belastingtelefoon ( ). Het helpt om je zoveel mogelijk als ondernemer te presenteren. Star tende onder neming aanmelden De Belastingdienst moet van het bestaan van je onderneming op de hoogte zijn. Als je een onderneming wilt starten, kijk dan op onder Onderneming starten of stoppen. Gebruik voor de aanmelding het formulier Opgaaf Startende Onderneming. Je kunt dit formulier downloaden van de site of bestellen via de belastingtelefoon. Welke variant van het formulier je kiest, hangt af van je rechtsvorm, meestal is dat een eenmanszaak. Voordat je je aanmeldt bij de Belastingdienst, is het verstandig om (in het kort) een ondernemingsplan op papier te zetten (raadpleeg voornoemde informatiebronnen). Het geschatte aantal opdrachtgevers, de geschatte hoogte van je omzet en winst et cetera, moet je namelijk niet willekeurig invullen. Inschrijving in Handelsregister Alle zelfstandig werkende schrijvers moeten zich inschrijven in het Handelsregister van de Kamer van Koophandel (www.kvk.nl). De KvK heeft daarvoor de volgende gegevens nodig: burgerservicenummer, naam, adres, geboortedatum. Op het inschrijvingsformulier wordt ook om opgave gevraagd van telefoonnummer(s), faxnummer, adres en domeinnaam. De Kamer van Koophandel heeft het recht gegevens uit het Handelsregister door te verkopen aan commerciële derden. Bij inschrijving kun je doorgeven dat je geen toestemming geeft voor doorverkoop.

12 Het Handelsregister blijft echter een openbaar register dat iedereen kan raadplegen. Als je niet wilt dat je telefoonnummer bekend wordt, moet je dus een geheim nummer nemen. Om je privé-adres af te schermen kun je een postbus nemen. Btw De wet kent een vrijstelling voor btw voor diensten door schrijvers, componisten en journalisten. Een scenarioschrijver valt onder de vrijstelling voor schrijvers. Bij het scenarioschrijven geldt wel de voorwaarde dat sprake is van het schrijven van oorspronkelijk werk (scheppend) of het toevoegen van nieuw materiaal aan oorspronkelijke stukken. Soms is een scenario onderdeel van een totale productie waarover wel btw is verschuldigd. In dat geval wordt de vrijstelling vervangen door het tarief van de hoofdproductie. In de praktijk wordt geen onderscheid gemaakt tussen schrijven voor tv of film. Als je uitsluitend diensten verleent die vrij gesteld zijn van btw, zoals ook lesgeven, hoef je geen btw-nummer aan te vragen. Verklaring Arbeidsrelatie Werk je voor een opdrachtgever, dan kan die om een Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) vragen van de Belastingdienst. Het formulier daarvoor kun je downloaden op De VAR is een heel kalenderjaar geldig en kun je voor maar één soort werkzaamheden per keer aanvragen. Je geeft je opdrachtgever een kopie van de var en je houdt het origineel voor je eigen administratie. De VAR kent verschillende varianten. Bij de var-wuo (winst uit onderneming), worden de inkomsten aangemerkt als winst uit onderneming. Dit geeft je opdrachtgever de garantie dat hij geen sociale premies hoeft af te dragen voor jou. Bij een var-row (resultaat uit overige werkzaamheden) heeft je opdrachtgever die zekerheid niet en zal hij voor de zekerheid zelf belastingen w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? en premies inhouden. Of hij geeft je de opdracht niet. Probeer dus een var-wuo te krijgen. Op het var-formulier moet je minimaal drie verschillende opdrachtgevers opgeven. Als starter heb je die meestal niet, maar je moet de vraag zien als het benoemen van een verwachting, die je zo reëel mogelijk moet inschatten. Overigens is de opgave van het aantal opdrachtgevers maar één van de criteria. Bij een startende ondernemer gaat de fiscus meestal soepel om met dit aantal. Voor meer informatie over het aanvragen, zie en Handboek zzp Administratie Elke cultureel ondernemer of zzp er (zelfstandige zonder personeel), moet een administratie opzetten en bijhouden, zie ook de websites uit de vorige paragraaf. Je kunt op internet softwareprogramma s vinden om je boekhouding op de computer te doen. Het is niet verplicht om voor je onderneming een aparte (zakelijke) bank- of girorekening te openen, maar het is wel aan te raden. Controle fiscus Als je je als ondernemer aanmeldt bij de Belastingdienst bestaat de kans dat je controle krijgt van de fiscus. De fiscus kan daarbij naar agenda s en afsprakenboeken vragen. Houd daarom een urenadministratie bij waarin je vastlegt hoeveel uur je aan je onderneming besteedt. Vooral in de startfase en in het geval je je onderneming combineert met een betaalde baan, wil de fiscus steeds vaker een precies overzicht zien van je urenbesteding. Voor de fiscus moet je je administratie zeven jaar bewaren. Factuur Voor het werk dat je hebt verricht, maak je een factuur. Facturen maak je in tweevoud. Je stuurt een exemplaar naar je opdracht-

