Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe"

Transcriptie

1 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe Stec Groep aan provincie Drenthe Laura Engelbertink en Guido van der Molen december 2013

2 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe Stec Groep aan provincie Drenthe Laura Engelbertink en Guido van der Molen december 2013

3 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe Inhoudsopgave 1. Inleiding Context 3 Doel 3 Status 4 Leeswijzer 4 2. Ladder voor duurzame verstedelijking Wat is de Ladder? 5 Wettelijk kader 5 Juridisch kader 6 Provinciaal beleidskader 6 3. Succesvol veranderen De opgave 7 Sterke steden, vitale kernen 8 Verandering in denken, handelen en financiële modellen 8 Van ontwikkelaar naar denken als belegger 8 4. Trede 1: bepalen regionale ruimtevraag in Drenthe Wat is trede 1? 9 Wat is de regio? 10 Regionale ruimtebehoefte kent ook lokale component 11 Regionale ruimtebehoefte woningen 11

4 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe Regionale ruimtevraag kantoren 13 Regionale ruimtevraag bedrijventerreinen 14 Regionale ruimtevraag retail 15 Regionale ruimtevraag verblijfsrecreatie 16 Instrumenten en voorbeelden buiten Drenthe Trede 2: bouwen binnen bestaand bebouwd gebied Wat is trede 2? 19 Wat is bestaand bebouw gebied? 20 Hoe beschikbare ruimte in bestaand bebouw gebied bepalen? 20 Wat zijn kansrijke, -arme en kansloze gebouwen, gebieden en productmarkt combinaties? 22 Wat is markttechnisch haalbaar, ruimtelijk, financieel maar bijvoorbeeld ook bouwtechnisch? 24 Hoe de markt structureren? 25 Instrumenten en voorbeelden buiten Drenthe Trede 3:bouwen buiten bestaand bebouwd gebied Wat is trede 3? 27 Wat is een passende ontsluiting per functie? 28 Wat zijn plekken met toekomstwaarde? 28 Welk product is juist op welke plek? 29 Instrumenten en voorbeelden buiten Drenthe Advies: hoe pak je de ladder aan? Wat zijn de belangrijkste opgaven per segment? 32 Welke sturingsfilosofie past hierbij? 32 Korte termijn: bewustwording 33 Middellange termijn: evalueren en scherpe uitvoeringslijn 34

5 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 3 Inleiding Context Drenthe staat voor een enorme demografische transitie, modernisering van de economie en verandering in hoe we willen wonen, werken en leven. Delen van de provincie Drenthe verstedelijken nog steeds, maar de tijd van grootschalige ruimtelijke ontwikkelingen en uitbreidingen in de wei is voorbij. De komende decennia staan vooral in het teken van goed beheer en doorontwikkeling van alles wat er al is in Drenthe: bestaande woonwijken, (winkel)centra van dorpen en steden, kantoren, bedrijventerreinen en verblijfsrecreatieve voorzieningen. Dit vergt een andere manier van denken, handelen en financiële modellen. Het traditionele verdienmodel in de ruimtelijke ontwikkeling geënt op groei, grondverkoop en nieuwbouw voldoet niet meer. Zeker, er zijn nog nieuwe, ruimtelijke ontwikkelingen nodig. Maar die moeten zorgvuldig worden afgewogen tegen duurzaam (her)gebruik van bestaande gebouwen en gebieden, vernieuwing en verversing in kernen, wijken en straten en herontwikkeling van onbebouwde ruimte binnen bestaand stedelijk gebied. Kortom: een nieuwe balans. De provincie Drenthe zet daarom in op de Ladder voor Duurzame Verstedelijking. De ladder is tevens rijksbeleid en eind 2012 als motiveringseis opgenomen in het Besluit Ruimtelijke Ordening (Bro). In de nieuwe Omgevingsvisie wordt de ladder als procesvereiste bij de afweging voor alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen nader uitgewerkt. zijn als volgt: Zorgvuldig omgaan met de ruimte in Drenthe. Tegengaan van overaanbod, met kwaliteitsverlies, leegstand en soms ook verloedering als gevolg binnen de bestaande voorraad woningen, kantoren, bedrijventerreinen en verblijfsrecreatie. De juiste discussie voeren over nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, zonder sterke, gewenste plannen onnodig te vertragen of belemmeren. Bevorderen van vraaggericht programmeren voor bewoners, bezoekers en bedrijven in Drenthe. Ruimte voor initiatieven die kwaliteit toevoegen aan Drenthe: pareltjes laten groeien en bloeien. Begeleiden van het veranderingsproces van groei en nieuwbouw naar beheer en verversing en vernieuwing van het bestaand stedelijk gebied. Focus op bestaand stedelijk gebied. Duurzame structuurversterking. N i e u w e O m ge v i n gs v i s ie D r e n t he ( ) D e S tr u c tu u r v i s i e I n fr a s t ru c tu u r & Ru i m te v e r wi j s t n a a r d e L a d d e r v o o r D u u r z a m e V e rs te d e l i j k i n g, g e b a s e e rd o p d e S E R - l a d d e r, e n wi l d e z e l a d d e r to e p a s s e n o p a l l e v o r m e n v a n ru i m te l i j k e o n t wi k k e l i n g. He t b i e d t h i e r m e e e e n re d e n e e rl i j n v o o r h e t b e v o r d e r e n v a n zo r g v u l d i g r u i m te g e b ru i k. De l a d d e r i s j u ri d i s c h b i n d e n d v o o r a l l e r u i m t e l i j k e o n t wi k k e l i n g e n v a n a l l e d e c e n tr a l e o v e r h e d e n : p r o vi n c i e s, re g i o s e n g e m e e n te n. To e l i c h t i n g d i e n t t e wo r d e n o p g e n o m e n i n b i j v o o r b e e l d e e n o n t we r p - b e s te m m i n g s p l a n e n k a n e e n we r k i n g h e b b e n i n h e t b e s l u i t v o r m i n g s p ro c e s d a a r o v e r. To e t s i n g g e b e u rt p r i m a i r d o o r d e c e n t ra l e o v e r h e d e n. E c h te r, i e d e r e e n k a n e e n z i e n s wi j z e i n d i e n e n te g e n e e n b e s l u i t d a t g e m o t i v e e r d wo r d t d o o r o n d e r a n d e r e d e L a d d e r v o o r D u u r z a m e V e rs te d e l i j k i n g, g e v o l g d d o o r b e z wa a r e n b e ro e p. Doel Doelen bij het toepassen van de Ladder voor Duurzame Verstedelijking in Drenthe Doorontwikkeling, hergebruik en transformatie van bestaand vastgoed. Betere benutting van multimodale knopen en meer aandacht voor passende ontsluiting. Zorgvuldige, transparante afweging en overtuigende motivering.

6 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 4 Het is niet de bedoeling Drenthe op slot te zetten, maar wel samen het 'goede gesprek' te voeren over nut, noodzaak, kwaliteit en toegevoegde waarde van een plan of initiatief. Plus de samenhang met bestaand stedelijk gebied. Duurzame structuurversterking noemen we dat. De ladder is ook 'cyclisch iteratief': slim schakelen tussen de stappen om te komen tot een optimum, zo vroeg mogelijk in het plantraject. Status Voorliggende handreiking is opgesteld als hulpmiddel en inspiratiebron om de ladder toe te passen in de Drentse praktijk. De handreiking geeft zeer concrete handvatten hoe de ladder kan werken in Drenthe. Met voorbeelden en tips die inspireren en energie geven: wat werkt goed wat minder? Welke ervaringen hebben regio s en gemeenten elders al opgedaan? De handreiking richt zich specifiek op de provincie Drenthe en haar regio s en gemeenten. Er zijn meerdere verkennende rondetafelbijeenkomsten geweest met vertegenwoordigers van een aantal Drentse regio s en gemeenten om kansen, knelpunten en vragen te signaleren en als input voor de handreiking. Met hen keken we wat kan, nodig is, inspireert, helpt, waar vragen liggen, wat oplossingen zijn et cetera. Leeswijzer Het volgende hoofdstuk gaat in op de methodiek van de ladder. Hoofdstuk 3 gaat specifiek in op de belangrijkste veranderingen in de ruimtelijke ontwikkeling waar ook Drenthe voor staat. Vervolgens staat in de hoofdstukken 4, 5 en 6 telkens een trede van de ladder centraal. Hoofdstuk 7 tot slot geef handvatten en tips voor een slim proces.

7 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 5 Ladder voor duurzame verstedelijking Wat is de Ladder? De Ladder voor Duurzame Verstedelijking is opgenomen in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) van het Rijk en per eind 2012 als motiveringseis in het Besluit Ruimtelijke Ordening (Bro). Overheden moeten op grond van het Bro alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen motiveren aan de hand van de drie treden van de ladder. De ladder is geënt op de oude SER- ladder uit 1999 die al langer gebruikt wordt bij de afweging voor nieuwe bedrijventerreinen. De treden zijn als volgt: Is er een regionale behoefte? Zo ja: is (een deel van) de regionale behoefte op te vangen binnen hetbestaand stedelijk gebied? Zo nee: zoek een locatie die multimodaal ontsloten is of kan worden gemaakt voor de (resterende) regionale behoefte. Wettelijk kader De Ladder voor Duurzame Verstedelijking is verankerd in het Bro in de artikelen en De tekst uit het Bro luidt als volgt: De toelichting bij een bestemmingsplan dat een nieuwe stedelijke ontwikkeling mogelijk maakt, voldoet aan de volgende voorwaarden: a. er wordt beschreven dat de voorgenomen stedelijke ontwikkeling voorziet in een actuele regionale behoefte; b. indien uit de beschrijving, bedoeld in onderdeel a, blijkt dat sprake is van een actuele regionale behoefte, wordt beschreven in hoeverre in die behoefte binnen het bestaand stedelijk gebied van de betreffende regio kan worden voorzien door benutting van beschikbare gronden door herstructurering, transformatie of anderszins, en; c. indien uit de beschrijving, bedoeld in onderdeel b, blijkt dat de stedelijke ontwikkeling niet binnen het bestaand stedelijk gebied van de betreffende regio kan plaatsvinden, wordt beschreven in hoeverre wordt voorzien in die behoefte op locaties die, gebruikmakend van verschillende middelen van vervoer, passend ontsloten zijn of als zodanig worden ontwikkeld. Dit geldt ook voor een inpassingsplan en provinciale verordening die een locatie voor stedelijke ontwikkeling aanwijst.

8 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 6 Juridisch kader De ladder is juridisch bindend voor alle ruimtelijke ontwikkelingen van alle decentrale overheden: provincies, regio s en gemeenten. Toelichting dient te worden opgenomen in bijvoorbeeld een ontwerpbestemmingsplan en kan een werking hebben in het besluitvormingsproces daarover. Toetsing gebeurt primair door decentrale overheden. Echter, iedereen kan een zienswijze indienen tegen een besluit dat gemotiveerd wordt door onder andere de Ladder voor Duurzame Verstedelijking, gevolgd door bezwaar en beroep. Verder is de redeneerlijn goed te gebruiken maar niet verplicht door andere partijen (ontwikkelaars, beleggers, corporaties) en bijvoorbeeld bij de opstelling van andere ruimtelijke plannen, waaronder structuurvisies. Provinciaal beleidskader De provincie Drenthe ziet toe op de toepassing door regio s en gemeenten. Dit is conform bestuurlijke afspraken over interbestuurlijk toezicht en conform de Wet Revitalisering Generiek Toezicht. De ladder geldt zoals gezegd ook voor een inpassingsplan en provinciale verordening die een locatie voor stedelijke ontwikkeling aanwijst. De ladder is ook geborgd in de nieuwe Omgevingsvisie van de provincie (zie ook hoofdstuk 1).

