Wegwijzer milieuverantwoorde overheidsopdrachten voor lokale overheden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wegwijzer milieuverantwoorde overheidsopdrachten voor lokale overheden"

Transcriptie

1 Wegwijzer milieuverantwoorde overheidsopdrachten voor lokale overheden Thema: Schoonmaakmiddelen Met de steun van :

2 De wegwijzers Bond Beter Leefmilieu organiseerde in 2010, 2011 en info- en vormingsmomenten rond milieuverantwoorde overheidsopdrachten voor lokale overheden. Het project geniet de steun van de Vlaamse overheid en de Koning Boudewijn stichting. Deze infosessies zijn telkens opgezet rond een bepaalde productgroep (dienst of levering) of actueel probleem bij overheidsopdrachten en gericht op zowel milieu- en duurzaamheidsambtenaren als de aankoopverantwoordelijken van de lokale overheden. De infosessies werden regionaal georganiseerd, verspreid over Vlaanderen i.s.m. de lokale intercommunale of provincie. Het Steunpunt duurzame lokale overheidsopdrachten is partner van het project. In het kader van onze reeks info- en vormingsmomenten rond milieuverantwoorde overheidsopdrachten voor lokale overheden maakten we vanuit BBL diverse wegwijzers die je gratis kan downloaden. Deze wegwijzers zijn geen juridisch achtergronddocumenten, voorbeeldbestekken of volledige lijsten van mogelijke milieucriteria. De wegwijzers zijn opgesteld als leidraad voor een ambtenaar van een lokale overheid die intern het aankoopbeleid wil omvormen naar een milieuverantwoord aankoopbeleid. In deze wegwijzers vind je de ervaringen en informatie die op de infosessies werden aangehaald, samen met nuttige verwijzingen naar betrouwbare informatiebronnen. We bieden 15 wegwijzers aan: 1 algemene wegwijzer en 14 specifieke wegwijzers. We raden wel aan om bij het raadplegen van de specifieke wegwijzers, ook de algemene wegwijzer door te nemen. Je kan alle wegwijzers gratis downloaden via: De algemene wegwijzer doet pragmatisch uit de doeken waar je milieucriteria kan integreren in je het aankoopproces, met andere woorden: Wanneer en hoe moet je actie ondernemen bij de verschillende stappen van het aankoopproces (van voorbereiding tot uitvoering opdracht) Wat zijn je mogelijkheden binnen de verschillende procedures Wat moet je waar opnemen in je bestek Vervolgens bundelen we alle belangrijkste informatiebronnen voor de lokale overheden: waar kan je terecht voor juridisch advies, voorbeeldbestekken, achtergrondinformatie, criteria,...? De veertien specifieke wegwijzers handelen over de productgroepen of problemen die aan bod kwamen bij de info- en vormingsmomenten. Hierin voorzien we: 1. Bij elke stap in het aankoopproces een samenvatting uit de algemene wegwijzer aangevuld met de kennis uit de infosessie. 2. Achtergrondinformatie over de milieu-impact. 3. Verwijzingen naar de relevantste informatiebronnen waar je specifieke informatie kan vinden zoals criteria of marktinformatie voor de desbetreffende productgroep. Deze wegwijzer handelt over Schoonmaakmiddelen, er is ook een wegwijzer over schoonmaakdiensten. In deze wegwijzer komt de algemene informatie nog relatief uitgebreid aanbod. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 2

3 Inhoudsopgave 1. Inleiding Het aankoopproces Aanpak en algemene tips Stap 1: behoefteanalyse Stap 2: Keuze aankoopprocedure Stap 3: Opstellen van het bestek Stap 4: Gunning Stap 5: Na de aankoop - contractbeheer Milieucriteria en stavingstukken Wat zegt de overheid? Wat kan je nog meer doen? Minder schoonmaakmiddelen Verdere schoonmaaktips Wat is een milieuvriendelijk schoonmaakmiddel en hoe kan je het controleren? Welke onafhankelijke labels en tools kan je gebruiken? Labels Tools Informatiebronnen wegwijzer schoonmaakmiddelen Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 3

4 1. Inleiding Het integreren van milieucriteria in het aankoopbeleid betekent natuurlijk onmiddellijke milieuwinst. Schoonmaakmiddelen zijn nog steeds een belangrijke bron van vervuiling van het oppervlaktewater. Wanneer je milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen gebruikt, reduceer je deze milieu-impact. Maar daarnaast zijn er nog tal van andere redenen waarom je als lokaal bestuur beter milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen aankoopt. Het waarom van milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen: - de milieuwinst - voorbeeldfunctie van de gemeente - stimuleren van groene economie - gezondheid en welzijn van het personeel. In europa besteden overheidsdiensten jaarlijks ongeveer 17% 1 van het BNP aan aankopen. Europa wil dat de helft van die overheidsaankopen op een milieuverantwoorde manier verloopt. Ook onze federale overheid heeft zich achter deze doelstelling geschaard. De Vlaamse overheid wil tegen 2020 zelfs honderd procent duurzaam aankopen en ook de lokale besturen zullen hiertoe gestimuleerd worden. Wanneer al dit geld naar milieuverantwoorde producten, diensten en bedrijven gaat, zal dit een belangrijke invloed hebben op de markt en kan dit producenten en leveranciers aanmoedigen om hun aanbod te vergroenen. Het is ook zo dat deze milieuverantwoorde overheidsaankopen vaak niet duurder zijn. Wat schoonmaakmiddelen betreft, zijn er reeds voldoende milieuverantwoorde producten op de markt zodat ook hier de concurrentie voldoende kan spelen. Daarnaast heeft een lokaal bestuur een voorbeeldfunctie naar zijn burgers toe. Enerzijds kan het goede voorbeeld geven burgers aanzetten tot meer duurzaam consumeren, anderzijds verwachten burgers ook dat hun gemeente het goede voorbeeld geeft en meer milieuverantwoord handelt. Ook naar het personeel toe is milieuverantwoord aankopen een belangrijk signaal. Lokale besturen hebben vaak wel een milieubeleidsplan, waarin hun visie op milieu beschreven staat. Totdat aan deze visie ook daden gekoppeld worden, blijven dit mooie woorden op een blad papier. Rekening houden met milieu bij aankopen is een mooi voorbeeld om doorheen het beleid rekening te houden met milieu. Het aankoopbeleid is iets dat iedere dienst binnen de gemeente aangaat en bijgevolg ook een mooie opstap om iedereen bij het milieubeleid van de gemeente te betrekken en tevens zijn verantwoordelijkheid hierin te geven. 1 Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 4

5 Verder speelt ook het welzijn van het personeel een rol. Milieuverantwoorde producten en diensten zijn vaak minder schadelijk voor de gezondheid. Bij schoonmaakmiddelen speelt dit zeker een rol. Agressieve schoonmaakmiddelen zijn vaak milieuonvriendelijk maar ook schadelijk voor de gezondheid. Genoeg redenen dus om er niet langer mee te wachten, en er onmiddellijk werk van te maken. Je hoeft ook niet van dag op dag al je producten te vervangen door de meest milieuvriendelijke. Begin er stap voor stap mee, betrek verschillende diensten en de mensen op de werkvloer en ga steeds tezamen een stapje verder. 2. Het aankoopproces 2.1. Aanpak en algemene tips De eerste voorwaarde om tot milieuverantwoorde overheidsaankopen te komen is een gestructureerd aankoopproces. Een gemeente die beschikt over een goed systeem waarbij alle aankopen goed bijgehouden en opgevolgd worden, is al een hele stap vooruit. Dit wil niet noodzakelijk zeggen dat het aankoopproces centraal moet georganiseerd worden, al kan dit vaak wel helpen. Maar het allerbelangrijkste is dat er een overzicht wordt bijgehouden van de voorraad, wanneer welke contracten afgesloten zijn en wanneer deze contracten vervallen. Het grote voordeel van een overzicht van de aankopen is dat je ruim op voorhand een planning kan maken voor wanneer welk aankoopdossier moet worden. aangepakt Dit geeft je de mogelijkheid om de diverse diensten te betrekken bij het aankoopproces. Als zij op In de gemeente Sint-Katelijne-Waver maken ze bij het vastleggen van het budget voor het volgende jaar ook een planning op voor wanneer welke aankoop in het volgende jaar zal gebeuren. Deze planning wordt aan alle betrokken diensten gecommuniceerd zo weet iedereen wat er wanneer aankomt. voorhand die planning krijgen, weten zij wanneer ze tijd moeten vrij houden om input te geven. Al te vaak hoor je duurzaamheidsambtenaren en/of milieuambtenaren zeggen dat ze maar twee dagen de tijd kregen om hun input te geven op een bestek of dat ze veel te laat op de hoogte gebracht werden van op til zijnde aankopen. Vergeet ook niet de mensen op de werkvloer, degenen die dagdagelijks werken met de schoonmaakproducten, te betrekken. Zij kunnen waardevolle input leveren over de voor en nadelen van de huidige producten en eventuele verbeterpunten voor de toekomstige producten. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 5

6 Dit zal ook het draagvlak verhogen voor eventuele verandering van producten, wat op zijn beurt helpt bij het correct gebruik van de nieuwe producten. Bij schoonmaakmiddelen is bv. de dosering zeer belangrijk voor de milieu-impact, daarom is het belangrijk dat de schoonmakers vertrouwen hebben in het product en niet meer gaan gebruiken dan nodig. In de stad Sint-Niklaas houden wij op onze dienst bij wanneer welke contracten aflopen. Een half jaar vooraleer de schoonmaakmiddelen opnieuw dienen aangekocht te worden, wordt de schoonmaakdienst en de milieudienst hiervan op de hoogte gebracht. De schoonmaakdienst heeft dan voldoende tijd om na te gaan welke producten ze nodig hebben. De milieudienst kan dan nagaan waar de markt van de milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen zich op dat moment bevindt. De volledig procedure wordt steeds met 3 diensten samen overlopen. Veerle Weyers, dienst logistiek stad Sint-Niklaas Als lokaal bestuur is het misschien niet mogelijk om bij alle aankoopdossiers extra aandacht te besteden aan milieu. Selecteer daarom op voorhand een aantal dossiers waar je als lokaal bestuur het volgende jaar extra aandacht aan wil besteden. Op die manier kan je stap voor stap je aankopen vergroenen. Bij de keuze van de dossiers, moet je het jezelf niet moeilijker maken dan nodig. Begin met de producten die binnen de samenwerkingsovereenkomst passen, waar er al een draagvlak voor is of waar je binnen de gemeente beschikt over expertise. Tip: vraag een kostprijs voor de opvraging van het bestek Vraag een kostprijs voor het opvragen van het bestek. Op die manier zullen al enkel de echt geïnteresseerden het bestek in handen krijgen en zo scheid je al het kaf van het koren. Natuurlijk moet dit bedrag niet te groot zijn bvb. 10 euro anders schrik je onmiddellijk kleine bedrijven af. Deze prijs is immers een kost die mogelijke intekenaars moeten maken zonder dat ze weten of ze hier iets voor terug krijgen. Het aankoopproces bestaat uit verschillende stappen: de behoefteanalyse, de keuze voor de aankoopprocedure, het opstellen van het bestek, de gunning en de controle op het uitvoeren van de opdracht en het contractbeheer. Elk van deze stappen zijn belangrijk om te komen tot een milieuverantwoord aankoopproces Stap 1: behoefteanalyse Ga na welke schoonmaakmiddelen je precies nodig hebt. Doe dit in nauwe samenwerking met het poetspersoneel, want het zijn zij die er ervaring Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 6

7 mee hebben en weten welke producten ze gebruiken. Ook zij kunnen het best aangeven wat ze veranderd willen zien bij de nieuwe aankoop. Bovendien kan je in deze stap het poetspersoneel al sensibiliseren over dat deze keer bij de aankoop van de schoonmaakmiddelen gekozen zal worden voor milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen. Vraag ook hierover hun mening. Door ook het poetspersoneel van in het begin bij deze keuze te betrekken, creëer je een groter draagvlak. Geef aan dat kwaliteit natuurlijk belangrijk blijft en dat ze de mogelijkheid zullen krijgen om de producten te testen (vraag stalen in je bestek en een goede uitleg over het gebruik van deze stalen). Ondervind je veel weerstand bij de andere diensten, zoek dan naar een compromis. Het is beter de schoonmaakmiddelen in 2 kleinere stappen te vergroenen met volle medewerking van het poetspersoneel dan direct heel strenge milieueisen erdoor te duwen, maar dan wel de samenwerking met de schoonmaakdienst te verliezen. Tip: Kies er voor om zo weinig mogelijk verschillende producten aan te kopen. Een goede inventarisatie van de behoefte voorkomt verkeerde en overbodige aankopen. Niemand heeft er iets aan dat de schoonmaakmiddelen bijna nooit gebruikt worden en in stock blijven staan. Koop ook zo weinig mogelijk verschillende producten aan. Kies een beperkt aantal basisproducten bvb. 1 vloerreiniger, 1 sanitairreiniger, 1 allesreiniger, voor het dagelijkse poetsen. En kies daarnaast nog een aantal producten die nodig zijn voor specifieke toepassingen bvb. voor het reinigen van hout, tapijtreinigers, een schuurcrème, Stad Sint-Niklaas heeft er bij het opstellen van het bestek voor gekozen om de opdracht op te splitsen in verschillende percelen: 1 perceel met de basisproducten en een aantal andere percelen met specifieke producten, zoals houtreinigingsproducten en producten voor het onderhoud van het stedelijk zwembad..., Omdat de bv. de hygiënische behoeften zeer verschillend zijn voor wat betreft basisonderhoud (allesreniger etc...) van kantoren en het gemeentelijk zwembad. Het opsplitsen in percelen heeft het voordeel dat je bij het perceel voor het basisonderhoud strengere milieueisen kan stellen dan bij de andere zeer specifieke percelen, waar hygiëne of veiligheid primeert. Het brengt ook meer intekenaars met zich mee, want zo krijgen ook kleine leveranciers, die maar sommige van de gevraagde producten in hun gamma hebben, de kans om in te tekenen op welbepaalde percelen Stap 2: Keuze aankoopprocedure Het gunnen van een opdracht kan op drie manieren gebeuren. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 7

8 1. Via een aanbesteding De opdracht wordt enkel en alleen gegund op basis van de prijs. 2. Via een offerte-aanvraag De opdracht wordt hierbij gegund op basis van diverse gunningscriteria, zoals: de prijs, de technische waarde, de nazorg, de milieurelevante eigenschappen, de geboden garanties, enz. 3. Via een onderhandelingsprocedure Bij lokale besturen is de onderhandelingsprocedure de meest gebruikte. Deze procedure laat immers toe om na het uitschrijven van het bestek nog met de mogelijke leveranciers te onderhandelen. Let wel dat dit voor alle mogelijke leveranciers op dezelfde manier gebeurt, zodat de onpartijdigheid gegarandeerd blijft. De onderhandelingsprocedure mag echter niet altijd gevolgd worden. Wanneer je bij het aankopen van schoonmaakmiddelen kiest voor deze procedure, let er dan op dat de opdracht niet meer dan euro (excl. btw) bedraagt. Je kan er bijvoorbeeld voor kiezen om de opdracht bvb. maximum voor 3 jaar te gunnen zodat je het geraamde bedrag van de opdracht de euro (excl. btw) niet overschrijdt. Binnen de onderhandelingsprocedure wordt de opdracht ofwel gegund op basis van één enkel criterium, nl. de prijs, ofwel op basis van diverse gunningscriteria. In elk van deze aankoopprocedures kan je rekening houden met milieucriteria Stap 3: Opstellen van het bestek Vooraleer je overgaat tot het opstellen van het bestek, is het interessant om een klein marktonderzoek te doen en een aantal leveranciers te contacteren en vragen of zij aan de behoefte kunnen voldoen. Op die manier check je of wat je wil ook effectief op de markt is. Aarzel niet leveranciers ook naar mogelijke alternatieven te vragen. Dit kan tijdsrovend lijken, maar je leert er veel uit en het kan veel tijd besparen wanneer je ongeveer weet welke mogelijkheden er op de markt zijn. Je kan op deze manier direct nagaan of bepaalde milieueisen realistisch en/of relevant zijn om op te nemen in het bestek. Een bestek is opgebouwd uit verschillende onderdelen, in een aantal onderdelen kan rekening gehouden worden met milieu nl.: 1. onderwerp van het bestek 2. technische specificaties 3. gunningscriteria Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 8

9 4. kwalitatieve selectiecriteria (dit is vooral toepasbaar bij diensten en grote leveringen, bij schoonmaakmiddelen is dit dus minder relevant) 5. uitvoeringsvoorwaarden Het onderwerp van het bestek Wanneer in het onderwerp van het bestek reeds geformuleerd wordt dat het om de aankoop van milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen gaat, krijg je andere intekenaars dan wanneer het onderwerp schoonmaakmiddelen is. Geef onmiddellijk aan wat je wil kopen. Wanneer je milieuverantwoorde schoonmaakmiddelen wil aankopen, noem deze dan ook letterlijk zo en zet niet enkel schoonmaakmiddelen in de titel. Zo trek je de aandacht van leveranciers van dergelijke producten. Wanneer je in de titel enkel schoonmaakmiddelen zet, krijg je misschien grotendeels offertes binnen van leveranciers die voornamelijk de klassieke of gangbare schoonmaakmiddelen verdelen. Het is wel belangrijk dat het onderwerp van het bestek een omschrijving is van de behoefte van de aankoper. Wanneer een lokaal bestuur echter een milieubeleidsplan heeft waarin staat dat de gemeente belang hecht aan milieu dan volstaat dit. Daarom mag er in het voorwerp van de opdracht ook geen verwijzing gemaakt worden naar een milieulabel. De behoefte is immers niet een schoonmaakmiddel met het Europees ecolabel, maar een schoonmaakmiddel dat milieuverantwoord is. Een label kan echter wel als bewijs dienen De technische specificaties Binnen de technische specificaties wordt een beschrijving gegeven van wat je wil aankopen. De technische specificaties zijn de minimumcriteria waaraan de producten moeten voldoen. Technische specificaties moeten nauwkeurig beschreven worden, zodat de potentiële leverancier weet wat je vraagt. Bovendien moet je ze als aankoper ook zelf kunnen beoordelen. Het is aan te raden om bij iedere technische De beste garantie om ook effectief een milieuverantwoord product aan te kopen, is goede milieucriteria (voldoende streng, maar ook niet te streng) opnemen in de technische specificaties. specificatie te beschrijven op welke manier de intekenaar het bewijs moet leveren dat zijn producten er aan voldoen. Daarnaast moeten technische specificaties ook betrekking hebben op het voorwerp van de opdracht. Wanneer je binnen de technische specificaties Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 9

10 milieueisen stelt, verwijs je dus best ook in het voorwerp van de opdracht al naar milieu. Er kunnen binnen de technische specificaties ook eisen gesteld worden aan de productiemethode. Belangrijk hierbij is wel dat ook deze eisen betrekking hebben op het voorwerp van de opdracht. Bij schoonmaakmiddelen is dit minder van toepassing. Je kan bijvoorbeeld niet eisen dat de producent van schoonmaakmiddelen groene elektriciteit gebruikt bij het maken van de schoonmaakmiddelen. De eis tot groene elektriciteit mag wel in een bestek voor de aankoop van elektriciteit. Het opnemen van milieucriteria in de technische specificaties is de manier die het best garandeert dat je ook effectief een milieuverantwoord product zal aankopen. Alle producten die aangeboden worden, moeten immers voldoen aan de technische specificaties. Een voorwaarde is wel dat je weet wat er op de markt is, daarom doe je best op voorhand al eens een marktonderzoek. Daarom ga je bij het opstellen van de technische criteria best even na of de eisen die je opneemt realistisch zijn voor de Belgische markt. Het is bijzonder interessant om een aantal leveranciers of producenten te raadplegen en hen informatie te vragen. Het heeft immers geen zin om een hele reeks van technische criteria te eisen waar vervolgens geen van de leveranciers aan kan voldoen. Met als gevolg dat de aanbesteding herdaan moet worden. Maar ook het omgekeerde moet vermeden worden, de technische specificaties moeten streng genoeg zijn, zodat niet alle producten voldoen. Als alle reguliere schoonmaakmiddelen aan jouw eisen voldoen, dan is de kans klein dat je eindigt met milieuverantwoorde producten. Dit is dan een misgelopen kans voor een milieuverantwoord aankoopbeleid. Beide tegenvallers zijn tijdsverlies en ondergraven ook de motivatie en het draagvlak om nog langer milieuverantwoorde producten aan te kopen. Let er ook op dat je geen technische specificaties opneemt die reeds wettelijk bepaald zijn. Het opnemen van criteria die reeds wettelijk verplicht zijn belasten het bestek en kunnen bij potentiële intekenaars in eerste instantie de indruk wekken dat er erg veel technische specificaties geëist worden. In sommige gevallen kan dit er toe leiden dat een interessante potentiële intekenaar geen offerte indient omdat ze vrezen voor een te hoge tijdskost. Daarenboven moet de aankoper ook alle criteria die geëist worden, controleren. Overbodige eisen stellen is een bijkomende controlelast, waar de controle eigenlijk al door een andere instantie gebeurd moet zijn. Voor schoonmaakmiddelen is de Europese verordening 648/2004 hier een voorbeeld van. Alleen oppervlakteactieve stoffen die voldoen aan strikte biologische afbreekbaarheidseisen mogen in schoonmiddelen worden gebruikt. De biologische afbreekbaarheid van oppervlakteactieve stoffen Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 10

11 moet binnen de 28 dagen tenminste 70% bedragen. Dit is een wettelijke minimumvereiste en moet je dus niet meer opnemen in je bestek. Kort samengevat: neem een aantal milieugerelateerde technische specificaties op die voldoende streng zijn (in ieder geval strenger dan de wetgeving) om een meerwaarde voor het milieu te bieden, maar die toch toelaten dat er voldoende intekenaars in aanmerking komen. Kies bovendien voor de meest relevante criteria. M.a.w. criteria die impact hebben op de eigenschappen van het product waar het meest milieuwinst te halen is. Bij schoonmaakmiddelen hebben bvb. de oppervlakteactieve stoffen en de bewaarmiddelen een grote milieuimpact. Doe op voorhand een marktonderzoek en raadpleeg een aantal mogelijke leveranciers of producenten. Zie hoofdstuk 4 voor technische criteria die kunnen opgenomen worden in het bestek. In de technische specificaties mag je niet eisen dat een product van een bepaald merk is (met uitzondering van een aantal zeer specifieke gevallen), ook mag je geen beschrijving uit een catalogus overnemen. Bij overheidsopdrachten moet steeds in het achterhoofd gehouden worden dat er geen bevoordeling mag zijn van een bepaald product of leverancier. Om dezelfde reden mag je ook niet eisen dat een product een bepaald milieulabel draagt. Het simpelweg of gelijkwaardig toevoegen is ook niet geldig als technische specificatie. Wat wel mag is een aantal criteria overnemen uit lastenboeken van milieulabels. En vervolgens hieraan toe te voegen: Indien het product het label X draagt, vormt dit bewijs voor de naleving van dit criterium. Is dit niet het geval dan moeten bijkomende stavingstukken toegevoegd worden. TIP: neem geen criteria over die je zelf niet begrijpt. Let er wel op dat je enkel de bepalingen uit de lastenboeken overneemt die betrekking hebben op de schoonmaakmiddelen zelf en niet op het productieproces. Neem ook geen criteria over waarvan je niet weet wat er bedoeld wordt. Zoek eerst op wat het betekent, bel er eens over met een leverancier. Wanneer het nog niet duidelijk is, laat het dan weg en neem het bij een volgende aanbesteding mee wanneer je al wat meer ervaring hebt Gunningscriteria Wanneer voor een offerteaanvraag gekozen wordt, zijn naast de prijs ook andere criteria van belang bij de gunning. Ook Tip: neem in de technische specificaties minimum(milieu)eisen op en ken via de gunningscriteria extra punten toe aan producten die beter scoren op deze eigenschappen. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 11

12 bij een onderhandelingsprocedure kan je kiezen of de gunning enkel gebeurt op basis van prijs of op basis van verschillende criteria zoals milieucriteria. Op dit moment is het meenemen van milieucriteria de meest voorkomende manier om in een bestek rekening te houden met milieu. Milieucriteria enkel opnemen in de gunningscriteria is echter niet de meest effectieve manier. Wanneer je de markt echter niet goed kent en er niet zeker van bent of er milieuverantwoorde producten op de markt zijn voor eenzelfde competitieve prijs biedt het opnemen van milieugerelateerde gunningscriteria een groot voordeel. Zo breng je milieu-impact in het bestek in zonder het risico te lopen dat er geen intekenaar is of dat de prijs van het product veel te hoog uitvalt. Het biedt echter geen garanties in tegenstelling tot technische criteria die een limietwaarde of eis vooropstellen. Een bijkomend voordeel is dat een gunningscriterium toelaat dat het product dat het beste scoort zich onderscheidt van de andere. Bij de technische criteria komen alle producten die aan de limietwaarde voldoen in aanmerking zonder hier nog onderscheid in te maken. Het meest effectieve is om in de technische specificaties een minimumniveau/eis op te leggen en via de gunningscriteria aan de producten die nog verder gaan extra punten toe te kennen. Ook gunningscriteria moeten: 1. direct in verband staan met het voorwerp van de opdracht 2. controleerbaar zijn door de aankoper 3. concreet geformuleerd worden, d.w.z. dat de potentiële leveranciers moeten weten op basis van welke (concrete) criteria er zal gegund worden. Het volgende kan je dus niet, zonder bijkomende toelichting, in je bestek opnemen. De gunning gebeurt op basis van De prijs (50 punten) De milieueigenschappen (30 punten) De leveringstermijn (20 punten) Je moet immers specifiëren om welke milieucriteria het gaat. Om via de gunningscriteria rekening te houden met milieu is het belangrijk om geen te laag percentage toe te kennen aan de milieurelevante criteria. Het heeft pas zin om andere criteria mee op te nemen wanneer de prijs voor minder dan 60% meespeelt. Anders is de prijs sowieso bepalend en weegt het extra werk voor het controleren en vergelijken van de gunningscriteria niet op tegen wat je er mee bereikt. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 12

13 Zie hoofdstuk 4 voor gunningscriteria die kunnen opgenomen worden in het bestek. Een andere manier om milieu mee te nemen in de gunningscriteria is door niet met de prijs te werken, maar met de Total cost of ownership. Dit wil zeggen dat niet enkel de aankoopprijs in rekening gebracht wordt, maar ook de kosten bij het gebruik en de eventuele kost in de afvalfase. Voor schoonmaakmiddelen is dit minder relevant. Je werkt het best met een vragenlijst of een tabel om de nodige gegevens op te vragen. In deze vragenlijsten/tabellen moet de intekenaar zijn gegevens invullen. Werk hierbij zoveel mogelijk met ja/nee vragen of duidelijke parameters die uit te drukken zijn Tip: Werk met vragenlijsten of invultabellen, zo maak je het de intekenaar en jezelf als aankoper gemakkelijk. in gewichten, percentages, Op die manier weet de intekenaar precies wat gevraagd wordt. Als aankoper krijg jij zo exact de gegevens die je wilt en zijn alle offertes makkelijker te vergelijken. Als je wilt kan je naast de ja/nee antwoorden een vak voor opmerkingen laten, zodat een producent zijn antwoord kan nuanceren of kan zeggen waarom men geen antwoord kan geven op de vraag. Binnen een onderhandelingsprocedure kan deze informatie soms helpen Uitvoeringsvoorwaarden De uitvoeringsvoorwaarden hebben betrekking op het uitvoeren van de opdracht. Aan deze voorwaarden moet pas voldaan zijn, wanneer de opdracht uitgevoerd wordt. Zaken die hierin aan bod kunnen komen zijn de leveringstermijn, de garantietermijn (al kan deze ook in de gunningscriteria of in de technische specificaties opgenomen worden). Je kan hier bijvoorbeeld in opnemen dat de leverancier de verpakking waarin het product geleverd wordt, terug moet meenemen. Of dat de leverancier bijdraagt aan een gespecialiseerde instantie die de verpakking terugneemt in hun naam. Uitvoeringsvoorwaarden zijn het meest van belang bij diensten, hier kunnen eisen gesteld worden i.v.m.: het transport naar de verschillende locaties het selectief inzamelen van het afval de opleiding van het personeel Stap 4: Gunning Bij de gunning van schoonmaakproducten is het belangrijk om het poetspersoneel te betrekken. Vraag daarom stalen met de nodige Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 13

14 gebruiksaanwijzingen aan de mogelijke leveranciers zodat de producten kunnen uitgetest worden door het schoonmaakpersoneel. Op die manier betrek je het personeel bij de keuze voor de producten en creëer je meer draagvlak en motivatie bij het personeel om met milieuverantwoorde schoonmaakproducten aan de slag te gaan. Het is verplicht om na de gunning ook een gunningsverslag te bezorgen aan wie de opdracht niet kreeg. Maak hiervan gebruik Tip: sensibiliseer de toekomstige leveranciers. om de leveranciers die de opdracht niet kregen attent te maken waarop ze minder scoorden. Op die manier sensibiliseer je de leveranciers en krijgen ze een stimulans om zich te richten naar een meer milieuverantwoord gamma van schoonmaakproducten Stap 5: Na de aankoop - contractbeheer Controleer of de opdracht ook uitgevoerd wordt zoals in het contract beschreven is. Wanneer dit niet het geval is, bestaan er binnen de wet op overheidsopdrachten voldoende mogelijkheden om straffen op te leggen. Ga ook na of je met de aankoop effectief bereikt hebt wat je wou bereiken nl. minder milieu-impact bij de schoonmaak: Heb je echt milieuverantwoorde producten aangekocht of lagen de criteria misschien te laag waardoor heel veel producten er aan konden voldoen? Werd er bij de gunning te veel aandacht geschonken aan het criterium prijs waardoor de milieukenmerken van weinig invloed waren op de gunning? Werden de producten correct gebruikt, of was een extra opleiding door de leverancier beter geweest?... Het is belangrijk dat de aankoop achteraf geëvalueerd wordt, zodat je zaken kan meenemen voor de volgende contracthernieuwing. 3. Milieucriteria en stavingstukken 3.1. Wat zegt de overheid? De Europese Commissie stelde een aantal criteria op die door de overheden gebruikt kunnen worden in hun bestekken: ec.europa.eu/environment/gpp/pdf/toolkit/cleaning_gpp_product_sheet_n l.pdf Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 14

15 Als bewijsmiddel kunnen de veiligheidsinformatiebladen en de technische fiches van de producten opgevraagd worden. Deze documenten zijn verplicht, bijgevolg moet iedere fabrikant over deze documenten beschikken. Het is aan de leverancier om deze documenten ook op te vragen. Ook op het etiket vind je al heel wat informatie bvb. veiligheidssymbolen en veiligheidszinnen (R-zinnen). Van een aantal producten zijn deze documenten ook op het internet te vinden, bvb. - veiligheidsinformatieblad van een allesreiniger - technische fiche van een allesreiniger Veiligheidsinformatiebladen dienen echter correct gelezen te worden door onderlegd personeel. Uiteindelijk spelen 3 wetgevingen hier een rol nl. preparatenrichtlijn, gevaarlijke stoffen en transportregelgeving. Zo kan een product in een 1l fles géén gevaarsymbool hebben ( preparatenrichtlijn). Heb ik 10 flessen van dit product in een kartondoos dan kan er wel een gevaarsymbool zijn (Transportregelgeving beschouwd dit als 10 l). Bij enige twijfel aarzel niet om de leveranciers extra informatie te vragen Wat kan je nog meer doen? Minder schoonmaakmiddelen Een van de belangrijkste elementen van milieuverantwoord schoonmaken is het terugdringen van de hoeveelheid gebruikte chemische producten: - Reinig zonder schoonmaakmiddelen. Gebruik microvezeldoekjes. Ook een gewone doek of zeemvel heeft lang niet altijd zeep nodig, al is dat bij vetvlekken wel onontbeerlijk. - Zuinig omgaan met een product levert vaak de grootste besparing op voor het milieu. Ga uit van de dosering die op de verpakking vermeld staat en experimenteer met de dosis om na te gaan of je niet minder kan gebruiken. Zoek de laagste dosis die een bevredigend resultaat oplevert. - Kies voor geconcentreerde producten: je bespaart verpakkingsmateriaal en onnodig gesleep met water. Let extra op de dosering, want er is minder van dit spul nodig dan bij een gangbaar product. - Maak gebruik van een doseersysteem : doseerstation, doseerapparaat of doseerpatroon voor sproeiflacons. Volgens een Duits onderzoek wordt er met de scheutmethode 40% overgedoseerd. Voor grotere panden zijn goede doseersystemen: het doseerstation en het mobiele doseerapparaat: o Een doseerstation is een apparaat dat op de waterleiding is aangesloten. Met een druk op de knop kan het personeel Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 15

16 direct de juiste verhouding water/schoonmaakmiddel in een emmer, flacon of sprayflacon aftappen. o Een mobiel doseerapparaat is eigenlijk een mobiel doseerstation. o Anders hebben een geïntegreerde doseerkamer in de dop van de fles of een doseerpatroon de voorkeur. Een doseerkamer is een compartiment dat door knijpen tot de gewenste hoeveelheid (bvb. 25 ml) gevuld kan worden. o Doseerpatronen zijn een afgepaste hoeveelheid schoonmaakmiddel die in het sprayflacon gedaan wordt. - Gebruik zo weinig mogelijk verschillende producten, liever een allesreiniger dan meerdere gespecialiseerde producten. - Wrijf op vlekken! Uit onderzoek blijkt dat de chemische actie van het reinigingsmiddel ondergeschikt is aan de mechanische actie van het wrijven met een doek. - Registreer het verbruik aan schoonmaakmiddelen, zodat je het in de gaten kan houden Verdere schoonmaaktips - Gebruik navulbare verpakkingen en vul ze na uit grootverpakkingen (ook voor ruitenreinigers). - Gebruik regenwater voor de schoonmaak. Regenwater is minder hard daarom is de werking van de reinigingsmiddelen efficiënter. Er zit namelijk minder kalk in regenwater die de werking van de wasactieve stoffen kan hinderen Wat is een milieuvriendelijk schoonmaakmiddel en hoe kan je het controleren? Schoonmaakmiddelen bestaan uit verschillende ingrediënten - Wasactieve stoffen: ook wel oppervlakteactieve stoffen, detergent of tenside genoemd, op basis van aardolie of van plantaardige herkomst. - Wateronthardende stoffen die de kalk in het water binden en voorkomen dat hij neerslaat. Tot voor kort waren de meest gebruikte ontharders fosfaten, die in grote hoeveelheden het ecosysteem van het water verstoren. Veel producenten vervangen ze door andere stoffen, die echter niet altijd onschuldig zijn. - Bleekmiddelen, die gebruikt worden voor de witwas en het toilet, om bleekbare vlekken te verwijderen en de natuurlijke vergeling van textiel tegen te gaan. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 16

17 - Enzymen, die eiwithoudende vlekken als melk, bloed en ei afbreken. - Additieven, zoals vulstoffen, optische witmakers, parfums en kleurstoffen die de werking van de hoofdbestanddelen versterken of aanvullen. Niet alle ingrediënten van wasmiddelen zijn schadelijk, maar wanneer de schadelijke ingrediënten massaal in onze rivieren terechtkomen, verstoren ze het ecologische evenwicht. Hun belangrijkste bestanddelen, de wasactieve stoffen, hebben vaak negatieve effecten op het milieu en het waterleven. Het komt er dus op aan detergenten te gebruiken die zo weinig mogelijk giftig zijn en zo snel mogelijk biologisch afbreken. Een milieuverantwoord schoonmaakmiddel is een schoonmaakmiddel dat geen of minieme schade veroorzaakt aan het ecosysteem. Hiertoe zijn 3 aspecten van belang: - de hoeveelheid schoonmaakmiddel die in het milieu terecht komt, of met andere woorden hoeveel van het product nodig is om efficiënt te reinigen, - de afbreekbaarheid of hoe lang het schoonmaakmiddel in het milieu blijft, - de giftigheid van de stof voor de organismen in het milieu (vermits schoonmaakmiddelen vooral via riolering in het oppervlaktewater terecht komen is vooral hun schadelijkheid voor de waterorganismen belangrijk). Voor deze 3 eigenschappen zijn er gestandaardiseerde testen: - hoeveelheid schoonmaakmiddel => prestatietoets - verblijftijd product in milieu => afbreekbaarheidstesten - giftigheid => toxiciteitstesten De resultaten van deze testen zijn een middel om de milieuvriendelijkheid van een detergent in getallen uit te drukken die in gunningscriteria gebruikt kunnen worden De hoeveelheid schoonmaakmiddel Het komt er op aan schoonmaakmiddelen te kiezen die effectief zijn bij lage concentratie, zodat er bij het poetsen slechts weinig moet gebruikt worden en dus ook weinig product in het milieu terecht komt. Let hierbij op met geconcentreerde schoonmaakmiddelen. Het is niet omdat je slechts een kleine hoeveelheid gebruikt dat er minder schadelijke stoffen in het milieu terecht komen dan bij gebruik van nietgeconcentreerde schoonmaakmiddelen. De niet-geconcentreerde schoonmaakmiddelen zijn verdund met water. Het milieuvoordeel van Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 17

18 geconcentreerde schoonmaakmiddelen zit hem in de reductie van verpakking en transport. Het is echter extreem belangrijk dat de geconcentreerde schoonmaakmiddelen op de correcte manier verdund worden. Bij het gebruik van geconcentreerde schoonmaakmiddelen zonder instructies en/of opleiding is het risico op overdoseren nog groter. Zo komt onnodig veel product in het milieu terecht, met een negatieve impact als gevolg. Tip: vraag bij het aankopen van schoonmaakmiddelen telkens een opleiding voor het schoonmaakpersoneel aan de leverancier over het correct gebruik van het schoonmaakmiddel. Om een vergelijking tussen de verschillende schoonmaakmiddelen mogelijk te maken, vraag je best naar de efficiënte dosis (ED). Deze parameter geeft aan hoeveel product nodig is om efficiënt schoon te maken. De ED wordt bepaald aan de hand van een gestandaardiseerde test nl. de prestatietoets. Hierbij wordt de reinigende capaciteit in functie van de dosis van het schoonmaakproduct vergeleken met een die van een standaardproduct. Geef in het bestek de hardheid van het water mee. De hardheid van het water beïnvloed de hoeveelheid schoonmaakmiddel dat je nodig hebt. Dit is vooral van belang bij textielwasmiddelen en minder bij vloerreinigers. Bij textiel kan dit een verschil met zich meebrengen tot 30% meergebruik. Let wel op: de hardheid van het water kan variëren afhankelijk van de locatie en het gebruik van regenwater of waterleidingwater wordt gebruikt. Je kan de waterhardheid van het kraantjeswater opvragen bij de drinkwatermaatschappij. Tip: gebruik regenwater. Regenwater is minder hard, daarom is de werking van de reinigingsproducten efficiënter en moet je geen wateronthardende stoffen toevoegen. Er zit namelijk minder kalk in regenwater die de werking van de wasactieve stoffen kan hinderen. De leverancier moet je de efficiënte dosis van het schoonmaakmiddel per volume, oppervlakte of poetsbeurt doorgeven. Op basis van de samenstelling kan hij je ook de dosis per eenheid doorgeven van elke ingrediënt (ED). Vraag eventueel de volledige samenstelling op van het product zodat je dit kan controleren, en voor elke ingrediënt moet een MSDS/VIB beschikbaar zijn met informatie over zijn ecotoxiciteit en biodegradeerbaarheid. Een milieubewuste producent heeft deze informatie ter beschikking. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 18

19 De verblijftijd van het product in het milieu De verblijftijd of de afbreekbaarheid van een product wordt a.d.h.v. gestandaardiseerde testen bepaald (internationale OECD-protocols voor het meten van de afbreekbaarheid). Deze testen worden gedaan op de ingrediënten van de schoonmaakproducten en bepalen of een stof vlot afbreekbaar, inherent afbreekbaar of persistent is. Vooral de afbreekbaarheid van de oppervlakteactieve stoffen en de bewaarmiddelen is belangrijk. Het is wettelijk voorgeschreven dat deze ingrediënten vlot afbreekbaar zijn (Verordening (EG) nr. 648/2004). Vlotte afbreekbaarheid wordt bepaald door de stoffen toe te voegen aan een bacteriesuspensie afkomstig uit een waterzuivering of uit natuurlijk water. Wanneer de stof in deze omstandigheden voor meer dan 70% of 80% (afhankelijk van de test) volledig afgebroken wordt binnen een periode van 28 dagen is de stof per definitie vlot afbreekbaaar. Vlot afbreekbare ingrediënten kunnen hoogstens acute effecten veroorzaken bij een lozing, maar omdat zij zeer snel afbreken is er geen milieu-impact op lange termijn. Het zijn daarom milieuvriendelijke ingrediënten. Voor stoffen die niet vlot afbreken kan nog de inherente afbreekbaarheid bepaald worden. Bij deze testen wordt het product toegevoegd aan een geadapteerde bacteriesuspensie in een geoptimaliseerd medium. Wanneer het product in deze omstandigheden wel binnen een termijn van 28 dagen voor meer dan 70% of 80% volledig afbreekt, is het per definitie inherent afbreekbaar. In de realiteit wil dit zeggen dat dergelijke ingrediënten voldoende afgebroken worden in de rioleringen en de waterzuiveringen, aangezien daar de bacteriën in overvloed aanwezig en aangepast zijn aan o.a. schoonmaakproducten. Rechtstreekse lozing in een beek of open water van deze producten kan wel milieu-impact hebben. Zij zijn minder milieuvriendelijk dan vlot afbreekbare producten. Stoffen die in inherente afbreekbaarheidstesten niet afbreken zijn per definitie persistent. Zij zijn absoluut te vermijden, zelfs wanneer zij niet toxisch zijn. Een milieuvriendelijk schoonmaakmiddel bevat enkel vlot afbreekbare ingrediënten, bij voorkeur geen inherent afbreekbare stoffen en zeker geen persistente stoffen. De afbreekbaarheid van een stof wordt vermeld op het Veiligheidsinformatieblad of MSDS. Persistente stoffen dragen de R-zin R53! Om de beoordeling te vergemakkelijken wordt de afbreekbaarheid uitgedrukt als een getal: DF (degradability factor). DF-waarden kan de leverancier (eventueel op te vragen bij de producent) je bezorgen of je kan hem eenvoudig zelf bepalen op basis van de testresultaten van de afbreekbaarheidstesten die je op de MSDS/VIB vindt (zie tabel hieronder). Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 19

20 Vlot afbreekbaar Inherent afbreekbaar Persistent DF=0,05 (= de stof wordt binnen een periode van 10 voor meer dan 80% afgebroken) DF=0,15 DF=0,5 DF=1 Voor een aantal veel gebruikte ingrediënten in schoonmaakmiddelen staat DF opgelijst in deel A van de DID-lijst (Detergent Ingredient Database). Je vindt deze lijst o.a. als appendix terug in de beslissingen van de Europese commissie met betrekking tot het Europees ecolabel. Wat verder in de tekst vind je de internetlink. Volgens de Verordening (EG) nr. 648/2004 betreffende detergentia moeten alle oppervlakteactieve stoffen in schoonmaakmiddelen een vlotte biologische afbreekbaarheid hebben of m.a.w. elke oppervlakteactieve stof heeft een DF =0,05-0,15. Bij de beoordeling van de milieuvriendelijkheid van schoonmaakmiddelen zijn het dus vooral DF voor de andere ingrediënten die de doorslag geven. Tips: 1. Als gunningscriterium kan je wel de DF opvragen van de oppervlakteactieve stoffen en aan diegene die beter scoren (bvb. die een DF=0,05 hebben) extra punten toekennen. De oppervlakteactieve stoffen staan verplicht op het etiket vermeld. 2. Het heeft geen zin om naar de totale afbreekbaarheid van het schoonmaakmiddel te vragen omdat die niet gemeten wordt. Kijk wel naar de andere ingrediënten. 3. Het heeft weinig zin om naar de anaerobe afbreekbaarheid, m.a.w. onder condities waar er geen of weinig zuurstof aanwezig is, te vragen, omdat die voor waterzuivering en het waterecosysteem weinig relevant is Giftigheid van de stoffen Om de toxiciteit van stoffen te testen zijn er standaardecotoxiciteitstesten. Deze testen hebben als doel het ecosysteem te beschermen. Men test de giftigheid van de stof voor representatieve vertegenwoordigers van de belangrijkste verschillende onderdelen van de voedselkringloop. De klassieke testorganismen die internationaal worden gebruikt zijn: bacteriën, algen, watervlooien en vissen. De testen worden niet met het Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 20

21 schoonmaakproduct uitgevoerd, maar met de ingrediënten van de schoonmaakproducten. Bij acute testen worden de testorganismen blootgesteld aan een verdunningsreeks van het ingrediënt en bepaalt men bij welke concentratie de helft van de organismen sterft of minder groei vertoont. Deze testresultaten worden uitgedrukt als EC50/LC50/IC50. Bij chronische testen wordt onderzocht vanaf welke concentratie de voortplanting wordt aangetast of wanneer sterfte/groeistop optreedt bij een meer langdurige blootstelling. Deze resultaten worden uitgedrukt in NOEC waarden. De beschikbare testresultaten staan vermeld op de MSDS/VIB van de ingrediënten. R50/R51/R52 wijst erop dat een stof toxisch is voor waterorganismen. Om de beoordeling te vergemakkelijken worden de toxiciteitsgegevens uitgedrukt als in 2 getallen: acute TF (toxiciteitsfactor) en chronische TF. TF-waarden kan de leverancier (eventueel op te vragen bij de producent) je bezorgen of je kan ze zelf bepalen op basis van de testresultaten van de ecotoxiciteitstesten die je op de MSDS/VIB vindt (zie hieronder). Voor de berekening van de Toxiciteitsfactor worden van de beschikbare acute en chronische testresultaten de laagste effectwaarden uit deze gegevens geselecteerd. Deze waarde(n) wordt/worden gedeeld door een veiligheidsfactor waarvan de grootte afhangt van het aantal beschikbare gegevens (zie tabel). Hoe lager de TF hoe schadelijker het product. Beschikbare gegevens Veiligheidsfactor (SF) TF 1 korte termijn EC EC50/ korte termijn EC50 van 2 voedselketenniveaus Tenminste 1 EC50 voor elk van de 3 voedselketenniveaus (vis, alg, watervlo) 5000 Laagste EC50/ Laagste EC50/ chronische NOEC 100 NOEC/100 en laagste EC50/ chronische NOEC voor twee voedselketenniveaus + 3 chronische NOEC voor drie voedselketenniveaus 50 Laagste NOEC/50 En laagste EC50/50 10 Laagste NOEC/10 Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 21

22 En laagste EC50/10 Voor een aantal veel gebruikte ingrediënten in schoonmaakmiddelen staan de TF waarden opgelijst in de DID-lijst (Detergent Ingredient Database). Je vindt deze lijst o.a. als appendix terug in de beslissingen van de Europese commissie met betrekking tot het Europees ecolabel. Wat verder in de tekst vind je de internet-link Het kritisch verdunningsvolume Op basis van de drie bovenstaande parameters, efficiënte dosis (ED), degradabilityfactor (DF) en toxiciteitsfactor (TF) kan het kritisch verdunningsvolume (KVV) van een ingrediënt berekend worden. Het KVV is min of meer een maat voor het aantal keer je zou moeten verdunnen om de toxiciteit tot op het milieuveilig niveau te brengen. Hoe hoger de waarde, hoe schadelijker. De formule die gebruikt wordt om het KVV te berekenen, is de volgende: KVV = ED * DF / TF Je kan zowel de chronische als de acute KVV bereken (op basis van respectievelijk de chronische of de acute TF). Vraag bij voorkeur de chronische KVV op in je bestek, maar als die niet beschikbaar is, is een acute voldoende om probleemgevallen te kunnen detecteren. Het kritisch verdunningsvolume biedt het belangrijke voordeel dat de waarden worden uitgedrukt in functie van de eenheidsdosis die je per poetsbeurt/per oppervlakte gebruikt. Tip: Aan de hand van het kritisch verdunningsvolume kan je de verschillende schoonmaakproducten met elkaar vergelijken. Het KVV va n het schoonmaakproduct is de som van de KVV van alle verschillende ingrediënten. Vergelijken van het KVV geeft je als aankoper een overzichtelijke en genuanceerde basis om producten met elkaar te vergelijken. Je hoeft dus geen ellenlange vragenlijst op te stellen. In de voorwaarden voor het Europees ecolabel staan limietwaarden voor KVV van schoonmaakmiddelen. Producten die deze waarden overschrijden zijn te vermijden. Een producent die een duurzaam productiebeleid voert, moet normaliter alle gegevens hebben om het KVV te kunnen berekenen. Je kan de gegevens via de leverancier opvragen. Vraag voor elk van deze ingrediënten ook de drie parameters (ED, DF en TF) op, zodat je zelf het kritisch verdunningsvolume kan narekenen. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 22

23 In de praktijk zal het geven van het gezamenlijk KVV ( som van alle KVV van alle substanties ) op zich géén probleem mogen geven. Het gaat immers om een totale waarde. Het bekomen van de afzonderlijke factoren of KVV per substantie zal niet mogelijks niet opgevolgd worden door de producenten. Dit omdat er dan per substantie het KVV moet doorgegeven worden dat wordt berekend in functie van de concentratie van dat bestanddeel in het product. Dit komt grosso modo neer op het doorgeven van de gedetailleerde productformule. Idem met het doorgeven van elke factor afzonderlijk. Het al dan niet meedelen van de KVV door inschrijvers die hier aandacht aan besteden en er op antwoorden zal ook afhangen van het gunningscriterium dat hieraan wordt toegekend. Indien dit te laag gewaardeerd wordt zal men misschien minder moeite doen om hierop te antwoorden Welke onafhankelijke labels en tools kan je gebruiken? Labels Europees ecolabel Het Europees ecolabel, of de Bloem is erkend door alle landen van de Europese Unie, maar ook door Noorwegen, Liechtenstein en IJsland. Dit vrijwillig label werd in 1992 ingevoerd door een verordening van de EU (Verordening (EEG) nr. 880/92). De Bloem heeft tot doel de negatieve effecten van productie en verbruik op het milieu, de volksgezondheid, het klimaat en de natuurlijke hulpbronnen te verminderen. Het systeem wenst het gebruik van producten met een hoog milieuprestatieniveau te bevorderen. Momenteel zijn 26 categorieën van producten en diensten gedefinieerd binnen het Europees ecolabel. Zij gaan van detergenten tot computers, over televisietoestellen of vakantieverblijven. Het label wordt uitsluitend toegekend aan producten met een beperkte impact op het milieu. Bovendien worden de ecologische criteria zodanig gedefinieerd dat maximaal 30% van de producten op de markt het Europees ecolabel kan verkrijgen. Dit betekent dat slechts een klein Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 23

24 gedeelte van de producten die in de winkelrekken liggen, in aanmerking komen voor het Europees ecolabel en dat de criteria jaar na jaar alsmaar strikter worden. De nieuwe criteria van het Europees ecolabel verbieden het gebruik van parfum in schoonmaakmiddelen. Dit dient zeker meegedeeld te worden aan het poetspersoneel voor ze testen aanvangen. Anders kan dit leiden tot een verkeerd beeld bij de evaluatie. Hou hier rekening mee om negatieve reacties en ander kritiek te vermijden. Meer info: 1. algemeen info 2. info over de categorie detergenten d_products/categories/purpose_cleaners_en.htm 3. criteria voor detergenten eurlex.europa.eu/lexuriserv/lexuriserv.do?uri=oj:l:20 05:115:0042:0068:NL:PDF 4. Did-lijst d_products/categories/did_list_en.htm Nordic swan Het Nordic Swan label is een officieel milieulabel in de Scandinavische landen (Noorwegen, Zweden, Finland, Denemarken en IJsland). Er zijn criteria ontwikkeld voor zo'n zestigtal productgroepen, waaronder detergenten. Voor detergenten gelden een reeks milieuvereisten en mogen bepaalde toxische stoffen niet gebruik worden. Meer info: 1. algemeen info 2. criteria voor detergenten arka/kriterier/ Andere :website met informatie over diverse labels. Wegwijzer Schoonmaakmiddelen 24

Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Schoonmaakmiddelen

Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Schoonmaakmiddelen Milieuverantwoorde overheidsaankopen Schoonmaakmiddelen Voorstelling project Minimaal 20 infosessies Verspreid over Vlaanderen Telkens ander onderwerp Handleiding Ondersteuning steunpunt Het aankoopproces

Nadere informatie

Detergenten met het Europese Ecolabel

Detergenten met het Europese Ecolabel Detergenten met het Europese Ecolabel Kathelijne De Ridder Wat is het EU Ecolabel? Een Europees milieulabel Doel: Aan de consument duidelijk maken welke producten milieuverantwoord zijn Bevorderen van

Nadere informatie

Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Kantoorapparaten

Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Kantoorapparaten Milieuverantwoorde overheidsaankopen Kantoorapparaten Voorstelling project Minimaal 20 infosessies Verspreid over Vlaanderen Telkens ander onderwerp Handleiding Ondersteuning steunpunt Het aankoopproces

Nadere informatie

werkblad 4: Informatie en milieuvriendelijkheid Doel van het onderzoek van huishoudproducten 2 FASE 1. Duidelijke extra informatie binnen

werkblad 4: Informatie en milieuvriendelijkheid Doel van het onderzoek van huishoudproducten 2 FASE 1. Duidelijke extra informatie binnen werkblad 4: Informatie en milieuvriendelijkheid binnen van huishoudproducten 2 Doel van het onderzoek In dit onderzoek ga je na of de gebruikte huishoudproducten milieuvriendelijk zijn. Je vertrekt van

Nadere informatie

Voorstelling project

Voorstelling project Milieuverantwoorde overheidsaankopen Papier en drukwerk Voorstelling project Minimaal 20 infosessies Verspreid over Vlaanderen 15 verschillende onderwerp Handleiding Ondersteuning steunpunt 1 Sprekers

Nadere informatie

Milieuverantwoorde overheidsaankopen Schoonmaakmiddelen. Praktijkvoorbeeld Meeuwen-Gruitrode

Milieuverantwoorde overheidsaankopen Schoonmaakmiddelen. Praktijkvoorbeeld Meeuwen-Gruitrode Milieuverantwoorde overheidsaankopen Schoonmaakmiddelen Praktijkvoorbeeld Meeuwen-Gruitrode Wat? Milieuverantwoord Laagste milieu-impact meewerken aan een duurzame samenleving Waarom? SO 2008-2013 - Stimuleren

Nadere informatie

Duurzaam aankopen van goederen en diensten

Duurzaam aankopen van goederen en diensten Duurzaam aankopen van goederen en diensten Leen Van der Meeren Steunpunt Duurzame Lokale Overheidsopdrachten Wat? Meerjarenovereenkomst Vlaamse Overheid 2011-2014 duurzaam aanbesteden stimuleren en ondersteunen

Nadere informatie

Wat? Waarom? proper én milieuvriendelijk Gaat dit wel hand in hand? Aankoop van ecologisch verantwoorde schoonmaakmiddelen

Wat? Waarom? proper én milieuvriendelijk Gaat dit wel hand in hand? Aankoop van ecologisch verantwoorde schoonmaakmiddelen proper én milieuvriendelijk Gaat dit wel hand in hand? Aankoop van ecologisch verantwoorde schoonmaakmiddelen A3 Wat? Waarom? Schoonmaakproducten en het milieu lijken op het eerste zicht twee tegenpolen.

Nadere informatie

Voorstelling project. Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Voeding en catering

Voorstelling project. Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Voeding en catering Milieuverantwoorde overheidsaankopen Voeding en catering Voorstelling project Minimaal 20 infosessies Verspreid over Vlaanderen 15 verschillende onderwerpen Handleiding Ondersteuning steunpunt Steunpunt

Nadere informatie

Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Infosessie 13/14:energie-efficiënte apparaten en green IT

Milieuverantwoorde overheidsaankopen. Infosessie 13/14:energie-efficiënte apparaten en green IT Milieuverantwoorde overheidsaankopen Infosessie 13/14:energie-efficiënte apparaten en green IT Voorstelling project Minimaal 20 infosessies Verspreid over Vlaanderen 14 verschillende onderwerp wegwijzer

Nadere informatie

Duurzame overheidsopdrachten inbouwen in lokaal beleid. Leen Van der Meeren

Duurzame overheidsopdrachten inbouwen in lokaal beleid. Leen Van der Meeren Duurzame overheidsopdrachten inbouwen in lokaal beleid Leen Van der Meeren Een opdracht voor lokale besturen? Verkleinen ecologische voetafdruk Groene impuls aan de markt Voorbeeldfunctie: leading by example

Nadere informatie

Duurzame overheidsopdracht-fiche: uitgebreid

Duurzame overheidsopdracht-fiche: uitgebreid Duurzame overheidsopdracht-fiche: uitgebreid 1) Onderwerp Milieuvriendelijke drukwerkdiensten (naam van de openbare overheid) hecht belang aan de milieuzorg en de sociale aspecten. Dit wordt verklaard

Nadere informatie

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis 1) Onderwerp 1) Voedsel en dranken uit de organische voedingsproducten en geproduceerd op een milieuvriendelijke wijze EN / OF 2) Voedsel en dranken die een eerlijke

Nadere informatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen?

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Ecolabels Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Voordelen/nadelen labels Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Labels en overheidsaankopen Praktische hulpmiddelen

Nadere informatie

Wat? Waarom? Milieuvriendelijk aankopen voor de overheid. Shoppen met groene vingers

Wat? Waarom? Milieuvriendelijk aankopen voor de overheid. Shoppen met groene vingers O3 Milieuvriendelijk aankopen voor de overheid Shoppen met groene vingers Wat? Waarom? Stond jij al even stil bij het aankoopbeleid van jouw organisatie? Ook overheidsaankopen kunnen op een milieuvriendelijke

Nadere informatie

Infosessie drukwerk praktijkervaring

Infosessie drukwerk praktijkervaring Infosessie drukwerk praktijkervaring Veerle Stuer Duurzaamheidsambtenaar Sint-Niklaas Drukwerk Stadsmagazine, personeelsblad, persmap Folders, affiches, brochures Jaarverslag, jaarboek academie Wenskaarten

Nadere informatie

Checklist: Milieuvriendelijkheid van producten

Checklist: Milieuvriendelijkheid van producten Checklist: Milieuvriendelijkheid van producten Colour Op school worden huishoudproducten gebruikt voor het schoonmaken van de school, voor hygiëne, voor de afwas, maar ook producten voor het onderhoud

Nadere informatie

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis

Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis Duurzame overheidsopdracht-fiche: basis 1) Onderwerp Vaatwassers voor huishoudelijk gebruik, geproduceerd met milieuvriendelijke materialen, die milieuvriendelijk zijn zowel in het gebruik als bij de afvalverwerking.

Nadere informatie

Milieuverantwoord aankopen binnen je bedrijf. Kathelijne De Ridder

Milieuverantwoord aankopen binnen je bedrijf. Kathelijne De Ridder Milieuverantwoord aankopen binnen je bedrijf Kathelijne De Ridder Hoeveel kilo papier gebruikt de gemiddelde Belg per jaar? a) 265 kilo/jaar b) 354 kilo/jaar c) 358 kilo/jaar Hoeveel kilogram restafval

Nadere informatie

Tools voor energie-efficiënte apparaten en green IT. Melinde De Groote

Tools voor energie-efficiënte apparaten en green IT. Melinde De Groote Tools voor energie-efficiënte apparaten en green IT Melinde De Groote Tools Gids voor duurzame aankopen Producttest Energy star Top ten en Top ten pro Milieukoopwijzer Steunpunt duurzame lokale overheden

Nadere informatie

Machinevaatwasmiddelen

Machinevaatwasmiddelen 169 1 Machinevaatwasmiddelen door drs. Lucie H. M. Vollebregt, Chemiewinkel Universiteit van Amsterdam, Postbus 20242, 1000 HE Amsterdam, e-mail: l.vollebregt@chem.uva.nl 1. Inleiding 169 3 2. Samenstelling

Nadere informatie

Wetgeving op de overheidsopdrachten (WOO) voor dummies

Wetgeving op de overheidsopdrachten (WOO) voor dummies Wetgeving op de overheidsopdrachten (WOO) voor dummies Jo Swartenbroekx Hoofdapotheker UZ Antwerpen PUO 11 maart 2014 WOO: Wet op de overheidsopdrachten Wet op overheidsopdrachten is meer dan Europese

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Bedrijfskleding. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Bedrijfskleding. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Bedrijfskleding 1. Scope/afbakening De productgroep bedrijfskleding omvat zowel leveringen van bedrijfskleding als de diensten die met de

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Automaten 1. Scope/afbakening De productgroep Automaten omvat automaten voor: warme dranken; gekoelde dranken / bronwater; snacks / snoep.

Nadere informatie

DE VEILIGE KEUZE VOOR EFFECTIVITEIT

DE VEILIGE KEUZE VOOR EFFECTIVITEIT DE VEILIGE KEUZE VOOR EFFECTIVITEIT De kracht van de natuur SURE is een uitgebreid assortiment van plantaardige, 100% biologisch afbreekbare* reinigingsmiddelen die veilig zijn voor mens en milieu en

Nadere informatie

resultaten audits VLARIPtextiel

resultaten audits VLARIPtextiel Eén van de speerpunten tijdens het eerste jaar van het VLARIPtextielproject was het uitvoeren van de REACH-bedrijfsaudit. Deze audit had tot doelstelling om inzicht te krijgen in de situatie van het bedrijf

Nadere informatie

Kruishofstraat 142 2020 Antwerpen T: 03 888 58 21 F: 03 440 59 26 info@clarobelgium.be SCHOONMAAK CATALOGUS

Kruishofstraat 142 2020 Antwerpen T: 03 888 58 21 F: 03 440 59 26 info@clarobelgium.be SCHOONMAAK CATALOGUS Kruishofstraat 142 2020 Antwerpen T: 03 888 58 21 F: 03 440 59 26 info@clarobelgium.be SCHOONMAAK CATALOGUS VLOER 3 versie: 15.01.2010 INTERIEUR SANITAIR KEUKEN/ REFTER A Ecologische lijn, een mooi verhaal...

Nadere informatie

BIJLAGE KADER CRITERIA. 2. toxiciteit voor in het water levende organismen: kritisch verdunningsvolume (KVV)

BIJLAGE KADER CRITERIA. 2. toxiciteit voor in het water levende organismen: kritisch verdunningsvolume (KVV) L 111/36 Publicatieblad van de Europese Unie 30.4.2011 BIJLAGE Doelstellingen van de criteria KADER Deze criteria zijn er met name op gericht producten te bevorderen die minder effect hebben op aquatische

Nadere informatie

Frosch, een gamma ecologische & efficiënte onderhoudsproducten op basis van natuurlijke ingrediënten

Frosch, een gamma ecologische & efficiënte onderhoudsproducten op basis van natuurlijke ingrediënten Frosch, een gamma ecologische & efficiënte onderhoudsproducten op basis van natuurlijke ingrediënten & Multi-cleaners gamma Green Lemon Vinegar Geconcentreerde formule (20 ML voor 5L water) Formule met

Nadere informatie

BXL 1278 ERP BEHEERSTOOL

BXL 1278 ERP BEHEERSTOOL BXL 1278 ERP BEHEERSTOOL INFOSESSIE AAN KANDIDATEN 24.09.2012 DOEL VAN INFOSESSIE Deze infosessie zal tot doel hebben om deelnemers te informeren over de procedure en selectieregels voor deze opdracht.

Nadere informatie

CHECKLIST CRITERIA TEXTIELWASMIDDELEN VOOR GEBRUIK IN TOESTELLEN VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK EN VERGELIJKBAAR AAN TOESTELLEN VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK

CHECKLIST CRITERIA TEXTIELWASMIDDELEN VOOR GEBRUIK IN TOESTELLEN VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK EN VERGELIJKBAAR AAN TOESTELLEN VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK CHECKLIST CRITERIA TEXTIELWASMIDDELEN VOOR GEBRUIK IN TOESTELLEN VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK EN VERGELIJKBAAR AAN TOESTELLEN VOOR HUISHOUDELIJK GEBRUIK Noot voor de aankoper: Tekst in het bordeaux is ter

Nadere informatie

1. Vraag aan 3 aanwezigen: wat is een beoordelingsmethode en. 2. Workshop. Doel: aanwezigen (beter) beeld geven bij het

1. Vraag aan 3 aanwezigen: wat is een beoordelingsmethode en. 2. Workshop. Doel: aanwezigen (beter) beeld geven bij het Workshop beoordelingsmethodieken Workshop 11 12 februari 2015 Freek Gielen 1 Opzet workshop 1. Vraag aan 3 aanwezigen: wat is een beoordelingsmethode en welke beoordelingsmethode gebruik je nu? 2. Workshop.

Nadere informatie

2. Duurzaam aankopen. Céline de Waele (adviseur MVO) BECO België dewaele@beco.be, 03/205.91.61

2. Duurzaam aankopen. Céline de Waele (adviseur MVO) BECO België dewaele@beco.be, 03/205.91.61 2. Duurzaam aankopen Céline de Waele (adviseur MVO) BECO België dewaele@beco.be, 03/205.91.61 BECO Groep internationaal adviesbureau voor winst in duurzaamheid diensten op maat onafhankelijk innovatief

Nadere informatie

Ecologisch aankopen. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen?

Ecologisch aankopen. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Ecologisch aankopen Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Inleiding Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Problemen Inleiding Keuze leveranciers: Leveranciers met

Nadere informatie

Gids duurzame aankopen Schoonmaak

Gids duurzame aankopen Schoonmaak Gids duurzame aankopen Schoonmaak L_ALG_Dienst_Schoonmaak Proceseigenaar : ISO-projectteam Gelinkt aan P_ALG_AankoopGoederenDiensten Inhoudstafel datum: versie: 26/09/2013 2 INHOUDSTAFEL... 1 1. OMSCHRIJVING...

Nadere informatie

Gids duurzame aankopen Toestellen technische omgeving

Gids duurzame aankopen Toestellen technische omgeving Gids duurzame aankopen Toestellen technische omgeving L_ALG_ToestellenTechnischeOmgeving Proceseigenaar : ISO-projectteam Gelinkt aan P_ALG_AankoopGoederenDiensten datum: versie: 26/09/2013 2 Inhoudstafel

Nadere informatie

Mogelijkheden voor duurzaamheid in Europese aanbestedingen

Mogelijkheden voor duurzaamheid in Europese aanbestedingen Mogelijkheden voor duurzaamheid in Europese aanbestedingen Ditmar Waterman Werkzaam bij PIANOo Professioneel en Innovatief Aanbesteden, Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers 2 Opzet Achtergrond Kansen voor

Nadere informatie

onze groene kijk op hygiene ecolabel reinigingsconcept

onze groene kijk op hygiene ecolabel reinigingsconcept onze groene kijk op hygiene ecolabel reinigingsconcept een duurzame keuze Traditioneel maar eenvoudig en efficiënter Duurzaam reinigen kan dat ook? Ja dat kan zeer zeker! als conventioneel systeem kan

Nadere informatie

PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013. Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw

PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013. Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013 Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw Definitie van PPS Projecten die door publiek- en privaatrechtelijke partijen, gezamenlijk

Nadere informatie

Aanbestedingsregeling Bestuurskantoor

Aanbestedingsregeling Bestuurskantoor Aanbestedingsregeling Bestuurskantoor aangepast op 1 juni 2013 Aanbestedingsregeling 2013 1 Inhoudsopgave INLEIDING... 3 A) INKOOP- EN AANBESTEDINGSBELEID NADER OMSCHREVEN... 4 Het specificeren van werken,

Nadere informatie

TOELATINGSAKTE Nieuwe toelating/identiek product/hetzelfde gebruik. Gelet op de aanvraag ingediend op: 11/06/2009. De Minister van Leefmilieu beslist:

TOELATINGSAKTE Nieuwe toelating/identiek product/hetzelfde gebruik. Gelet op de aanvraag ingediend op: 11/06/2009. De Minister van Leefmilieu beslist: Dienst Risicobeheersing Uw brief van: Uw kenmerk: Ons kenmerk: Datum: FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu EUROSTATION Bloc II Victor Hortaplein, 40 bus 15 B 1060 BRUSSEL MRB/HC/2009/1168/

Nadere informatie

CHECKLIST CRITERIA ALLESREINIGERS, RUITENREINIGERS EN SANITAIRREINIGERS

CHECKLIST CRITERIA ALLESREINIGERS, RUITENREINIGERS EN SANITAIRREINIGERS CHECKLIST CRITERIA ALLESREINIGERS, RUITENREINIGERS EN SANITAIRREINIGERS Noot voor de aankoper: Tekst in het bordeaux is ter informatie voor u bedoeld. U verwijdert deze tekst best uit de checklist voordat

Nadere informatie

RICHTSNOEREN VOOR HET GROENER MAKEN VAN OPENBARE AANBESTEDINGEN DOOR GEBRUIKMAKING VAN DE CRITERIA VAN DE EUROPESE MILIEUKEUR

RICHTSNOEREN VOOR HET GROENER MAKEN VAN OPENBARE AANBESTEDINGEN DOOR GEBRUIKMAKING VAN DE CRITERIA VAN DE EUROPESE MILIEUKEUR RICHTSNOEREN VOOR HET GROENER MAKEN VAN OPENBARE AANBESTEDINGEN DOOR GEBRUIKMAKING VAN DE CRITERIA VAN DE EUROPESE MILIEUKEUR NOVEMBER 2001 RICHTSNOEREN VOOR HET GROENER MAKEN VAN OPENBARE AANBESTEDINGEN

Nadere informatie

Gids duurzame aankopen Elektriciteitslevering

Gids duurzame aankopen Elektriciteitslevering Gids duurzame aankopen Elektriciteitslevering L_ALG_Energielevering_Elektriciteit Proceseigenaar : ISO-projectteam Gelinkt aan P_ALG_AankoopGoederenDiensten datum: versie: 26/09/2013 2 Inhoudstafel INHOUDSTAFEL...

Nadere informatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie

Ecolabels. Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Ecolabels Hoe kan ik eenvoudig duurzame producten aankopen? Overzicht presentatie Voordelen/nadelen labels Voorwaarden voor een label Bruikbare labels Problemen 1 Voordelen labels Concrete informatie Vergemakkelijken

Nadere informatie

Opmaak duurzame bestekken stad Antwerpen

Opmaak duurzame bestekken stad Antwerpen Opmaak duurzame bestekken stad Antwerpen EMA (Energie en Milieu Antwerpen) 30 april 2013 Monique Van Dousselaere Inhoud 1. Flow opmaak bestekken - intake, opmaak, lastvoorwaarden, gunningswijze, publicatie

Nadere informatie

Aanbestedingen. 1. Aanbestedingen van opdrachten

Aanbestedingen. 1. Aanbestedingen van opdrachten Aanbestedingen 1. Aanbestedingen van opdrachten 1.1 Algemeen Steeds vaker worden vervoeropdrachten aanbesteed. Het gaat dan vooral om grote opdrachten, zoals langdurige contracten voor bedrijfsvervoer

Nadere informatie

Infosessie duurzaam aankopen. papier en drukwerk

Infosessie duurzaam aankopen. papier en drukwerk Infosessie duurzaam aankopen papier en drukwerk mei 2006: gestart als duurzaamheidsambtenaar in Dilsen-Stokkem Milieuverantwoord productgebruik: - veel wantrouwen bij collega s - velen zien het als een

Nadere informatie

Eten we duurzaam? Pistes om groen te eten.

Eten we duurzaam? Pistes om groen te eten. Vergroening van de overheidsaankopen in het Brussels Gewest: Raphaël Dugailliez Expert, consultant en lesgever 18 november 2010 Actiris Séance d information Eten we duurzaam? Pistes om groen te eten. Milieucriteria

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Opdrachtencentrale ADCV. Quid dir MAT na 1/1/2015

Opdrachtencentrale ADCV. Quid dir MAT na 1/1/2015 2014 Opdrachtencentrale ADCV Quid dir MAT na 1/1/2015 Voorstelling van de dienst MAT Opgericht in 1996 in zijn huidige vorm, maar de geglobaliseerde aankopen werden gecreëerd na de brand in de Innovation

Nadere informatie

Life cycle cost in overheidsaankopen

Life cycle cost in overheidsaankopen Life cycle cost in overheidsaankopen Programma : Inleiding: goede keuzes Introductie van LCC in lastenboeken Werksessie in kleine groepen Conclusies en evaluatie. Hoofdstuk 1: Goede keuzes maken Grootste

Nadere informatie

Duurzame aankopen binnen het provinciebestuur West-Vlaanderen

Duurzame aankopen binnen het provinciebestuur West-Vlaanderen Duurzame aankopen binnen het provinciebestuur West-Vlaanderen Infosessie duurzame aankopen _24 03 2015 1 OVERZICHT Taak coordinator IMZ in aankoopproces Verloop aankoopproces Enkele aankopen toegelicht

Nadere informatie

BESLUIT VAN DE COMMISSIE

BESLUIT VAN DE COMMISSIE L 169/52 Publicatieblad van de Europese Unie 29.6.2011 BESLUIT VAN DE COMMISSIE van 28 juni 2011 tot vaststelling van de milieucriteria voor de toekenning van de EU-milieukeur aan allesreinigers en sanitairreinigers

Nadere informatie

GHS-CLP. Veiligheid & Milieu

GHS-CLP. Veiligheid & Milieu GHS-CLP Veiligheid & Milieu GHS-CLP Beste klant, Würth levert ruim 1.000 chemieproducten in een grote variëteit en vindt het daarom belangrijk om u te informeren over veranderende wetgeving omtrent deze

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD (VERORDENING (EG) Nr. 1907/2006 - REACH) Datum: 07/04/2010 bladzijde: 1/3 Versie: N 3 (30/12/2009) Revisie: N 1 (01/07/2008) Naam: PLASTALGIN - 850UF VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

Nadere informatie

EU-MILIEUKEUR INFORMATIE VOOR AANVRAGERS

EU-MILIEUKEUR INFORMATIE VOOR AANVRAGERS EU-MILIEUKEUR INFORMATIE VOOR AANVRAGERS Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu Leefmilieudiensten - Productbeleid Juli 2013 INLEIDING Het milieukeursysteem

Nadere informatie

Bijlage ALGEMEEN. dat het energiegebruik omlaag gaat door bevordering van het gebruik van detergenten die bijlage temperaturen effectief zijn.

Bijlage ALGEMEEN. dat het energiegebruik omlaag gaat door bevordering van het gebruik van detergenten die bijlage temperaturen effectief zijn. bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB L 187 van 20/07/99 BESCHIKKING VAN DE COMMISSIE van 10 juni 1999 tot vaststelling van de milieucriteria voor de toekenning van de communautaire milieukeur

Nadere informatie

onze groene kijk op hygiene ecolabel reinigingsconcept

onze groene kijk op hygiene ecolabel reinigingsconcept onze groene kijk op hygiene ecolabel reinigingsconcept een duurzame keuze Traditioneel maar eenvoudig en efficiënter Duurzaam reinigen kan dat ook? Ja dat kan zeer zeker! als conventioneel systeem kan

Nadere informatie

Hoe stuur ik een offertevraag: voorbeelden uit de praktijk.

Hoe stuur ik een offertevraag: voorbeelden uit de praktijk. Hoe stuur ik een offertevraag: voorbeelden uit de praktijk. Jo Swartenbroekx Hoofdapotheker UZ Antwerpen PUO 11 maart 2014 UZA en de wet op de overheidsopdrachten UZ Antwerpen in een notendop: jaarrekening

Nadere informatie

Bedankt voor uw vertrouwen in SUBESTA en tot ziens. Pagina 1 van 6

Bedankt voor uw vertrouwen in SUBESTA en tot ziens. Pagina 1 van 6 V E I L I G H E I D S I N F O R M A T I E B L A D 9 1 / 1 5 5 / C E E SUBESTA REINIGINGSPRODUCTEN 1. IDENTIFICATIE Product benaming: SUBESTA 25 Leverancier: SUBESTA Toby Verkerk 2406 GA ALPHEN AAN DEN

Nadere informatie

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015

Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van. Gas. Versie 8 april 2015 Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Gas 1. Scope/afbakening De productgroep Gas omvat alle gas die van het openbare gasnet en via transport over de weg betrokken wordt door

Nadere informatie

Inhoud. 1. Overheidsopdrachten. 2. E-procurement 2.1 enotification 2.2 etendering. 3. Info/contact

Inhoud. 1. Overheidsopdrachten. 2. E-procurement 2.1 enotification 2.2 etendering. 3. Info/contact Overheidsopdrachten Inhoud 1. Overheidsopdrachten 2. E-procurement 2.1 enotification 2.2 etendering 3. Info/contact 1. Overheidsopdrachten Wat is een overheidsopdracht? Een overheidsopdracht is een overeenkomst

Nadere informatie

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING. VOORLADINGSPRODUCT VOOR GESLOTEN WC s (TGV EN GELIJKGESTELDE)

NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING. VOORLADINGSPRODUCT VOOR GESLOTEN WC s (TGV EN GELIJKGESTELDE) NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN TECHNISCHE BEPALING L -88 VOORLADINGSPRODUCT VOOR GESLOTEN WC s (TGV EN GELIJKGESTELDE) UITGAVE : 02/2007 Index 1. Voorwerp en toepassingsgebied... 3 2.

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Gids duurzame aankopen Voertuigen

Gids duurzame aankopen Voertuigen Gids duurzame aankopen Voertuigen L_ALG_Voertuigen Proceseigenaar : ISO-projectteam Gelinkt aan P_ALG_AankoopGoederenDiensten datum: versie: 26/09/2013 2 Inhoudstafel INHOUDSTAFEL... 1 1. OMSCHRIJVING...

Nadere informatie

Informatiepakket. Veilig de Europese markt op met uw cosmetisch product

Informatiepakket. Veilig de Europese markt op met uw cosmetisch product Informatiepakket Veilig de Europese markt op met uw cosmetisch product Als u in de EU een cosmetisch product op de markt wilt brengen, moet u voldoen aan strenge regels. Die wettelijke regels zorgen dat

Nadere informatie

Robin Collewaert. Handleiding ecologisch schoonmaken

Robin Collewaert. Handleiding ecologisch schoonmaken Robin Collewaert Handleiding ecologisch schoonmaken Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Gebruik van schoonmaakmiddelen?... 4 2.1. Dosering... 4 2.2. Tips & tricks... 5 2.3. Labels... 6 3. Marktonderzoek

Nadere informatie

Handelsnaam: * Identificatie van het product * - Aard van het product: dispersie op waterbasis

Handelsnaam: * Identificatie van het product * - Aard van het product: dispersie op waterbasis Veiligheidsinformatie - blad BLZ 1 MSDS datum 6/5/05 Project primer antigifcentrum België 070/245,245 1. Identificatie van het produkt en de onderneming Handelsnaam: Project primer * Identificatie van

Nadere informatie

SAMENVATTING NIEUWE WETGEVING. samenvatting nieuwe wetgeving... 1. Wetteksten... 2. Drempels bestek en gunningswijze... 2

SAMENVATTING NIEUWE WETGEVING. samenvatting nieuwe wetgeving... 1. Wetteksten... 2. Drempels bestek en gunningswijze... 2 SAMENVATTING NIEUWE WETGEVING Inhoudstafel samenvatting nieuwe wetgeving... 1 Wetteksten... 2 Drempels bestek en gunningswijze... 2 Drempels europese publicatie... 3 Termijnen voor het indienen van offerte/kandidatuur...

Nadere informatie

Vertaling van Expecting a baby

Vertaling van Expecting a baby Vertaling van Expecting a baby Verwacht u een baby? CHEMIE EN ZWANGERSCHAP ADVIES OVER CHEMIE EN ZWANGERSCHAP Alles om ons heen bevat chemicaliën. Ze helpen ons elke dag, in bijvoorbeeld de cosmetica die

Nadere informatie

Sugarbait Versie 1.10 - Deze uitgave vervangt alle vorige uitgaven. Herzieningsdatum 22.07.2014 Printdatum 22.07.2014

Sugarbait Versie 1.10 - Deze uitgave vervangt alle vorige uitgaven. Herzieningsdatum 22.07.2014 Printdatum 22.07.2014 RUBRIEK 1: Identificatie van de stof/het mengsel en van de onderneming 1.1. Productidentificatie 1.2. Relevant geïdentificeerd gebruik van de stof of het mengsel en ontraden gebruik Voedingsmiddel voor

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD BIJ PRODUCT

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD BIJ PRODUCT Volgens Verordening (EC) Nr. 1907/2006 Versie 1 VIB gemaakt voor niet-verkleurende tabletten Herzieningsdatum: 28.01.2013 Afdrukdatum: 28.01.2013 1. I D E N T I F I C A T I E V A N D E M I X E N H E T

Nadere informatie

Het principe van de sociale voorkeur

Het principe van de sociale voorkeur Vragen naar: Sébastien Pereau E-mail: Sebastien.Pereau@mi-is.be Tel : 02 508 86 81 Fax : 02 508 86 72 http://socialeconomy.fgov.be Ons kenmerk Datum laatste wijziging ESE/30/2 donderdag 24 mei 2007 Betreft:

Nadere informatie

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

Informatiesessie. Vraag 1 : Hebben de kandidaten de mogelijkheid om het vernoemd contract te bekijken?

Informatiesessie. Vraag 1 : Hebben de kandidaten de mogelijkheid om het vernoemd contract te bekijken? Federale Overheidsdienst FINANCIEN Brussel, 14 mei 2014 Stafdienst Logistiek Koning Albert II-Laan, 33 - Brussel Afdeling aankoop Openbare aanbesteding voor assistentie aan de bouwheer (AB) in het kader

Nadere informatie

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD

VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD VEILIGHEIDSINFORMATIEBLAD 1 IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE ONDERNEMING Productnaam: 20X SSPE Buffer Uitrustingsnaam: SOLiD(TM) FRAGMENT SEQUENCING BUFFER KIT Distributeur: Applied

Nadere informatie

Verkorte ZAHN- WELLENS test voor afvalwaters

Verkorte ZAHN- WELLENS test voor afvalwaters Verkorte ZAHN- WELLENS test voor afvalwaters februari 2010 Pagina 1 van 7 WAC/V/B/005 INHOUD 1 INLEIDING... 3 2 PRINCIPE... 3 3 BIODEGRADATIEVOORWAARDEN... 3 4 TESTVOORWAARDEN... 3 5 MATERIAAL... 4 5.1

Nadere informatie

Infosessie milieuverantwoord aankopen kantoorapparatuur

Infosessie milieuverantwoord aankopen kantoorapparatuur Infosessie milieuverantwoord aankopen kantoorapparatuur IMOG 24 november 2010 Bert Vanhuyse duurzaamheidsambtenaar stad Roeselare Aankoop van kantoorapparatuur Gewone kantoorapparatuur Specifieke kantoorapparatuur

Nadere informatie

Verschillende EMVI toepassingen in Negometrix (formules) Jan Siderius

Verschillende EMVI toepassingen in Negometrix (formules) Jan Siderius Verschillende EMVI toepassingen in Negometrix (formules) Jan Siderius Titel Oprichter en Directeur Negometrix Onderzoeker & Publicist EMVI formules Ervaringen uit de zaal Rondvraag Leerdoelen - Begrip

Nadere informatie

Workshop Innovatie via overheidsopdrachten Hoe vraagspecificatie omschrijven gebruik van normen 22/10/2012. Presentatie Dirk Mons

Workshop Innovatie via overheidsopdrachten Hoe vraagspecificatie omschrijven gebruik van normen 22/10/2012. Presentatie Dirk Mons Workshop Innovatie via overheidsopdrachten Hoe vraagspecificatie omschrijven gebruik van normen 22/10/2012 Presentatie 1) Definitie en doel - Geheel van door de opdrachtgever opgestelde specificaties en

Nadere informatie

De boekhandel en het aankoopbeleid van bibliotheken

De boekhandel en het aankoopbeleid van bibliotheken De boekhandel en het aankoopbeleid van bibliotheken Samenvatting, conclusies en beleidsaanbevelingen Deze studie wil de Vlaamse overheid beleidsmaatregelen aanreiken over het aankoopbeleid van bibliotheken.

Nadere informatie

GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER

GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER GEÏNTEGREERDE GEWASBESCHERMING IN DE WITLOOFTEELT INLEIDING EN WETGEVEND KADER Marleen Mertens Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling (ADLO) INVLOED VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN Positieve effecten: Bijdrage

Nadere informatie

Chemische naam van de stof : Ammoniak oplossing, formule: NH4OH (waterige oplossing) Synoniemen : Ammonia

Chemische naam van de stof : Ammoniak oplossing, formule: NH4OH (waterige oplossing) Synoniemen : Ammonia 1. Identificatie van het product : Ammonia Leverancier : Firma J. van der Graaf & Zn. Patrijsweg 1 - tel. 0168-381333 Tel.nr.voor noodgevallen : Nationaal Vergiftigingen Centrum Tel.nr: 030-2748888 (Uitsluitend

Nadere informatie

Team Mirror. Handleiding - Jezelf online registreren. Vertrouwelijk document uitgegeven door www.unicorngroup.be

Team Mirror. Handleiding - Jezelf online registreren. Vertrouwelijk document uitgegeven door www.unicorngroup.be Team Mirror Handleiding - Jezelf online registreren Vertrouwelijk document uitgegeven door www.unicorngroup.be Handleiding Jezelf online registreren In deze handleiding leiden we je als facilitator door

Nadere informatie

CHECKLIST CRITERIA TEXTIELWASMIDDELEN VOOR GEBRUIK IN PROFESSIONELE TOESTELLEN

CHECKLIST CRITERIA TEXTIELWASMIDDELEN VOOR GEBRUIK IN PROFESSIONELE TOESTELLEN CHECKLIST CRITERIA TEXTIELWASMIDDELEN VOOR GEBRUIK IN PROFESSIONELE TOESTELLEN Noot voor de aankoper: Tekst in het bordeaux is ter informatie voor u bedoeld. U verwijdert deze tekst best uit de checklist

Nadere informatie

HYGIWEB VHZ-M LOTIONZEEP

HYGIWEB VHZ-M LOTIONZEEP bladzijde : 1 van 5 In geval van nood : NIVC +31(0)30 2748888 Uitsluitend bestemd om artsen te informeren bij accidentele vergiftigingen 1 IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET PREPARAAT EN VAN DE ONDERNEMING

Nadere informatie

Eisen conform artikel 10 inzake aanbesteding en marktconformiteit. Inkoop en aanbesteding. Marktconformiteit

Eisen conform artikel 10 inzake aanbesteding en marktconformiteit. Inkoop en aanbesteding. Marktconformiteit Bijlage 2 Behorend bij artikel 10, vijfde lid van de Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 5 maart 2006, nr. PO/ZO-2006/10847, houdende voorschriften van OCW inzake dagarrangementen

Nadere informatie

Werken met de wet op de overheidsopdrachten binnen een ziekenhuis. Een praktijk case

Werken met de wet op de overheidsopdrachten binnen een ziekenhuis. Een praktijk case UZA Werken met de wet op de overheidsopdrachten binnen een ziekenhuis Een praktijk case Inhoudstafel UZA algemeen Wet op de overheidsopdrachten Werking binnen het UZA Een duik in het verleden Opgericht

Nadere informatie

MATERIAL SAFETY DATA SHEET

MATERIAL SAFETY DATA SHEET 1 IDENTIFICATIE VAN DE STOF OF HET MENGSEL EN VAN DE VENNOOTSCHAP/ONDERNEMING 1.1 Productidentificatie Product: Synoniemen: Aard: METALDEHYDE 6 % RB AGRICHIM SLAKKENDOOD / AGRICHIM ANTILIMACES (B: 7123/B);

Nadere informatie

Het ECOLABEL reinigingskeurmerk. For a GREEN R life!

Het ECOLABEL reinigingskeurmerk. For a GREEN R life! Het ECOLABEL reinigingskeurmerk For a GREEN R life! NORDIC ECOLABEL GREEN R - uw complete oplossing voor een milieuvriendelijke reiniging en een gegarandeerd onberispelijk resultaat NORDIC ECOLABEL Samenstelling

Nadere informatie

Aanbestedingsdocument voor de. openbare Europese aanbesteding. Chemicaliën en laboratoriumbenodigdheden. Publicatienummer: RUG 5110 2991 211089

Aanbestedingsdocument voor de. openbare Europese aanbesteding. Chemicaliën en laboratoriumbenodigdheden. Publicatienummer: RUG 5110 2991 211089 Aanbestedingsdocument voor de openbare Europese aanbesteding Chemicaliën en laboratoriumbenodigdheden Publicatienummer: RUG 5110 2991 211089 Afdeling Inkoopmanagement Rijksuniversiteit Groningen Groningen,

Nadere informatie

Zeer belangrijke sector: 50 miljard EUR = aanzienlijk deel BBP

Zeer belangrijke sector: 50 miljard EUR = aanzienlijk deel BBP Opportuniteit 2 Zeer belangrijke sector: 50 miljard EUR = aanzienlijk deel BBP Niet alleen overheid (ministeries, federale staat, gewesten, etc.), maar ook vele lokale overheden zoals steden en gemeenten

Nadere informatie

E-Newsletter Een Econocom newsletter met focus op leasing

E-Newsletter Een Econocom newsletter met focus op leasing in dit nummer Een Econocom newsletter met focus op leasing Nr 2 Operationele lease is altijd dan zelf kopen Een Econocom newsletter met focus op leasing In dit nummer Nr 2 sluiten 03 Inleiding 04 Verborgen

Nadere informatie

Milieuvriendelijke Producten: duurder of juist niet

Milieuvriendelijke Producten: duurder of juist niet Vergroenen van de overheidsaankopen in het Brussels Gewest : Renaerts Rob Zaakvoerder CODUCO bvba 6 oktober 2010 BIM Milieuvriendelijke Producten: duurder of juist niet Séance d information Greening des

Nadere informatie

2. TER INFO: WAT ZIJN DUURZAME SCHOONMAAKMIDDELEN?... 3 3. VEREISTEN BINNEN DE GIDS DUURZAME AANKOPEN... 9

2. TER INFO: WAT ZIJN DUURZAME SCHOONMAAKMIDDELEN?... 3 3. VEREISTEN BINNEN DE GIDS DUURZAME AANKOPEN... 9 Gids duurzame aankopen Schoonmaakmiddelen L_ALG_Gevaarlijkeprod_Schoonmaakmiddelen Proceseigenaar : ISO-projectteam Gelinkt aan P_ALG_AankoopGoederenDiensten Inhoudstafel datum: versie: 26/09/2013 2 INHOUDSTAFEL...

Nadere informatie

Handleiding inschrijvingsmodule raamovereenkomsten. Deel 1 : Inloggen als instelling

Handleiding inschrijvingsmodule raamovereenkomsten. Deel 1 : Inloggen als instelling Bisdom Antwerpen Vicariaat voor het onderwijs Handleiding inschrijvingsmodule raamovereenkomsten 1. INLEIDING Deel 1 : Inloggen als instelling Het inschrijven voor een raamovereenkomst gebeurt per instelling

Nadere informatie

- Wanneer u o rganicxseeds voor het eerst gebruikt: de postcode van uw bedrijf

- Wanneer u o rganicxseeds voor het eerst gebruikt: de postcode van uw bedrijf Instructies bij het gebruik van de databank: organicxseeds De Belgische organicxseeds databank bestaat in de drie officiële talen. Als u de Nederlandstalige versie van organicxseeds wil gebruiken moet

Nadere informatie

Beschrijving en beoordeling subcriterium. openbare Europese aanbesteding. Chemicaliën en laboratoriumbenodigdheden. Rijksuniversiteit Groningen

Beschrijving en beoordeling subcriterium. openbare Europese aanbesteding. Chemicaliën en laboratoriumbenodigdheden. Rijksuniversiteit Groningen Beschrijving en beoordeling subcriterium openbare Europese aanbesteding Chemicaliën en laboratoriumbenodigdheden Publicatienummer Perceel 1: RUG 5100 2991 211227 Standaard laboratorium chemicaliën Publicatienummer

Nadere informatie

CSC-CAT1201 - BIJLAGE 3 Milieukundige specificaties van de markt

CSC-CAT1201 - BIJLAGE 3 Milieukundige specificaties van de markt CSC-CAT1201 - BIJLAGE 3 Milieukundige specificaties van de markt De Koninklijke Muntschouwburg draagt aandacht voor het milieu en voor sociale aspecten hoog in het vaandel. Dit engagement wordt op een

Nadere informatie