13 gever en bewaart er een voor je administratie. Wat zet je op een factuur? Datum, factuurnummer, je naam en adres, je inschrijvingsnummer Kamer van Koophandel, naam en adres van de klant, een omschrijving van de verrichte dienst, de datum waarop je de dienst hebt verricht, je honorarium, je (zakelijke) bankrekening en de afgesproken betalingstermijn. Indien je geen betalingstermijn hebt afgesproken, dan is een betalingstermijn van veertien dagen heel gewoon. Je vermeldt in een regel betaling binnen 14 dagen. Vermeld eventueel dat je werk is vrijgesteld van btw, maar zet er in geen geval bij dat het btw-tarief nul procent bedraagt. Facturen nummer je doorlopend, eventueel kun je beginnen met het jaartal. Als starter kun je overwegen om te beginnen met een hoog nummer in plaats van 001. Zorg dat de factuur er netjes uitziet en dat de bedragen kloppen. Papierstress Vaak blijft administratie liggen omdat de stapel te omvangrijk is om even snel te doen. Om overzicht over je administratie te houden, moet je dus eerst de stapels papier wegwerken. Wil je snel een stapel opruimen? Gebruik dan het FAT-systeem, wat staat voor File, Act en Toss. Je maakt drie stapels: File, bewaren; Act, papieren waar je iets mee moet doen; en Toss, weggooien. Bedenk wel dat je voor de wet je financiële administratie zeven jaar moet bewaren. Het FAT-systeem kun je ook toepassen op je mailbox. Categoriseer Koop mapjes, ordners of opbergdozen en zet erop wat erin zit: bankafschriften, loonstroken en jaaropgaven, betaalde (kassa)bonnen, inkomende en uitgaande facturen, contracten, pensioen, belasting, wonen, verzekering en persoonlijk. Elk papier breng je onder in een van deze categorieën. Leg vervolgens alle stukken op datum om te zien of er recente documenten w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? bij zijn waar je nog iets mee moet doen. Maak één stapel met nog te doen ; bijvoorbeeld rekeningen die nog betaald moeten worden. Maak geen stapel weet ik niet. Behandel elk stuk papier maar één keer, over elk papier neem je een beslissing. Heb je alles een keer doorgeploegd, dan is het een kwestie van bijhouden. 1.4 Starten Volgens Maaike Molhuysen en Louis Stiller in hun Handboek voor schrijvers vallen veel schrijvers na hun opleiding in een gat. Je moet het opeens allemaal zelf doen; zonder begeleiding van docenten en zonder de warme sociale deken van de school. Schrijven kan dan eenzaam en hard werken worden; een continu gevecht met je eigen creatieve krachten en alle daarbij behorende twijfels. De harde realiteit is dat je niet alleen werk moet afleveren dat potentie heeft, maar dat werk moet ook nog eens worden opgepikt door een producent of een omroep. En in de tussentijd moet je ook nog geld verdienen. Het kan zo steeds moeilijker worden om voor je naasten, maar ook voor jezelf, die behoefte aan afzondering te rechtvaardigen om te kunnen schrijven. Daar is geen pasklare oplossing voor. Dus zul je moeten onderhandelen en hopelijk vind je daar een goede balans in. Je kunt bijvoorbeeld wat financiële druk wegnemen door er een parttime baan bij te nemen, van start te gaan met behulp van een uitkering (zie paragraaf 4.4), een partner die voor een basisinkomen zorgt et cetera. Kennis en er varing Tijs van den Boomen en Wilma van Hoeflaken schrijven in het Handboek freelancen 2008/2009 dat je persoonlijke kwaliteiten doorslaggevend zijn voor je succes. De diensten van een scenarioschrijver zijn vaak moeilijk objectief meetbaar. Welke criteria

14 gebruikt een opdrachtgever om te beslissen of hij of zij je wil inschakelen? Alhoewel ook geld een rol speelt, wil een opdrachtgever vooral een goed script zien, binnen de randvoorwaarden van het budget, de productiewijze, de beschikbare cast, de beschikbare locaties, de visie van de regisseur en/of producent et cetera. Daarom werken ze het liefst met bekenden, van wie ze weten dat ze het gevraagde in het verleden hebben geleverd. Opdrachtgevers willen in de eerste plaats zekerheid over: Kwaliteit (vakkennis, opleiding, praktijkervaring). Inzet (betrokkenheid, flexibiliteit, open houding, aandacht, respect). Betrouwbaarheid (levertijd, afspraken nakomen, geheimhouding). Kennis en ervaring vormen dus de basis. Eigenlijk kun je alleen aan de hand van prestaties in het verleden laten zien dat je over deze kwaliteiten beschikt. Als starter heb je die niet of nauwelijks, je kunt alleen een diploma en eventueel een afstudeerfilm laten zien. Tijdens contacten met mensen in de film- en televisiewereld kun je wel je professionaliteit tonen, dat heeft namelijk niets met ervaring te maken. Zo kun je laten zien dat je, afgezien van ervaring, over de benodigde persoonlijke kwaliteiten beschikt. Netwerken (zie hoofdstuk 3) is daarom ook een noodzaak; het scheelt als ze je naam op een idee of script kunnen koppelen aan een gezicht. Vervolgens is het belangrijk om ergens ervaring op te doen, in de vorm van een project dat je zelfstandig uitvoert, het liefst in de film- en televisiewereld. Heel belangrijk is de indruk die je daarbij achterlaat; het wereldje is klein en een reputatie snel gevestigd. Onder nemersplan De meeste aspecten van een ondernemingsplan zijn in de voorgaande paragrafen al aan bod gekomen. Een ondernemingsplan schrijven kan handig zijn, maar belangrijker is het om gewoon w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? te beginnen. Als (beginnend) scenarioschrijver hoef je immers vooraf geen grote financiële investeringen te doen. Van jou wordt niet verwacht dat je met een uitgekiend marketingplan komt, en je krijgt ook niet te maken met grote kostenposten. Bedenk wat je de komende twaalf maanden wilt bereiken. Welke doelen stel je? Beperk je tot een paar concrete doelen. Wat heb je nodig om je doelen te bereiken? Welke concrete acties ga je ondernemen? Welke stappen ga je ondernemen om aan betaald werk te komen? Een eerste stap is de film- en televisiewereld verkennen (zie hoofdstuk 2). Hoe maak je jezelf en je ideeën zichtbaar (zie hoofdstukken 3 en 5)? Waarin wil je jezelf ontwikkelen? Wat wil je de komende tijd leren? Hoe benut je je sterke punten? Hoe verbeter je je zwakke punten? Welke leeractiviteiten ga je ondernemen? Hoe kun je hulp mobiliseren? Wat ga je eventueel uitbesteden? Zet je acties en activiteiten in een tijdpad. Wanneer wil je welke activiteit uitvoeren en met welk resultaat? Forceer jezelf niet. Pak vooral projecten aan waarvan je denkt dat je ze tot een goed einde kunt brengen. Zo krijg je zelfvertrouwen en houd je lol in je werk. Bezoek de start Factory. Kunstenaars&CO organiseert regelmatig een ondernemersdag voor kunstenaars en creatieven in het land. Kijk voor data op Motivatie en doorzettingsver mogen Het is vaak een lange weg van idee naar scenario, en als je niet in opdracht schrijft een nog veel langere weg van scenario naar verfilmd eindproduct. In de praktijk wordt het grootste deel van de geschreven scripts of ontwikkelde formats, zeker van startende scenarioschrijvers, niet in productie genomen. In de startfase wordt dan ook vooral een appèl gedaan op je doorzettingsvermogen en emotionele stabiliteit.

15 De sleutel tot gemotiveerd blijven, is je drijfveren en je eigen kunnen onder de loep nemen. Ga bij jezelf na wat het beste bij je past, wat je het liefste wilt en wat reëel lijkt. Hoeveel geld wil je verdienen? Als je voor een opdrachtgever schrijft, ben je dan wel in staat te voldoen aan zijn opdracht? Wil je dat eigenlijk wel? Vind je het heerlijk om aan een commercieel project te werken of ben je meer van het auteursdrama? De stem van binnen, die zich opdringt en voorschrijft wie je bent, die moet je proberen te volgen. Soms kan dat haaks komen te staan op (goed) betaald werk vinden. Hoeveel risico kun je je op financieel gebied permitteren? Heb je behoefte aan samenwerken (zie paragraaf 6.2), ondersteuning (zie paragraaf 6.3) en bijscholing (zie paragraaf 2.1)? Twijfels en dr uk Om als scenarioschrijver goed te kunnen presteren, zul je ook je werkomstandigheden en je planning zo optimaal mogelijk moeten maken (zie paragraaf 6.1). Twijfels en onzekerheden horen ook bij het creatieve zoekproces. E.L. Doctorow: Writing is like driving a car at night. You can only see as far as the headlights, but you make the whole trip that way. Het schrijfproces staat bovendien vaak onder druk, bijvoorbeeld door een deadline. Wanneer die druk te groot wordt, kan het creatieve proces worden belemmerd door lichamelijke spanning, paniek, piekeren, chaotisch werken en het uit de weg gaan van kritiek. In het boek Creativiteit onder druk van Maria Hopman wordt aandacht besteed aan herkenning, oorzaken, oefeningen en tips om faalangst en kritiek beter te kunnen hanteren. Een ander populair zelfhulpboek om je creatieve vermogens (weer) te ontsluiten, hoewel het spirituele karakter ervan niet iedereen zal bevallen, is The Artist s Way van Julia Cameron, zie ook w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? Samenwerken Scenarioschrijven is ook samenwerken. Je moet je dienstbaar kunnen opstellen, je schrijft immers een halffabrikaat voor een ander. Om je script te realiseren, zul je moeten samenwerken met een producent, regisseur, dramaturg, hoofd-drama et cetera. Professioneel samenwerken houdt in dat je enerzijds openstaat voor andere ideeën en daarmee om kunt gaan. Aan de andere kant lever jij als scenarioschrijver de inhoud en zul je met argumenten voor je ideeën kunnen blijven staan. Dat toont ook je professionaliteit. Dat is zeker in het begin vaak niet makkelijk. Je hebt een idee en een drang om dat te realiseren zoals het in je hoofd zit, maar je levert een halffabrikaat waar de ander ook mee uit de voeten moet kunnen. Al te halsstarrig aan je eigen visie vasthouden werkt vaak contraproductief, zeker als de ander ook meer macht heeft. Rob Arends, studieleider Scenario van de Filmacademie in Plot: Je moet anderen blijven wijzen op het belang van het scenario dat er ligt; wat er voor werk inzit. Je moet ze daarin opvoeden, meenemen. ( ) In de ontwikkelingsfase is de scenarist de hoofdmaker. Laat de ego s thuis, bouw vertrouwen op, en probeer zo open mogelijk het script te benaderen. Dat begint met goed lezen. Je moet de ander echt vragen hoe vaak hij of zij het heeft gelezen. Als dat één keer is, zeg ik altijd dat ik een nieuwe afspraak wil maken. Dan kijken ze me aan of ik gek ben. Maar verdorie, je hebt weken of maanden aan zo n versie gewerkt en dan leest iemand het even in een half uur. Dat kan niet, zeker niet als je een scenarist bent die tussen de regels schrijft. Een script moet je twee, drie keer lezen, neem je tijd ervoor. Dan kan de ander het zich ook eigen maken, en de juiste vragen stellen. Wanneer? Bedenk in welk stadium je wilt gaan samenwerken. De ene schrijver vindt het fijn om eerst zelf een tijdje met een idee rond

16 te lopen; wachten tot je weet wat je écht hebt en in welke vorm je het giet. De ander vindt het fijn om met zijn idee snel naar een ander toe te stappen en die er in een vroeg stadium bij te betrekken. Je kunt een idee dan niet meer geheel vrij ontwikkelen, maar misschien heeft de ander juist heel goede suggesties. Bedenk zelf wat het best bij jou en je idee past, en informeer ook wat bij de wederpartij past. De een wil vanaf de kiem van je idee meedenken, de ander ziet alleen iets in een meer uitgewerkt idee. Met wie? Bedenk vooraf goed met wie je wilt samenwerken. Shop ook niet teveel. Het is een klein wereldje en mensen spreken elkaar. Schrijf je idee toe op een omroep, zender, producent of regisseur. Kijk wie waarin is gespecialiseerd en bel of schrijf diegene die het beste past (zie ook hoofdstuk 2). Vraag op welke termijn ze op je idee kunnen reageren. Als antwoord dan uitblijft, doe navraag, bel of mail, maar ga vooral niet forceren of irriteren. Benader vervolgens eventueel een ander. De ander moet interesse hebben in jou en wat je geschreven hebt en tevens een elementaire kennis hebben over scenarioschrijven. Zoek iemand die passie toont voor jou en je werk. Niet zomaar naar bekenden of grote namen stappen, maar zoek mensen die dezelfde film of tv-serie willen maken. Het is vervelend ergens een hoop tijd en energie in te steken, met als resultaat een eindproduct dat niet wordt wat jij voor ogen had. Hoe? Hoe kun je als professionals met elkaar omgaan zodat dit tot optimale resultaten en zo min mogelijk frustraties leidt? Veel conflicten ontstaan door onduidelijke afspraken, meningsverschillen, tegengestelde belangen of verwachtingen en gebrekkige communicatie. Problemen kunnen vaak worden voorkomen w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? door voordat je besluit te gaan samenwerken, te bespreken wat je van elkaar verwacht en waar je elkaar aan kunt houden. De emotionele betrokkenheid van makers bij film en drama is vaak groot; tegelijkertijd zijn ook de zakelijke belangen groot. De verschillende stadia van samenwerken Bij samenwerken kun je globaal drie fases onderscheiden: ideeënfase, ontwikkelingsfase en productie plus vertoning. Ideeënfase In deze fase investeren de verschillende partijen doorgaans vooral tijd en energie in elkaar. Er is meestal nog geen contract en er wordt vaak nog niets betaald. De partijen hebben wel de wil om samen iets tot stand te brengen. Deze samenwerking kan beginnen met een schrijver met een idee, een partij die een schrijver benadert met een idee, of een schrijver en een andere partij die samen tot een idee komen. Toch is het ook in deze fase al van belang duidelijke afspraken te maken: Van wie is het idee en wat gaat dit later betekenen voor de credits? Wat is het (gezamenlijke) doel van beide partijen; waar streeft men naar? Wie doet wat, wanneer en is waarvoor verantwoordelijk? Wat staat daar tegenover? Is alles haalbaar? Wat is het voorlopige eindproduct? Een synopsis, format et cetera. Wat willen de partijen per se niet? Wat zijn de opties als er structurele meningsverschillen ontstaan? Ontwikkelingsfase Is eenmaal besloten een idee verder te ontwikkelen, dan is het aan te raden een contract op te stellen. In dit contract moeten in ieder geval auteursrechten, honorarium en credits worden geregeld.

17 Daarnaast zijn ook de volgende zaken van belang: Wanneer wordt wat met wie besproken? Hoe vaak wordt er feedback gegeven op het script; in welke fase en door wie? Wat is de kern van het idee, de essentie waar op teruggevallen kan worden en waar jij en de andere partij(en) niet aan willen tornen? Wat is de doelgroep en wat het is budget? Wat zijn eventuele noodzakelijke beperkingen? Hoe garandeer je je artistieke vrijheid, binnen eventuele noodzakelijke beperkingen? Wat is de rol van de zender en/of distributeur bij het proces en hoe is ieders betrokkenheid hierbij geregeld? Wie is eindverantwoordelijk en wie controleert? Is het wel of niet mogelijk dat een andere partij eigenhandig veranderingen in het script aanbrengt? Afspraken over jouw betrokkenheid bij casting, locaties, styling, muziek en regiekeuzes. Evaluatiemomenten. Hoe blijven jullie op het juiste spoor? Wat willen jullie graag verbeteren? Zijn jullie tevreden over het proces en elkaar? Willen jullie nog hetzelfde? Tijdens het proces kan ook duidelijk worden dat de geesten zich scheiden. Productie en ver toning De schrijversrol is in deze laatste fase doorgaans al achter de rug, al komt het natuurlijk ook voor dat tijdens de productie nog geschreven of herschreven wordt. Ook in deze fase moeten de kwaliteiten van het script bewaakt worden. Dit wil niet zeggen dat een andere partij geen ruimte moet krijgen, maar wel dat hier grenzen aan zijn. De volgende zaken zijn van belang: Maak afspraken over je rol bij scriptwijzigingen op basis van productionele omstandigheden. Maak afspraken over je rol bij het in de markt zetten van het eindproduct. Maak afspraken over je naamsvermelding en je rol bij de publiciteit rondom het eindproduct. w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k n Tip goede samenwerking Ga met elkaar om op basis van wederzijds respect, vertrouwen en eerlijkheid. Hanteer geen verborgen agenda s. Bied elkaar optimale duidelijkheid; ook als het gaat om credits, financiële afspraken en wanneer je eventueel uit elkaar wilt. Zorg dat je zakelijke en inhoudelijke besprekingen duidelijk scheidt. Werk zo effectief en efficiënt mogelijk (samen). Herken kansen en mogelijkheden, identificeer meningsverschillen en problemen. Communiceer veranderingen tijdig. Deadlines, zowel wat betreft schrijven als feedback geven, worden gehaald of vroegtijdig heroverwogen. Controleer of de prestaties van jou en de ander aan de verwachtingen voldoen. Bij meningsverschillen of problemen levert het stellen van open vragen meer op dan het vellen van oordelen. Ga op een professionele manier om met positieve en negatieve kritiek, zowel bij geven als ontvangen; dus oplossings- en toekomstgericht. Geef meningen in de ik-vorm. ( Ik vind in plaats van: dat is... ) Kritiek is gericht op het werk, niet op de persoon. Verwar inspanningen niet met resultaten. Bevestig afspraken schriftelijk of per .

18 1.6 Omgaan met kritiek Kunnen omgaan met kritiek en zelfkritiek hebben, is van essentieel belang voor je ontwikkeling als schrijver. Niemand vindt kritiek fijn, het komt vaak heel dichtbij. Wat je bent en wat je schrijft, liggen immers vaak dicht bij elkaar. Besef dat kritiek wordt gegeven om je verder te helpen en beschouw het niet als een aanval op je persoon, dat maakt het makkelijker om het niet alleen te verdragen maar er ook profijt van te hebben. Uit onderzoek is gebleken dat bij kritiek je hele stresssysteem wordt geactiveerd; heftige emoties horen dus bij kritiek. Dat betekent natuurlijk niet dat je eraan moet toegeven. Het is handig om aantekeningen te maken, zodat je alles later rustig kunt teruglezen. Vraag door als je iets niet snapt. Probeer niet direct in discussie te gaan, geef jezelf liever een time-out en zeg bijvoorbeeld: Hier moet ik even rustig over nadenken. Neem geen genoegen met algemene opmerkingen, zoals de tweede akte werkt niet. Vraag dan om concrete voorbeelden. Kritiek vraagt om een antwoord. Door op kritiek in te gaan, geef je aan dat je de ander serieus neemt. Vat de kritiek in eigen woorden eerst kort samen. Het geeft je meer tijd voor een reactie en geeft aan dat je hebt geluisterd. Dat draagt bij aan een goede verstandhouding en zo kunnen ook eventuele misverstanden worden weggenomen. Reageren op kritiek is een voortdurend leerproces. Negatieve kritiek betekent meestal even slikken, vooral als je na een lang werkproces denkt dat je behoorlijk wat hebt gepresteerd. Als je het vaker meemaakt, krijg je hopelijk steeds beter zicht op je sterke en zwakke kanten en leer je kritischer naar je eigen werk te kijken. Dramaturgen Gemma Derksen en Brigitte Baake in Plot: De dramaturg vraagt zich af wat je wilt vertellen, en waarom. En vervolgens hoe het verhaal op de best mogelijke manier verw e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k n Tip kritiek geven en ontvangen Begin met de positieve en sterke punten. Geef kritiek in de ik-vorm ( ik vind in plaats van: dat is... ). Richt kritiek op het werk, niet op de persoon. Wees zo specifiek mogelijk; geef voorbeelden en haal concrete situaties aan. Houd het zelfvertrouwen van de ander in stand. Controleer of de ander je begrijpt. Geef de ander tijd om kritiek te verwerken. Geef de ander ruimte om te reageren. Respecteer de mening van de ander. Luister om te begrijpen, zelfs als je het er niet mee eens bent. Vraag door als je iets niet begrijpt. Bevestig dat je het begrijpt. Toon waardering voor de kritiek van de ander.

19 teld wordt, zodanig dat het ook overkomt bij het publiek. Paul Bertram: Laat ook je eigen analytisch vermogen erop los. Zodra je het probleem heel helder definieert, is de oplossing vaak dichtbij. Soms heb je de ogen en mening van anderen nodig om terug te gaan naar de basis, waar het écht aan schort. Je moet kritiek ook kunnen zeven, serieus nemen en vervolgens naast je neerleggen. Het is maar een mening, je critici kunnen er ook naast zitten. Werk niet alleen om het de criticasters naar de zin te maken, dat kan ook verlammend werken. Zo gauw je je werk aan anderen laat lezen, krijg je naast kritiek ook suggesties te horen. Deze suggesties zitten er soms naast, maar ze geven wel aan dat de ander ergens een probleem ziet. Soms hoor je echter zoveel verschillende suggesties, zoveel verschillende meningen, dat het je begint te duizelen. Ga dan terug naar de basis, waarom ben je ooit zo enthousiast over dit idee geworden? Voor meer informatie over schrijvers en script editors, zie: (site John Vorhaus). Meer informatie Handboek voor schrijvers (2009), Maaike Molhuysen en Louise Stiller Handboek freelancen 2008/2009 (2008), Tijs van den Boomen en Wilma van Hoeflaken Handboek zzp 2010 (2009), Tijs van den Boomen en Wilma van Hoeflaken Eigen Baas (2007), Tijs van den Boomen Het geheim van de uitblinker (2007), Vittorio Busato & Frenk van Harreveld Outliers (2008), Malcolm Gladwell. Nederlandse vertaling: Uitblinkers (2008) w e g w i j z e r v o o r s c e n a r i o s c h r i j v e r s H o e w o r d i k c u lt u r e e l o n d e r n e m e r? Bestseller (2008), Paul Sebes Creativiteit onder druk (1999), Maria Hopman The Artist s Way (2002), Julia Cameron. Nederlandse vertaling: Vind je eigen inspiratie (2002) Schrijfinkomsten van auteurs (2008), Harmen Binnema, Martine Bos & Dieter Verhue De succesfactoren van freelancers (2009), promotieonderzoek van Arjan van den Born, Universiteit Antwerpen i.s.m. Universiteit Utrecht Dramaturg en scenarioschrijver; een haat-liefdeverhouding of partners in woord en beeld? (2006), Else Flim. Dit promotieonderzoek is te lezen op De verborgen schrijver (2008), Ger Beukenkamp

20 39 w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k N e t w e r k n 2 Waar kom ik binnen? Om als beginnend scenarioschrijver je weg te kunnen vinden, heb je kennis van de film- en televisiewereld nodig. Dit hoofdstuk geeft een beknopt overzicht van het veld en waar je kunt netwerken. Verder worden manieren besproken om je (eerste) openbaarmaking te realiseren en waar je met je ideeën naar toe kunt aan. Ook hier geldt: er zijn vele manieren om je doel te bereiken en iedereen is weer anders, dus gebruik alleen tips die bij jou passen. Naast film en tv komen ook andere afzetmarkten aan bod zoals het hoorspel, de opdrachtfilm, de animatiefilm, internet, games et cetera. Scenarist Paul Schrader: Een scenario is een uitnodiging voor een aantal talentvolle mensen om een succesvol kunstwerk te maken.

"Ervaring krijg je wanneer je niet krijgt wat je wilt."

Ervaring krijg je wanneer je niet krijgt wat je wilt. "Ervaring krijg je wanneer je niet krijgt wat je wilt." (Pieter Klaas Jagersma) Belastingen voor veel starters iets waar ze liever niet over nadenken omdat het niet leuker te maken is en zo ingewikkeld

Nadere informatie

De Verklaring arbeidsrelatie

De Verklaring arbeidsrelatie Belastingdienst De Verklaring arbeidsrelatie Zekerheid voor uw opdracht gevers over het inhouden en betalen van loonheffingen Werkt u voor opdrachtgevers, bijvoorbeeld als freelancer of zelfstandige zonder

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9

Inhoud. Inleiding 6. 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 Inhoud Inleiding 6 1 Introductie 7 Ondernemerschap in Nederland 8 Drie manieren om een bedrijf te starten 8 IK als ondernemer 9 2 Instanties in Nederland 13 Belangrijke instanties voor ondernemers 14 Kamer

Nadere informatie

Werkboek MEER KLANTEN OP JOUW MANIER! ANNEMIEKE TISSINK KRIJG MEER KLANTEN DOOR MARKETING IN TE ZETTEN OP EEN MANIER DIE BIJ JOU PAST

Werkboek MEER KLANTEN OP JOUW MANIER! ANNEMIEKE TISSINK KRIJG MEER KLANTEN DOOR MARKETING IN TE ZETTEN OP EEN MANIER DIE BIJ JOU PAST Werkboek MEER MANIER! ANNEMIEKE TISSINK KRIJG MEER DOOR MARKETING IN TE ZETTEN OP EEN MANIER DIE BIJ JOU PAST MANIER! Hoofdstuk 1 Nieuwe klanten nodig? Marketing is een vakgebied waar veel om te doen is.

Nadere informatie

Belangrijke stappen in je voorbereiding

Belangrijke stappen in je voorbereiding Belangrijke stappen in je voorbereiding Een bedrijf starten kan op allerlei manieren: fulltime, parttime of als zzp'er. Wat je ook kiest, je moet goed voorbereid aan de slag. Onderstaande punten helpen

Nadere informatie

VOORDAT JE START ALS ZZP ER

VOORDAT JE START ALS ZZP ER www.damd.nl Voordat je start als zzp er Voordat je als zzp er gaat starten, is het verstandig om na te gaan of je inderdaad ondernemer wil zijn. Dit kun je doen door aan jezelf vragen te stellen als: zie

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Freelancers en zzp'ers

Freelancers en zzp'ers Freelancers en zzp'ers Zelfstandig of toch niet? Arbeidsrecht Belastingen Maart 2011 / E-0444 Kamer van Koophandel Nederland, Woerden Freelancers en zzp's E-0444 03-2011 1 In deze brochure: 1. Zelfstandig

Nadere informatie

Freelancers en zzp ers

Freelancers en zzp ers Freelancers en zzp ers Zelfstandig of toch niet? Arbeidsrecht Belastingen Juli 2013 / E-0444 Kamer van Koophandel Nederland, Woerden Hoewel aan deze tekst veel zorg is besteed, wordt voor de inhoud geen

Nadere informatie

Werken als productvormgever

Werken als productvormgever 08764 product Design 05-03-2009 08:23 Pagina 1 werkproces 1 1 2 3 4 5 6 Werken als productvormgever Product Design Wat laat je zien? Je brengt creatieve ideeën en technische mogelijkheden bij elkaar Je

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

De Verklaring arbeidsrelatie

De Verklaring arbeidsrelatie 12345 De Verklaring arbeidsrelatie Zekerheid voor u en uw opdrachtgever over het inhouden en afdragen van loonheffingen Werkt u voor een opdrachtgever, bijvoorbeeld als freelancer of zelfstandige zonder

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

De Verklaring arbeidsrelatie

De Verklaring arbeidsrelatie De Verklaring arbeidsrelatie Zekerheid voor u en uw opdrachtgever over de inhouding en afdracht van loonheffingen Werkt u voor een opdrachtgever, bijvoorbeeld als freelancer of zelfstandige zonder personeel?

Nadere informatie

Starten met een plan. Alles op een rij. Robert Loontjens & Anne de Jong

Starten met een plan. Alles op een rij. Robert Loontjens & Anne de Jong Starten met een plan Alles op een rij Robert Loontjens & Anne de Jong Even voorstellen Robert Loontjens en Anne de Jong Accountmanager MKB Rabobank Parkstad Limburg (045) 533 44 44 bedrijven@parkstadlimburg.rabobank.nl

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Anderen over het werk van David en Arjan: Met hun boek en hun seminars maken De Kock en Vergeer heel Nederland gelukkig.

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent

Menukaart Loopbaanevents. Investeer in jouw talent Menukaart Loopbaanevents Investeer in jouw talent Inhoud 1. LOOPBAANEVENTS OP LOCATIE... 3 Inleiding... 3 Praktisch... 3 2. TALENT ONTWIKKELEN ( TALENTMANAGEMENT)... 4 (her)ken je Talent/ Kernkwaliteiten...

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Ondernemerschap in Nederland

Ondernemerschap in Nederland Ondernemerschap in Nederland Je neemt deel aan het profiel Ondernemerschap. Dit betekent dat je erover denkt om in de toekomst als ondernemer te gaan werken. Dat is anders dan werken in loondienst. Dan

Nadere informatie

In 9 stappen ondernemer. Tips & tricks bij het starten van je eigen onderneming

In 9 stappen ondernemer. Tips & tricks bij het starten van je eigen onderneming In 9 stappen ondernemer Tips & tricks bij het starten van je eigen onderneming Inhoudsopgave Stap 1: ben ik wel ondernemer? Stap 2: wat wordt mijn product of dienst? Stap 3: wie zijn mijn klanten en waar

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren

De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren Wat is creëren? Wij zijn allemaal creatief. Niet dat we per sé goed kunnen kleien of schilderen, maar zijn als mensen creatieve wezens. We creëren continu. We

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

MEER WETEN OVER BELASTINGEN

MEER WETEN OVER BELASTINGEN www.damd.nl Meer weten over Belastingen De belangrijkste belastingen waarmee je als zzp er te maken hebt zijn de inkomsten- en de omzetbelasting. De eerste belastingsoort is voor jou van belang, omdat

Nadere informatie

Creative Marketing Opdracht 1: Het merk IK

Creative Marketing Opdracht 1: Het merk IK Naam: Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Klas: CMD D1 Datum: nov/dec 2009 Creative Marketing Opdracht 1: Het merk IK 1 50 vragenlijst, 10 antwoorden 1. Wat is je sterkste karaktereigenschap? Waarschijnlijk

Nadere informatie

Administratieve valkuilen startende ondernemers

Administratieve valkuilen startende ondernemers Administratieve valkuilen startende ondernemers Barneveld, 29 november 2011 Cooster coaching accountants Jan van Leeuwen AA Agenda Starten Administratie Belastingen Accountant, boekhouder of.. Starten

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin)

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Lay-out Bob Snel (trainer ATC Amstelduin) Document Versie maart 2007 Meer informatie E-mail:

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

17 januari VPT-seminar CUE 2012 ZZP-er worden: do s en dont s

17 januari VPT-seminar CUE 2012 ZZP-er worden: do s en dont s 17 januari VPT-seminar CUE 2012 ZZP-er worden: do s en dont s FNV KIEM is met 35.000 leden de grootste belangenbehartiger in creatieve sector. Wij bieden: onafhankelijk advies training, scholing collectieve

Nadere informatie

UURTARIEVEN. www.damd.nl

UURTARIEVEN. www.damd.nl www.damd.nl Hoe bepaal je je juiste uurtarief? Een te laag uurtarief heeft gevolgen die verder reiken dan alleen je eigen financiële huishouding. Het ondermijnt het inkomen en is daarmee schadelijk voor

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Het functioneringsgesprek

Het functioneringsgesprek Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Werknemer Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Inhoudsopgave Inleiding... 5 Wat is een functioneringsgesprek?... 7 Waarom is een functioneringsgesprek

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING

Geneeskunde studiejaar 2014-2015. Matchingsvragenlijst MATCHING Geneeskunde studiejaar 2014-2015 Matchingsvragenlijst MATCHING Dit PDF document is een weergave van het matchingsformulier voor de opleiding geneeskunde van de Universiteit Utrecht, uitgevoerd door het

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Online Training Basis LinkedIn (LI) Profiel

Online Training Basis LinkedIn (LI) Profiel Auteur: Leni Minderhoud info@45plusondernemer.nl Online Training Basis LinkedIn (LI) Profiel Audio 2 Onderscheidend vermogen, specialisatie en toegevoegde waarde Welkom terug bij de tweede audioles van

Nadere informatie

Tips voor Succesvolle Productlancering

Tips voor Succesvolle Productlancering Tips voor Succesvolle Productlancering Door Welmoet Babeliowsky 2015-2016 Hallo! Ben je zelfstandige, coach, trainer of adviseur? Dan heb ik gelijk een vraag aan je! Stel je eens voor: Dat je een nieuw

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat 08720 Artiest muziek 10-04-2008 08:37 Pagina 1 werkproces 1 1 2 3 4 5 6 Werken als muzikant Artiest Muziek Wat laat je zien? Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht Je zet ideeën om in concepten

Nadere informatie

Muziektherapeut en/of ondernemer?

Muziektherapeut en/of ondernemer? Muziektherapeut en/of ondernemer? STerk door Eigen merk. NVvMT Actiefdag te Wolfheze Zaterdag 15 juni 2013 Cun van Heerden Inhoud presentatie Waarom een eigen praktijk? Therapeut of ondernemer? Combinatie

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

Jonge startende ondernemer. en wat nu?

Jonge startende ondernemer. en wat nu? Jonge startende ondernemer en wat nu? Inleiding We zijn op onderzoek uitgegaan op zoek naar jonge startende ondernemers dit hebben we op verschillende manieren gedaan: - we zijn bij bedrijven langs geweest

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan

Zeker van je Zaak op het mbo. 5 stappen. Stappenplan Zeker van je Zaak op het mbo Tijdens Zeker van je Zaak onderzoekt de student in vijf stappen waar zijn passie ligt en hoe hij vanuit die passie een eigen zaak start. Aan het einde van het programma weet

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN E-blog HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN In talent & groei Het is belangrijk om je talent goed onder woorden te kunnen brengen. Je krijgt daardoor meer kans om het werk te

Nadere informatie

1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind

1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind 1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind 1. Wat kijk je graag op tv? 2. Wat is je lievelingsfilm? 3. Wat doe je op internet? 4. Welke games speel je? 5. Waar praat je over op facebook, twitter, enzo? 6. Wat doe

Nadere informatie

360 graden feedback formulier

360 graden feedback formulier 360 graden feedback formulier Je bent gevraagd om feedback te geven door middel van dit formulier. Het doel van dit onderzoek is: Aangeven waar Tessa Persijn na haar vierdejaarsstage op het koning Willem

Nadere informatie

Goed voorbereid van start. Marieke Slot ondernemersadviseur

Goed voorbereid van start. Marieke Slot ondernemersadviseur Goed voorbereid van start Marieke Slot ondernemersadviseur Feiten en cijfers 2015 Het totaal aantal bedrijven is toegenomen met 4% (188.000 nieuwe bedrijven) Minder faillissementen en opheffingen (-25%)

Nadere informatie

Digitale producten. Een nest van oplichters?

Digitale producten. Een nest van oplichters? Digitale producten. Een nest van oplichters? De wereld van de digitale producten is voor veel mensen een wereld van oplichters. Toch hoef je als potentiële koper van digitale producten niet per definitie

Nadere informatie

Ik ben een prima huisarts. Maar ik mis een zakelijk gen.

Ik ben een prima huisarts. Maar ik mis een zakelijk gen. Ik ben een prima huisarts. Maar ik mis een zakelijk gen. Sinds mijn afstuderen in 2008, heb ik gewerkt als waarnemend huisarts in de kop van Noord-Holland. Dat was een goede start. Ik heb ongelooflijk

Nadere informatie

10 tips over besluitvorming

10 tips over besluitvorming 10 tips over besluitvorming Meer weten? www.vergaderendoejezo.nl Bel of mail Carla: 06-20809676 of info@vergaderendoejezo.nl. 10 tips over besluitvorming Besluitvorming is noodzakelijk bij vergaderingen.

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015:

blad Ontmoet Paul op www.onsbpfschilders.nl wat vinden blijft gelijk 5 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 Premie in 2015: Pensioen blad voor ondernemers april 2015 Meer inzicht in je pensioen: met UPO & de Pensioenplanner 2 wat vinden we van ons pensioenfonds 4 Premie in 2015: pensioenpremie blijft gelijk 5 Welk pensioenloon

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Twaalf eenvoudige tips voor debiteurenbeheer in het MKB

Twaalf eenvoudige tips voor debiteurenbeheer in het MKB Twaalf eenvoudige tips voor debiteurenbeheer in het MKB Herculesplein 261, 3584 AA Utrecht Postbus 14015, 3508 SB Utrecht Telefoon : 030-21 22 165 Fax : 030-25 40 916 E-mail : info@proaccept.nl ProAccept

Nadere informatie

Werken als videoproducent

Werken als videoproducent 1 2 3 4 5 Werken als videoproducent AV Productie Video Editor Wat laat je zien? Je toont passie en inzet Je zet ideeën om in beelden Je zet je talenten in en kent je belemmeringen Je werkt resultaatgericht

Nadere informatie

Introductie 1. Waarvoor hebben de studenten een mentor nodig? 2. Wie kan mentor worden? Iemand die:

Introductie 1. Waarvoor hebben de studenten een mentor nodig? 2. Wie kan mentor worden? Iemand die: Mentor informatie Introductie Het Mentoringprogramma is voor studenten die een begeleidingsvraag hebben. Deze begeleidingsvraag kan zeer divers van aard zijn en heeft te maken met schoolse-, persoonlijke

Nadere informatie

De informatie uit deze stappenwijzer is in heel veel situaties te gebruiken. Bijvoorbeeld:

De informatie uit deze stappenwijzer is in heel veel situaties te gebruiken. Bijvoorbeeld: Inleiding Deze Loopbaan-stappenwijzer is bestemd voor OBP-medewerkers en geeft praktische tips over loopbaanpaden, carrièremogelijkheden en mobiliteit. Ben je toe aan nieuwe uitdaging? Heb je behoefte

Nadere informatie

Logo WebCommuniqué met de achtergrondkleur van de website

Logo WebCommuniqué met de achtergrondkleur van de website Logo WebCommuniqué met de achtergrondkleur van de website Inleiding Ik schrijf dit plan vanwege het feit dat ik een eenmansbedrijf op wil gaan starten in de webdesign branche en dit omdat ik de laatste

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

Projectmatig werken voor de secretaresse

Projectmatig werken voor de secretaresse Nationale Secretaresse Dag 2009 www.secretary.nl/officemanagement Schriftelijke cursus in vijf lessen met twee bijeenkomsten Startdatum 9 april 2009 Projectmatig werken voor de secretaresse Postzegel niet

Nadere informatie

In 5 stappen zonder belemmeringen naar zakelijk succes

In 5 stappen zonder belemmeringen naar zakelijk succes In 5 stappen zonder belemmeringen naar zakelijk succes Geschreven door: Heleen Elfrink Heleen Elfrink helpt ondernemers hun innerlijke belemmeringen aan de kant te zetten zodat ze zakelijk succesvol worden

Nadere informatie

IDEE > PLAN > PITCH. In 3 stappen van idee { naar financiering

IDEE > PLAN > PITCH. In 3 stappen van idee { naar financiering In 3 stappen van idee { naar financiering Inhoud 1. Inleiding 2. De stappen 3. Stap 1: Het idee 4. Stap 2: Het plan 5. Stap 3: De pitch 6. Tips en Adressen Inleiding Je hebt een idee voor een nieuw bedrijf.

Nadere informatie

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken

Inhoud. Mijn leven. ik regel mijn geldzaken Inhoud Inleiding...3 Hoofdstuk 1 Bewaren...5 Hoofdstuk 2 Administratie...7 Hoofdstuk 3 Inkomsten... 8 Hoofdstuk 4 Uitgaven... 10 Hoofdstuk 5 Sparen... 12 Hoofdstuk 6 Verzekeringen...15 Hoofdstuk 7 Begroting...

Nadere informatie

TIPS VOOR GOEDE ONDERWERPSREGELS BIJ E-MAIL

TIPS VOOR GOEDE ONDERWERPSREGELS BIJ E-MAIL TIPS VOOR GOEDE ONDERWERPSREGELS BIJ E-MAIL MARKETING Een onderwerpsregel is ongelooflijk belangrijk voor succesvolle e-mail marketing. Je onderwerpsregel zorgt ervoor dat je mail sneller gelezen wordt.

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Aanvraagformulier lening

Aanvraagformulier lening Aanvraagformulier lening Waarom dit formulier? Met dit formulier kun je een aanvraag indienen voor een lening bij Cultuur+Ondernemen van minimaal 1.000 tot maximaal 40.000. Kom ik je aanmerking voor een

Nadere informatie

Ondernemen is een vak... bij Hogeschool INHOLLAND Den Haag!

Ondernemen is een vak... bij Hogeschool INHOLLAND Den Haag! Ondernemen is een vak... bij Hogeschool INHOLLAND Den Haag! Ondernemen zie jij het al helemaal voor je? Droom jij van je eigen bedrijf? Of heeft je moeder een bedrijf en wil je dat graag overnemen? Misschien

Nadere informatie

17 valkuilen die je moet vermijden bij telefonische acquisitie

17 valkuilen die je moet vermijden bij telefonische acquisitie Beste lezer, Fijn dat je de moeite hebt genomen om dit e-book te downloaden, met daarin 17 valkuilen die je moet vermijden bij telefonische acquisitie. Veel ondernemers worstelen met het maken van kwaliteitsafspraken

Nadere informatie

2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3

2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3 Inhoud 1 Waarom deze brochure? 2 2 Wie kan een Verklaring arbeidsrelatie aanvragen? 3 3 Hoe vraagt u de verklaring aan? 4 4 Wat staat er in de Verklaring arbeidsrelatie? 4 4.1 De inkomsten behoren tot

Nadere informatie

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus pag.: 1 van 5 Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus Ieder mens heeft een persoonlijke stijl van beïnvloeden. De een is meer gericht op het opbouwen

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn 1 Kaders bij zelfsturing: financieel gezond zijn Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn Financieel

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Een Goede Start met de Belastingdienst

Een Goede Start met de Belastingdienst Een Goede Start met de Belastingdienst Ga alvast naar belastingdienst.nl/starters 14 oktober 2015 Programma Online informatie Administratie Ondernemen en BTW Ondernemen en inkomstenbelasting 2 www.belastingdienst.nl/starters

Nadere informatie

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes?

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? December 2007 / Januari 2008 Door: Marco Bouman, Impulse, Strategie & Marketing Februari 2008 2008 Marco Bouman, alle rechten voorbehouden Het is niet

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP)

Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) Hoofdstuk 18 Extra informatie Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) Het Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) is bedoeld om een medewerker persoonlijk in de gelegenheid te stellen in eigen woorden te vertellen

Nadere informatie