9 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 7 Succesvol veranderen De opgave Drenthe staat komende tien tot vijftien jaar voor een grote uitdaging: van decennia van groei gaan de regio s toe naar minder groei en later krimp van de bevolking. De leeftijd en samenstelling van huishoudens verandert drastisch als gevolg van vergrijzing, ontgroening en verdunning. Daarbovenop komt de huidige economische en krediet crisis met strengere eisen aan financiering, minder consumentenbestedingen, woningwaardedaling en stagnatie in bouw en verkoop van nieuwbouw. Bedrijven zijn terughoudender geworden met investeringen, waaronder die in (nieuwe) bedrijfshuisvesting. In 2014 trekt de economie volgens het CPB naar verwachting weer wat aan, vooral door een toenemende uitvoer. Op lange termijn echter, zien we ook een structurele trend. De beroepsbevolking loopt terug en daarbovenop verandert en moderniseert de economie. ( het nieuwe werken, verkantorisering, hogere ruimteproductiviteit). Dit leidt tot minder maar ook een kwalitatief andere ruimtevraag. Veel nieuwbouwprogramma s zijn hierop nog niet gericht en vragen om een herijking. Figuur: ontwikkeling (beroeps)bevolking en werkgelegenheid in Drenthe (15-75 jaar, periode ) Figuur: aantal inwoners in Drenthe, Bron: EIB, 2013 Bron: Bevolkingsprognose XVIII, provincie Drenthe, 2012 Drenthe staat ook voor een verander- en kwaliteitsopgave in de bestaande woningvoorraad, winkelstraten. werklocaties en verblijfsrecreatie. Daarnaast zijn er opgaven zoals het maximaal aantrekkelijk blijven voor jongeren, de grote ouderen die ontstaat met zorgvraag en het behoud van leefbare kernen en dorpen.

10 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 8 Sterke steden, vitale kernen De steden zijn, vanwege hun innovatieve kracht en agglomeratievoordelen, een belangrijke motor van de Drentse economie. Concentreren van nieuwe ontwikkelingen en bebouwing in de steden heeft voordelen, maar moet in balans zijn met de benodigde ruimte voor bijvoorbeeld voor openbare ruimte, groen of waterberging. In de kernen woont een groot deel van de Drentse bevolking. Ook hier vindt gepaste nieuwe ruimtelijke ontwikkeling plaats, in de eerst plaats binnen bestaande bebouwd gebied. Duurzame structuurversterking noemen we dat. Soms is een toevoeging aan het landelijk gebied gewenst bijvoorbeeld op het gebied van kleinschalig wonen, werken, vrijetijdseconomie en/of mobiliteit. Ontwikkelingen in het buitengebied van Drenthe moeten zorgvuldig afgewogen worden tegen al bestaande bebouwing, een kwalitatieve toevoeging zijn en hand in hand gaan met verversing en sanering van bestaande VAB s, verblijfsrecreatie en solitaire bedrijvenlocaties. Gemeenten en regio s moeten deze slag maken, geholpen door de provincie Drenthe. Oude werkwijze kwantiteit uitbreidingsplanologie uitbreiding en uitleg groot doen en veel geld faseren en doseren Nieuw vak kwantiteit, kwaliteit en toegevoegde waarde planologie van bestaande gebouwen en gebieden werken aan robuuste ruimtelijke structuren kiemen, verleiden, organisch groeien echt kiezen, focus Van ontwikkelaar naar denken als belegger Van denken als ontwikkelaar (korte termijn resultaten) naar denken als belegger; een lange termijn strategie gericht op de bestaande voorraad die elke regio in Drenthe, kern, wijk en straat in 2030 nodig heeft. Dus veel meer nadenken over welke producten, plekken en productmarktcombinaties u toevoegt. De ladder is een goed hulpmiddel hierbij. Verandering in denken, handelen en financiële modellen Markt, overheden en bedrijven moeten toe naar een aanpak waarbij de juiste discussie gevoerd wordt over nut, noodzaak en kwaliteit van nieuwe plannen en de samenhang en bijdrage hiervan voor het bestaand gebied. Voor alle stedelijke functies. Er blijft nieuwbouw nodig, maar het gaat om lange termijn kwaliteit en onderscheidend vermogen. De tweekoppigheid in de markt wordt steeds groter. Het gaat ook om nieuwe vormen van planvorming en ruimtelijk ontwikkelen: adaptief, regionaal, dichter op de marktvraag en met kwalitatieve insteek. Dat is een hele ommezwaai in denken, handelen en in financiële modellen. Van groei naar balansdenken. Van nieuwbouwplanologie naar planologie van bestaande gebieden, kernen, wijken en woningvoorraad. Dit vraagt bovendien om een gemeentegrensoverschrijdende aanpak

11 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 9 Trede 1: bepalen regionale ruimtevraag in Drenthe Wat is trede 1? In trede 1 bepaalt u de actuele regionale ruimtebehoefte aan woningen, kantoren, bedrijventerreinen, retail of verblijfsrecreatie. Kwantitatief en kwalitatief. Het gaat om een ruimtebehoefte waarin elders in de regio nog niet is voorzien. De ruimtebehoefte is gelijk aan de ruimtevraag minus het aanbod; in nieuwe ontwikkelplannen en in de bestaande voorraad met eenzelfde kwaliteit als de gevraagde kwaliteit. B e l a n g r ij k e d is c u s s i e p un t e n i n t r e d e 1 : W a t i s d e re g i o? W e l k e te r m i j n n e e m j e v o o r h e t b e p a l e n v a n d e ru i m t e b e h o e f te? W a t i s h e t c ri s i s e f fe c t? W a t i s a a n b o d? H o e g a a t u o m m e t l e e g s ta n d? H o e g a a t u o m m e t e e n ze e r s p e c i fi e k e o f l o k a l e r u i m t e b e h o e f t e? U toetst de voorgenomen ruimtelijke ontwikkeling aan de actuele regionale ruimtebehoefte. Pas als hieruit blijkt dat uw nieuwe ontwikkelingsplan voorziet in die regionale behoefte, kunt u doorgaan naar trede 2.

12 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 10 Wat is de regio? In de trede 1 wordt gesproken over een actuele regionale ruimtebehoefte. Wat is dan dat regionale schaalniveau? Het gaat om een markttechnisch samenhangend gebied: een interactiemilieu. Elke regio heeft zijn eigen kenmerken, identiteit en kracht. Afstemming tussen nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen is logisch, omdat ruimtevraag, nieuwe plannen en aanbod elkaar sterk beïnvloeden. In positieve en negatieve zin. De metafoor van het ecosysteem is heel goed bruikbaar. D e r e g i o a ls e c os y s t e e m U k u n t d e s t r u c tu u r v a n e e n m a r k t r e g i o v e rg e l i j k e n m e t e e n e c o s y s te e m. V o o rb e e l d v o o r wo n i n g e n. B i n n e n d e v o e d s e l p i ra m i d e s ta a t d a n b i j vo o rb e e l d d e s ta d Em m e n a a n d e to p, m e t d e m e e s t o n d e r s c h e i d e n d e, s t e d e l i j k e m i l i e u s m e t e e n h o o g vo o r z i e n i n g e n n i v e a u. Di t i s e e n m i l i e u m e t g ro te re i k wi j d t e, d re m p e l wa a rd e e n t re k k ra c h t, v o o r d e s te d e l i j k g e o r i ë n te e rd e c o n s u m e n t d i e e e n b i j z o n d e r e h a b i t a t n o d i g h e e f t. D i t t e r wi j l b i j v o o r b e e l d s u b u rb a n e e n ( c e n tr u m ) d o rp s e wo o n m i l i e u s i n K l a z i e n a v e e n o f Ni e u w - Am s t e rd a m c o n s u m e n t e n tre k t, d i e s t e rk l o k a a l o f r e g i o g e b o n d e n z i j n b i j v o o r b e e l d d o o r we r k e n f a m i l i e. E r z i j n o o k z e e r l o k a l e wo o n m i l i e u s, z o a l s l a n g s h e t k a n a a l i n Ba r g e r - C o m p a s c u u m. J u i s t d e ru i m te l i j k e s a m e n b a l l i n g i n d e v o l l e b r e e d t e v a n d e v o e d s e l p i r a m i d e e n d e m i l i e u s ( d e h a b i t a t ) m a a k t d e wo n i n g m a r k t to t h e t h u i d i g e e c o s y s te e m. In praktijk komt een marktregio niet altijd overeen met een bestuurlijke regio of bestaande samenwerking (Wgr, stadsregio of anderszins). Een marktregio kan ook over provinciegrenzen heengaan en zelfs de landgrens. Denk aan de woon- en werkregio Groningen-Assen of het industriële gebied rondom Emmen-Coevorden incluis het Duitse achterland. De schaal en maat van de marktregio is groter of kleiner afhankelijk van de functie en het interactiemilieu: Voor woningen bepaalt u de regio in termen van verhuisbewegingen. Intern en extern. Van externe samenhang is sprake als verschillende kernen alle een bijdrage leveren aan de aantrekkingskracht van het geheel wat tot uitdrukking komt in positieve migratie (meer instroom dan uitstroom). Van interne samenhang is sprake als er veel dynamiek is tussen kernen. Dit bepaalt u kwantitatief (aantal verhuisbewegingen), naar richting en kwalitatief (huishoudentype, fase en leeftijdsklasse). Soms is een marktregio sterk lokaal en gesloten, bijvoorbeeld door sterke lokale binding, cultuur en religie. Soms open door de trekkracht van werkgelegenheid, onderwijs en voorzieningen. Denk aan een stad als Emmen incluis omliggende kernen en landelijk gebied. Gemiddeld in Nederland verhuist men vooral binnen de eigen gemeente; slechts een derde verhuist over de gemeentegrens. Voor kantoren moet u uitgaan van een grotere marktregio. Althans voor grootschalige kantoren (>1.500 m² vvo) op snelweglocaties, OV-knopen en centra van steden. Voor kleinschalige kantoren, bestemd voor lokale en subregionale gebruikers (bank, notaris, makelaar) betreft de markt een grote gemeente of grotere kern met omliggende kleinere kernen. Het gaat om solitaire of geschakelde kantoren <1.500 m² vvo. Kantoren verspreid in de wijk, voor kleinschalige kantoorgebruikers, (door)starters en zzp ers tot zo n 250 m² vvo bedienen een lokale, autonome vraag. Overigens, alleen Assen kent een substantiële kantorenmarkt, die samenhangt met Groningen. In de rest van Drenthe gaat het veelal om kleinschalige en middelgrote kantorenvraag. De bedrijventerreinenmarkt speelt zich vooral af op lokale en (sub)regionale schaal. Zo n 85 tot 90% van de bedrijfsdynamiek speelt binnen een straal van zo n 25 kilometer. Bedrijventerreinen aan diepvaarwater, zeehaventerreinen, hogere milieucategorie (HMC) en grootschalige logistiek hebben een bovenregionale trekkracht: noordoost Nederland. Retail is soms lokaal, soms (sub)regionaal. De markt voor dagelijkse boodschappen is sterk lokaal (buurt, wijk, stadsdeel) in tegenstelling tot branches als woninginrichting, groot wit- en bruingoed et cetera en retail gericht

13 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 11 op funshoppen. U bepaalt het relevante marktgebied op basis van koopstromen: welke afstand legt de consument af voor een product? Verblijfsrecreatie is een vreemde eend in de bijt. De vraag komt vanuit heel Nederland ( weekendje Drenthe ). Daarbij maakt de consument vooral de keuze tussen de stad en de totale bestemming landelijk gebied. Het type product en specifieke trekkers (waterplas bijvoorbeeld) bepaalt vervolgens de keuze voor een accommodatie. Er zijn uiteraard uitzonderingen (zie box hieronder). B i j ui tz o nd e r in g o o k w on i n gm a rk t r e g i o b ui t e n Dr e n t he H e t v e rs c h i j n s e l d r e n t h e n i e re n m a g d a n k l e i n zi j n, h e t b e s ta a t we l. V e e l 65 -p l u s s e rs d i e n a a r D re n t s e g e m e e n t e n v e r h u i z e n, k o m e n n a a r N e d e r l a n d s e m a a t s t a v e n v a n v e r. G e m i d d e l d g e n o m e n z i j n d e g e n e n d i e z i c h i n D re n th e h e b b e n g e v e s ti g d, v e rh u i s d o v e r m e e r d a n 8 0 k i l o m e te r. O o k g e m e e n t e n i n Ze e l a n d, O o s t - F l e v o l a n d, Z e e u ws - V l a a n d e r e n, e n d e l e n v a n G r o n i n g e n e n Fr i e s l a n d tr e k k e n ( j o n g e ) s e n i o r e n v a n v e r a a n. D i t b e e l d wo r d t wa a r s c h i j n l i j k we l g e k l e u rd d o o r h e t f e n o m e e n r e t o u rm i g r a t i e : p e n s i o e n m i g r a n te n z i j n i n d a t g e va l e e n v o u d i g we g r e t o u rm i g r a n te n d i e te ru g k e re n n a a r d e g e m e e n t e o f s t r e e k wa a r z e o o i t z i j n g e b o re n d a n we l o p g e g r o e i d. B ro n : P BL ( ). V e r g ri j zi n g e n w o n i n g m a r k t. Het lokale schaalniveau is overigens steeds minder relevant, omdat economische dynamiek en verhuisbewegingen van mensen steeds meer binnen een groter gebied plaatsvindt. Intergemeentelijke afstemming of samenwerking is steeds meer nodig. Ook de ladder gaat er vanuit dat de gemeentelijke schaal in het algemeen te klein is om voor een adequate uitvoering van trede 1. Er is zeker ruimte voor verschillen in regio s binnen de provincie Drenthe. Uiteraard wordt dit ook beïnvloed door de geografische situatie, de ruimtelijke opgave en bestuurlijke verhoudingen. Het is geen one-size-fits-all maar regio s op maat. Regionale ruimtebehoefte kent ook lokale component Trede 1 vraagt om een motivering van alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in het licht van de regionale ruimtebehoefte. Er is dus geen ondergrens. Hoe klein of lokaal gebonden ook. En het gaat om een ruimtelijke ontwikkeling waarin elders in de regio nog niet is voorzien. Echter, soms is de ruimtebehoefte zeer sterk lokaal gebonden. Aanbod in nieuwe ontwikkelplannen en in de bestaande voorraad op een andere plek voldoet dan niet.denk bijvoorbeeld aan bedrijventerreinen <1 hectare bruto voor kleinschalige, lokale ondernemers, woningbouwplannen tot 10 woningen of een buurtsuper. In regionaal verband kunnen afspraken worden gemaakt over de opvang van puur lokale, autonome ruimtebehoefte om die naar eigen inzicht te verdelen over kernen, wijken en straten om leefbaarheid en draagvlak voor voorzieningen te borgen. Ook worden in veel regio s bijvoorbeeld afspraken gemaakt om buiten het nieuwbouwplafond ruimte te laten voor woningbouw om leegstand en verpaupering van beeldbepalende of monumentale gebouwen zoals voormalige schoolgebouwen, kerken en ruimten boven winkels te voorkomen. Kleine kernen hoeven niet op slot. Wel wordt gestreefd naar concentratie van ruimtelijke ontwikkelingen in dragende- en groeikernen. Dit is nodig om draagvlak te houden voor voorzieningen maar ook ter bescherming van het karakteristieke landelijk gebied. Dit is ook nodig om de natuurlijke hiërarchie van steden en kernen gezond en vitaal te houden. Regionale ruimtebehoefte woningen U bepaalt de benodigde netto toevoeging aan de woningvoorraad, bijvoorbeeld tot 2020 als volgt: groei aantal huishoudens tot 2020 (provinciale bevolkings- en huishoudensprognose); (indien daarin niet meegenomen is) gemiddelde binnenlandse migratie over de afgelopen tien jaar; kruising met woonvoorkeuren van verhuisgeneigde huishoudens uit Woon2012, naar kern of gebied; daaruit volgt: de woningbehoefte per kern of gebied.

14 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 12 U kunt de ruimtebehoefte indien gewenst verder inkleuren naar woonmilieu, woningtype, prijsklasse, doel et cetera. Figuur: marktruimte bestaande woningvoorraad (fictief voorbeeld) woonvoorkeur x bestedingsmogelijkheden x voorraad; grip op latente behoefte. hebben op de lokale consument, neemt u deze in de regionale behoeftebepaling mee; bouwen voor extra vestigers van buiten is een kans, waar u op voorhand niet een extra behoefte aan verbindt. Er is niets mis met ambitie, maar dit is niet het basisscenario; werk met scenario s. Slim is om een basisscenario te hanteren (zie hiervoor; nul-variant, beleidsarm) dat u kunt aanvullen met bijvoorbeeld een stagnatie en herstelscenario of een beleidsvariant gekoppeld aan woonmarketing en acquisitie; het gaat om netto behoefte en dus netto benodigde toevoeging aan de woningvoorraad (nieuwbouw minus sloop). Meer sloop? Dan is in principe ook meer nieuwbouw mogelijk; het is gebruikelijk een zekere bandbreedte te houden voor planuitval. Maximaal zo n 25% van de bepaalde woningbehoefte. Enkele aspecten die hierin belangrijk zijn: echt vraaggericht de behoefte vaststellen, niet aanbodgericht zoals vroeger of met nieuwbouwprogramma s als basis voor de huishoudensprognose; kwantiteit en kwaliteit: woningtype, huur of koop, prijsklasse, woonmilieu, woonoppervlak en productmarktcombinaties. Aantallen zeggen nog maar weinig in de huidige woningmarkt, ook op middellange en lange termijn spelen keuzevrijheid en kwalitatieve verschillen in wensen en eisen van de woonconsument een steeds grotere rol. Dit moet een van de basiselementen zijn van programmeren nieuwe stijl; monitoren van de marktvraag, naast Woon2012 met woontafels, consumentenpeilingen, marktpanels van experts et cetera is zeer belangrijk voor toekomstige programmering en bijsturing; Drenthe is ook aantrekkelijk voor recreatiewoningen en tweedewoningen. Er is echter wel een relatie met de reguliere woningmarkt: woningen met een permanente woonbestemming worden steeds vaker gebruikt in deeltijd, terwijl recreatiewoningen lang niet altijd worden gebruikt voor de recreatieve verhuur aan recreanten en toeristen. Omdat tweedewoningen ook aantrekkingskracht R e g i on a l e wo n in g m a r k ta f s p r a k e n in D r e n t he. D e p ro v i n c i e Dr e n t h e s te l t i n h a a r Om g e v i n g s v i s i e Dr e n th e d a t e l k e r e g i o t o t a fs te m m i n g m o e t k o m e n v a n d e wo n i n g b o u wo p g a v e. E r z i j n d ri e r e g i o s : N o o r d m i d d e n D r e n t h e, Z u i d o o s t Dr e n t h e e n Z u i d we s t D r e n th e. D e g e m e e n te n D e W o l d e n, Ho o g e v e e n, Me p p e l e n W es t e r v e l d h e b b e n e i n d e e n r e g i o n a l e wo o n vi s i e va s t g e s te l d. D e v i e r g e m e e n t e n i n Z u i d we s t D r e n th e e rk e n n e n d a t i n d e h u i d i g e v e r a n d e r e n d e wo n i n g m a r k t a f s t e m m i n g v a n g r o o t b e l a n g i s o m c o n c u r r e n t i e z o v e e l m o g e l i j k t e v o o r k o m e n e n d e d i v e r s i te i t i n h e t r e g i o n a l e a a n b o d te v e rg r o t e n o f o m d e v e r s c h e i d e n h e i d i n h e t b e s t a a n d e a a n b o d t e b e n u t te n. Z i j n e r n i e t te v e e l p l a n n e n i n u i t v o e r i n g d a n we l i n v o o rb e re i d i n g e n g a a t h e t o m d e j u i s te l o c a ti e b i n n e n h e t g e we n s t e wo o n m i l i e u? Er i s g e k o z e n v o o r e e n g r o e i m o d e l : e e rs te s ta p i s h e t b e p a l e n va n d e g e za m e n l i j k e wo n i n g b o u wo p g a ve e n a fs t e m m i n g v a n d e k wa n t i t a t i e v e ( n i e u wb o u w/ t ra n s fo r m a ti e ) e n k wa l i ta t i e v e p r o g ra m m e ri n g (d o e l g r o e p e n / wo o n m i l i e u s ) v o o r d e p e ri o d e t o t , i n s a m e n h a n g m e t d e d e m o g r a fi s c h e o n t wi k k e l i n g e n. E e n g o e d b e g i n. Be l a n g ri j k i s n u o o k t re d e 2 e n 3 v a n d e l a d d e r o p te p a k k e n : r i s i c o s e n t o e k o m s t p e r s p e c ti e f b e s t a a n d e v o o r ra a d i n b e e l d b r e n g e n : we l k e wi j k e n, b u u r te n e n ty p e n wo n i n g e n l o p e n b o ve n g e m i d d e l d e r i s i c o s ;

