Baten in beeld --- Achtergrondpaper voor het. 6 maart Inhoud

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Baten in beeld --- Achtergrondpaper voor het. 6 maart 2013. Inhoud"

Transcriptie

1 Baten in beeld --- Achtergrondpaper voor het 13 e Clingendael European Health Forum, 6 maart 2013 Inhoud 1. Kosten én baten in beeld Uitgavenbeheersing in de zorg: pijnloze en pijnlijke opties Patiënten over directe en indirecte baten Indirecte baten: impressies uit de recente literatuur Vooraf Diabetes: voorkómen van hypo s en arbeidsverzuim (VS) Vroege behandeling van depressie leidt tot hogere productiviteit en uitgespaarde zorgkosten (Nederland) Minder criminaliteit dankzij ADHD-middelen (Zweden) Weer aan het werk dankzij antiretrovirale middelen (Zuid-Afrika) Indirecte baten in euro s: een voorbeeld Arbeidsgerelateerde baten: we zijn er nog lang niet Conclusies Bijlage 1: Enquêteresultaten TNS-NIPO Bijlage 2: Uitgespaarde zorgkosten door nieuwe geneesmiddelen: wat leren we van econometrisch onderzoek?

2 1. Kosten én baten in beeld De collectief gefinancierde zorguitgaven maken op dit moment ongeveer 10 procent uit van het bruto binnenlands product (BBP). 1 Dat is zo n 60 miljard euro. Per Nederlander, kinderen meegerekend, jaarlijks ruim euro. Voor een gezin met twee kinderen telt dit op tot euro per jaar. Economen verwachten dat de zorguitgaven de komende decennia verder zullen stijgen, tot minstens 15 procent van het BBP in Sommige ramingen komen nog veel hoger uit, tot wel 30 procent van het BBP in Als de zorguitgaven, zoals nu geval is, grotendeels collectief gefinancierd blijven, dan betekent dit een veel hogere belasting- en premiedruk en verdringing van andere productieve overheidsuitgaven zoals onderwijs en infrastructuur. De roep om beheersing van de zorguitgaven zal de komende jaren dan ook luider worden. Om hierbij de juiste keuzes te kunnen maken is een zo compleet mogelijk beeld nodig van de baten van zorg. Alleen dan is immers een goede afweging van kosten en baten mogelijk. Bij de baten van zorg gaat het in de eerste plaats om baten in de vorm van gezondheidswinst, want dat is het hoofdproduct van de gezondheidszorg. Voor de gezondheidszorg als geheel heb ik een aantal jaren gelden becijferd dat de waarde van dit hoofdproduct ruimschoots opweegt tegen de kosten. 2 Dat betekent echter niet dat bij alle zorg de baten de kosten overtreffen. Evenmin sluit dit uit dat de zorg nog doelmatiger kan. Het is aannemelijk dat de gezondheidszorg ook bijproducten oplevert, bijvoorbeeld in de vorm van arbeidsgerelateerde baten. Over de omvang van deze indirecte baten van de zorg is nog weinig bekend, maar hier begint gelukkig verandering in te komen. Recent wetenschappelijk onderzoek laat zien dat goede zorg de kans op (behoud van) werk vergroot en het ziekteverzuim vermindert. Ook zijn er aanwijzingen dat goede gezondheidszorg (bijvoorbeeld de juiste medicatie) het beroep op 1 Het cijfer van 10 procent van het BBP is gebaseerd op de definitie van het Budgettair Kader Zorg (BKZ). Ook het CPB komt voor 2011 op 10 procent van het BBP (zie bijvoorbeeld de Macro Economische Verkenning 2012). Het Centraal Bureau voor de Statistiek komt op een nog veel hoger percentage: volgens het CBS belopen de zorguitgaven bijna 15 procent van het BBP. De oorzaak van dit verschil is dat het CBS een veel ruimere definitie van de zorg hanteert. Zo rekent het CBS ook kinderopvang, sociaal cultureel werk, ARBO-diensten en de opvang van asielzoekers tot de zorg. De BKZ-definitie sluit veel beter aan bij internationaal gangbare definities van de zorg. 2 Zie Marc Pomp, Een beter Nederland: de Gouden Eieren van de Gezondheidszorg, Balans,

3 mantelzorg verkleint, waardoor mantelzorgers meer deelnemen aan betaalde arbeid. Dit paper presenteert een aantal aansprekende voorbeelden van recent onderzoek naar deze indirecte baten van de zorg. Allereerst gaat de volgende paragraaf nader in op de context van kosten/baten-analyses in de zorg. 2. Uitgavenbeheersing in de zorg: pijnloze en pijnlijke opties 3 Het kabinet wil beslissingen over het basispakket in de toekomst meer dan nu het geval is baseren op een vergelijking van kosten en baten. In de terminologie van gezondheidseconomen: het criterium kosteneffectiviteit gaat een grotere rol spelen. Het kabinet verwacht dat dit zal resulteren in forse besparingen op de zorguitgaven. Bij dit kabinetsvoornemen zijn twee kanttekeningen te plaatsen. Allereerst vormen de uitgaven aan de curatieve zorg niet het probleem als het gaat om de hoge zorguitgaven. Uit OESO-cijfers blijkt dat Nederland vrij sober is wat betreft de uitgaven aan de curatieve zorg (zie onderstaande figuur). We geven daarentegen relatief veel uit aan de langdurige zorg. Het ligt daarom voor de hand de beleidsmaatregelen primair te richten op uitgavenbeheersing in de langdurige zorg. 3 Pijnlijk of pijnloos voor de patiënt. Pijnloze opties voor de patiënt kunnen nog steeds pijnlijk zijn voor zorgaanbieders in de zin van inkomensderving. Dat is echter niet iets waar het beleid zich druk om hoeft te maken. De zorg is voor de patiënt, niet voor de zorgaanbieder. 3

4 De tweede kanttekening betreft pakketverkleining in vergelijking met andere maatregelen. Een forse pakketverkleining zal voor veel patiënten pijnlijk zijn. Zij moeten dan immers meer zelf gaan betalen, zich gaan bijverzekeren via de aanvullende polis, of afzien van (in een aantal gevallen) zinnige zorg. Daarom verdient het de voorkeur om in te zetten op maatregelen die bijdragen aan uitgavenbeheersing maar zonder negatieve effecten op kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg. De volgende kansrijke maatregelen voldoen aan dit criterium: 1. terugdringen van praktijkvariatie 2. verhogen van doelmatigheid 3. substitutie naar de 1 e lijn als dat goedkoper is 4. generieke substitutie 3. Patiënten over directe en indirecte baten Hoe kijken patiënten zelf aan tegen de (directe en indirecte) baten van hun geneesmiddelen? Om hier een beeld van te krijgen heeft TNS-NIPO in opdracht van AMCHAM in januari 2013 een enquête uitgevoerd onder een panel van ruim 1137 respondenten, waaronder 813 chronisch zieken. De enquête bevatte onder meer de volgende stellingen: 4

5 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik. 1 Me lichamelijk ziek voelen 2 Minder last hebben van bijwerkingen 3 Pijn hebben \ meer pijn hebben 4 Me psychisch minder goed voelen 5 Mindere kwaliteit van leven hebben 6 Niet meer leven 7 Een minder goed liefdesleven hebben 8 Meer moeite hebben met huishoudelijk werk 9 Niet goed voor mijn kinderen kunnen zorgen 10 Meer zorg nodig hebben 11 Niet of minder kunnen deelnemen aan betaalde arbeid* 12 Me vaker ziek moeten melden* 13 Niet (of minder) kunnen sporten * Alleen ingevuld door chronisch zieken met een baan, N=283 Respondenten hebben geantwoord op basis van een vijf-punts-schaal: 1 helemaal mee 2 grotendeels mee 3 4 grotendeels niet mee 5 helemaal niet mee Bijlage 1 bevat een grafische samenvatting van de antwoorden van de respondenten. Om de grafieken overzichtelijk te houden is de vijf-punts-schaal ingedikt tot een drie-punts-schaal, waarbij 1 en 2, en 4 en 5 zijn samengevoegd: on 5

6 De grafieken geven steeds de absolute aantallen respondenten (ongewogen). Door absolulate aantallen te presenteren (in plaats van procenetn), ziet de lezer ook meteen dat de meeste chronisch zieken tot de 60+ categorie behoren. Een blik op de grafieken in bijlage 1 maakt duidelijk dat veel mensen met een chronische aandoening menen dat hun geneesmiddelen de kwaliteit van leven heeft verbeterd. Veel werkenden met een chronsiche aandoeningen verwachten bovendien dat zij zonder hun geneesmiddelen minder zouden deelnemen aan betaalde arbeid en zich vaker ziek zouden hebben moeten melden. Ook verwachten veel respondenten dat zij zonder geneesmiddelen vaker zorg nodig zouden hebben gehad. Het geheel overziend vormen de enquêteresultaten een goede illustratie van de diversiteit aan directe en indirecte baten van geneesmiddelen. 4. Indirecte baten: impressies uit de recente literatuur 4.1. Vooraf Deze paragraaf presenteert een aantal uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek naar de indirecte baten van (veelal farmacologische) zorg. De selectie van voorbeelden is gebaseerd op een literatuursearch voor de genoemde aandoeningen. Naast deze aandoenings-specifieke voorbeelden is er ook een econometrische literatuur over het effect van nieuwe geneesmiddelen (doorgaans niet uitgesplitst naar aandoening) op uitgespaarde zorgkosten elders in de zorg. Deze literatuur leidt niet tot eenduidige uitkomsten, vermoedelijk vanwege methodologische problemen en tekortkomingen in het achterliggende datamateriaal. Bijlage 2 gaat hier nader op in. 6

7 4.2. Diabetes: voorkómen van hypo s en arbeidsverzuim (VS) Een veelvoorkomend probleem bij diabetes is zogeheten hypoglykemie of kortweg hypo. Een hypo is het gevolg van een te lage bloedglucosespiegel. Insuline en tabletten die de insuline-afgifte stimuleren kunnen een hypo uitlokken. Een hypo uit zich onder meer in de vorm van vermoeidheid, transpireren en duizeligheid. In ernstige gevallen leidt een hypo tot een (levensgevaarlijk) coma. Moderne insuline-preparaten en andere moderne middelen verkleinen de kans op een hypo. De lichamelijke klachten waaronder vermoeidheid die het gevolg zijn van een hypo maken het aannemelijk dat hypo s ook leiden tot meer arbeidsverzuim en lagere productiviteit. Het beschikbare onderzoek ondersteunt deze hypothese. Brod et al. (2011) 4 hebben voor vier landen het effect van Non-Severe Hypoglycemic Events (NSHE) op arbeidsverzuim verzuim onderzocht. Een NSHE is een hypo maar niet zo ernstig is dat direct hulp nodig is. Onderstaande grafiek vat hun bevindingen samen. De belangrijkste conclusie is dat in ongeveer 1 op de 5 hypo s tot arbeidsverzuim leidt. HYPO S LEIDEN TOT MEER VERZUIM Van alle respondenten met een NSHE de afgelopen maand: % dat zich hierdoor ziek heeft gemeld op het werk NSHE tijdens werktijd NSHE buiten werktijd NSHE 's nachts Totaal VS VK Duitsland Frankrijk Bron: Brod et al Brod et al. The Impact of Non-Severe Hypoglycemic Events on Work Productivity and Diabetes Management, Value Health 2011;14:

8 Uit ander onderzoek is bekend dat de juiste medicatie de kans op een hypo kan verkleinen. Een voorbeeld van dergelijk onderzoek is samengevat in onderstaande figuur. DE JUISTE GENEESMIDDELEN LEIDEN TOT MINDER HYPO S Bron: Hermansen et al. Diabetes Care 2006;29: Een gerelateerd onderzoek rond dit thema is Shelton Brown et al. (2011). 5 Zij hebben onderzocht of beter diabetesmanagement leidt tot meer deelname en hogere productiviteit. Hun belangrijkste conclusies luiden als volgt: If the A1C level for an adult with diabetes fell by 10% due to better diabetes management, the likelihood of working increased by 0.44%. En: For men, a 10% reduction in blood sugar levels raised log wages by 0.62%. Bij de interpretatie van deze resultaten is van belang dat de gemiddelde Hba1c-waarde van de mannen in hun onderzoek ruim 9 was. De streefwaarde in Nederland bij diabetespatiënten is 7%. Een daling van 9% naar 7% is een daling van 30%. Goed diabetesmanagement levert bij de deelnemers 5 H. Shelton Brown et al., Diabetes and Employment Productivity: Does Diabetes Management Matter? Am J Manag Care. 2011;17(8): ). Zie ook Leiter LA, Yale JF, Chiasson JL, et al. Assessment of the impact of fear of hypoglycemic episodes on glycemic and hypoglycemia management. Can J Diabetes. 2005;29:

9 aan het onderzoek van Shelton Brown et al. (2011) dan 1,3% extra arbeidsparticipatie op, plus een productiviteitsstijging van bijna 2% Vroege behandeling van depressie leidt tot hogere productiviteit en uitgespaarde zorgkosten (Nederland) Onderzoek van Smit et al. (2006) richt zich op vroege detectie en preventieve behandeling van subklinische depressie. 7 Smit et al. rekruteerden hiertoe proefpersonen in de wachtkamer van een huisarts. Doel van deze studie was om te onderzoeken of het mogelijk is om het ontstaan van depressieve stoornissen te voorkómen. Alle patiënten die de huisarts bezochten, werden gescreend in de wachtkamer. In totaal werden 3825 patiënten gescreend, van wie er 216 met een subklische depressie gerandomiseerd verdeeld werden over de interventiegroep (begeleide zelfhulp met telefonische ondersteuning) of een controlegroep (gebruikelijke zorg). In dit geval is gebruikelijke zorg waarschijnlijk (de auteurs laten zich hier niet over uit) hetzelfde als niets doen tot het moment dat de patiënt een depressieve stoornis heeft ontwikkeld. Smit et al. (2011) vatten de uitkomsten als volgt samen: Primary care patients with subthreshold depression benefited from minimal contact psychotherapy as it reduced the risk of developing a full-blown depressive disorder from 18% to 12%. Voor ons doel is relevant dat gedurende de meetperiode de kosten van de interventie (gemiddeld 423 euro) ruimschoots werden goedgemaakt door a. besparingen op andere zorguitgaven en b. de 6 In een ander onderzoek rapporteren Tunceli et al. (2007) effecten van HbA1c op verzuim.6 Hun conclusie luidt als volgt:..employed men and women with A1C>10% lost an additional 5.4 h (P < 0.05) and 4.4 h (P < 0.01), respectively, in the past 4 weeks. Ook hier geldt dat moderne diabeteszorg help om de HbA1c waarde te verlagen, en dus bijdraagt aan een lager ziekteverzuim. Tunceli, K. et al., 2007, Glycemic Control and Absenteeism Among Individuals With Diabetes Diabetes Care May : Smit, F. et al., Cost-effectiveness of preventing depression in primary care patients: a Randomised trial, Journal of Psychiatry (2006), 188, Bij subklinische depressies zijn er depressieve klachten zonder dat voldaan is aan de criteria voor een depressieve stoornis. Zie ook Cuijpers, P. en F. Smit, Subklinische depressie: een klinisch relevante conditie?, Tijdschrift voor Psychiatrie, 2008, vol. 50 no. 8. 9

10 monetaire waarde van meer deelname aan betaalde arbeid en hogere productiviteit op het werk (zie onderstaande tabel). Per saldo leverde de interventie netto een besparing op te opzichte van gebruikelijke zorg van bijna 2000 euro. Annual per capita cost ( ) Experimental group (E) Control group (C) Difference (E C) Mean (s.e.) Mean (s.e.) Diff. (s.e.) P Direct medical costs Intervention GP Antidepressants Other medical Direct non-medical costs Indirect non-medical costs Work loss Work cut-back Domestic Total cost Bron: Smit et al

11 4.4. Minder criminaliteit dankzij ADHD-middelen (Zweden) 8 In een recent artikel laten Lichtenstein et al. (2012) zien dat ADHD-patiënten minder vaak crimineel gedrag vertonen als zij geneesmiddelen tegen ADHD gebruiken. 9 Het onderzoek is gebaseerd op gegevens over 25,656 patiënten in de periode De resultaten zijn grafisch weergegeven in onderstaande grafiek. Het volgende citaat vat de conclusies van de onderzoekers samen: As compared with nonmedication periods, among patients receiving ADHD medication, there was a significant reduction of 32% in the criminality rate for men [...] and 41% for women. [ ]These findings raise the possibility that the use of medication reduces the risk of criminality among patients with ADHD. MINDER CRIMINALITEIT DOOR ADHD-MIDDELEN, ZWEDEN Bron: Lichtenstein et al., Ander onderzoek laat zien dat ADHD leidt tot slechtere arbeidsmarktuitkomsten op latere leeftijd. Zie Jason Fletcher, The Effects Of Childhood ADHD On Adult Labor Market Outcomes, Health Econ. (2013), epub ahead of print. 9 Paul Lichtenstein et al., Medication for Attention Deficit Hyperactivity Disorder and Criminality, N Engl J Med 2012; 367: , November 22,

12 4.5. Weer aan het werk dankzij antiretrovirale middelen (Zuid-Afrika) In een onderzoek op basis van Zuid-Afrikaanse gegevens laten Bor et al. (2012) zien dat het gebruik van antiretrovirale middelen door HIV-patiënten leidt tot vrijwel volledige terugkeer naar de arbeidsmarkt. 10 Zie onderstaande figuur. HERSTEL VAN DEELNAME AAN BETAALD WERK BIJ HIV-PATIËNTEN, ZUID-AFRIKA Bron: Bor et al Bor et al. In A Study Of A Population Cohort In South Africa, HIV Patients On Antiretrovirals Had Nearly Full Recovery Of Employment, Health Aff 2012;31:

13 5. Indirecte baten in euro s: een voorbeeld Voor een volledige kosten/baten analyse moeten we niet alleen wat de baten van zorg zijn in termen van gezondheid, arbeidsparticipatie, vermeden zorgkosten etc. We moeten deze baten ook kunnen waarderen in euro s. Pas dan is het immers mogelijk te bepalen of de kosten de baten overtreffen. Door verschillende onderzoeksresultaten uit de (internationale) literatuur te combineren, aangevuld met een aantal plausibele aannames, is het vaak mogelijk dit te doen. Dat levert geen harde cijfers op, maar wel een bruikbare indicatie. Bij wijze van illustratie presenteert deze paragraaf de resultaten van een case study over de directe en indirecte baten van nieuwe geneesmiddelen bij reumatische artritis. Het betreft zogeheten biologicals (met name TNF-alfaremmers). Het voorbeeld is ontleend aan een later dit jaar te publiceren onderzoek voor Nefarma. Reumatische artritis (RA) is een aandoening waarbij gewrichten chronisch ontstoken zijn. Het klassieke ziekteverloop is chronisch en veelal progressief, met onomkeerbare gewrichtsschade. In Nederland lijden een kleine mensen aan de aandoening, waarvan ongeveer 60% jonger is dan 65 jaar. Voor de toekomst wordt een stijging van het aantal patiënten verwacht als gevolg van bevolkingsgroei en vergrijzing. Patiënten met RA komen in aanmerking voor behandeling met een biological indien zij onvoldoende reageren op oudere, goedkopere geneesmiddelen. Dat succesvolle behandeling van RA bij een deel van de patiënten bijdraagt aan deelname aan betaalde arbeid en verminderd verzuim is aannemelijk, omdat een substantieel deel van de patiënten jonger is dan 65 jaar. Zie onderstaande grafiek. AANTAL PATIËNTEN MET RA NAAR LEEFTIJD mannen vrouwen Bron: Gommer AM (RIVM), Poos MJJC (RIVM). Reumatoïde artritis (RA): prevalentie, incidentie en sterfte naar leeftijd en geslacht. In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. 13

14 waarde in euro's Onderstaande figuur brengt de verschillende baten van de behandeling van RA met biologicals in beeld. Het betreft steeds de gemiddelde baten in euro s per gebruiker van biologicals, dus inclusief gebruikers ouder dan 65 jaar. De directe baten in de vorm van gezondheidswinst zijn het grootst ( QALY-winst, waarbij QALY staat voor quality adjusted life year). Maar de indirecte baten, vooral in vorm van arbeidsgerelateerde baten, zijn ook substantieel. DIRECTE EN INDIRECTE BATEN BIOLOGICALS BIJ REUMATOÏDE ARTRITIS 10,000 8,000 6,000 4,000 2,000 0 QALY-w inst patient Arbeidsmarktbaten Bespaarde zorgkosten Arbeidspart. mantelzorg QALY-w inst mantelzorg Bron: Later dit jaar te verschijnen rapport voor Nefarma 14

15 6. Arbeidsgerelateerde baten: we zijn er nog lang niet De voorbeelden in de vorige twee paragrafen maken duidelijk dat de zorg nu al substantieel bijdraagt aan het verminderen van arbeidsverzuim en het bevorderen van het arbeidsaanbod. Toch zijn we er nog lang niet. Chronische aandoeningen resulteren nog steeds in grote economische kosten in de vorm van meer verzuim en minder deelname aan betaalde arbeid. Wat betreft verzuim: recent hebben De Graaf et al. (2011) 11 op basis van een representatieve steekproef van ruim werkenden de kosten van verzuim bij chronische somatische en psychische aandoeningen in beeld gebracht. De totale kosten waren volgens deze schatting ruim 7 miljard euro in het peiljaar En dit betreft alleen tijdelijke verzuim en het productiviteitsverlies van mensen met een baan. Er zijn ook mensen die door hun aandoening(en) helemaal geen baan hebben. Schattingen hiervan bij twee chronische aandoeningen diabetes en depressie, aandoeningen die veel mensen treffen in de arbeidsgerelateerde leeftijd (jonger dan 65) staan in onderstaande tekstkaders. Maatschappelijke kosten lagere arbeidsparticipatie door diabetes Poortvliet et al. (2007) citeren onderzoek waaruit de volgende cijfers naar voren komen: Arbeidsparticipatie en arbeidsongeschiktheid, jaar Mensen met diabetes Algemene bevolking Arbeidsparticipatie 40% 63% Arbeidsongeschiktheid 27% 9% Bron: Poortvliet et al., Als deze cijfers een causaal effect weergeven, dan betekent dit een zeer fors verlies aan arbeidsparticipatie. In de arbeidsgerelateerde leeftijdsgroepen hebben 300 duizend personen diabetes (type I of II). 13 Als deze personen ruim 20% minder vaak deelnemen aan betaalde arbeid, dan betekent dit een verlies van 60 duizend productieve jaren als we uitgaan van voltijdsbanen. Bij een modaal inkomen (op dit moment euro per jaar) vertegenwoordigt dit een economische waarde van 2 miljard euro per jaar. 11 De Graaf, M. et al., Verzuim door psychische en somatische aandoeningen bij werkenden: Resultaten van de Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2 (NEMESIS-2), Trimbos Instituut Utrecht, Poortvliet, M. et al. (2007), Diabetes in Nederland: Omvang, risicofactoren en gevolgen, nu en in de toekomst, RIVM Rapport / Bron: CBS Statline. 15

16 Maatschappelijke kosten lagere arbeidsparticipatie door depressie Meijer et al. (2006) rapporteren dat van de 992 duizend mensen die in 2002 arbeidsongeschikt waren (WAO, WAZ en Wajong), ongeveer 53 duizend de diagnose depressieve episode hadden gekregen; dat is 5% van het totaal.14 Gewaardeerd tegen een modaal inkomen (33 000) betekent dit in euro s van nu een maatschappelijke kostenpost van ruim 1,7 miljard euro. 7. Conclusies Goede (o.a. farmaceutische) zorg levert niet alleen gezondheidswinst op, maar ook een breed scala aan indirecte baten: Meer deelname aan betaalde arbeid Hogere productiviteit op het werk Minder arbeidsverzuim Uitgespaarde zorgkosten Minder overbelaste mantelzorgers Meer menselijk kapitaal Minder criminaliteit Een recente enquête door TNS-NIPO onder patiënten met chronische aandoeningen maakt het aannemelijk dat deze baten reëel zijn. Recent wetenschappelijk onderzoek bevestigt dit voor aandoeningen als HIV, reuma, ADHD, depressie, diabetes. We kunnen deze indirecte baten (in ieder geval voor een deel) uitdrukken in euro s. Dat maakt een complete kosten/batenanalyse van nieuwe geneesmiddelen en andere vormen van zorg mogelijk. Er zijn sterke aanwijzingen dat de indirecte baten fors zijn, en soms zelfs de uitgaven aan een middel helemaal rechtvaardigen. Deze conclusie is van belang in het licht van het kabinetsvoornemen om pakketbeslissingen in de toekomst meer dan nu het geval is te baseren op een vergelijking van kosten en baten. In de 14 Meijer, S. et al. (2006), Gezond verstand: Evidence-based preventie van psychische stoornissen. 16

17 terminologie van gezondheidseconomen: het criterium kosteneffectiviteit gaat een grotere rol spelen bij pakketbeslissingen. Voor juiste keuzes over toelating van zorg is het dan belang dat zowel de directe als de indirecte baten op de juiste wijze worden meegenomen bij pakketbeslissingen. Op dit moment gebeurt dit onvoldoende, deels door het ontbreken van voldoende empirische onderbouwing van de indirecte baten. 17

18 Bijlage 1: Enquêteresultaten TNS-NIPO Deze bijlage bevat een grafische weergave van de in paragraaf 0 beschreven TNS-NIPO enquête. Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik niet meer leven x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 18

19 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik een mindere kwaliteit van leven hebben x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 19

20 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik me psychisch minder goed voelen x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on 100 *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 20

21 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik meer zorg nodig hebben x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 21

22 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik niet goed voor mijn kinderen kunnen zorgen x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 22

23 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik niet kunnen werken x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 23

24 Als ik geen medicijnen zou gebruiken, zou ik me vaker ziek moeten melden op mijn werk x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 24

25 Als ik geen medicijnen zou gebruiken, zou ik niet of minder kunnen sporten x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on 100 *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNO-NIPO 25

26 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik meer moeite hebben met huishoudelijk werk x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 26

27 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik me lichamelijk ziek voelen x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand reuma artrose on on on hoge bloeddruk 100 ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 27

28 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik een minder goed liefdesleven hebben x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on 100 kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNS-NIPO 28

29 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik meer pijn hebben x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNO-NIPO 29

30 Zonder mijn huidige geneesmiddelen zou ik minder last hebben van bijwerkingen x-as: aantal personen* hart- en v aat diabetes astma copd on on on kanker psy chische aand. reuma artrose on on on hoge bloeddruk ov erige chr zktn on on *Respondenten hebben soms meerdere chronische aandoeningen Bron: TNO-NIPO 30

31 Bijlage 2: Uitgespaarde zorgkosten door nieuwe geneesmiddelen: wat leren we van econometrisch onderzoek? Eerder onderzoek van de Amerikaanse onderzoeker (en eerdere Clingendael-spreker) Frank Lichtenberg lijkt uit te wijzen dat innovatieve geneesmiddelen zeer forse besparingen op zorgkosten elders opleveren. 15 In een artikel uit 1996 kwam hij zelfs tot de conclusie dat elke dollar uitgegeven aan nieuwe geneesmiddelen netto ruim 2 dollar aan besparingen oplevert elders in de zorg: A 1$ increase in pharmaceutical expenditure is associated with a $3.65 reduction in hospital care expenditure (ignoring any indirect cost of hospitalization), but it may also be associated with a $154 increase in expenditure on ambulatory care. In een later artikel (2009) komt hij op basis van nieuwere gegevens, ditmaal uitsluitend voor de behandeling van hart- en vaatziekten, tot een soortgelijke conclusie: 16 The estimates also indicate that the use of newer cardiovascular drugs has reduced the average length of stay and the age-adjusted cardiovascular mortality rate, but not the number of potential years of life lost due to cardiovascular disease before age 70 per population. The estimates indicate that if drug vintage had not increased during , hospitalization and mortality would have been higher in We estimate that per capita expenditure on cardiovascular hospital stays would have been 70% ($89) higher in 2004 had drug vintage not increased during Per capita expenditure on cardiovascular drugs would have been lower in 2004 had drug vintage not increased during However, our estimate of the increase in expenditure on cardiovascular hospital stays is about 3.7 times as large as our estimate of the reduction in per capita expenditure for cardiovascular drugs that would have occurred ($24). 15 Lichtenberg, F. R. 1996, Do (More and Better) Drugs Keep People out of Hospitals? American Economic Review 86 (2): Lichtenberg, F. R. Are the Benefits of Newer Drugs Worth Their Cost? Evidence from the 1996 MEPS. Health Affairs 20 (5): Lichtenberg, F. R Benefits and Costs of Newer Drugs: An Update. Working Paper National Bureau of Economic Research. Zie ook: Civan, A, et al. The effect of newer drugs on health spending: do they really increase the costs? Health Econ May;19(5): Frank Lichtenberg, Have newer cardiovascular drugs reduced hospitalization? Evidence from longitudinal country-level data on 20 OECD countries, health econ. 18: (2009). 31

BATEN IN BEELD. Als we gaan kiezen in de curatieve zorg, dan graag op basis van alle kosten en baten

BATEN IN BEELD. Als we gaan kiezen in de curatieve zorg, dan graag op basis van alle kosten en baten BATEN IN BEELD Als we gaan kiezen in de curatieve zorg, dan graag op basis van alle kosten en baten Clingendael Health Forum / 6 maart 2013 Eigenlijk heb ik maar 10 minuten Vooraf I: big farma = boeven?

Nadere informatie

Baten in beeld. Laten we ons niet arm rekenen --- Clingendael European Health Forum 2013 Snijden in de zorg: gaan we delen of kiezen?

Baten in beeld. Laten we ons niet arm rekenen --- Clingendael European Health Forum 2013 Snijden in de zorg: gaan we delen of kiezen? Baten in beeld Laten we ons niet arm rekenen --- Clingendael European Health Forum 2013 Snijden in de zorg: gaan we delen of kiezen? 6 maart 2013 1. 2. 3. 4. Kosten én baten in beeld... 2 Uitgavenbeheersing

Nadere informatie

Zes casestudies ARBEIDSBATEN EN UITGESPAARDE ZORGKOSTEN DOOR INNOVATIEVE GENEESMIDDELEN. Marc Pomp. Marc Pomp. Borstkanker. Hypertensie.

Zes casestudies ARBEIDSBATEN EN UITGESPAARDE ZORGKOSTEN DOOR INNOVATIEVE GENEESMIDDELEN. Marc Pomp. Marc Pomp. Borstkanker. Hypertensie. ARBEIDSBATEN EN UITGESPAARDE ZORGKOSTEN DOOR INNOVATIEVE GENEESMIDDELEN Borstkanker Marc Pomp ARBEIDSBATEN EN UITGESPAARDE ZORGKOSTEN DOOR INNOVATIEVE GENEESMIDDELEN Zes casestudies Hypertensie Diabetes

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Investeren in geestelijke gezondheid op de werkvloer, loont dat?

Investeren in geestelijke gezondheid op de werkvloer, loont dat? Investeren in geestelijke gezondheid op de werkvloer, loont dat? Lieven Annemans Universiteit Gent Maart 2016 Two views in health economics Health care as a cost Health care as an investment Annual growth

Nadere informatie

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Risico-indicatoren voor angst en depressie: hoe nu verder?

Risico-indicatoren voor angst en depressie: hoe nu verder? Risico-indicatoren voor angst en depressie: hoe nu verder? Filip Smit Trimbos-instituut, Centrum Preventie en Vroege Interventie Vrije Universiteit, Vakgroep Klinische Psychologie NKOP symposium 14 december

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Is valpreventie kosteneffectief?

Is valpreventie kosteneffectief? Is valpreventie kosteneffectief? Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be Maart 2014 1 Reactie van de overheden op de crisis Jaarlijkse

Nadere informatie

Mentaal Kapitaal. Jan A. Walburg. Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge

Mentaal Kapitaal. Jan A. Walburg. Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge Mentaal Kapitaal Jan A. Walburg Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge VERMOGEN VAN NEDERLAND 1900 VERMOGEN VAN NEDERLAND 2012 ONS BREIN IS DE POLDER VAN VANDAAG VROEGER DIJKEN

Nadere informatie

Is onze zorg over De Zorg een terechte zorg?

Is onze zorg over De Zorg een terechte zorg? Is onze zorg over De Zorg een terechte zorg? 09-04-2013 Peter Spaans Achmea, partner van de Unie KBO 1 De zorg is feitelijk zeer succesvol.. 2 2 3 3 3 Nederlanders leven langer gezond Mede dankzij betere

Nadere informatie

Zorg voor geest kost nog steeds het meest

Zorg voor geest kost nog steeds het meest Zorg voor geest kost nog steeds het meest Publicatiedatum: 28-11-2013 In is 19,6 miljard euro uitgegeven voor de behandeling van psychische stoornissen, 22% van de totale uitgaven voor zorg en welzijn

Nadere informatie

Workshop. Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid. 1 Nederlands Congres Volksgezondheid 11 april 2012 Amsterdam

Workshop. Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid. 1 Nederlands Congres Volksgezondheid 11 april 2012 Amsterdam Workshop Investeren in kosteneffectieve interventies Van Wetenschap naar Beleid 1 Programma Welkom Heleen Hamberg, RIVM-VTV Presentatie: Wat zijn economische evaluaties? Paul van Gils, RIVM-PZO Presentatie:

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Wim Groot & Henriette Maassen van den Brink In samenwerking met Annelies Notenboom, Karin Douma en Tom Everhardt, APE Den Haag

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Casper Schoemaker & Nancy Hoeymans 29 november 2007. Kwaliteit van leven en kosteneffectiviteitsonderzoek

Casper Schoemaker & Nancy Hoeymans 29 november 2007. Kwaliteit van leven en kosteneffectiviteitsonderzoek Casper Schoemaker & Nancy Hoeymans 29 november 2007 Kwaliteit van leven en kosteneffectiviteitsonderzoek Structuur presentatie 1. Imago psychische stoornissen en GGZ 2. Beproefde argumenten in politiek

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Toegankelijkheid van fysiotherapie

Toegankelijkheid van fysiotherapie Toegankelijkheid van fysiotherapie Representatief onderzoek onder reumapatiënten Uitgevoerd door GfK Nederland in opdracht van het Reumafonds Juni 2014 Inhoud Achtergrond Resultaten Onderzoeksverantwoording

Nadere informatie

impact from intervention strategies A case example from the baking industry

impact from intervention strategies A case example from the baking industry Prospective evaluation of the health impact from intervention strategies A case example from the baking industry Samenwerking Nick Warren, Health and Safety Laboratory Dick Heederik, IRAS, Utrecht University

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings

Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS. New Class Warnings HMG-CoA Reductase Inhibitors and safety the risk of new onset diabetes/impaired glucose metabolism Final SmPC and PL wording agreed by PhVWP December 2011 Doc.Ref.: CMDh/PhVWP/042/2012 January 2012 SUMMARY

Nadere informatie

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Rudy Douven en Hein Mannaerts Ingezonden brief naar aanleiding van Is de Zorgverzekeringswet een succes? In TPEdigitaal 4(1) pp. 1-24 Wynand van

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen

Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen Factsheet gezondheid van vrouwen en mannen Aandeel vrouwen en mannen dat in het afgelopen jaar last heeft gehad van de 10 meest voorkomende langdurige aandoeningen/ziekten bij vrouwen*, 2011/2012 1 migraine

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit Mariëtte de Rooij Inhoud Artrose en comorbiditeit Aangepaste oefentherapie bij comorbiditeit Resultaten pilot studie Voorbeeld Conclusie Randomized

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Arbeidsongeschiktheid onder zelfstandigen in Nederland: de feiten op een rij

Arbeidsongeschiktheid onder zelfstandigen in Nederland: de feiten op een rij Arbeidsongeschiktheid onder zelfstandigen in Nederland: de feiten op een rij Laura Spierdijk University of Groningen May 2016 Inleiding (1) Zelfstandigen zijn sinds augustus 2004 niet meer verplicht verzekerd

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

PreventieKompas. HRM 2.0 in Contact Centers. Dr. Marnix Hoppener

PreventieKompas. HRM 2.0 in Contact Centers. Dr. Marnix Hoppener PreventieKompas Mooi weer spelen of een zonnebril opzetten? HRM 2.0 in Contact Centers Dr. Marnix Hoppener Gezonde geest Gemotiveerd en Productief op werkplek Het beste uit je mensen halen Individu Organisatie

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Veerkracht in een bedrijf.

Veerkracht in een bedrijf. Veerkracht in een bedrijf. Workshop congres positieve psychologie Ede, 15 april, 2016. Prof. Dr. Jan A. Walburg Bij mentaal kapitaal onder druk. BEHANDELEN BESCHERMEN INVESTEREN WERK Psychische problemen

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Chemotherapie en stolling

Chemotherapie en stolling Chemotherapie en stolling Therapie, preventie en risicofactoren Karen Geboes UZ Gent 4 december 2015 Avastin en longembolen: hoe behandelen en Avastin al dan niet verder? Chemotherapie en stolling: Therapie,

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten

Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten CBM-I bij Faalangst in een Studentenpopulatie 1 Cognitieve Bias Modificatie van Interpretatiebias bij Faalangstige Studenten Cognitive Bias Modification of Interpretation Bias for Students with Test Anxiety

Nadere informatie

Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek

Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek Invloed van aannames in modellen van kosteneffectiviteit onderzoek Paul van Gils Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) Centrum Voeding, Preventie en Zorg Afdeling Kwaliteit van Zorg en Gezondheidseconomie

Nadere informatie

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten

Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten Kankerzorg, investeren in goede uitkomsten dr. Ronald Spanjers, raad van bestuur, IKNL ir. Steven Lugard, CEO, Performation Dorien de Groot - van de Kreeke MSc MBA, Novivena 1 waarom 2 kanker 3 D(n)OT

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

30-5-2012. Gezond en vitaal langer doorwerken?! Programma. Inleiding. Inleiding

30-5-2012. Gezond en vitaal langer doorwerken?! Programma. Inleiding. Inleiding Programma Gezond en vitaal langer doorwerken?! Allard van der Beek Hoogleraar Epidemiologie van Arbeid & Gezondheid Afdeling Sociale Geneeskunde,, EMGO + Instituut Onderzoekscentrum Body@Work TNO-VU/ VU/VUmcVUmc

Nadere informatie

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga

Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Prediabetes : ontwikkelt iedereen diabetes? Wie screenen en hoe? C. De Block Endocrinologie-Diabetologie Voorzitter Diabetes Liga Inhoudsweergave Wie is at risk & Diagnose Prevalentie Klinisch belang van

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

De zorgmiljarden in de Miljoenennota

De zorgmiljarden in de Miljoenennota De zorgmiljarden in de Miljoenennota HEAD CONGRES 2016 Houten, 9-10 Juni Richard Doornbosch Plv directeur Macro-Economische Vraagstukken en Arbeidsmarkt It is not a solution, if its not affordable Dr davis

Nadere informatie

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*)

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) L.P. Feld / J.G. Matsusaka (2003), Budget Referendums and Government Spending: Evidence from Swiss Cantons,

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Advance Care Planning toepassen in de ouderenzorg. Prof dr J.J.M. van Delden Julius Centrum, afd medical humanities UMC Utrecht

Advance Care Planning toepassen in de ouderenzorg. Prof dr J.J.M. van Delden Julius Centrum, afd medical humanities UMC Utrecht Advance Care Planning toepassen in de ouderenzorg Prof dr J.J.M. van Delden Julius Centrum, afd medical humanities UMC Utrecht Advance Care Planning a voluntary formalized process of discussion and review

Nadere informatie

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk Veerkracht en betrokkenheid aan het werk 1st Nederlandse conferentie positieve psychologie Jan Auke Walburg Linda Bolier www.trimbos.nl VERMOGEN VAN NEDERLAND 2013 Mentale stoornissen Geen gezondheidsprobleem

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Een business case voor de implementatie van SNOMED CT. Dr. Ir. Ronald Cornet Dr. Nicolette de Keizer Klinische Informatiekunde AMC

Een business case voor de implementatie van SNOMED CT. Dr. Ir. Ronald Cornet Dr. Nicolette de Keizer Klinische Informatiekunde AMC Een business case voor de implementatie van SNOMED CT Dr. Ir. Ronald Cornet Dr. Nicolette de Keizer Klinische Informatiekunde AMC Stelling 1 Ik vind dat zorgverleners te veel tijd kwijt zijn aan administratie

Nadere informatie

ERGOTHERAPIE NA UITVAL WEGENS DEPRESSIE

ERGOTHERAPIE NA UITVAL WEGENS DEPRESSIE ERGOTHERAPIE NA UITVAL WEGENS DEPRESSIE Dr. Hiske Hees Psycholoog Afdeling Stemmingsstoornissen AMC Psychiatrie 20 maart 2013 Depressie Veelvoorkomend:11-21% Recidiverend: 50-90% Ernstige beperkingen in

Nadere informatie

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen

Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Verschillendedesigns beantwoorden verschillende vragen Zelf echo s uitvoeren bij IVF Hoe betrouwbaar zijn de beelden? Hoe vaak worden vrouwen zwanger? Hoe voelende koppelszicherbij? Watkosthet? 1 Hoe betrouwbaar

Nadere informatie

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s door B. van der Goot, R.A. van der Pol en V.M. Vladár Rivero Samenvatting In mei 1990 vond een onderzoek plaats naar de

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona

Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Behandeling van eerste psychose (waar de richtlijn niet over spreekt) Dr H.J. Gijsman, psychiater Hoofd Zorgprogramma Psychose Pro Persona Environment Genotype Phenotype Omgeving Gen Psychose Omgeving

Nadere informatie

Eelco Over Talitha Feenstra Boukje van Gelder

Eelco Over Talitha Feenstra Boukje van Gelder Doelmatigheid van tabaksontmoedigingsbeleid gespecificeerd naar sociaal economische status: evaluatie van vergoedingen en accijnzen 1 Eelco Over Talitha Feenstra Boukje van Gelder Tabaksmaatregelen 2011

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Overheidsuitgaven en farmaceutische specialiteiten

Overheidsuitgaven en farmaceutische specialiteiten 199 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2 21 22 23 24 25 26 27 28 29 21 211 212 Overheidsuitgaven en farmaceutische specialiteiten Geneesmiddelen vertegenwoordigden in 212 16,4 % van de totale

Nadere informatie

Marketing voor duurzame mobiliteit

Marketing voor duurzame mobiliteit Marketing voor duurzame mobiliteit Presentatie cluster innovatief collectief personenvervoer Transumo 17-8-2009 OC, juli 2008 1 Achtergrond Benutten kans verhuismoment erkend issue Erkend maar niet bemind/

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie