Verslag Verantwoord Beleggen ABP

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verslag Verantwoord Beleggen ABP"

Transcriptie

1 Uw vermogen om te leven Verslag Verantwoord Beleggen ABP 2011 Vanuit de deelnemer bekeken

2

3 1 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011

4 2 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011

5 3 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 Inhoudsopgave 1 Voorwoord 5 2 Kengetallen in Het ABP-beleid voor verantwoord beleggen Uitsluitingen Informatiebronnen Het ESG-team 8 4 De integratie van ESG-factoren in onze beleggingsstrategieën Beursgenoteerde aandelen Leningen Overige beleggingen 17 5 Invloed aanwenden om duurzaamheid en ondernemingsbestuur te verbeteren Overzicht van onze contacten Voorbeelden van contacten Stemmingen en accenten daarbij Juridische maatregelen 31 6 Beïnvloeding van de hele markt Bijdragen aan robuuste klimaatwetgeving Geïntegreerde bedrijfsrapportage Richtlijnen voor mensenrechten en ondernemingen Bijdragen aan nationale en internationale consultaties EITI: transparantie van oliegelden 37 7 Vooruitblik op

6 4 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011

7 5 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 Voorwoord Het jaar 2011 kenmerkte zich door turbulente markten en een dalend vertrouwen in de financiële sector. We hebben te maken gehad met politieke veranderingen in verschillende delen van de wereld. Pensioenfonds ABP heeft met zijn beleggingen op al deze externe ontwikkelingen ingespeeld. We hebben daarin onze verantwoordelijkheid genomen door, sinds 2007, steeds meer in te zetten op verantwoord beleggen. Verantwoord beleggen betekent dat we rekening houden met milieuaspecten, sociale aspecten en aspecten ten aanzien van ondernemingsbestuur. Natuurlijk staat het rendement altijd voorop, maar zaken als klimaatverandering, kinderarbeid, beloningsbeleid en arbeidsomstandigheden wegen mee in onze beleggingskeuzes. Hierdoor kunnen we ook een betere afweging maken tussen risico en rendement. In 2011 hebben we met dit beleid weer een aantal stappen vooruit gezet. Betere beoordeling door een betere verslaglegging Consumenten willen begrijpen wat bedrijven doen en duidelijkheid hebben over hoe die bedrijven aan hun belangen denken. Net als consumenten wil ABP ook goede informatie om de pensioengelden effectief te beleggen. We hebben inzicht nodig in de risico s en kansen, ook op het gebied van duurzaamheid en corporate governance. Daarom hebben we ons in 2011 ingezet voor een betere verslaglegging door bedrijven en hebben we actief meegewerkt aan de ontwikkeling van rapportagestandaarden. Deze standaarden moeten een completer beeld geven van de strategie en de prestaties van een onderneming. Door dergelijke rapportages kunnen wij steeds beter beoordelen in hoeverre ondernemingen maatschappelijk verantwoord opereren. Gedragsverandering door dialoog Ook in 2011 is er namens ABP met veel ondernemingen gesproken over hoe zij omgaan met duurzaamheid. Wij verwachten van ondernemingen dat ze in lijn handelen met het VN Global Compact. Het VN Global Compact bestaat uit tien uitgangspunten met betrekking tot mensenrechten, het milieu en anticorruptie en biedt bedrijven een raamwerk om hun maatschappelijke verantwoordelijkheid in praktijk te brengen. De gesprekken met de ondernemingen hebben in een aantal gevallen geleid tot concrete, positieve resultaten. Zo nam elektronicaproducent Samsung Electronics de door ons gevraagde stappen om extern onderzoek te doen naar gezondheidomstandigheden in de productie. Daarnaast krijgen hun ex-werknemers die te kampen hebben met gezondheidsproblemen nu een tegemoetkoming in de kosten. Verder zijn na stevig aandringen van onze kant de CEO, de bestuursvoorzitter en de CEO s van vier dochterondernemingen afgetreden bij één van onze bosbouwbeleggingen in Mozambique. Deze onderneming had nog steeds het FSC-keurmerk niet behaald, een eis die we minimaal stellen aan bosbouwprojecten waarin we investeren. Daarnaast waren er beschuldigingen over wanbeheer en onvoldoende overleg met de lokale gemeenschappen. Het aftreden van de CEO s en voorzitter beschouwen we als en eerste stap in verandering. Bij WalMart en Petrochina hebben we helaas moeten constateren dat onze inspanningen niet het gewenste effect hebben gehad. Daarom hebben we besloten niet meer in deze ondernemingen te investeren en onze huidige positie verkocht. Betere strategie voor beoordeling duurzaamheid Tot slot is ABP in 2011 een nieuwe beleggingsstrategie voor beursgenoteerde ondernemingen gestart die ons beter in staat stelt om te beoordelen of ondernemingen aan onze normen voor duurzaamheid voldoen. Dit heeft er bijvoorbeeld toe geleid dat we een overigens kansrijke investering niet gedaan hebben omdat we onze bedenkingen hadden over de sociale prestaties van de betreffende onderneming. Ook bij de niet-beursgenoteerde beleggingen van ABP wordt de rol van duurzaamheid en corporate governance steeds belangrijker. We hebben meer dan 70 nieuwe investeringsvoorstellen laten beoordelen op basis van een analyse van de mogelijke duurzaamheidrisico s. Een daarvan kwam in ieder geval niet door de toets. Dit voorstel hebben we dan ook afgewezen omdat we de mogelijke sociale consequenties en gevolgen voor het milieu te groot achten. De inspanningen van de afgelopen jaren om verantwoord beleggen te verankeren in de beleggingsprocessen, heeft in 2011 echt zijn vruchten afgeworpen. Concrete voorbeelden hiervan kunt u terugvinden in het verslag. We hopen dat u dit verslag met plezier zult lezen en zien uit naar uw reactie. Deze zijn zeer welkom op ABP Henk Brouwer

8 6 ABP Verslag Verantwoord Beleggen Kengetallen in 2011 Percentage van de aandelen- en 100% obligatiebeleggingen dat op overtredingen van de uitgangspunten van het VN Global Compact is gescreend Totaal aantal ondernemingen gesproken 210 Aantal aandeelhoudersvergaderingen waarop is gestemd Percentage van de stemmen voor de (her) 90,2% benoeming van bestuurders Percentage van de stemmen voor 83,1% voorstellen met betrekking tot remuneratie Aantal uitgesloten bedrijven vanwege 17 de productie van antipersoonsmijnen, clusterwapens, chemische en biologische wapens of, in strijd met het non-proliferatieverdrag, kernwapens Aantal uitgesloten ondernemingen in als gevolg van het handelen in strijd met de uitgangspunten van het VN Global Compact Percentage van nieuwe nietbeursgenoteerde beleggingen in vastgoed, 100% infrastructuur, grondstoffen, hedge funds en private equity dat overeenstemt met het beleid voor verantwoord beleggen van ABP

9 7 ABP Verslag Verantwoord Beleggen Het ABP beleid voor verantwoord beleggen In 2011 hebben we twee ondernemingen uitgesloten Voor ons is verantwoord beleggen een belangrijk omdat wij menen dat zij in strijd met de uitgangspunten thema. We geven hiermee blijk van onze van het VN Global Compact handelen. Het Chinese maatschappelijk verantwoordelijk. Daarnaast energiebedrijf PetroChina hebben we uitgesloten zijn wij ervan overtuigd dat ESG-factoren de vanwege de activiteiten van moedermaatschappij financiële prestaties van ondernemingen kunnen CNPC in Soedan en Myanmar. Het bedrijf heeft beïnvloeden. Door in onze beleggings processen en onvoldoende voorzorgsmaatregelen genomen om beslissingen rekening te houden met ecologische betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen te factoren, maatschappelijke kwesties en goed voorkomen. Daarnaast hebben we het bedrijf Walmart ondernemingsbestuur, kunnen we een betere uitgesloten omdat deze grootste supermarktketen afweging maken tussen rendement en risico. van de wereld de vrijheid van vakvereniging voor haar Voor het waarborgen van de financiële belangen van werknemers in Amerika belemmert. De dialoog die we onze deelnemers is dat buitengewoon belangrijk. met beide bedrijven hebben gevoerd, is in paragraaf 5.2 beschreven. U kunt onze uitgangspunten voor verantwoord beleggen vinden op onze website ABP stelt niet alleen eisen aan de wijze waarop nl/over-abp/wat-doen-wij/verantwoord-beleggen/. ondernemingen opereren. Ook wensen we niet te beleggen in ondernemingen die betrokken zijn bij Aanpassingen de productie van bepaalde controversiële wapens Ons beleid voor verantwoord beleggen houden we (antipersoonmijnen, clusterwapens, chemische en voortdurend tegen het licht om het waar nodig aan biologische wapens en kernwapens die in strijd met te passen aan de actuele situatie. Zo heeft ABP in het non-proliferatieverdrag worden geproduceerd). In 2011 haar corporate governance beleid en haar 2011 hebben we de definitie van betrokkenheid bij stembeleid op aandeelhoudersvergaderingen verder de productie van wapens aangescherpt. We sluiten aangescherpt. Met de aanpassing sluiten we beter bedrijven uit met een belang van meer dan 20 procent aan bij internationale standaarden en benadrukken (was 50 procent) in een onderneming die controversiële we nog explicieter dan voorheen het verband tussen wapens produceert. Twee keer per jaar bepalen we duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur. Dit houdt welke bedrijven dat zijn. onder meer in dat we van ondernemingen waarin we beleggen verwachten dat ze onder woorden brengen In 2011 hebben we vijf bedrijven van de lijst afgehaald, hoe ze duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur toen na controle bleek dat ze niet langer betrokken zijn in hun strategie verwerken en laten zien of en zo ja, bij de productie van controversiële wapens. We hebben hoe duurzaamheidsaspecten in hun beloningsstrategie twee nieuwe bedrijven aan de lijst toegevoegd. worden meegenomen. 3.1 Uitsluitingen ABP voelt zich als grote institutionele belegger verantwoordelijk om maximale invloed aan te wenden om de ondernemingen waarin we beleggen aan te sporen verantwoord te opereren. We verwachten van de ondernemingen waarin we beleggen, dat zij handelen in lijn met de uitgangspunten van het VN Global Compact. Om ondernemingen daaraan te houden, zetten we alle daarvoor beschikbare middelen in. Mocht dit geen effect hebben, dan hebben we nog de mogelijkheid om onze belangen in de onderneming af te stoten.

10 8 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 Per 1 januari 2012 is de lijst van uitgesloten ondernemingen als volgt: Onderneming Land Aerostar S.A. Roemenië Aeroteh S.A. Roemenië Alliant Techsystems Inc. Verenigde Staten Aryt Industries Ltd. Israël Ashot Ashkelon Israël Hanwha Corporation Zuid-Korea Kaman Corporation Verenigde Staten Larsen & Toubro Ltd. India Lockheed Martin Corporation Verenigde Staten Norinco International Cooperation Ltd. China PetroChina China Poongsan Corporation Zuid-Korea Poongsan Holdings Corporation Zuid-Korea Singapore Technologies Engineering Singapore Tata Power Ltd. India Textron Verenigde Staten Walmart Verenigde Staten 3.3 Het ESG-team Bij het uitvoeringsbedrijf dat voor ABP belegt zit een professioneel team van negen mensen, dat verantwoordelijk is voor de uitvoering van ons beleid voor verantwoord beleggen. De teamleden hebben diverse achtergronden en expertises. Daardoor kunnen wij voor de verschillende beleggingsstrategieën alle onderdelen van het ESG-beleid effectief in praktijk brengen. Het team en de portfoliomanagers werken nauw samen. Zo werkt de specialist op het gebied van duurzaam vastgoed mee in het team voor vastgoedbeleggingen en is een ESG-specialist op het kantoor in Hongkong werkzaam om het ESG beleid te implementeren in onze beleggingen in Azië en de Pacific. In 2011 hebben we ook besloten om niet in overheidsobligaties van bepaalde landen te investeren waarvoor een wapenembargo van de VN Veiligheidsraad van kracht is. Dit betekent op dit moment dat we tien landen uitsluiten: Somalië, Democratische Republiek Congo, Soedan, Noord- Korea, Iran, Libië, Ivoorkust, Irak, Liberia en Eritrea. 3.2 Informatiebronnen We gebruiken bij analyses informatie van ondernemingen zelf en onderzoeksresultaten van diverse andere bronnen zoals effectenmakelaars en bureaus die in duurzaamheidonderzoek zijn gespecialiseerd. Ook wordenvan gespecialiseerde bureaus onderzoek ingekocht om ons stemgedrag op algemene jaarvergaderingen, en onze eigen analyses ten aanzien van ondernemingsbestuur in het algemeen te ondersteunen. Om zelf een gefundeerde mening te kunnen vormen is het belangrijk informatie te krijgen van zowel lokale als internationale aanbieders van onderzoek. Tot slot spreken wij regelmatig met themaspecialisten en met vertegenwoordigers van belangenorganisaties en maatschappelijke organisaties, bijvoorbeeld niet-gouvernementele organisaties en vakbonden. Deze gesprekken geven een completer beeld van ondernemingen en helpen om op maatschappelijke thema s in te spelen.

11 9 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011

12 10 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 Vanuit de deelnemer bekeken Duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur ABP belegt wereldwijd in meer dan beursgenoteerde bedrijven. Om de kansen en risico s van deze ondernemingen goed te kennen, is er regelmatig contact met de uitvoerend managers en bestuurders daarvan. Wanneer er aanwijzingen zijn dat een onderneming onverantwoord onderneemt, spreken we die onderneming daarop aan. Ons inziens zijn ondernemingsbestuur en duurzaamheid onlosmakelijk met elkaar verbonden en bevordert goed ondernemingsbestuur het bereiken van duurzame resultaten. Met het oog op duurzaamheid dringen we in onze contacten met ondernemingen daarom aan op een duidelijke toezicht- en bestuursstructuur. Daartoe hoort bestuursverantwoordelijkheid, maar we verwachten ook dat het bestuur onderzoekt en vervolgens uitlegt waarom het beloningsbeleid wel of niet aan duurzaamheid is gekoppeld.

13 11 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011

14 12 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011

15 13 ABP Verslag Verantwoord Beleggen De integratie van ESG-factoren in onze beleggingsstrategieën De effecten van ESG-factoren worden voor ons geanalyseerd door de hele portefeuille, in alle gevallen waarin dit praktisch mogelijk is, op beïnvloeding op de financiële prestaties van ondernemingen. Op deze manier integreren we duurzaamheid steeds vaker en dieper in onze beleggingsbeslissingen. De aanpak om de ESG-factoren een plek te geven in de beleggingsbeslissingen varieert per beleggingscategorie. Ook zoeken we voortdurend naar investeringsmogelijkheden die aan duurzame ontwikkeling bijdragen. ABP wil door middel van beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde bijdragen aan een betere wereld. Deze investeringen moeten in lijn zijn met onze financiële rendementsverwachtingen. We investeren in activiteiten die bijdragen aan oplossingen voor bijvoorbeeld klimaatveranderingen, vervuiling, waterschaarste, verlies van leefgebieden en diersoorten, armoede en economische of sociale onderontwikkeling. Een belegging heeft pas een hoge duurzaamheidswaarde als zij een duidelijke bijdrage levert aan de oplossing van duurzaamheidsproblemen. Ondernemingen of sectoren die van duurzaamheidsuitdagingen of -trends profiteren zonder er daadwerkelijk iets aan te doen, rekenen we daar vanzelfsprekend niet toe. De beleggingen met een hoge duurzaamheidswaarde die in dit verslag aan de orde komen, hebben we met een aangegeven. Ons totale beleggingsportefeuille bestaat uit de volgende bouwstenen: Bedrijfsobligaties 16% Indexobligaties 7% Staatsobligaties 14% Opportunities 2% Alternative Inflation 3% Aandelen ontwikkelde markten 22% Vastgoed 10% Infrastuctuur 4% Grondstoffen 4% Private Equity 5% GTAA 1% Hedge Funds 5% Aandelen opkomende markten 7% 4.1 Beursgenoteerde aandelen ABP hanteert ten aanzien van beursgenoteerde aandelen verschillende strategieën. Elke strategie heeft een eigen stijl en eigen investeringscriteria en -processen. Bij de integratie van ESG-factoren is het van belang op deze strategieën aan te sluiten. ABP hanteert de volgende strategieën voor beursgenoteerde aandelen: 1. de Europese focusstrategie, een nieuwe strategie waarbij we uiteindelijk in 30 midden- en kleinbedrijven beleggen, 2. de Europese fundamentele strategieën, waarbij we momenteel in circa 280 grote Europese multinationals beleggen, 3. de Global emerging market -strategie, waarbij we in circa 320 grote bedrijven beleggen, 4. de wereldwijde kwantitatieve strategieën, waarbij we in circa grote bedrijven beleggen op basis van econometrische modellen. De integratie van ESG-factoren is in 2011 met name in de Europese focusstrategie verder verdiept. In dit investeringsproces is ESG volledig verankerd. Het kwantitatieve beleggingsteam heeft een nieuwe medewerker met specifieke ESG-kennis en -ervaring aangesteld. Bovendien zijn begin 2011 voor ruim 380 bedrijven de voornaamste ESG-issues in kaart gebracht. Aan de hand van deze analyse is een selectie gemaakt van de belangrijkste ESG-issues die voor nader onderzoek in aanmerking komen of die aanleiding zijn voor een dialoog met het management van de betreffende bedrijven. Met deze analyse wordt inhoud gegeven aan de formele integratie van ESG-factoren in het investeringsproces die worden vastgelegd in zogenaamde investment cases. Dit is een beschrijving waarin de portfoliomanagers hun overwegingen beschrijven om wel of niet in een onderneming te investeren. In 2011 zijn de volgende onderwerpen nader onderzocht: de corporate governance-standaarden in Rusland, Taiwan en Zuid-Korea; de sociale- en milieuprestaties van enkele bedrijven in Rusland; de combinatie van de functies CEO en bestuursvoorzitter bij Franse bedrijven;

16 14 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 de veiligheid en het risicomanagement bij schaliegasoperaties van energiebedrijven en de gevolgen daarvan; energie-efficiëntiemanagement bij telecommunicatiebedrijven; de invloed van klimaattrends en energieefficiëntiewetgeving op elektriciteitsbedrijven in Europa. arbeidsverhoudingen bij supermarktketens verhoudingen tussen lokale gemeenschappen en energie- en mijnbouwbedrijven Europese focusstrategie In 2011 is ABP met een nieuwe beleggingsstrategie gestart, de Europese focusstrategie. In dit investeringsproces spelen ESG-aspecten een prominente rol. Doel van deze strategie is om uiteindelijk in circa 30 beursgenoteerde midden- en kleinbedrijven te investeren. We beleggen nu in tien bedrijven van deze categorie. Omdat het gaat om relatief grote belangen in kleine bedrijven is de flexibiliteit om deze aandelen te verkopen minder groot. We verwachten dan ook langere tijd in deze bedrijven te beleggen en vinden het daarom belangrijk de risico s en kansen op ESG-gebied voorafgaand aan de investering goed te doorgronden en de potentiële invloed daarvan op het verwachte rendement vast te stellen. Onze aandacht gaat bijvoorbeeld uit naar de aandeelhoudersstructuur, het beloningsbeleid, de effectiviteit van de Raad van Commissarissen, beschermingsconstructies tegen overnames, de relatie tussen werkgevers en werknemers en bedrijfsspecifieke sociale en milieu-issues. In 2011 zijn binnen de Europese focusstrategie tien investeringsvoorstellen gedaan nadat de ESGaspecten gedetailleerd waren onderzocht. In een aantal gevallen gaven ESG-risico s aanleiding om ze met het management van het bedrijf te bespreken voordat de investeringsbeslissing plaatsvond. Dit wordt onder meer gedaan door middel van een voortdurende dialoog, om zo te kunnen bepalen of zich relevante wijzigingen voordoen. Zo is bijvoorbeeld besloten om : Een investering niet te overwegen vanwege slechte werkomstandigheden en gespannen verhoudingen tussen werkgever en werknemers; pas in een bedrijf te investeren na wijziging van de aandeelhoudersstructuur en nadat onze portfoliomanager de risico s heeft besproken met het management en aangedrongen heeft op verandering; pas in een bedrijf te investeren nadat de portfoliomanager en het ESG-team met de CEO hadden gesproken over het hoge personeelsverloop en de samenstelling van het bestuur Europese fundamentele strategieën De Europese fundamentele strategieën richten zich op ondernemingen in de Morgan Stanley Capital International Index (MSCI-index), die is samengesteld uit ondernemingen in 23 ontwikkelde landen. ABP belegt momenteel in ongeveer 280 bedrijven uit deze groep. Voor de fundamentele strategieën zijn speciale instrumenten ontwikkeld. Daarmee kunnen de portfoliomanagers eenvoudig inzicht krijgen in de duurzaamheidsprestaties van bedrijven en in de relevante ESG-issues in de desbetreffende sectoren. In nauw overleg met de portfoliomanagers is een beperkt aantal thema s en bedrijven meer gedetailleerd geanalyseerd. Het gaat daarbij om belangrijke ESGthema s die van invloed zijn op de bedrijven waarin we strategische posities innemen of grote risico s identificeren. Hoewel ESG-issues niet altijd beslissend zijn, beïnvloeden deze wel de mate van vertrouwen in een investeringscasus, zoals bijvoorbeeld bij: RWE mede op basis van zorgen over de corporate governance hebben we onze posities verkleind; TOTAL eveneens mede op basis van zorgen over de corporate governance hebben we onze posities verkleind; Neste Oil onzekerheid over de criteria voor het gebruik van palmolie in biodiesel heeft ertoe bijgedragen investeringen uit te stellen. Dit wordt verderop toegelicht; Shell beter inzicht in de risico s en in de mogelijke extra kosten van olielekkages in Nigeria hebben bijgedragen aan een beter beeld van de toekomstige ondernemingsprestatie; BP na de ramp in de Golf van Mexico is het vertrouwen in BP aangetast. Daarom zijn we alert of de aangescherpte veiligheidscultuur en het verhoogde risicobesef voldoende van blijvende aard is om het vertrouwen in de onderneming te behouden; telecommunicatiebedrijven een vergelijking van energieprestaties geeft waardevolle inzichten in de strategische richting van bedrijven in aanvulling op de conventionele financiëngeoriënteerde informatiebronnen. Ook hierop gaan we onderstaand verder in.

17 15 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 Neste Oil: onduidelijkheden over aangeleverde palmolie Om de uitstoot van CO 2 -emissies door het gebruik van autobrandstoffen te verminderen, stimuleert de Europese Unie het gebruik van biobrandstoffen. Helaas kan het gebruik van plantaardige materialen voor de productie van biobrandstoffen ook negatieve effecten hebben, met name op de voedselprijzen, de kap van oerwouden en de verhoudingen met lokale en inheemse gemeenschappen. Bovendien kan de verandering in landgebruik tot een toename van broeikasgassen leiden. Neste Oil heeft een proces ontwikkeld waarmee het bedrijf een biobrandstof kan maken met 50 procent palmolie en 50 procent afvalproducten. Dit kan voor Neste Oil een interessante strategische groeimarkt zijn, want deze biobrandstof is niet alleen in auto s, maar ook in vliegtuigen bruikbaar. Ondanks de ambitie om uitsluitend verantwoord verbouwde en gecertificeerde palmolie te gebruiken, ligt het bedrijf onder vuur vanwege controverses bij een grote palmolieleverancier. Bovendien is het voor ons nog niet duidelijk of de gecertificeerde palmolie aan alle Europese criteria voldoet. Daarom wachten we met het opbouwen van een positie in Neste Oil. We blijven met het bedrijf in dialoog over de controle van de kwaliteit van palmolieleveranciers en over de juiste toepassing van de standaarden. Meer over Neste Oil is te vinden in paragraaf Energieprestaties van telecommunicatiebedrijven Het energieverbruik van telecommunicatiebedrijven zal in de komende jaren sterk toenemen dankzij de enorme stijging van het gebruik van mobiele telefoons, (mobiel) internet en dataopslag. Tegelijkertijd hebben bedrijven veel mogelijkheden om hun energie-efficiëntie te verbeteren. Uit onze analyses van energieprestaties en onze gesprekken met het management blijken duidelijke verschillen tussen de grote Europese telecommunicatiebedrijven. Het was moeilijk om de prestaties te vergelijken, omdat bedrijven elk op hun eigen manier rapporteren. Om de informatieverschaffing door deze bedrijven te verbeteren, hebben we actief bijgedragen aan de ontwikkeling van een sectorspecifieke rapportagestandaard van het Carbon Disclosure Project voor ICT-bedrijven. We verwachten met deze standaard dat telecommunicatiebedrijven consistenter over het energieverbruik van hun datacenters en vaste en mobiele telefoonnetwerken rapporteren omdat daarmee de data vergelijkbaar zijn Global emerging market -strategie Binnen de global emerging market -strategie belegt ABP in circa 320 bedrijven in de regio s Oost-Europa, Afrika, Latijns-Amerika en Azië. Deze strategie heeft ook een focus op landen. Om te bepalen welk gewicht een land in de portefeuille moet krijgen, gebruiken we een model met macro-economische, financiële, risicoen ESG-indicatoren. Bovendien is in deze strategie de analyse van ESG-issues een vast onderdeel van het beleggingsproces voor grote of strategische posities. In oktober 2011 zijn een lid van het ESG-team en de portfoliomanager naar Rusland geweest. Zij hebben daar 8 bedrijven bezocht en gesprekken gevoerd met beleidsmakers, mensen van Transparancy International, Standard&Poors en een organisatie voor de bescherming van beleggersbelangen. Het doel was de corporate governance-risico s beter te begrijpen en het belang van de handhaving van aandeelhoudersrechten te benadrukken. We vinden het belangrijk bij te dragen aan betere corporate governance-standaarden in Rusland, maar zijn ons ervan bewust dat dit een proces van lange adem is. Het uitvoeringsbedrijf dat de beleggingen voor ABP beheert doet dit in Azië vanuit het kantoor in Hongkong. Zij hebben daar een voltijd ESG-specialist die ESG-analyses doet en de dialoog met bedrijven en beleidsmakers aangaat. Een analyse van de ESGissues bij beursgenoteerde bedrijven in China, Zuid- Korea en Taiwan heeft bevestigd dat de verbetering van de corporate governance van die bedrijven hoge prioriteit moet hebben.

18 16 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 Ook in de global emerging market -strategie kunnen ESG-issues een significant risico voor onze beleggingen vormen. De inventarisatie van deze risico s is dan ook belangrijk in onze investeringsoverwegingen. Belangrijke risico s die afgelopen jaar hebben gespeeld zijn: Yanzhou Coal Mining in China het gebrek aan inzicht in een effectief managementsysteem voor milieu en veiligheid; COSL in China de zware afhankelijkheid van het bedrijf van de controlerende moedermaatschappij, in combinatie met slecht presterende onafhankelijke bestuurders; Samsung Electronics in Zuid-Korea het ondernemingsbestuur is van onvoldoende kwaliteit, met name door het gedrag van de familie die het bedrijf opgericht heeft en nog steeds een meerderheidsaandeel heeft; Zoomlion in China recente overnames baren ons zorgen over de effectiviteit van het toezicht van de commissarissen op het fusie- en overnamebeleid van het management; POSCO in Zuid-Korea eveneens baart een reeks van controversiële fusies en overnames ons zorgen over de effectiviteit van het toezicht door de commissarissen op het management; GSEC in Zuid-Korea de veiligheidsprestaties zijn de slechtste in de sector en vormen daarmee een risico; Samsung Engineering in Zuid-Korea in de raad van toezicht zit niet één onafhankelijke bestuurder; gecombineerd met een ondoorzichtig ondernemingsbestuur zien we dat als risico voor de effectiviteit van het toezicht; UMC in Taiwan de onafhankelijkheid is eveneens een issue, omdat twee bestuurders al twaalf tot achttien jaar in de raad zitten. Bovendien heeft het bedrijf geen aparte commissie voor het beloningsbeleid; Honhai Precision in Taiwan - de negatieve publiciteit over werkomstandigheden in de werkplaatsen van FoxConn heeft nog niet geleid tot significante verbeteringen in het werkomstandighedenbeleid; Unimicron in Taiwan - de corporate governanceprestaties blijven ver achter bij die van andere lokale bedrijven Kwantitatieve strategieën Bij de kwantitatieve beleggingsstrategieën selecteert we op grond van statistische analyses bedrijven om in te beleggen, met behulp van modellen gebaseerd op financiële indicatoren. Dit heeft als voordeel dat de portfoliomanagers op efficiënte wijze in een groot aantal bedrijven kunnen investeren. Daarnaast oefent ABP haar stemrecht uit en gaan we de dialoog aan als daar aanleiding toe is. Bovendien onderzoeken de kwantitatieve beleggingsexperts hoe zij ESG-indicatoren kunnen identificeren die een correlatie met de financiële prestaties van beursgenoteerde bedrijven hebben. De eerste resultaten zijn hoopgevend, maar nader onderzoek is noodzakelijk. Gedetailleerde data zijn nodig. Met het oog op een vervolgonderzoek, uit te voeren in 2012, zijn we een exclusieve strategische alliantie aangegaan met een externe onderzoeksaanbieder. 4.2 Vastrentende waarden ABP verstrekt leningen aan overheden en bedrijven in de vorm van staatsobligaties en bedrijfsobligaties Staatsobligaties In 2011 hebben we een aanvullend beleid vastgesteld op basis waarvan we beleggingen in staatsobligaties van tien landen uitsluiten. We wensen niet te beleggen in staatsobligaties van landen waarvoor een wapenembargo van de VN Veiligheidsraad van kracht is Bedrijfsobligaties De analisten van bedrijfsobligaties hebben ook inzicht in relevante ESG-issues in hun sector en de duurzaamheidsprestaties van de bedrijven. Uit gezamenlijke besprekingen met portfolio managers voor aandelen, waarin de belangrijkste sectorale ontwikkelingen doorgenomen zijn, is merkbaar dat de relevantie van ESG-factoren op de beleggingen per categorie aanzienlijk kan verschillen. Een ESG-factor kan de prijsontwikkeling van een aandeel beïnvloeden en tegelijkertijd amper effect hebben op de kredietwaardigheid van het bedrijf. Toch kunnen ESG-factoren ook specifiek voor bedrijfsobligaties relevant zijn. Daarom hebben we in 2010 een financiële bijdrage gegeven aan het World Resources Institute, een mondiale denktank op milieugebied. Dit instituut heeft samen met kredietbeoordelaar Standard & Poor s het onderzoeksrapport Hoe het klimaatbeleid van de Verenigde Staten de kredietwaardigheid van chemiebedrijven kan beïnvloeden gepubliceerd. Samen met het hoofd research voor bedrijfsobligaties, die nauw betrokken was bij dit onderzoek, zal inzet getoond worden om ESG-factoren verder te integreren in het beleggingsproces in bedrijfsobligaties. Dit krijgt een hoge prioriteit in 2012.

19 17 ABP Verslag Verantwoord Beleggen Voor inflatie gecorrigeerde leningen ESG-risico s en -kansen wegen ook mee in onze voor inflatie gecorrigeerde leningen aan bedrijven. Dergelijke leningen houden we zo lang mogelijk aan om maximaal van de inflatiecorrectie te profiteren. Dit betekent wel dat we de potentiële ESG-risico s op lange termijn eerst goed in kaart willen brengen. Voor de zes beleggingsvoorstellen in deze beleggingscategorie zijn in 2011 de sociale en milieuaspecten geanalyseerd. Dit heeft overigens niet tot negatieve beleggingsadviezen geleid. Wel is er samen met de portfoliomanager met één bedrijf, het Tsjechische bedrijf CEZ, een dialoog over milieurisico s en veiligheidsmanagement aangegaan. Veiligheidsmanagement bij kerncentrales in Tsjechië De kernramp in Japan heeft wereldwijd tot meer aandacht voor risico s en veiligheidsmanagement bij kerncentrales geleid. In Europa hebben alle kerncentrales een stresstest ondergaan. ABP constateerden dat het Tsjechische bedrijf CEZ geen actie ondernam ten aanzien van een aantal veiligheidsrisico s dat bij inspecties door internationale toezichthouders was gesignaleerd. Dit heeft ons vertrouwen in de onderneming aangetast waarop een dialoog is opgestart. In antwoord op kritische vragen heeft het bedrijf overzichten gegeven van de prestaties op veiligheidsgebied in de afgelopen jaren. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de gemeten stralingsdoses per medewerker en het aantal incidenten, onderverdeeld naar risicoklasse. Ook is er meer inzicht gekomenin de uitkomsten van de Europese stresstests. Op basis van deze informatie hebben we nu meer vertrouwen in de maatregelen van het bedrijf om risico s te beheersen. Niettemin blijven we het bedrijf kritisch volgen ondermeer over de uitkomsten van de komende internationale inspecties. 4.3 Overige beleggingen Ongeveer 40 procent van de totale beleggingsportefeuille van ABP bestaat uit niet-beursgenoteerde beleggingen. Juist omdat het om bedragen gaat variërend tussen de 50 en 400 miljoen euro en we voor langere periode aan deze beleggingen gebonden zijn, is het van groot belang dat we de ESG- risico s ervan onderkennen voordat we tot deze beleggingen overgaan. We willen grote financiële risico s vermijden of verkleinen. Om deze reden is een ESG-analyse een standaard onderdeel van de beleggingsvoorstellen die beoordeeld worden door een speciale commissie voor alternatieve beleggingen en, indien noodzakelijk, op een hoger niveau. In feite vindt in alle fasen van de belegging een ESG-beoordeling plaats: tijdens het grondig onderzoek vooraf, vervolgens tijdens het aanhouden van de belegging en tot slot als we uit de belegging stappen en we zeker willen weten, om een koper ervoor te kunnen vinden, dat de belegging en het rendement ervan aan ESG-normen voldoen. Voordat ABP toezeggingen doet, beoordeelt het verantwoord beleggen team de doelmatigheid van de voorgestelde bestuursstructuur van de onderneming. We moeten er zeker van zijn dat een goede structuur van onafhankelijke controles een strikt proces van beleggingsbeslissingen door de manager kan waarborgen. In het algemeen vereist dit de goedkeuring van een beleggingscommissie die onafhankelijk of superieur is ten opzichte van het team dat de transactie voorstelt. Het is de rol van deze beleggingscommissie om te beoordelen of de beleggingsmogelijkheid bij het gegeven mandaat past. In het algemeen kan het fondsmanagement slechts van beleggingsbeperkingen in het mandaat afwijken met voorafgaande goedkeuring door een adviescommissie van vertegenwoordigers van de belangrijkste beleggers. Doorgaans eisen wij zelf deel uit te maken van zo n adviescommissie om er zeker van te zijn dat we invloed op de beleggingen houden Vastgoed ABP is een grote belegger in vastgoed. Onze portefeuille van beursgenoteerd en niet-beurs genoteerd vastgoed omvat ongeveer 9 procent van de totale beleggingsportefeuille. Bovendien betreft het grote belangen, van meestal meer dan 5 procent tot soms wel 50 procent van het fonds of de onderneming waarin we beleggen. Vanwege het belang van vastgoed voor ABP en omdat de vastgoedsector een grootverbruiker van natuurlijke hulpbronnen is, hebben we veel geïnvesteerd in het analyseren en verbeteren van de milieuprestaties van het vastgoed in onze portefeuille. Hieraan ligt de overtuiging ten grondslag dat meer duurzaam vastgoed en betere milieuprestaties in de vastgoedsector tot betere rendementen en lagere risicoprofielen van de beleggingen kunnen leiden, evenals tot een lager energieverbruik en een lagere CO2-uitstoot. In 2009 is het initiatief genomen tot het ontwikkelen van de Global Real Estate Sustainability Benchmark (GRESB). GRESB wordt gesteund door meer dan 15 mondiale institutionele beleggers. Doel van deze benchmark is het verbeteren van de openheid over

20 18 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2011 duurzaamheidsprestaties van vastgoedbeleggingen en het aanreiken van een kader voor de beoordeling daarvan. Jaarlijks worden de bestaande vastgoedbeleggingen van ABP met behulp van deze GRESB-benchmark gescreend op milieuprestaties (energieverbruik, waterverbruik, afvalniveaus en CO2-uitstoot). Vervolgens gaan we met betrokkenen in overleg om de duurzaamheidsprestaties van de portefeuille te verbeteren. Op het gebied van duurzaamheid, uitgedrukt in een GRESB-score, presteert onze vastgoedportefeuille (van ruim 100 vastgoedbeleggingen) beter dan de benchmark (van 340 vastgoedbeleggingen). Kortom, onze vastgoedportefeuille is duurzamer dan de gehele portefeuille die in GRESB is vertegenwoordigd. De nieuwe beleggingen van ABP in niet-beursgenoteerd vastgoed wordt vergeleken met de GRESBbenchmark, zodat voor onze vastgoedmanagers verbeteringsgebieden kunnen worden vastgesteld en dit contractueel kan worden vastgelegd. Alle nieuwe niet-beursgenoteerd vastgoedbeleggingen moeten binnen een periode van twee jaar een GRESB-score hebben die aantoont dat ze tot de 50% best scorende beleggingen in de branche behoren. Wanneer hier niet aan wordt voldaan, beleggen we zeer waarschijnlijk niet meer in nieuwe fondsen met deze manager. Meer informatie over GRESB en andere organisaties die deelnemen, kunt u vinden op In 2012 richt GRESB zich op verhoging van de deelname van fondsen uit Azië en Zuid-Amerika en op meer interactie met beursgenoteerde vastgoedondernemingen over hun prestaties. Ook zoeken zij meer samenwerking met institutionele beleggers en vastgoedorganisaties wereldwijd. Tevens leveren zij een bijdrage aan het herzien van GRESB en onderzoek naar verband tussen duurzaamheid en financiële prestatie Infrastructuur De infrastructuurportefeuille is sinds de opzet ervan in 2004 flink gegroeid. ABP belegt momenteel 3 procent van haar beleggingen in infrastructuur. Diverse infrastructuurbeleggingen die aan onze risico-rendementsdoelstellingen bijdragen, leveren tegelijkertijd ook een bijdrage aan de aanpak van belangrijke sociale of milieu-uitdagingen, zoals de strijd tegen klimaatverandering. Hiertoe horen onder meer beleggingen in duurzame energie, diensten op het gebied van watervoorziening en vervuild water, milieudiensten, scholen en ziekenhuizen. Direct en indirect via onze externe managers proberen we beleggingsprojecten op te zetten die in deze twee opzichten waarde toevoegen. In 2011 zijn vier grote beleggingsmogelijkheden aan de commissie voor alternatieve beleggingen voorgelegd, waarvan er twee als zeer duurzaam zijn te kwalificeren. In 2011 is uit naam van GRESB met 171 managers van beursgenoteerde vastgoedondernemingen en nietbeursgenoteerde vastgoedfondsen over de GRESBresultaten gecorrespondeerd. De fondsen krijgen hiermee inzicht in de eigen duurzaamheidsprestaties ten opzichte van diverse vergelijkingsgroepen en er is geadviseerd over een stappenplan voor de verbetering van hun duurzaamheidsprestaties. Zo zijn er verschillende bijeenkomsten geweest met de wereldwijde vastgoed fondsmanager Goodman Groep. We hebben onder andere voor alle belangrijke managers van logistiek vastgoed in Europa een workshop gehouden over methoden voor het verbeteren van milieuprestaties van logistiek vastgoed. Bovendien hebben we in samenwerking met de Goodman Groep een proefprogramma opgezet voor enkele beleggingen in België en Nederland. Als dit succesvol blijkt zal het programma worden uitgebreid tot de volledige portefeuille van Goodmans Europees Logistiek Fonds. - Een belegging in het Duurzame Energie Fonds dat zich volledig richt op duurzame-energieprojecten, zoals windmolenparken op het land en kleine waterkrachtcentrales in Europa. De fondsbeheerder heeft het grootste Europese fonds gevormd dat op beleggingen in het opwekken van duurzame energie is gericht (voor meer dan huishoudens in 2012). In 2011 is er belegd in vijftien windmolenparken, drie zonne-energie parken en veertien projecten op het gebied van kleine waterkrachtcentrales. - Een Publiek-Private Samenwerking Fonds in de Verenigde Staten dat zich richt op projecten als spoorwegen, ziekenhuizen, gevangenissen en scholen en in uiteenlopende infrastructurele werken zal beleggen. Lokale gemeenschappen kunnen van deze beleggingen profiteren, met name beleggingen in scholen, universiteiten, ziekenhuizen en waterzuivering hebben tevens een belangrijk maatschappelijk aspect.

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen

bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen bpfbouw Maatschappelijk verantwoord beleggen INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen? 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen? 6 4 Hoe willen wij maatschappelijk

Nadere informatie

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis

Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 6 juli 2015 Beleid Verantwoord Beleggen Loyalis 1 / 16 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding... 3 2 Wat is maatschappelijk verantwoord beleggen?... 4 3 Waarom willen wij maatschappelijk verantwoord beleggen?... 5

Nadere informatie

Verslag verantwoord beleggen 2011. Stichting Pensioenfonds voor de Woningcorporaties

Verslag verantwoord beleggen 2011. Stichting Pensioenfonds voor de Woningcorporaties Verslag verantwoord beleggen 2011 Stichting Pensioenfonds voor de Woningcorporaties 2 Voorwoord In 2011 was er veel onrust op de financiële markten en moest gereageerd worden op het afnemende vertrouwen

Nadere informatie

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011

Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Persbijeenkomst Jaarverslag ABP 2011 Henk Brouwer, voorzitter bestuur Amsterdam, 23 mei 2012 2011: een roerig jaar Positief: - positief rendement (8 miljard euro) - meer en beter inzicht in kosten - kostprijs

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord 5. 2. Kengetallen in 2012 7. 3. Het verantwoord beleggen 8. 4. De uitvoering van het 12 verantwoord beleggenbeleid

Inhoudsopgave. 1. Voorwoord 5. 2. Kengetallen in 2012 7. 3. Het verantwoord beleggen 8. 4. De uitvoering van het 12 verantwoord beleggenbeleid Verslag verantwoord beleggen 2012 2 Inhoudsopgave 1. Voorwoord 5 2. Kengetallen in 2012 7 3. Het verantwoord beleggen 8 beleid van SPW 3.1 Doel van verantwoord beleggen 8 3.2 De pijlers van het verantwoord

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Uw vermogen om te leven. Verslag Verantwoord Beleggen 2012

Uw vermogen om te leven. Verslag Verantwoord Beleggen 2012 Uw vermogen om te leven Verslag Verantwoord Beleggen 2012 3 ABP Verslag Verantwoord Beleggen 2012 Inhoudsopgave Verslag Verantwoord Beleggen 2012 Woord vooraf 5 Kengetallen in 2012 7 Het ABP beleid voor

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN

INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN INFORMATIE BELEGGINGSFONDSEN (NETTO) WERKNEMERS PENSIOEN Informatie voor werkgevers Ingangsdatum 1 januari 2016 Als uw werknemer niet kiest voor een gegarandeerde uitkering wordt zijn premie belegd. Dit

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2012

Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen 2012 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd hebben we een maatschappelijke

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen Syntrus Achmea Real Estate & Finance is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Vastgoed en vastgoedfinancieringen

Vastgoed en vastgoedfinancieringen Vastgoed en vastgoedfinancieringen Dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen is dé strategisch vastgoedpartner voor pensioenfondsen. Dankzij onze unieke combinatie van pensioenexpertise en vastgoedexpertise

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

2 VERANTWOORD BELEGGEN

2 VERANTWOORD BELEGGEN VER ANT WOORD BELEGGEN Samenvatting jaarverslag 2009 VERANTWOORD BEL Verantwoord beleggen loont en financieel en maatschappelijk rendement gaan heel goed samen. Verantwoord beleggen is het geheel van beleggingsactiviteiten

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2014 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen...3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...3 2.2. ESG-criteria...3

Nadere informatie

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid

Beleggingsbeleid Ardanta Risicobewustzijn Doelstellingen Beleggingsbeleid Beleggingsbeleid Ardanta Het beleggingsbeleid van Ardanta is uitbesteed aan de afdeling Financial Markets van ASR Nederland. Jaarlijks stellen wij het beleid in samenspraak met deze afdeling vast, waarna

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

ABP beleid inzake verantwoord beleggen

ABP beleid inzake verantwoord beleggen ABP beleid inzake verantwoord beleggen 2 ABP Beleid inzake verantwoord beleggen Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 5 1. Rekening houden met ESG-factoren... 6 2. De dialoog met ondernemingen aangaan...

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten.

Verder zien. Meer weten. Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

VERANTWOORD beleggen

VERANTWOORD beleggen VERANTWOORD beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) is verantwoordelijk voor een goede financiële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen

Investment beliefs. Uitgangspunten vermogensbeheer. bpfhibin.nl. stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Investment beliefs bpfhibin.nl stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de handel in bouwmaterialen Uitgangspunten vermogensbeheer Milieu, maatschappij en corporate governance zijn belangrijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen

pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen pggm.nl PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Mei 2014 PGGM Overtuigingen en Uitgangspunten ten aanzien van Verantwoord Beleggen Inleiding Dit document beschrijft de

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer

Consumentenbrief beleggingen van. Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Consumentenbrief beleggingen van Tielkemeijer & Partners Vermogensbeheer Introductie Een groot aantal brancheorganisaties waaronder DSI, DUFAS, NVB, VBA en VV&A hebben het initiatief genomen om Consumentenbrief

Nadere informatie

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner

Voorwoord. Patrick Mol Managing partner Voorwoord In 2011 ondertekende Wealth Management Partners (WMP) zowel de United Nations Principles for Responsible Investments (UNPRI) als de UN Global Compact (UNGC). Dit was voor ons de stimulans om

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop'

Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Seminar 'Aandeelhouderschap op de schop' Case study collectief engagement 11 februari 2013 Ger Fehrenbach Senior Advisor Responsible Investment Stelling Institutionele beleggers dragen een grotere verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Opkomende markten: do s en don ts

Opkomende markten: do s en don ts Online Seminar Beleggen Opkomende markten: do s en don ts Simon Wiersma Investment Manager ING Investment Office Bart-Jan Blom van Assendelft Marketing Manager ING Beleggen Amsterdam, 12 november 2013

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010

Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Persbijeenkomst ABP Jaarverslag 2010 Joop van Lunteren, vicevoorzitter Xander den Uyl, vicevoorzitter Amsterdam, 11 mei 2011 2010: jaar van contrasten Positief: - goed rendement - dekkingsgraad op 105%

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016

CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 CZ Code maatschappelijk verantwoord beleggen 2016 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 4 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid... 4 2.2. ESG-criteria...

Nadere informatie

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies

De Vries Investment Services, Voor objectief en onafhankelijk beleggingsadvies De Vries Investment Services is een onafhankelijk en objectief beleggingsadvieskantoor. Wij begeleiden beleggers bij het realiseren van hun financiële doelstellingen en bieden een service die banken niet

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN Banque de Luxembourg biedt u haar expertise aan op het gebied van vermogensbeheer. Door ons een

Nadere informatie

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1 BELEGGINGSSTATUUT Stichting Fonds Oncologie Holland April 2015 30 april 2015, pag. 1 Inhoudsopgave I Beleid.... 3 Algemeen 4 Hefbomen 4 Restricties....4 II Middelenverdeling......5 Strategische asset allocatie

Nadere informatie

Klant. Pensioen life cycle indicators

Klant. Pensioen life cycle indicators Pensioen life cycle indicators Klant Rapport om een gefundeerde keuze te maken tussen verschillende premiepensioenproducten. Gebaseerd op analyses op het gebied van beleggingsbeleid, duurzaamheid, rendement

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance. Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Versie 14-04-2016 Versie 14-04-2016 Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Deze brochure gaat over Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later

Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Vermogensbeheer Voor een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later Een houdbaar en betaalbaar inkomen voor later. Dat is de belofte van uw pensioenfonds aan uw deelnemers. Verder gaan is nu zorgen voor

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN

VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN VERKLARING INZAKE BELEGGINGSBEGINSELEN Waarom beleggen? Om de pensioenen betaalbaar te houden en liefst ook nog eens ieder jaar te kunnen beschermen tegen koopkrachtverlies, belegt ARCADIS Pensioenfonds

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium Hoe te beleggen in turbulente tijden? 2 april 2016 Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016 2014 Morningstar. All Rights Reserved. Agenda Morningstar Duurzaam Beleggen Introductie Morningstar

Nadere informatie

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

ING Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen ING Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de ING Fondsen wellicht iets voor u. ING Fondsen als een moderne,

Nadere informatie

Onze benadering van beleggen op de beurs

Onze benadering van beleggen op de beurs TlB Onze benadering van beleggen op de beurs Inleiding Dit is de derde versie van de Beleggingsstrategie voor beleggingen op de beurs zoals toegepast door Triodos Investment Management B.V. * voor haar

Nadere informatie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie

4.1. Algemene uitgangspunten 4.2. De beleggingsstrategie Meer dan 1700 mensen hebben pensioenaanspraken opgebouwd bij Stichting Pensioenfonds Avery Dennison (in deze verklaring voortaan verder "pensioenfonds" genoemd). Zij zijn de (gewezen) deelnemers en pensioengerechtigden

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV INLEIDING Doel Hof Hoorneman Fund Management NV wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft tot doel de

Nadere informatie

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN

NEEM DE TIJD LEER ONS BETER KENNEN LOOK CLOSER UNDERSTAND MORE NEEM DE TIJD Ontdek Robeco 1 Wij willen alles weten over de wereld en hoe die werkt, over de risico s en kansen. Op deze manier herkennen we langetermijnkansen, innoveren we

Nadere informatie

Het jaarverslag 2014 samengevat

Het jaarverslag 2014 samengevat Het jaarverslag 2014 samengevat Uw pensioenfonds blikt terug én vooruit Deelnemers 1.711 In 2014 verdiende het fonds 55,1 miljoen dankzij beleggen. Dat bedrag staat voor een rendement van 20,1%. Het fonds

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

NN Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen

NN Dynamic Mix Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen NN Fondsen Vol vertrouwen aan uw vermogen bouwen Zoekt u een aantrekkelijke manier voor vermogensopbouw zonder veel omkijken? Dan zijn de NN Fondsen wellicht iets voor u. NN Fondsen als een moderne, heldere

Nadere informatie

Onderzoek Indextrackers. Samenvatting

Onderzoek Indextrackers. Samenvatting Onderzoek Indextrackers Samenvatting 1. Inleiding De stichting Autoriteit Financiële Markten (AFM) houdt toezicht op correcte, duidelijke en niet misleidende informatieverstrekking aan consumenten. Het

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

pggm.nl Verantwoord Beleggen

pggm.nl Verantwoord Beleggen pggm.nl Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2011 Verantwoord Beleggen Jaarverslag 2011 Inhoud Managementverklaring 6 Voorwoord 7 Samenvatting 8 Uitvoering activiteiten verantwoord beleggen 10 Voorbeelden

Nadere informatie

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index

Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index Rapportage Verantwoord Beleggen Eerste halfjaar 2015 Index 1 Inleiding Verantwoord Beleggen 2 Uitsluitingsbeleid 3 Engagement 4 Collectief engagement 5 Corporate governance en stemmen 6 Bijlagen 1 Inleiding

Nadere informatie

SAMEN SAMEN VOOR LATER VERSTANDIG BELEGGEN

SAMEN SAMEN VOOR LATER VERSTANDIG BELEGGEN SAMEN SAMEN VOOR LATER VERSTANDIG BELEGGEN Er wordt elke maand geld van mijn loon ingehouden voor mijn pensioen. Wat doet het pensioenfonds daarmee? Petra Vos, SPF Beheer: Klopt. Uw werkgever houdt maandelijks

Nadere informatie

PME Jaarverslag. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

PME Jaarverslag. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 2 0 1 3 PME Jaarverslag Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 1 De tien PME-principes Tien PME-principes voor verantwoord beleggen 1. PME streeft naar een goed én verantwoord rendement, houdt rekening

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

UW MENSEN, UW KAPITAAL. Beleggingsinformatie. Vrij beleggen. Life Cycle beleggen. Rendement en risico s. Kosten

UW MENSEN, UW KAPITAAL. Beleggingsinformatie. Vrij beleggen. Life Cycle beleggen. Rendement en risico s. Kosten UW MENSEN, UW KAPITAAL Beleggingsinformatie 2 Life Cycle beleggen Vrij beleggen Rendement en risico s 4 6 8 Kosten 9 Beleggingsinformatie Hoe werkt het beleggingspensioen van Cappital? In de pensioenregeling

Nadere informatie

De jaarlijkse kosteninhouding voor het beheer van de verzekering Levensloop Aandelen bestaat uit een aantal componenten:

De jaarlijkse kosteninhouding voor het beheer van de verzekering Levensloop Aandelen bestaat uit een aantal componenten: Levensloop Aandelen Informatie beleggingsfondsen per 31 december 2009 Productomschrijving Met Levensloop wordt geld gereserveerd waarmee in de toekomst (tussentijds) verlof kan worden gefinancierd. Door

Nadere informatie

Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur

Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur Vastgoedbeleggingsresultaten van Nederlandse pensioenfondsen: internationale diversificatie stelt teleur Veel Nederlandse pensioenfondsen hebben in de afgelopen jaren hun vastgoedportefeuilles opnieuw

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Kwartaalrapportage PMT. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. 1 ste kwartaal 2011

Kwartaalrapportage PMT. Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. 1 ste kwartaal 2011 Kwartaalrapportage PMT Maatschappelijk Verantwoord Beleggen 1 ste kwartaal 2011 1 Inhoudsopgave Verantwoord Aandeelhouderschap...3 Stemmen...3 Uitsluiting...4 Dialoog...5 Class Actions...5 Integrale Benadering...6

Nadere informatie