15 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 13 s t ra t e g i e : l a b e l l i n g, a s s e tm a n a g e m e n t ( v e r v e rs e n, v e r b e t e re n, v e r n i e u we n ); we l k e p r o d u c tm a r k t c o m b i n a ti e s z i j n k a n s ri j k, k a n s a r m o f k a n s l o o s ; we l k e t y p e n l o c a ti e s, wo o n p ro d u c te n e n (p r i j s ) s e g m e n te n h e b b e n t o e k o m s t wa a rd e? m e e r a a n d a c h t v o o r d e k wa l i t a t i e v e k a n t v a n n i e u wb o u w e n e f f e c te n o p l a n g e te rm i j n. O o k v o o r d e b e s t a a n d e v o o r ra a d ; i e ts n i e t i n d e n i e u wb o u w a a n b i e d e n d a t c o n c u r re e r t m e t d e v o o r ra a d, z o a l s s ta r t e r s wo n i n g e n ; d wa r s v e rb a n d e n : l e g e k a n t o r e n & MO G m e e n e m e n i n t re d e 1 e n 2 b i j wo n i n g b o u w ( o n tk o k e r e n ) ; l a a t s t e g ro t e n i e u wb o u wp ro j e c te n g e b ru i k e n o m Dr e n t s e k e r n e n, b u u r ts c h a p p e n e n d o r p e n a f te ro n d e n. On t we r p o p g a v e ; v e r a n d e re n m i n d s e t : v a n o n t wi k k e l a a rs d e n k e n n a a r b e l e g g e rs d e n k e n. Figuur: regionale woningmarktafspraken op basis van portefeuillestrategie : Regionale ruimtevraag kantoren De vraag naar kantoren is ingezakt, door de crisis maar ook de afvlakkende werkgelegenheidsgroei op (middel)lange termijn. Ook trends zoals duurzaamheid, lagere kantoorquotiënt, concentratie van kantooractiviteiten en flexibel werken hebben impact op de vraag naar kantoren. Kwaliteit, multifunctionaliteit en (dubbele) bereikbaarheid (centrum- en stationslocaties) worden steeds belangrijkere vestigingseisen voor moderne kantoorgebruikers. De kantorenmarkt verandert structureel en de bomen groeien niet meer tot in de hemel. U bepaalt eerst de uitbreidingsvraag. Dit is de vraag als gevolg van capaciteitsgebrek en ontstaat door uitbreiding/inkrimping van activiteiten, oprichting/opheffing en vestiging/vertrek van bedrijven in/uit uw regio: bepaal de werkgelegenheidsontwikkeling, bijvoorbeeld tot 2020; vermenigvuldig die desgewenst naar bedrijfsactiviteit met de benodigde voerkante meters kantoorruimte per werkzame persoon; een moderne kantoorquotiënt ligt rond 20 à 25 m² bvo per werkzame persoon. U kunt ook de Bedrijfslocatiemonitor (BLM) van het CPB/PBL gebruiken. In Nederland is het Transatlantic Market-scenario (TM) gebruikelijk. Uit studie van het Centraal Planbureau blijkt dat de werkelijke vraag naar kantoorruimte dit groeiscenario het meest benadert. Dit scenario houdt rekening met het teruglopen van de Nederlandse beroepsbevolking. Een groot deel van de babyboomgeneratie gaat de komende jaren immers met pensioen. Daar komt bij dat door de ontgroening steeds minder jongeren op de arbeidsmarkt komen. Dit heeft tot gevolg dat het aantal beschikbare werknemers zal dalen; een trendbreuk. U bepaalt vervolgens de vervangingsvraag. Die is sterk afhankelijk van de kwaliteit van de bestaande voorraad. Onderzoek naar de kapitaalgoederenvoorraad door het CBS geeft voor bedrijfsgebouwen gemiddeld genomen een levensduur van 55 jaar. Een dergelijke levensduur houdt in dat jaarlijks gemiddeld 1,5% van de totale kantorenvoorraad wordt vervangen (uitgaande van een kantorenvoorraad waarbij 50% ouder is dan twintig jaar). Tot slot: tel uitbreidings- en vervangingsvraag bij elkaar op; corrigeer met het bestaande aanbod aan kantoorruimte (X% van de totale voorraad) exclusief een normale, gezonde frictieleegstand van 5% (zie later).

16 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 14 Ter vergelijking: in Drenthe bestaat de totale vraag naar kantoorruimte tot 2020 naar schatting al voor zo n 80 tot 90% uit vervangingsvraag. De vraag heeft ook een kwalitatieve component. De volgende verdeling naar locatietypen is gebruikelijk in de markt en sluit aan bij ligging en bereikbaar en schaal; twee onderscheidende kwaliteiten bij kantoren: centrum/stationslocaties; stadsrandlocaties; OV-knooppuntlocaties (soms zelfde als centrumlocaties); snelweglocaties; kantoren op bedrijventerreinen; kantoren in woonwijken. De kantorenmarkt laat zich de laatste jaren sterk domineren door OVknooppuntlocaties in of tegen de binnenstad. Enkele aspecten die hierin belangrijk zijn: een traditionele kantoorquotiënt is 28 m² per werkzame persoon. We signaleren in nieuwe transacties als gevolg van trends als het nieuwe werken al kantoorquotiënten van gemiddeld 25 m² per werkzaam persoon; de kantoorquotiënt verschilt per regio. De ervaring leert dat quotiënten variëren van zo n 12 tot 15 m² (bijvoorbeeld in shared services centra), 20 tot 25 m² per werkzaam persoon in nieuwe transacties en ouderwetse kantoorquotiënten (relatief wat vaker op snelweglocaties) boven de 25 m²; reken ook scenario s door met een kantoorquotiënt van respectievelijk 20 en 30 m² per werkzame persoon; bij grotere transacties (zo n >2.500 m²) levert het nieuwe werken al gauw zo n 30 tot 40% minder ruimtevraag op, signaleren bedrijfsmakelaars en intermediairs. Voor kleinere kantoorgebruikers (<50 werkzame personen) gaat het nieuwe werken minder op; de BLM gaat uit van basisjaar U moet dus de uitbreidingsvraag corrigeren met de nieuwbouwoplevering in afgelopen jaren;de BLM gaat uit van COROPregio. U bepaalt met behulp van een verdeelsleutel gebaseerd op de voorraad kantoorruimte, opname en aanbod de vraag voor uw marktregio; het is belangrijk om kantoorlocatietypen en labels regelmatig te actualiseren en te monitoren. Regionale ruimtevraag bedrijventerreinen U bepaalt de regionale ruimtevraag op basis van een realistische uitbreidings- en vervangingsvraag van bedrijven. In essentie is de methodiek voor het bepalen van de uitbreidingsvraag als volgt: ontwikkeling werkgelegenheid, naar bedrijfsactiviteit; confrontatie met locatietypevoorkeur (formele werklocatie, of informeel); vermenigvuldiging met ruimtegebruik per werknemer (terreinquotiënt). Voor de ontwikkeling van de werkgelegenheid gebruikt u de scenario s voor economische groei verdeeld over sectoren en regio s, gebaseerd op de Welvaart- en Leefomgevingscenario s (WLO) van het Centraal Planbureau (CPB). Het Centraal Planbureau (CPB) verkent de vraag naar ruimte voor werken aan de hand van vier toekomstscenario s voor de economische en demografische ontwikkeling in Nederland op lange termijn. Voor Drenthe geldt dat het SE en TMscenario de daadwerkelijke situatie het best benaderen. Deze topdownraming geeft echter slechts op hoofdlijnen een beeld van de vraag op lokaal en regioniveau. Maak deze op maat met couleur locale factoren om de prognose goed te vertalen naar uw situatie. Denk aan: schaarste in het verleden, waardor er op dit moment sprake is van latente vraag; specifiek lokaal en regionaal ruimtelijk-economisch stimuleringsbeleid of vestigingsbeleid; nieuwe ontwikkelingen zoals de aanleg van een snelweg, haven, kanaal of sluis. Tot hoeveel spin-off leidt dit? Deze methodiek gaat echter niet (goed) op voor meer arbeidsextensieve sectoren zoals industrie en logistiek. De benodigde ruimte wordt bij deze activiteiten niet zozeer bepaald door hoeveel mensen er werken, maar meer hoeveel er wordt geproduceerd en gedistribueerd. Een alternatieve methodiek is op basis van de ruimteproductiviteit. De productie of toegevoegde waarde per hectare is hierbij uitgangspunt. Het Havenbedrijf Rotterdam bijvoorbeeld maakt al langer van deze methodiek gebruik. In de logistiek is een trend zichtbaar van een relatief snellere toename van het ruimtegebruik in verhouding tot een minder snelle toename van de toegevoegde waarde. Dit heeft als gevolg dat voor de logistiek geldt dat de

17 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 15 ruimteproductiviteit per hectare afneemt (wel meer toegevoegde waarde, maar tegelijkertijd ook meer ruimte nodig) en de ruimtevraag in de toekomst toeneemt. fijnslijpen en maatwerk is nodig. Zo is de ervaring dat de macroprognoses bijvoorbeeld geen goed beeld geven van de ruimtevraag (en spin-off) in stuwende sectoren als industrie en logistiek; juist in delen van Drenthe (Emmen, Coevorden, Hoogeveen, Meppel) zeer relevant. Ook de vervangingsvraag blijft sterk onderbelicht. En de raming is beleidsarm; werk met scenario s: basis, positief, negatief. Zo voorkomt u schijnzekerheid en hebt u telkens een goed antwoord op de daadwerkelijke markontwikkelingen. Scenario s variëren ten opzichte van elkaar op aspecten als economische groei, ontwikkeling arbeidsaanbod/beroepsbevolking en werkgelegenheid, ontwikkeling arbeidsproductiviteit en toegevoegde waarde, bedrijfseconomische trends, et cetera; Maak een raming voor een periode van tenminste tien jaar; peil de markt elke 2 tot 3 jaar ook bottom-up ( thermometer in de markt. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld IBIS werklocaties, maar ook bijvoorbeeld marktrapportages van DTZ Zadelhoff of Dynamis. Monitor bovendien het aanbod: kwantitatief, ontwikkeling daarin en kwaliteit (courantheid, ligging, maatvoering, omvang en dus kans op hergebruik door een andere gebruiker); Het verdient aanbeveling om alle bedrijven op de juiste plaats te accommoderen. Een huisvestingsprotocol waarbij individuele ruimtevragers worden begeleidt om een ruimtevraag eerst op te vangen op de bestaande kavel, vervolgens in bestaand bedrijfsvastgoed en pas als dat onvoldoende soelaas biedt op een nieuwe kavel helpt daarbij. A c t u e e l i nz ic h t i n b e h o e f t e n a a r be d r ij v e n t e r re i ne n in D re n t he D e P ro v i n c i e D re n t h e h e e f t e e n o n d e r z o e k l a t e n u i t v o e r e n n a a r d e b e h o e f t e a a n b e d r i j v e n t e rr e i n e n. He t h o o f d d o e l v a n h e t o n d e r z o e k wa s : i n zi c h t ve r k r i j g e n i n d e k wa n t i ta t i e v e e n k wa l i t a t i e v e b e h o e f te r a m i n g ( v r a a g - a a n b o d c o n f r o n t a t i e ) v a n b e d ri j ve n te r re i n e n i n D re n t h e v o o r d e p e ri o d e t o t e n m e t e n , o n d e rs c h e i d e n n a a r re g i o s e n b e d r i j fs s e g m e n t e n D e b e l a n g r i j k s te u i tk o m s te n v a n h e t o n d e r z o e k : wa n n e e r wo r d t u i t g e g a a n v a n h e t TM - s c e n a r i o b l i j k t d a t d e c o n f ro n ta ti e v a n v r a a g e n a a n b o d t o t d e c o n c l u s i e l e i d t d a t a l l e e n a l h e t m o m e n t e e l v o l d o e n d e i s o m t o t e n m e t 2020 e n ze l fs ( i n wa t m i n d e r e m a te ) t o t e n m e t 2030 a a n d e v r a g t e v l d o e n ( L o u t e r, 2013 ) E r i s e e n k wa l i ta t i e f a a n b o d o v e r s c h o t a a n b e d r i j v e n t e rr e i n t o t e n m e t 2030 v a n (a f g e ro n d ) 170 to t 220 h e c t a re n e tt o. D e v r a a g n a a r b e d r i j v e n t e r r e i n n e e m t n a 2020 s te r k a f. C i rc a 65 % ( i n h e t S E -s c e n a r i o ) t o t 80 % ( i n h e t TM - s c e n a ri o ) v a n d e v ra a g o n ts t a a t i n d e p e ri o d e t o t e n m e t H e t g r o o ts t e d e e l v a n d e v r a a g ( 35 %) b e s t a a t u i t v ra a g n a a r g e m e n g d t e r re i n, g e v o l g d d o o r d e vr a a g n a a r l o g i s t i e k t e r r e i n e n (23%), a g r o f o o d ( 16 %) e n P DV (13%). D e g ro o t s t e d e l i j k e g e m e e n t e n, d e H E MA - g e m e e n t e n e n C o e v o rd e n, z i j n s a m e n g o e d v o o r b i j n a 90 % va n d e t o t a l e r u i m te v r a a g i n d e p r o v i n c i e E r i s e e n a a n b o d o v e rs c h o t i n d e s e g m e n t e n h o o g wa a r d i g, z wa r e i n d u s t ri e ( d o o r e e n s te r k n e g a ti e v e v r a a g n a 2020 ), l o g i s ti e k e n e n e r g i e & m i l i e u. Da a r s t a a t e c h t e r e e n a a n b o d t e k o rt t e g e n o v e r i n d e s e g m e n te n P D V e n a g r o fo o d. H e t s e g m e n t g e m e n g d i s r e d e l i j k i n e v e n wi c h t. ( B ro n : L o u te r, 2013 ; S t e c G ro e p, 2013 ) Regionale ruimtevraag retail Bepaal de kracht en vitaliteit van de retailmarkt op basis van: winkelaanbod in m² wvo per inwoners, op basis van referenties (met de Locatus Retailverkenner bijvoorbeeld); diversiteit en branchering (bijvoorbeeld bruin- en witgoed, plant en dier, doe-hetzelf en wonen, mode en luxe); koopkrachtbinding: mate waarin de inwoners op de winkels in een gemeente of kern zijn georiënteerd; koopkrachttoevloeiing: aandeel in de omzet van de winkels in een gemeente of kern, afkomstig van bezoekers van buiten; maak onderscheid in dagelijkse en niet dagelijkse sector. U bepaalt de ruimtevraag van retail als volgt:

18 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 16 kenmerk aantal inwonertal X* X.000 bestedingen per inwoner** X omzetpotentieel X X koopkrachtbinding X*** X - X% lokaal gebonden bestedingen X - X koopkrachttoevloeiing*** X% totale omzetpotentie X - X normvloerproductiviteit** X economische ruimte m² wvo X - X m² wvo X ***** X uitbreidingsruimte m² wvo X - X uitbreidingsruimte m² bvo X - X *Bevolkingsontwikkeling tot bijvoorbeeld 2015 of ** Omzetkengetallen bijvoorbeeld van het Hoofd Bedrijfschap Detailhandel (HBD). *** Gebaseerd op koopstromenonderzoek. **** Huidig aanbod X naar branche X in m² wvo bijvoorbeeld op basis van de Locatus Retailverkenner.. Enkele aspecten zijn hierin belangrijk: gemiddeld genomen heeft een hoofdwinkelgebied een aandeel van zo n 35 tot 40% binnen het totale winkelaanbod in een gemeente of grote kern; de leegstand in winkelgebieden in Nederland ligt nog iets onder het frictieniveau van 5 à 6%. Echter, verschillen tussen locaties zijn zeer groot. Dit toont ook de tweekoppigheid van de markt aan Regionale ruimtevraag verblijfsrecreatie U bepaalt de ruimtevraag van verblijfsrecreatie als volgt: huidige en toekomstige ontwikkeling van het aantal overnachtingen; confrontatie met de bezettingsgraad van de bestaande verblijfsrecreatie (van verschillende niveaus zoals camping, bungalowpark en hotel). Op basis hiervan bepaalt u de kwantitatieve behoefte aan verblijfsrecreatie. Naast het onderscheid in sectoren als camping, bungalow of hotel (met bijbehorende ster-classificaties) is ook onderscheid naar kwaliteit en onderscheidend vermogen cruciaal. Voor bungalowparken kunt u dit bijvoorbeeld duiden met courantheid, bezettingsgraad, huurprijs, voorzieningen en type bungalows (en kavelomvang). De traditionele Distributie Planologisch Onderzoeken (DPO s) zijn nog zeer kwantitatief ingestoken. Kwaliteit en onderscheidend vermogen van branches en formules is belangrijker dan de kwantitatieve discussie over de vierkante meters en vraagt om regionale afstemming. Bepaal de effecten van nieuwe winkelmeters op het bestaande winkelapparaat en hiërarchie: dit kan gaan om negatieve marktverdringing maar ook trekken van een ander en nieuw publiek. De moderne consument wil ruime keuzemogelijkheden. Extra, onderscheidend aanbod en keuze betekent veelal extra aantrekkingskracht en bezoekers. De toekomst is aan de grotere winkelcentra met ruime keuze. Kleinere, monofunctionele winkelcentra die niet vernieuwen en vergroten hebben en krijgen het moeilijk; past de toevoeging bij de verzorgingsfunctie: streekverzorgend, bovenregionaal, et cetera. V e r b li j fs r e c re a ti e p a ra d ox s p e e l t o o k i n D r e n t he D e l a n d e l i j k e b r a n c h e o r g a n i s a ti e R E C R O N v r a a g t s i n d s a a n d a c h t v o o r d e d o o r h e n g e s i g n a l e e rd e v e r b l i j fs r e c re a ti e p a r a d o x. V r a a g e n a a n b o d i n d e v e r b l i j fs r e c re a ti e s e c to r z o u d e n n i e t m e e r i n e v e n wi c h t z i j n. G e s te l d k a n wo r d e n d a t e r k wa n ti ta ti e f (m e e r d a n ) g e n o e g a a n b o d i s m a a r k wa l i t a ti e f n o g s t e e d s v r a a g i s n a a r m e e r ( e n b e t e re ) a c c o m m o d a ti e s. O o k i n Dr e n th e wo r d e n s y m p t o m e n v a n e e n v e r z a d i g d e m a rk t h e r k e n d e n d e g e vo l g e n h i e r v a n z i c h tb a a r. Ge z i e n h e t e c o n o m i s c h e b e l a n g v a n e e n g e z o n d e to e ri s t i s c h e s e c t o r v o o r D re n th e m a a r o o k h e t b e l a n g v a n z o rg v u l d i g ru i m t e g e b ru i k s ta a t d e p r o b l e m a t i e k o p d e p o l i ti e k e a g e n d a. Aandachtspunten hierbij: ga uit van de toeristische gebieden zoals gebruikt door het CBS, NBTC en NRIT. Heel Drenthe valt dan onder de provinciegrens overschrijdende Groningse, Friese en Drentse zandgronden;

19 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 17 kwaliteit mist tot nog toe vrijwel geheel in de behoefteramingen. Wat zijn onderscheidende concepten? Tot nog toe werd vooral gewerkt met bestedingen en aantal overnachtingen; maak duidelijk onderscheid in toeristisch-recreatief gebruik en gebruik van verblijfsrecreatievoorzieningen als tweedewoningen. Overigens neemt de behoefte aan tweedewoningen in Nederland toe, merken ook als gevolg van het huidig marktsentiment onder particuliere investeerders; de bezettingsgraad verschilt sterk per type verblijfsrecreatie: ga voor grotere hotel uit van minimaal 70%, voor bungalowparken ligt dit lager; de markt wordt steeds meer tweekoppig. Enerzijds zijn er basisproducten, anderzijds echt onderscheidende en kwalitatief sterke concepten. P r o v in c ie D re n t he o n de rz o e k t v r a a g e n a a n bo d k a m pe e r - e n bu n ga lo w s e c t o r D e p ro v i n c i e h e e f t o p d ra c h t g e g e v e n o m n a d e r o n d e r z o e k t e d o e n n a a r v r a a g e n a a n b o d i n d e k a m p e e r e n b u n g a l o w s e c to r i n D r e n th e. D e z e f o c u s i s a a n g e b ra c h t o m d a t 8 0 % v a n d e o ve r n a c h ti n g e n i n Dr e n t h e p l a a ts v i n d t b i j d e z e b e d ri j v e n d i e t e ve n s e e n s u b s ta n t i ë l e ru i m te l i j k e c o m p o n e n t h e b b e n. H e t s u c c e s v a n e e n n a d e re a n a l y s e i s s te rk a f h a n k e l i j k va n d e b e r e i d h e i d v a n b e d ri j ve n o m m e e te we r k e n e n i n fo r m a ti e t e v e r s t r e k k e n. H e t o n d e r z o e k b e v a t d e v o l g e n d e c o m p o n e n t e n : K wa l i t a t i e v e v r a a g e n a a n b o d s a n a l y s e d o o r m i d d e l v an l e e f s t i j l a n a l y s e (k l e u re n ) i n c o m b i n a ti e m e t a c t u a l i te i t e n i d e n ti t e i t/ k e r n wa a rd e n v a n D r e n th e. D i t re s u l t e e r t i n k a n s ri j k e o n t wi k k e l i n g s ri c h ti n g e n C i j fe rm a ti g v r a a g a a n b o d ve r g e l i j k i n g, m e t a l s r e s u l ta a t z i c h t o p v e r z a d i g i n g e n m a rk t ru i m te. K wa l i t e i ts a n a l y s e v a n d e b e d r i j v e n m e t b e h u l p v a n d e R E C R O N - b e d r i j v e n b e n c h m a rk e n ve r d i e p e n d e g e s p r e k k e n. Me t a l s r e s u l ta a t i n z i c h t i n d e k wa l i t e i t, d e l e v e n s v a tb a a r h e i d e n d e t o e k o m s t g e ri c h th e i d v a n d e s e c t o r. Hi e rb i n n e n za l, i n d i e n m o g e l i j k, p e r r e g i o e e n a p a r te a n a l y s e g e m a a k t wo r d e n. D e l e n v a n a n a l y s e e n b e vi n d i n g e n m e t d e s ta k e h o l d e r s. ( o v e r h e d e n e n s e c to r ). Me t a l s re s u l t a a t e e n g e d r a g e n b e e l d t e n a a n z i e n v a n d e d i a g n o s e e n g e we n s te v e rv o l g a c t i e s. Instrumenten en voorbeelden buiten Drenthe R P B B e d ri j v e n te r r e i n e n d o o r p r o v i nc i e G e ld e r la n d D e p ro v i n c i e Ge l d e rl a n d h e e ft, o m s c h e rp e k e u z e s te m a k e n tu s s e n b e d r i j v e n te r re i n e n, a a n e l k e r e g i o g e v r a a g d o m e e n R e g i o n a a l P r o g ra m m a d o c u m e n t b e d ri j v e n t e r r e i n e n ( R P B ) o p t e s te l l e n. Na a s t e e n a c tu e l e b e h o e ft e ra m i n g ( zo we l k wa n t i ta ti e f a l s k wa l i t a ti e f) wo r d t h i e ri n me t b e h u l p v a n e e n s to p l i c h tm o d e l e e n o ve r z i c h t g e m a a k t v a n d e fa s e ri n g v a n l o c a ti e s (g ro e n e n o r a n j e ), m a a r o o k l o c a t i e s d i e m o g e l i j k g e s c h ra p t m o e t e n wo r d e n o m o ve r c a p a c i te i t te g e n t e g a a n ( ro o d ). A n a ly s e k a n to r e nm a rk t d o o r p r o v i nc i e U t r e c h t S a m e n m e t d e k a n to o r g e m e e n te n h e e ft d e p r o v i n c i e U t re c h t e e n u i t v o e ri g e a n a l y s e v a n d e k a n t o r e n m a r k t u i tg e v o e r d. H i e rb i j s to n d e e n n i e u we b e h o e ft e ra m i n g c e n t r a a l, m e t d a a ri n e e n k wa n ti ta t i e v e e n k wa l i ta ti e v e v e r d e l i n g v a n d e v i e rk a n te m e t e rs k a n to o r ru i m te. D a a rn a a s t i s v a n a l l e k a n to o rl o c a ti e s e e n k wa l i t a ti e v e b e o o rd e l i n g o p b a s i s v a n e e n s c h o u w e n e c o n o m i s c h e e f fe c t ra p p o r t a g e (E E R ) g e m a a k t. Me t b e h u l p v a n d e b e h o e f te r a m i n g e n h e t o o rd e e l v a n d e l o c a ti e s i s v e r v o l g e n s, o p b a s i s v a n e e n m a rk t te c h n i s c h o o rd e e l, e e n ve r d e l i n g g e m a a k t v a n d e n i e u wb o u w o n t wi k k e l i n g s l o c a ti e s v o o r k a n to r e n i n Ut r e c h t. Hi e rb i j z i j n o o k l o c a t i e s a a n g e g e v e n d i e g e s c h r a p t o f b e p e r k t m o e s t e n wo r d e n i n vo l u m e. Da a rn a a s t i s, m e t b e h u l p v a n d e l a b e l s u i t h e t k a n t o r e n c o n v e n a n t, e e n e e rs te v i s i e g e m a a k t o p d e b e s t a a n d e l o c a t i e s. Me t b e h u l p v a n d e a n a l y s e g a a n d e re g i o s a a n d e s l a g o m te k o m e n to t n a d e r e a f s p r a k e n o v e r d e r e g i o n a l e k a n to r e n m a rk t. W o n in g bo u w a f s p ra k e n in d e p r ov in c ie Z e e l a n d I n d e p r o vi n c i e Ze e l a n d h e e ft d e p r o v i n c i e, i n o v e rl e g m e t d e v i j f r e g i o s e n g e m e e n t e n, e e n r e g i o n a a l p l a fo n d g e m a a k t v o o r n i e u we wo n i n g b o u wo n t wi k k e l i n g. B a s i s h i e r v o o r i s e e n a c tu e l e b e h o e ft e ra m i n g ( z o we l k wa n ti ta ti e f a l s k wa l i t a t i e f n a a r wo o n m i l i e u ). A a n d e re g i o s i s n u a l s o p g a v e m e e g e g e v e n o m a f s p ra k e n t e m a k e n o ve r d e wo n i n g b o u wp l a n n e n v o o r d e k o m e n d e ti e n j a a r.

20 Handreiking ladder voor duurzame verstedelijking in Drenthe 18 H e t a f g e s p ro k e n p l a fo n d i s h e t m a xi m u m d a t r e g i o s m o g e n to e v o e g e n. H i e rb i j m a g e r tu s s e n g e m e e n t e n p l a n n e n ( e n a a n t a l l e n ) wo r d e n u i tg e wi s s e l d ; o o k i s e r r u i m t e v o o r h e t o p l o s s e n v a n k n e l p u n t e n, h i e r v o o r k a n d e p r o v i n c i e e v e n tu e e l o o k wo r d e n i n g e s c h a k e l d a l s o v e rk o e p e l e n d e o v e r h e i d s l a a g. G o e d m o n i t o r e n v a n d e o n t wi k k e l i n g e n o p d e r e g i o n a l e wo n i n g m a r k t g e b e u rt j a a r l i j k s.

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht

vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht vraaggericht woningmarkt onderzoek Maastricht Stec Groep aan Gemeente Maastricht Desiree Uitzetter 18 november 2014 U vroeg ons: Actuele inzichten voor herijking stedelijke programmering Nieuwe regionale

Nadere informatie

leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013

leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013 leegstandsmonitor Stadsregio Arnhem Nijmegen Stec Groep Peter van Geffen en Guido van der Molen november 2013 leegstand kantorenmarkt Stadsregio Arnhem- Nijmegen Arnhem en Nijmegen domineren regionale

Nadere informatie

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Uit: Bijlagenboek bij STEC rapportage Naar een sterke Eindhovense kantorenmarkt

Nadere informatie

Supermarkten & de ladder voor duurzame verstedelijking. Sascha Stavenuiter Houten, 24 juni 2015

Supermarkten & de ladder voor duurzame verstedelijking. Sascha Stavenuiter Houten, 24 juni 2015 Supermarkten & de ladder voor duurzame verstedelijking Sascha Stavenuiter Houten, 24 juni 2015 Introductie Plaats van de Ladder binnen het wettelijk kader Agenda Ladder duurzame verstedelijking Jurisprudentie

Nadere informatie

Toepassing van het provinciaal detailhandelsbeleid

Toepassing van het provinciaal detailhandelsbeleid Toepassing van het provinciaal detailhandelsbeleid Uitwerking Ruimte voor vernieuwing in de detailhandel Inleiding Deze notitie is aanvullend op eerder door Gedeputeerde Staten vastgestelde notities: -

Nadere informatie

Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist

Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist Ladder voor duurzame verstedelijking Bestemmingsplan Huis ter Heide West, gemeente Zeist De Ladder voor duurzame verstedelijking is in de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) geïntroduceerd en

Nadere informatie

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT Kantorenmarkt Weert Tot 2020 zeer beperkte behoefte aan nieuwe kantoorruimte in Weert, er is al meer dan voldoende aanbod van kantoorruimte, toevoegen van

Nadere informatie

Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland

Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland Toepassing van de ladder in Provincie Zuid-Holland Seminar, Ladder voor duurzame verstedelijking: lessen uit de praktijk, 10 maart 2015 Willemien Croes Wat is de Ladder voor Provincie Zuid- Holland? Instrument

Nadere informatie

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015 Gemeente Oegstgeest Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg 11 maart 2015 DATUM 11 maart 2015 TITEL Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg OPDRACHTGEVER

Nadere informatie

Manifeste lokale woningbehoefte. Vraag zoekt locatie

Manifeste lokale woningbehoefte. Vraag zoekt locatie Manifeste lokale woningbehoefte Vraag zoekt locatie 10-3-2015 Inleiding In de gemeentelijke Visie op Wonen en Leefbaarheid (2012) is uitgesproken dat de gemeente in principe in alle kernen ruimte wil zoeken

Nadere informatie

Ladder voor duurzame verstedelijking

Ladder voor duurzame verstedelijking Ladder voor duurzame verstedelijking Klik om de modelstijlen te bewerken Tweede niveau Derde niveau Vierde niveau Vijfde niveau Ladder voor duurzame verstedelijking 1. Waar komt het vandaan? 2. Wat is

Nadere informatie

Ladder voor Duurzame Verstedelijking: masterclass leegstand kantoren Zuid-Holland

Ladder voor Duurzame Verstedelijking: masterclass leegstand kantoren Zuid-Holland Ladder voor Duurzame Verstedelijking: masterclass leegstand kantoren Zuid-Holland Den Haag, 21 april 2015 Ladder laatste rijksbelang RO 1 PBL: evaluatie Ladder Monitoring nationale belangen SVIR Eerste

Nadere informatie

memo Toetsing ontwikkeling Land van Matena aan ladder voor duurzame verstedelijking

memo Toetsing ontwikkeling Land van Matena aan ladder voor duurzame verstedelijking memo Postbus 150, 3000 AD Rotterdam Telefoon: 010-2018555 Fax: 010-4121039 E-mail: info@rho.nl Aan: T.a.v.: Onderwerp: Gemeente Papendrecht Mevr. M.A.G. van t Verlaat Toetsing ontwikkeling Land van Matena

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 Kantorenvisie Netwerkstad Twente Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 1 Inleiding: Het doel van deze Kantorenvisie Netwerkstad is een beter beeld krijgen van het functioneren van de Kantorenmarkt

Nadere informatie

Provincie als regisseur kantorenmarkt

Provincie als regisseur kantorenmarkt Provincie als regisseur kantorenmarkt Spielburg of scheidsrechter? Inhoud: een concurrerend vestigingsmilieu voor kantoren met een evenwichtige vraagaanbod situatie (kwantitatief en kwalitatief) Regels:

Nadere informatie

Ladderen: svz RvS & regio s

Ladderen: svz RvS & regio s Ladderen: svz RvS & regio s Sessie met provincie Zuid-Holland, 31 augustus 2015 Ladder: laatste rijksbelang goede RO, geborgd door provincie Zuid-Holland 2. De toelichting bij een bestemmingsplan dat een

Nadere informatie

Leegstand detailhandel: oorzaken en wat doen we ermee? Peter ter Hark Lectoraat Fontys Hogescholen Vastgoed en Makelaardij 22 april 2015

Leegstand detailhandel: oorzaken en wat doen we ermee? Peter ter Hark Lectoraat Fontys Hogescholen Vastgoed en Makelaardij 22 april 2015 Leegstand detailhandel: oorzaken en wat doen we ermee? Peter ter Hark Lectoraat Fontys Hogescholen Vastgoed en Makelaardij 22 april 2015 Onderwerpen: Wat is er gebeurd de afgelopen jaren? Wat gaat er gebeuren

Nadere informatie

De ladder voor duurzame verstedelijking

De ladder voor duurzame verstedelijking De ladder voor duurzame verstedelijking Jacqueline H.P. Vrolijk Adviseur ruimtelijk beleid en omgevingsjurist Inleiding seminar 10 maart 2015 Waarom de ladder? Andere tijden: Einde aan decennia van groei

Nadere informatie

Alles blijft Anders. Het winkellandschap 2003-2011-2020. Gerard Zandbergen CEO Locatus

Alles blijft Anders. Het winkellandschap 2003-2011-2020. Gerard Zandbergen CEO Locatus Alles blijft Anders Het winkellandschap 2003-2011-2020 Gerard Zandbergen CEO Locatus Enkele begrippen Dagelijks aankopen Winkels / Detailhandel Mode & Luxe Wel oppervlak: Vrije Tijd WVO = In en om het

Nadere informatie

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323.

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323. Maastricht Maastricht 120.000 inwoners, stabilisatie Centrum van de regio (600.000-550.000) Universiteit Meer dan 20 miljoen bezoekers waarvan 2/3 uit Nederland, winkelen belangrijkste bezoekmotief Compacte

Nadere informatie

Factsheets. Profielen gemeentes van Utrecht

Factsheets. Profielen gemeentes van Utrecht Factsheets Profielen gemeentes van Utrecht Leeswijzer Profielen gemeentes van Utrecht Per gemeente van de provincie Utrecht is een profiel gemaakt. Dit profiel is weergegeven op basis van vier pagina s.

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/ 2 Wonen De gemeente telt zo n 36.000 inwoners, waarvan het overgrote deel in de twee kernen Hellendoorn en Nijverdal woont. De woningvoorraad telde in 2013 zo n 14.000 woningen (exclusief recreatiewoningen).

Nadere informatie

Onderbouwing Ladder voor Duurzame Verstedelijking Sevenaer Staete

Onderbouwing Ladder voor Duurzame Verstedelijking Sevenaer Staete Advies Betreft Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Ons kenmerk ZEV002-LO02 Datum 7 december 2015 Behandeld door Kragten Onderbouwing Ladder voor Duurzame Verstedelijking Sevenaer Staete 1

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient (Capelle a/d IJssel) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein De Mient, gemeente Capelle a/d IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft

Nadere informatie

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties PEILING Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 3630196 Aan : gemeenteraad Datum : 25 november 2010 Portefeuillehouder : Wethouder G. Boeve TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder, gemeente Maassluis A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

TOEPASSING TREDE 1 EN 2 LADDER DUURZAME VERSTEDELIJKING V00R PLAN MULDERSWEG

TOEPASSING TREDE 1 EN 2 LADDER DUURZAME VERSTEDELIJKING V00R PLAN MULDERSWEG TOEPASSING TREDE 1 EN 2 LADDER DUURZAME VERSTEDELIJKING V00R PLAN MULDERSWEG 12 januari 2016 drs. Fokke de Jong Australiëlaan 5, 3526 AB Utrecht 030 693 60 00 info@atrive.nl www.atrive.nl KvK: 31042832

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel

Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel Factsheet bedrijventerrein Stormpolder, Gemeente Krimpen aan de IJssel A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Inhoudelijke reactie op rapport Detailhandels- en horecavisie Boxtel (BRO, 26 september 2014)

Inhoudelijke reactie op rapport Detailhandels- en horecavisie Boxtel (BRO, 26 september 2014) Inhoudelijke reactie op rapport Detailhandels- en horecavisie Boxtel (BRO, 26 september 2014) 10 december 2014 Memo Status: Memo Datum: 10 december 2014 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010

Wonen in Dordrecht. De crisis voorbij?; trends en verwachtingen. 30 november 2010 Wonen in Dordrecht De crisis voorbij?; trends en verwachtingen 30 november 2010 Inhoudsopgave 1. Wat willen we? Beleid en welke afspraken zijn er voor Dordrecht? 2. Hoe staan we er voor? Stand van zaken

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL. SESSIE Stad maken Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE Stad maken donderdag 19 maart 2015 Stad maken Duiding en context De traditionele rollen binnen het ontwikkeltraject veranderen. De corporaties,

Nadere informatie

juiste impulsen voor stationsgebied Steenwijk gemeente Steenwijkerland stec groep Peije Bruil en Guido van der Molen 14 september 2011

juiste impulsen voor stationsgebied Steenwijk gemeente Steenwijkerland stec groep Peije Bruil en Guido van der Molen 14 september 2011 juiste impulsen voor stationsgebied Steenwijk gemeente Steenwijkerland stec groep Peije Bruil en Guido van der Molen 14 september 2011 multifunctionele locaties vraag naar betere locaties welke locatietypen

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord

Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord Tijd voor keuzes in Noord-Holland Noord Samen kiezen voor een sterke woningmarkt Martin Hoiting/Rob Ravestein 14 oktober 2013 verandering in denken: één woningportefeuille welke woningen hebben we nodig

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Kwaliteitsverbetering aanloopstraten. Presentatie 31 mei 2012

Kwaliteitsverbetering aanloopstraten. Presentatie 31 mei 2012 Kwaliteitsverbetering aanloopstraten Presentatie 31 mei 2012 Vooraf Aanleiding: BRO rapportage 2009 Conceptplan Brusselsestraat e.o. 2010 Verandering economische situatie 2009-2012 Vraagstelling: Actuele

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

Woningvoorraad en woningbehoefte in Nederland

Woningvoorraad en woningbehoefte in Nederland Wonen in Hilversum Woningvoorraad en woningbehoefte in Nederland De Nederlandse woningmarkt staat momenteel in het middelpunt van de belangstelling. Deze aandacht heeft vooral betrekking op de ordening

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie Economische Zaken Doel Stimuleren van de regionale economie. Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie en de Greenports Duin- en Bollenstreek, Boskoop

Nadere informatie

KANTOORTYPOLOGIE AMERSFOORT

KANTOORTYPOLOGIE AMERSFOORT BIJLAGE A KANTOORTYPOLOGIE AMERSFOORT In deze bijlage vindt u de kwalitatieve vraag naar kantoren in de gemeente Amersfoort toegelicht. Basis voor deze kwalitatieve vraagraming is de segmentering in vier

Nadere informatie

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020

WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 WIJKVISIE STADSKANAAL NOORD 2011-2020 Vastgesteld in de raadsvergadering van 18 juni 2012. Verkorte versie wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 1 Wijkvisie Stadskanaal Noord 2011-2020 In de wijkvisie

Nadere informatie

Naar slim integraal regionaal programmeren: voorbeeld Kop van Noord-Holland

Naar slim integraal regionaal programmeren: voorbeeld Kop van Noord-Holland Naar slim integraal regionaal programmeren: voorbeeld Kop van Noord-Holland Peter van Geffen en Evert-Jan de Kort 29 oktober 2014 Satéprikker door programmering Vergelijkbaar veranderproces, vergelijkbare

Nadere informatie

Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Nieuw Mathenesse (Schiedam) Maatschappelijke waarde Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Factsheet bedrijventerrein Nieuw Mathenesse, Gemeente Schiedam A. Inleiding Deze factsheet

Nadere informatie

Relatienummer: 243.061204 Zwolle, 12 november 2013

Relatienummer: 243.061204 Zwolle, 12 november 2013 VERTROUWELIJK Coltavast Enschede B.V. De heer R. Wagner Postbus 53186 1007 RD AMSTERDAM Relatienummer: 243.061204 Zwolle, 12 november 2013 Betreft: Enschede-Kalanderstraat Geachte heer Wagner, In de bestaande

Nadere informatie

Nota Samenvatting en beantwoording zienswijzen. Bestemmingsplan Ambachtsschool

Nota Samenvatting en beantwoording zienswijzen. Bestemmingsplan Ambachtsschool Nota Samenvatting en beantwoording zienswijzen Bestemmingsplan Ambachtsschool Gemeente Enschede Programma Stedelijke Ontwikkeling Team Bestemmingsplannen Februari 2016 SAMENVATTING EN BEANTWOORDING ZIENSWIJZEN

Nadere informatie

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012 Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland 21 juni 2012 Luc Dietz dagvoorzitter Michaël Kortbeek Voorzitter KvK Midden-Nederland Het probleem Kantorenmarkt: leegstand, fors aanbod Bedrijventerreinen:

Nadere informatie

Kwaliteitsverbetering van de (huur)voorraad in tijden van Krimp Opwierde APPINGEDAM. Delfzijl, 21 november 2013

Kwaliteitsverbetering van de (huur)voorraad in tijden van Krimp Opwierde APPINGEDAM. Delfzijl, 21 november 2013 Kwaliteitsverbetering van de (huur)voorraad in tijden van Krimp Opwierde APPINGEDAM Delfzijl, 21 november 2013 Frank van der Staay Atrivé/Woongroep Marenland Appingedam Onderwerpen Woonplan 2002 koersen

Nadere informatie

Beleidsdocument. Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting

Beleidsdocument. Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting Beleidsdocument Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting De Stichting Middenstands- en Bedrijfshuisvesting (SMB) Statutair wordt en blijft de doelstelling van de SMB als volgt omschreven: De bevordering

Nadere informatie

* A14.03658* Grondprijsbrief 2015. 1. Inleiding. 2. Voorwaarden

* A14.03658* Grondprijsbrief 2015. 1. Inleiding. 2. Voorwaarden Grondprijsbrief 2015 1. Inleiding Bij de begroting 2013 heeft de raad van de gemeente Noordenveld de Kadernota Grondprijzen 2013-2016 en Grondprijsbrief 2013 vastgesteld In de Kadernota is het beleidskader

Nadere informatie

Charloisse Poort. stec groep ECONOMISCHE WAARDE CHARLOISSE POORT IS GEMIDDELD

Charloisse Poort. stec groep ECONOMISCHE WAARDE CHARLOISSE POORT IS GEMIDDELD ECONOMISCHE WAARDE CHARLOISSE POORT IS GEMIDDELD Gemiddelde economische waarde, goed perspectief Het economisch effect van Charloisse Poort is uitgedrukt in een score. Deze score geeft op basis van objectief

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen

Drenthe, Friesland en Groningen. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

Onderwerp Beantwoording vragen PvdA-fractie inzake gebruik leegstaande panden om woningnood op korte termijn op te lossen

Onderwerp Beantwoording vragen PvdA-fractie inzake gebruik leegstaande panden om woningnood op korte termijn op te lossen PvdA-fractie T.a.v. Mevrouw A. Postma De Roede 12 9285 VK Buitenpost Dossiernummer : n.v.t. Stuknummer : n.v.t. Behandeld door : E. Idsardi Email : gemeente@achtkarspelen.nl Uw brief/mail van Uw kenmerk

Nadere informatie

Vraag 6 Hoe groot is de vloeroppervlakte van de bedrijfsruimte die u denkt nodig te hebben voor uw uitbreiding- of verplaatsingsplannen?

Vraag 6 Hoe groot is de vloeroppervlakte van de bedrijfsruimte die u denkt nodig te hebben voor uw uitbreiding- of verplaatsingsplannen? Conclusie Tot 2020 wordt een behoefte naar bedrijventerrein in de gemeente Zijpe geraamd van circa 5 hectare. Dit is ook de oppervlakte die in de planningsopgave in de provinciale structuurvisie is opgenomen.

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

RIGO Research en Advies Woon- werk- en leefomgeving www.rigo.nl. Woningbehoefte voor de wijk Marickenzijde in De Ronde Venen

RIGO Research en Advies Woon- werk- en leefomgeving www.rigo.nl. Woningbehoefte voor de wijk Marickenzijde in De Ronde Venen RIGO Research en Advies Woon- werk- en leefomgeving www.rigo.nl Woningbehoefte voor de wijk Marickenzijde in De Ronde Venen De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Begeleidingscommissie

Begeleidingscommissie Bijlage 1 Begeleidingscommissie Bijlage 2 Begrippenlijst mevrouw D. Bogers mevrouw E. Lambooy mevrouw S.N. MinkemaWedzinga de heer J.S. Nota de heer A. van Wanroij Gemeente Soest KvK Gooi en Eemland Gemeente

Nadere informatie

NOTITIE COLLEGES BESLUITVORMING AFSPRAKEN KWALITEIT BEDRIJVENTERREINEN REGIO GRONINGEN-ASSEN

NOTITIE COLLEGES BESLUITVORMING AFSPRAKEN KWALITEIT BEDRIJVENTERREINEN REGIO GRONINGEN-ASSEN NOTITIE COLLEGES BESLUITVORMING AFSPRAKEN KWALITEIT BEDRIJVENTERREINEN REGIO GRONINGEN-ASSEN Notitie voor: Colleges van B&W van de deelnemers aan het regionaal programma Bedrijventerreinen van de Regio

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kerkerak (Sliedrecht) Waardeloos of waardevol? Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kerkerak (Sliedrecht) Waardeloos of waardevol? Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kerkerak (Sliedrecht) Waardeloos of waardevol? Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Factsheet bedrijventerrein Kerkerak, Gemeente Sliedrecht A. Inleiding Deze factsheet geeft

Nadere informatie

We are Stibbe Tax specialists. Ladder voor Duurzame Verstedelijking Juridische update

We are Stibbe Tax specialists. Ladder voor Duurzame Verstedelijking Juridische update Ladder voor Duurzame Verstedelijking Juridische update Jan van Oosten 10 maart 2015 Opzet 1. Planologische overcapaciteit en ruimtelijke ordening 2. De Ladder begrippen en jurisprudentie 3. Wrap up Planologische

Nadere informatie

NAAR EEN VISIE WERKLOCATIES VOOR AMERSFOORT Stec Groep aan gemeente Amersfoort -CONCEPTVERSIE-

NAAR EEN VISIE WERKLOCATIES VOOR AMERSFOORT Stec Groep aan gemeente Amersfoort -CONCEPTVERSIE- NAAR EEN VISIE WERKLOCATIES VOOR AMERSFOORT Stec Groep aan gemeente Amersfoort -CONCEPTVERSIE- Stec Groep B.V. Peije Bruil, Guido van der Molen en Boudewijn Kuijl November 2010 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

BOVENREGIONAAL BEDRIJVENTERREIN HOEKSCHE WAARD. Notitie over het door Buck Consultants uitgevoerde onderzoek naar nut en noodzaak

BOVENREGIONAAL BEDRIJVENTERREIN HOEKSCHE WAARD. Notitie over het door Buck Consultants uitgevoerde onderzoek naar nut en noodzaak BOVENREGIONAAL BEDRIJVENTERREIN HOEKSCHE WAARD Notitie over het door Buck Consultants uitgevoerde onderzoek naar nut en noodzaak Juni 2006 Han Olden STOGO onderzoek + advies Niasstraat 1 3531 WR Utrecht

Nadere informatie

gelet op het Woonplan 2013-2023, vastgesteld door de gemeenteraad van Haren op 30 september 2013;

gelet op het Woonplan 2013-2023, vastgesteld door de gemeenteraad van Haren op 30 september 2013; HET COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN DE GEMEENTE HAREN, gelet op het Woonplan 2013-2023, vastgesteld door de gemeenteraad van Haren op 30 september 2013; overwegende dat het vanwege regionale

Nadere informatie

vastgoedconcepten verkleuren met maximaal grijs in de Amsterdamse regio PHB, Stadsregio Amsterdam en Stec Groep 30 januari 2013

vastgoedconcepten verkleuren met maximaal grijs in de Amsterdamse regio PHB, Stadsregio Amsterdam en Stec Groep 30 januari 2013 vastgoedconcepten verkleuren met maximaal grijs in de Amsterdamse regio PHB, Stadsregio Amsterdam en Stec Groep 30 januari 2013 programma Welkom en introductie door PHB Presentatie verkleuren met behoud

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist.

Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Bijlage B Provincie Fryslân 25-11-2014 Toepassing Bro, art. 3.1.1, onder 2 Gevallen waarin wel /geen vooroverleg is vereist. Ten behoeve van de stroomlijning van het vooroverleg over: - voorontwerpbestemmingsplannen

Nadere informatie

De Ladder voor Duurzame Verstedelijking; probleem of kans? Pieter van der Heijde, algemeen directeur Bureau Stedelijke Planning 30 juni 2015

De Ladder voor Duurzame Verstedelijking; probleem of kans? Pieter van der Heijde, algemeen directeur Bureau Stedelijke Planning 30 juni 2015 De Ladder voor Duurzame Verstedelijking; probleem of kans? Pieter van der Heijde, algemeen directeur Bureau Stedelijke Planning 30 juni 2015 De Ladder voor Duurzame Verstedelijking; Probleem of kans? 1.

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

ruimtelijke effecten van PUP s

ruimtelijke effecten van PUP s ruimtelijke effecten van PUP s Contact: Geert Welten (geert.welten@rho.nl) of Remko Bak (remko.bak@rho.nl) of bel: 010 201 8555 1 Agenda 1. Inleiding 2. Waar gaat het over 3. Doelgroep: afhalen vs. winkelen

Nadere informatie

1. MARKTANALYSE KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT

1. MARKTANALYSE KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT BIJLAGE A 1. MARKTANALYSE KANTORENMARKT PROVINCIE UTRECHT In deze bijlage worden de belangrijkste conclusies en resultaten uit de analyse van de kantorenmarkt van de provincie Utrecht gepresenteerd. 1.1

Nadere informatie

Amersfoort. Euterpeplein. ruimtelijk-economisch onderzoek 04-07-2013 081530.17896.00

Amersfoort. Euterpeplein. ruimtelijk-economisch onderzoek 04-07-2013 081530.17896.00 Amersfoort Euterpeplein ruimtelijk-economisch onderzoek identificatie planstatus projectnummer: datum: 081530.17896.00 04-07-2013 projectleider: opdrachtgever: drs. G. Welten Hoorne Vastgoed R.008/04 gecertificeerd

Nadere informatie

Woonambities de kern van de regionale woonagenda Holland Rijnland 2014 samengevat

Woonambities de kern van de regionale woonagenda Holland Rijnland 2014 samengevat Bijlage 1 In Holland Rijnland werken samen: Alphen aan den Rijn, Hillegom, Kaag en Braassem, Katwijk, Leiden, Leiderdorp, Lisse, Nieuwkoop, Noordwijk, Noordwijkerhout, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten

Nadere informatie

Onderbouwing ladder voor duurzame verstedelijking Achterberg Oost

Onderbouwing ladder voor duurzame verstedelijking Achterberg Oost Onderbouwing ladder voor duurzame verstedelijking Achterberg Oost De gemeente Rhenen heeft de Achterbergse Ontwikkelingsmaatschappij (AOM) gevraagd meer inzicht te geven in de onderbouwing van de ontwikkeling

Nadere informatie

Netwerkconferentie Wonen 2015 Provincie Noord-Holland. Jurisprudentie ladder voor duurzame verstedelijking. Jan van Oosten 26 november 2015

Netwerkconferentie Wonen 2015 Provincie Noord-Holland. Jurisprudentie ladder voor duurzame verstedelijking. Jan van Oosten 26 november 2015 Netwerkconferentie Wonen 2015 Provincie Noord-Holland Jurisprudentie ladder voor duurzame verstedelijking Jan van Oosten 26 november 2015 Opzet 1. De Ladder, een probleem? 2. Plaatsing en systematiek van

Nadere informatie

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Molenzoom Kantoorlocaties in centrum van Houten Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Molenzoom Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs spoorlijn Nabij centrumvoorzieningen op het

Nadere informatie

BZK-pilot regionaal kiezen detailhandel. Regio s Kop van Noord Holland en West-Brabant. Stec Groep

BZK-pilot regionaal kiezen detailhandel. Regio s Kop van Noord Holland en West-Brabant. Stec Groep BZK-pilot regionaal kiezen detailhandel Regio s Kop van Noord Holland en West-Brabant Stec Groep Evert-Jan de Kort en Peter van Geffen 24 april 2014 Transitie: nieuwe realiteit retail Minder draagvlak

Nadere informatie

Toename bevolking v.a. 2008

Toename bevolking v.a. 2008 Collegevoorstel Inleiding De provincie prognosticeert de ontwikkeling van de woningbouw en bevolking voor elke gemeente. Het is aan elke gemeente om deze prognose om te zetten in een planning en deze te

Nadere informatie

Oegstgeest aan de Rijn: realisatie van een woningbouwbehoefte

Oegstgeest aan de Rijn: realisatie van een woningbouwbehoefte Oegstgeest aan de Rijn: realisatie van een woningbouwbehoefte Stap 1 van de Ladder voor Duurzame Verstedelijking schrijft voor dat een stedelijke ontwikkeling past binnen de regionale behoefte. Provincie

Nadere informatie

Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam. 23 mei 2012 Desirée Uitzetter

Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam. 23 mei 2012 Desirée Uitzetter Vastgoed waarde op Graveland Zuid Spaanse Polder Schiedam 23 mei 2012 Desirée Uitzetter Even voorstellen.. Stec groep: adviesbureau Gebieden Gebouwen Grond Geld bedrijventerreinen!! Wat zien we landelijk

Nadere informatie

Torteltuin. Berekening opbrengsten uit ontwikkeling woningbouw (11 mei 2007) Inhoud:

Torteltuin. Berekening opbrengsten uit ontwikkeling woningbouw (11 mei 2007) Inhoud: BIJLAGE I Torteltuin Berekening opbrengsten uit ontwikkeling woningbouw (11 mei 2007) Inhoud: Algemene uitgangspunten Model 1 (Vereniging De Dolderse Torteltuin) Model 2 (Volledig dure woningen) Model

Nadere informatie

Regionale en subregionale Woonagenda s 2013-2020

Regionale en subregionale Woonagenda s 2013-2020 Regionale en subregionale Woonagenda s 2013-2020 Concept 19 december 2013 STADSREGIO ARNHEM NIJMEGEN 1 De woonagenda 2014 van de stadsregio Arnhem Nijmegen De 20 gemeenten in de stadsregio vormen een aantrekkelijk

Nadere informatie

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar

Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar Wonen Boven Winkels Vanuit het oogpunt van de eigenaar drs. O.J. van der Heijden o.heijden@marma.nl www.evbinnenstad.nl 1 Belang van Wonen in de Binnenstad Een juiste combinatie van functies in de binnen

Nadere informatie

Winkelcentra weer toekomstproof John Patrick Jansen, MVGM Bedrijfshuisvesting B.V.

Winkelcentra weer toekomstproof John Patrick Jansen, MVGM Bedrijfshuisvesting B.V. Winkelcentra weer toekomstproof John Patrick Jansen, MVGM Bedrijfshuisvesting B.V. Datum: 12-05-2015 John Patrick Jansen - 18 jaar werkzaam in het vastgoed - 15 jaar bedrijfsmakelaar - Retailspecialist

Nadere informatie

Statengriffie. Floortje van Aken Verzonden: dinsdag 9 juni 2015 15:32 Aan: Ria Veenstra Onderwerp:

Statengriffie. Floortje van Aken <Aken@vnoncw-mkbnoord.nl> Verzonden: dinsdag 9 juni 2015 15:32 Aan: Ria Veenstra Onderwerp: Statengriffie Van: Floortje van Aken Verzonden: dinsdag 9 juni 2015 15:32 Aan: Ria Veenstra Onderwerp: Inspraakreactie MKB-Noord Bijlagen: BRF_151903_Retail Agenda.pdf; Inspraakreactie

Nadere informatie

Leegstand als kans voor de lokale economie?

Leegstand als kans voor de lokale economie? Leegstand als kans voor de lokale economie? NVBO congres 13 april 2011 Arnhem Simon Hiemstra Senior consultant MKB Adviseurs Leegstand als kans voor de lokale economie Voorstellen Simon Hiemstra 35 jaar

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie