Splijtstof Jaargang 40, nummer 3 Jubileumnummer 2012

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Splijtstof Jaargang 40, nummer 3 Jubileumnummer 2012"

Transcriptie

1 Splijtstof Jaargang 40, nummer 3 Jubileumnummer 2012

2 Colofon Splijtstof Een uitgave van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen, Radboud Universiteit Nijmegen, ISSN Op 15 september 1972 werd Splijtstof opgericht als maandblad van de Filosofenbond. Redactie Maikel de Vocht (hoofdredacteur), Lisanne Berendsen (PR-functionaris), Ruth van Gessel (secretaris), Bas Leijssenaar (penningmeester), Iris van Heesch (beeldredacteur, cover), Madelon van Honk (eindredacteur, opmaak), Anco Peeters (webmaster), Nicole des Bouvrie, Chris Buskes, Lars Cornelissen, Sander Evers, Anouta de Groot, Tessa Langendam, Judith Martens, Michiel Scheepers, Judith Steenkamer, Nathan Tax, Lyke de Vries en Rik Wolters. Adresgegevens Postbus HD Nijmegen Gelieve kopij per mail aan te leveren. De deadline voor het volgende nummer zal in juni zijn. Splijtstof heeft tevens een postvakje bij het Algemeen Secretariaat (E15.30) en een eigen kantoor (E16.02). Splijtstof is verkrijgbaar in de koffiehoek van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen (E15), in universiteitsboekhandel Study Store en in boekhandel Roelants. Prijs 7 euro per stuk. Medewerkers van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen betalen 2 euro en studenten 1 euro. Abonnement (thuisgestuurd): 27 euro per jaargang (3 edities). Medewerkers van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen betalen 12 euro per jaargang en studenten 9 euro. Niets uit deze of eerdere uitgaven mag zonder toestemming van de redactie worden overgenomen. Het logo van Splijtstof is ontworpen door Dennis Gaens. 2

3 Illustratieverantwoording In verband met het veertigjarig jubileum van Splijtstof bestaan de illustraties in dit nummer uit covers uit verschillende perioden van de geschiedenis van Splijtstof. 3

4 Inhoudsopgave Rubrieken Off the Record Harm Boukema over astronomie en filosofie. Door Maikel de Vocht Filosoof op de Arbeidsmarkt Jeroen van de Korput over zijn geschiedenis op de faculteit en zijn nieuwe baan. Door Lars Cornelissen en Nathan Tax Splijtstof Sprak Splijtstof spreekt Door Bas Leijssenaar Vraagrubriek Hans Thijssen, Tim Ficheroux en Nathan Tax over de vraag: Splijtstof: podium voor debat of knus familieblad? Status Quaestionis De bètafilosofen over échte filosofie. Door Anco Peeters en Rik Wolters In den Vreemde Marjolijn van den Assem over Nietzsche en kunst. Door Maikel de Vocht r e d a c t i o n e e l 6 a u t e u r s i n f o r m a t i e

5 Podium Subcultuur en politiek geweld Arjen Kleinherenbrink 9 Diagnose van een eilandjesopleiding Lars Cornelissen 23 We zijn slechts een episode John Hacking 41 Geen licht zonder duisternis Thomas Quartier 69 De problemen van het schematisme bij Kant Kees Verheij 89 Posthumaniteit: voorbij utopie en dystopie Joep van Deutekom 115 Forum Jubileum: De Kritiek der Eerstejaars (KdE) Rik Wolters Column: Afstand Paul van Tongeren Column: De eerste donderdag van de maand Lars Cornelissen Verslag: By Zeus! You re right! Nicole des Bouvrie Recensie: Dwarse tijden Nicole des Bouvrie Recensie: Heidegger In Time Nicole des Bouvrie Column: To debate or not to debate: that s the question! Alice Wocher Filosofisch recept (!): heideggerei Rob van der Sandt

6 Redactioneel Beste lezer, Met een trots die met moeite gepast genoemd kan worden presenteer ik u het 40-jarig jubileumnummer van Splijtstof, dat tevens het eerste nummer is dat onder mijn leiding verschijnt aangezien ik begin dit jaar het stokje heb overgenomen van Lars de bibliosoof Cornelissen. Het is mij een eer om nu als roerganger deel uit te maken van de lange geschiedenis van Splijtstof. Of we nu een knus familieblad, een activistisch blaadje of kleinschalig wetenschappelijk willen zijn, is wat mij betreft ondergeschikt aan het bieden van een gedegen wijsgerig podium. Om de existentiële zwarte wolk die hierboven hangt nu even bij de vraagrubriek te laten, lijkt me dat iets wat volgens mij in ieder geval de afgelopen jaren goed gelukt is. Bij dezen wil ik Lars ook erg graag bedanken voor zijn grote inzet en bijdrage. Gelukkig blijft hij nog wel (actief) onderdeel uitmaken van de redactie, getuige ook zijn uitstekende opiniërende artikel dat u iets verderop kunt vinden in dit nummer. Een artikel dat overigens trouw blijft aan de activistische wortels van ons blad. Want activistisch was Splijtstof wel degelijk. Voor een gemoedelijk historisch overzicht over hoe vaak het serviesgoed wel niet door de faculteit gesmeten werd, kunt u de speciale editie van Splijtstof Spreekt in de vorm van Splijtstof Sprak (deze keer een bijdrage van Bas Leijssenaar) lezen halverwege het blad. De (fundamentele) vraag die vorige keer gesteld werd in de vraagrubriek (Welke functie heeft Splijtstof nu eigenlijk?) sluit hier naadloos bij aan en wordt van antwoord voorzien door de decaan, Hans Thijssen, Tim Ficheroux van universiteitsblad ANS en ons eigen enfant extraordinaire Nathan Tax. Ook de boekrecensie van Nicole des Bouvrie past in dit straatje, door de recent verschenen bundel Dwarse Interventies kritisch te benaderen en eveneens te vergelijken met hoe dit gebeurde in vroegere tijden van het blad. Van haar hand kunt u tevens een (kritische) filmrecensie vinden over In Time in relatie tot Heidegger, evenals een vermakelijk verslag over het bezoek van Slavoj Žižek eind afgelopen jaar aan onze universiteit. Speciaal voor het jubileumnummer zijn daarnaast door het blad heen een aantal zinvolle uitspraken van oud-hoofdredacteuren gelardeerd over wat Splijtstof voor hen betekent. Naast al deze, weliswaar zeer interessante, zelfbeschouwingen zit ook deze editie weer tjokvol verdieping met twee omgeschreven bachelorscripties van Kees 6

7 Verheij over het schematisme van Kant en Joep van Deutekom over posthumanistiek. Daarnaast zijn er podiumstukken te vinden van Arjen Kleinherenbrink over subcultuur en geweld en Thomas Quartier over de mysticus Hildegard van Bingen. John Hacking van de studentenkerk houdt tenslotte een vurig pleidooi voor duurzaamheid. Ook onze vertrouwde rubrieken komen natuurlijk weer terug, met een mooi interview met oud-studievoorlichter Jeroen van de Korput als Filosoof op de Arbeidsmarkt, een kijkje in de ziel van de nietzscheaanse kunstenaar Marjolijn van den Assem in In den Vreemde en de gepensioneerde (maar nimmer vergeten) Harm Boukema die in Off the Record vertelt over zijn nieuwe hobby: astronomie op filosofische wijze beschouwd. Status Quaestionis bezocht ondertussen de (echte?) filosofen op de bèta-faculteit, te weten Hub Zwart, Martin Drenthen en Luca Consoli. Ook heeft Rob van der Sandt andermaal een culinair vleugje toegevoegd aan ons blad met een nieuw Filosofisch Recept, welk achterin te vinden is. Tot slot kunt u lezen over de verwachtingen van de eerstejaars in een nieuwe rubriek geschreven door Rik Wolters en zijn er columns te vinden van Paul van Tongeren, Alice Wocher van de FSR en onze eigen Lars Cornelissen (om toch met hem te eindigen). Ik wens u erg veel leesplezier en het is mijn wens dat we u ook (minstens) de aankomende veertig jaar nog van filosofische kost kunnen voorzien, al dan niet door het serviesgoed op te offeren, Namens de redactie, Maikel de Vocht hoofdredacteur 7

8 Jaargang 3-22/33, maker onbekend 8

9 Subcultuur en politiek geweld Arjen Kleinherenbrink In 1989 verscheen de videoclip Fight the Power van Public Enemy op Amerikaanse televisiezenders. De video toont duizenden demonstrerende bewoners van achterstandswijken in New York. De songtekst, afbeeldingen van Malcom X en Martin Luther King en talloze spandoeken benadrukken constant de inzet van het nummer: verzet tegen tweederangs burgerschap en rassendiscriminatie in Amerika. Het was een uiting van een verantwoordelijkheid die hiphop als jonge subcultuur op zich nam: structureel politiek geweld tegen etnische minderheden in Amerika verwoorden en bestrijden. Hoe kunnen zulke interacties tussen subcultuur en structureel politiek geweld verder worden geduid? Er bestaan minstens drie relaties tussen geweld, politiek en subcultuur. Ten eerste functioneert een subcultuur als medium om geweldloos te ageren tegen politiek geweld. Ten tweede transformeert de subcultuur gewelddadige neigingen tot geweldloze rituelen. Ten derde kan metaforisch gebruik van geweld in subculturen zich verzelfstandigen en gezien gaan worden als noodzakelijk of prijzenswaardig. Na enige inleiding worden deze verbanden verder uitgewerkt. 1.1 Structureel politiek geweld De relatie tussen politiek en geweld ligt voor de hand. Neem bijvoorbeeld het geweldsverbod. De politiek bepaalt welke vormen van geweld legitiem zijn. 1 De staat kent zichzelf een geweldsmonopolie toe en eist geweldsloosheid van haar bevolking. Conflictsituaties tussen of met burgers worden slechts toegestaan in specifieke vormen, bijvoorbeeld het uitvechten van geschillen in rechtszaken. Het geweldsverbod voor een bevolking en het geweldsmonopolie van de staat creëren een grove asymmetrie in structureel politiek geweld jegens gemarginaliseerde bevolkingsgroepen. De politieke orde wordt gesteund door legitiem verklaard geweld, maar verzet van onderdrukte groepen kan al in een vroeg stadium illegitiem worden verklaard, waarna het met geweld bestreden mag worden. Zo ontketent verzet tegen politiek geweld alleen maar meer geweld. Geweld is het beroven van een subject, zonder dat het subject dit wenst en waarbij dit subject gedehumaniseerd wordt. 2 We spreken van politiek geweld wanneer de politieke orde gevormd door wetten en hun handhavers de dader van geweld is. Eller omschrijft politiek geweld als repression, in which the government aims to quiet or dispel any criticism of its policies or to pacify one 1 W. Benjamin, Selected writings, vol. 1: , London 1996 (Harvard University Press). 2 A.S. Kleinherenbrink, Over geweld, Splijtstof, 40 (2011), nr. 2, pp

10 Subcultuur en politiek geweld Waar de politieke orde een groep structureel uitsluit, wordt hun verhaal naar verloop van tijd onvertelbaar en onherkenbaar. or more groups within its borders en als the structural violence that preys on groups unequally. 3 Politiek geweld betreft structurele schendingen van basisvrijheden, discriminerende wetgeving, culturele onderdrukking, et cetera. 4 Het mag duidelijk zijn dat structureel politiek geweld daadwerkelijk geweld is. Het berooft mensen onvrijwillig van favors, offices, wealth and other benefits [ ] not shared equally among the population 5 en van means of representation through which to influence collective memory. 6 Dit dehumaniseert mensen: ze verworden tot anderen, tot interne buitenlanders. 7 Ze worden niet menselijk genoeg geacht voor de rechten, middelen en zekerheden die het normale deel van de bevolking geniet. Zo reduceert structureel politiek geweld mensen tot tweederangs burgers. Door uitsluiting en gebrek aan vertegenwoordiging hebben tweederangs burgers geen stem in de politieke orde. Dit doet onmiddellijk denken aan Lyotards Le Différend. Uitsluiting maakt tweederangs burgers en de normale samenleving onbegrijpelijk voor elkaar. Verhalen van tweederangs burgers over discriminatie en repressie zullen door buitenstaanders nooit goed begrepen worden, simpelweg omdat zij dergelijke ervaringen niet hebben. 8 Waar de politieke orde een groep structureel uitsluit, wordt hun verhaal naar verloop van tijd onvertelbaar en onherkenbaar. In een dergelijke situatie is een geweldsloze oplossing moeilijk denkbaar. Benjamin stelt dat zoiets slechts mogelijk is in een sphere of human agreement that is nonviolent to the extent that it is wholly inaccessible to violence: the proper sphere of understanding language. 9 Tweederangs burgers zijn bewust buitengesloten van deze sferen. Arendtiaans verwoord krijgen zij geen toegang tot de publieke ruimte waar het politieke leven zich afspeelt, waardoor ze nooit kunnen handelen. 10 Daarnaast stelt het geweldsmonopolie/geweldsverbod dat 3 J.D. Eller, Violence and culture: a cross-cultural and interdisciplinary approach, Belmont 2006 (Thomson Wadsworth), p J. Galtung, Cultural violence, Journal of peace research, 27 (1990); M. Mann, The dark side of democracy: explaining ethnic cleansing. New York 2005 (Cambridge University Press). 5 Eller, Violence and culture, p R. Eyerman, Music in movement: cultural politics and old and new social movements, Quantitative sociology, 25 (2002), pp , p J.P. Butler, Precarious life, London 2004 (Verso); Eller, Violence and culture, p T. Rose, Black noise, Hannover 1994 (University Press of New England). 9 Benjamin, Selected writings, p H. Arendt, The human condition, Chicago 1998 (University of Chicago Press). 10

11 Arjen Kleinherenbrink tweederangs burgers zich niet buiten de grenzen van de politieke orde mogen begeven (om haar met geweld te bestrijden). Dat zou direct illegitiem worden verklaard en met alle mogelijke middelen worden bestreden. Het gevolg is een patstelling. Het is voor tweederangs burgers onmogelijk om hun situatie binnen de politieke orde aan te kaarten en het is hen verboden om deze orde met geweld te bestrijden. Uiteraard resteren er dan nog manieren om te protesteren en verzet te plegen. De rol die subculturen daarbij (kunnen) spelen wordt echter makkelijk en onterecht over het hoofd gezien of gebagatelliseerd. Eyerman en Jamison stellen dat subculturen en hun muziek kaders vormen waardoor de wereld begrepen wordt en politiek geweld jegens de groep een plaats krijgt. Subculturele kaders creëren volgens de onderzoekers cognitive praxis, wat betekent dat bijvoorbeeld muziek functioneert als both knowledge and action, part of the frameworks of interpretation and representation produced within social movements. 11 Subculturen zijn volgens Eyerman eveneens political opportunity structures. 12 Ze zijn niet alleen kaders waarmee een politieke orde begrepen wordt, maar ook bronnen van nieuwe manieren om de beleving van structureel politiek geweld te verwoorden of verbeelden: I [...] extend the notion of politics to include more invisible aspects, like those based in collective memories and, more superficially and fleetingly, in networks formed through (sub)cultural symbols and tastes. With this wider, more flexible view of culture and politics, the arts can function as political mediators without intention or conscious effort, as unintended consequence, or even despite the intentions of their creators or producers. 13 Subculturen spelen een belangrijke rol in hoe tweederangs burgers omgaan met structureel politiek geweld. Alleen al hun muziek vormt een directe afspiegeling van de maatschappij en de positie van de subculturele groep daarbinnen. De subcultuur is een filter om die maatschappij te begrijpen en evalueren. 14 De politieke rol van subculturen en hun muziek krijgt echter weinig aandacht. Street stelt: we need to look more closely at how music is used politically, and how this use is connected to the way music as sound and experience is linked to political 11 R. Eyerman & A. Jamison, Music and social movements: mobilizing traditions in the twentieth century, Cambridge 1998 (Cambridge University Press). 12 Eyerman, Music in movement, p Eyerman, Music in movement, p A.C. North, D.J. Hagreaves & S.A. O Neill, The importance of music to adolescents, British Journal of Educational Psychology, 70 (2000), pp

12 Subcultuur en politiek geweld thought and action. 15 Auteurs beperken zich veelal tot de opmerking dat muziek een spreekbuis vormt voor de onderbuikgevoelens van een groep jongeren. De relaties tussen subcultuur, politiek en geweld zijn echter complexer dan dat. Het tweederangs burgerschap van Afro-Amerikanen en de hieruit voortgekomen hiphopsubcultuur vormen een geschikt voorbeeld om dit te illustreren. 2.1 Structureel politiek geweld in de VS Jared Ball benadrukt het volgende: Black Americans are [still] sectioned off socially, dependent on political leadership whose powers are relative to their ability to appease more powerful entities, and have the wealth produced by their labor exported to the larger or dominant society just as would happen in the traditional relationship of colony to Mother Country [ ] Black America is systematically kept from economic advancement, is targeted for imprisonment, is relegated to the lowest rungs of living, health care and education and is no more politically or economically powerful than at any other time in US history. 16 Ook Warner spreekt van een ongoing history of radicalization 17 en Bell stelt dat if the nation s policies towards blacks were revised to require weekly, random round-ups of several hundred blacks who were then taken to a secluded place and shot, that policy would be more dramatic, but hardly different in result, than the policies now in effect, which most of us feel powerless to change. 18 Afro-Amerikanen zijn slachtoffer van structureel politiek geweld. Op papier en volgens de wet zijn zij volledig gelijk aan ieder ander lid van de bevolking, maar de dagelijkse realiteit is volledig anders. 19 Zij ervaren tweederangs burgerschap, maar hebben niet voldoende mogelijkheden om hier hun stem tegen te ver- 15 J. Street, Fight the power, Government and Opposition: a Quarterly of Comparative Politics, 28 (2003), pp , p J. Ball, Hip-hop as mass media: cultural imperialism, commodity and the politics of economy and image, 2004, unpublished. 17 R. Warner, Battles over borders: hiphop and the politics and poetics of race and place in the New South Africa. Toronto 2007 (York University Press / Bibliothèque et Archives Canada), p J.H. Bell, Where do we go from here?, Bloomington 2006 (Authorhouse). 19 Rose, Black noise, 1994; Ball, Hip-hop as mass media, 2004; I. Perry, Prophets of the hood. politics and poetics in hip hop, Durham 2004 (Duke University Press); Bell, Where do we go from here, 2006; Warner, Battles over borders, 2007; T. Gilliam, That crack in the concrete: hip-hop, politics and the archive in black urban video culture, , Chicago 2009, The University of Chicago, unpublished dissertation. 12

13 Arjen Kleinherenbrink heffen. De vergelijking met Lyotard s Différend dringt zich wederom op: de ervaring van het leven in een achterstandswijk, van het dagelijks gediscrimineerd worden en het lijden van een grotendeels uitzichtloos bestaan is niet in woorden te vangen, laat staan dat het juiste vertegenwoordiging vindt in de politieke orde. Hiphop is als subcultuur ontstaan als reactie op dit tweederangs burgerschap. Het omgaan met geweld en politieke uitsluiting is een constant thema in deze subcultuur. 20 Hiphop is een voorbeeld van manieren waarop tweederangs burgers die vast zitten tussen het geweldsmonopolie, het geweldsverbod en de onmogelijkheid om zich te vertegenwoordigen in de politieke orde alsnog uiting kunnen geven aan hun problematische situatie. Sharma & Sharma stellen: hiphop has been valorized for offering black and other minority youth an expressive culture, which allows them to survive and assert a political agency in the face of oppressive social conditions. 21 Ze spreken van hip-hop en andere subculturen als new modes of solidarity in the contestation of racial oppression and terror intimately bound to the project of modernity. 22 Natuurlijk is hiphop geen volledig politieke beweging. Een groot deel van haar groepsleden zal zich puur voor het vermaak bezig houden met rapmuziek, graffiti of breakdancen. Het is echter wel duidelijk dat er een intieme, permanente relatie met structureel politiek geweld is die tot de kern van hiphop behoort. De volgende paragrafen beschrijven drie facetten van deze relatie. 3.1 Geweldloos ageren tegen structureel politiek geweld Hiphop is ten eerste een reactie op het tweederangs burgerschap van Afro-Amerikanen en ten tweede op de onmogelijkheid om dit structureel politieke geweld aan te kaarten of eraan te ontsnappen. Hiphop, ooit ontstaan als feestmuziek, werd volgens Miranda en Claes door de omstandigheden in de ghetto s van Amerika vroeg gedwongen tot een politiek engagement: youths in underprivileged urban areas [ ] came to embrace rap music as a source of identity in a country that (is) discriminating against them. 23 Vanaf dat zeer vroege moment werd hiphop meer dan muziek. Street noemt het een transformatie tot een ritual of resistance [ ] rather than being simply entertainment or escapism, popular music provided a space in which acts of resistance could be articulated. 24 Ook 20 B. Johnson & M. Cloonan, Dark side of the tune: popular music and violence. Aldershot 2008 (Ashgate). 21 S. Sharma & A. Sharma, So far so good: La Haine and the poetics of everyday, Theory, Culture & Society, 17 (2000), pp , p Sharma & Sharma, So far so good, p D. Miranda & M. Claes, Rap music genres and deviant behaviors in French-Canadian adolescents, Journal of Youth and Adolescense, 33 (2004), pp , p Street, Fight the power, 2003:

14 Subcultuur en politiek geweld Hutnyk en Sharma stellen dat rap has been an intimate social register for expressing the socioeconomic and cultural conditions of Black and Latino North America. 25 Hiphopmuziek werd een oproep tot actie: rap [ ] a path to a space where (for instance) left Marxists might find common ground with social anarchisms in opposition to capital relation and state form alike. In this space, emphasis is placed upon the potential and actuality of self-organized conflict within and against the present state of things, understood as relations of power. 26 Hiphop bood een medium om tweederangs burgerschap onder woorden en onder de aandacht te brengen. Hiphop bood een medium om tweederangs burgerschap onder woorden en onder de aandacht te brengen: politically conscious rap music flowered that vociferously critiqued white supremacy, classism and racial exploitation [...] and described the alienation of the impoverished and the depression of marginalization. 27 Hiphop heeft hiermee significant bijgedragen aan politieke bewustwording en het in geluid en beeld tonen van de situatie van minderheden in Amerikaanse achterstandswijken. Deze originele functie heeft hiphop altijd behouden. Warner benadrukt dat hiphop een middel blijft om te reageren op politiek geweld: youth [ ] appropriate, translate and perform [ ] hiphop [ ] as a means of negotiating new and old identities and social positions of race, class, ethnicity, and gender. 28 Wright gaat nog verder en suggereert dat muziek niet slechts een manier is om politieke onvrede te uiten, maar zelfs in staat is om delen van de politieke orde te vervangen: (subcultures are) political movements of self managed, occupied social centres. 29 Hij spreekt van a post-political generation which replaces the ossified language of politics with music J. Hutnyk & S. Sharma, Music and politics: an introduction, Theory, Culture & Society, 17 (2000), pp , p S. Wright, A love born of hate: autonomist rap in Italy, Theory, Culture & Society, 17 (2000), pp , p Perry, Prophets of the hood, p Warner, Battles over borders, p Wright, A love born of hate, p Wright, A love born of hate, p

15 Arjen Kleinherenbrink Er leeft binnen de hiphopcultuur een sterk besef dat MCs 31 de vertegenwoordigende functie hebben die voor eersterangs burgers wordt vervuld door politieke en religieuze leiders, academici, topmanagers in het bedrijfsleven en journalisten. MCs verzetten zich tegen structureel politiek geweld met een arsenaal van politiek kritische teksten, symbolische dans en in graffiti opgespoten boodschappen die tweederangs burgerschap aankaarten. Dit zal niet per definitie groot succes hebben of zelfs maar de boventoon blijven voeren. 32 Adorno en Horkheimer benadrukken dat het individualisme, het verzet tegen het establishment en de mogelijkheid tot vrije improvisatie in populaire muziek wellicht illusies zijn die valse gevoelens van bevrijding en autonomie oproepen bij groepen die systematisch uitgebuit en onderdrukt worden door een politieke hiërarchie. 33 Desalniettemin leeft binnen hiphop een sterk bewustzijn van de politieke mogelijkheden die de subcultuur biedt. Hiphop argues for a fairer access to American wealth, particularly for Black and Latino males [ ] as rappers, and their larger hip-hop community, fight for more fair representation in the upper class, greater access to wealth and material possessions and cultural power. 34 Ook Watkins stelt dat hip hop s widening sphere of influence has shouldered it with the burden of being a genuine political force. Gone are the discussions about whether hip hop matters, they have been replaced instead by the key issues of who and what kinds of values will define how hip hop matters Geweld transformeert tot rituelen De subculture of violence hypothese van Wolfgang en Ferracutti stelt dat individuen in een sociale onderklasse gewelddadiger dan gemiddeld zijn 36 : participation in violence is some interacting function of the values and attitudes of all parties involved. 37 Tweederangs burgerschap gaat gewoonlijk gepaard met het behoren tot de sociale onderlaag van een samenleving. Structureel politieke geweld creëert daar een omgeving waarin spanningen snel oplopen. De dagelijkse confrontatie met expliciet en impliciet geweld maakt het geweld een vertrouwd 31 In hiphop wordt onderscheid gemaakt tussen MCs en rappers. Rappers zijn muzikanten die rap primair gebruiken om een publiek te vermaken. De titel MC (master of ceremonies) is weggelegd voor rappers die ook de politieke problemen van hun achterban verwoorden en de bewustwording daarvan stimuleren. 32 Gilliam, That crack in the concrete, T. Adorno & M. Horkheimer, Dialectic of enlightenment, Stanford (2002): Stanford University Press. 34 Gilliam, That crack in the concrete, p S.C. Watkins, Hip hop matters. Politics, pop culture and the struggle for the soul of a movement, Boston 2005 (Beacon Press), p M.E. Wolfgang & F. Ferracutti, The Subculture of Violence, London 1967 (Tavistock). 37 S.J. Ball-Rokeach, Values and violence: a test of the subculture of violence thesis, American Sociological Review, 38 (1973), pp , p

16 Subcultuur en politiek geweld verschijnsel. 38 Op dezelfde wijze dat hiphop de mogelijkheid biedt om het onzegbare te uiten, biedt het ook de mogelijkheid om spanningen en geweldsescalatie te ondervangen door een Hiphop biedt de mogelijkheid biedt de mogelijkheid om geweldsescalatie te ondervangen door een transformatie van geweld tot groepsrituelen. transformatie van geweld tot groepsrituelen. Deze rituelen zijn niet gericht tegen de politieke orde, maar tegen de eigen groepsleden om echt geweld te voorkomen. De naam en vorm van dergelijke rituelen benadrukken hun geweldstransformerende functie. Het meest bekende ritueel in hiphop is de zogenaamde battle, waarbij twee of meer MCs elkaar verbaal confronteren. Een battle is geen ordinaire scheldpartij, het doel is om de tegenstander met een combinatie van beledigingen, woordspelingen, bijdehante opmerkingen en lichaamstaal te verslaan. Breakdancers houden vergelijkbare battles en graffiti is voor beoefenaars feitelijk één grote battle, een wedstrijd van wie de meest zichtbare plaatsen kan bezetten. Watkins stelt dat dergelijke rituelen onder andere de bende-oorlogen die in de late jaren tachtig Amerikaanse ghetto s teisterden minder bloederig hebben gemaakt. 39 Sociale interacties kunnen transformaties ondergaan, waarbij geweld de vorm aanneemt van bijvoorbeeld geweldloze competitie. In termen van de eerder genoemde geweldsdefinitie verlopen deze transformaties als volgt: 1. De roof verandert van aard, er staat minder op het spel. In plaats van bezit, lichamelijke integriteit of leven staan er nog slechts waardigheid en respect van een alter ego op het spel, die altijd in een volgende ronde teruggewonnen kunnen worden. 2. Ongewenst geweld wordt vervangen door vrijwillige competitie. Hiphoppers kunnen nooit verplicht worden tot deelname aan een battle (al kunnen ze zich wel door hun eer of groepsdruk verplicht voelen). 3. De dehumanisering wordt eveneens van aard veranderd. De tegenstander wordt nog steeds ontmenselijkt: hij wordt gereduceerd tot een doel op weg naar een middel, verbaal belaagd met de meest kwetsende woorden, et cetera. Voor alle betrokkenen is echter duidelijk dat dit van tijdelijke aard is en dat de deelnemers vrijwillig deelnemen. Eveneens staat altijd voorop dat een battle plaatsvindt tussen MCs, niet tussen de mensen die zich achter deze alter ego s verschuilen (overigens neemt dit niet weg dat er voor een individu eer te behalen is met wat hij als MC bewerkstelligt). 38 Gilliam, That crack in the concrete, Watkins, Hip hop matters,

17 3.3 Geweld stimuleren Arjen Kleinherenbrink Eller stelt: the United states of America [ ] promotes many of the values and practices competition, hierarchy, male dominance, honor, idealism, and so forth that [are] foundations for violence. 40 Hij benadrukt dat as long as we [encourage] young people to seek status and power, pursue their own retribution, and defy authority, we should expect nothing other than violent youths who grow into violent adults. 41 Hiphop is niet immuun gebleken voor het beeld dat Eller schetst. North & Hargreaves noemen hip-hop samen met punk en hard rock de muziekgenres die een expliciete relatie met gewelddadig gedrag tegen zowel anderen als het eigen lichaam hebben. 42 Tegelijk met het eerder besproken ageren tegen en transformeren van structureel politiek geweld zijn hiphoppers al in een vroeg stadium begonnen met het stimuleren en verheerlijken van geweld. Gilliam toont dat lijden onder politieke repressie het signaal afgeeft dat het gebruik van geweld (door leden van de politieke orde hun) macht, vrijheid en controle veroorzaakt en in stand houdt. 43 Hierdoor heeft het structurele politieke geweld waar hiphop in eerste instantie een geweldloze (doch felle) reactie op leek te zijn de subcultuur besmet met een inmiddels overal geïnfiltreerde waardering voor geweld. Johnson en Cloonan stellen dat the association with violence is one of the markers of cred or authenticity for African-American rap and hip hop performers [ ] weapons are a standard costume accessory. 44 Rapmuziek verheerlijkt inmiddels het gebruik van geweld door geweld consequent als een moreel goede reactie op een belediging of ander geweld neer te zetten. Ook wordt graag benadrukt dat normale manieren om de problemen van de subcultuur onder de aandacht te brengen niet werken. Gilliam benadrukt eveneens dat gevangenisstraffen binnen hiphop positief gewaardeerd worden. Gevangenissen gezien als plekken voor mannen die de moed hebben om tegen de regels van een onderdrukkend systeem in te gaan, mannen die gedwongen waren om geweld te gebruiken, omdat hun geen andere middelen resteerden. 45 Dit doet denken aan Galtung s notie van cultural violence : those aspects of culture [ ] that can be used to justify or legitimize direct or structural violence. 46 Geweld wordt in hiphop ten eerste gelegitimeerd door de overtuiging dat structureel politieke geweld niet afgebroken, maar slechts geïmiteerd kan worden, ten tweede doordat het gebruik van geweld geassocieerd wordt met status, vrijheid, macht en autonomie. 40 Eller, Violence and culture, p Eller, Violence and culture, p A.C. North & D.J. Hargreaves, Problem music and self harming, Suicide and Life- Threatening Behaviour, 36 (2006), pp Gilliam, That crack in the concrete, Johnson & Cloonan, Dark side of the tune, p Gilliam, That crack in the concrete, Galtung, Cultural violence, p

18 Subcultuur en politiek geweld 3.4 Escalatie: geweld tegen het systeem Verheerlijking van geweld in hiphop heeft ertoe geleid dat het gebruik van geweld tegen vertegenwoordigers van de politieke orde als legitiem en achtenswaardig wordt gezien. In een overzichtswerk over muzikale subculturen stelt Cloonan: [hiphop] has contributed to a Hiphop is een subcultuur geworden die geweld niet alleen voorkomt door op geweldloze wijze problemen te verwoorden, maar tegelijk geweld propageert. climate where police bashing is socially and politically correct. 47 Johnson en Cloonan noemen in dit kader Ice- T s nummer Cop Killer dat in 1992 een storm van media-aandacht opriep, vooral na de moord op twee agenten by four juveniles who boasted that Ice-T s Cop Killer gave them a sense of duty and purpose, to get even with a f-king pig. The juveniles continued to sing its lyrics when apprehended. 48 Dezelfde auteurs citeren een tweede voorbeeld dat een causaal verband tussen muziek en geweld tegen de politieke orde suggereert: the case of Trooper Bill Davidson, fatally shot as he approached Ronald Howard s vehicle which he had stopped for a defective headlight. Howard explained to law enforcement authorities that he felt hypnotized by the lyrics of songs by the rap group [sic] 2 Pac, from their [sic] album 2 Pacalypse Now, which urge the killing of police officers. Howard claims that the lyrical instructions devoured him like an animal, taking control of his subconscious mind and compelling him to kill Trooper Davidson as he approached Howard s vehicle. The rap s influence, however, apparently continues to affect Howard s judgment. Two psychiatrists found that the music still affected his psychosocial behaviour. 49 Feller benadrukt dat dergelijke gebeurtenissen niet slechts gestimuleerd worden door de muziek, maar door de normen, waarden en gedragingen van een gehele subcultuur waar groepsleden als het ware in ondergedompeld zijn. De muziek heeft de dynamiek van een subcultureel kader nodig om vormen van geweld te kunnen propageren M. Cloonan, Banned!. Aldershot 1996 (Ashgate), p Johnson & Cloonan, Dark side of the tune, p Johnson & Cloonan, Dark side of the tune, p J. Feller, Crimes and style, New York 1996 (Northeastern Press). 18

19 Arjen Kleinherenbrink Galtung s notie van cultureel geweld wordt geïllustreerd door deze voorbeelden: de (hiphop-) cultuur wordt gebruikt om de morele kleur van een handeling van rood naar oranje en vervolgens groen te veranderen. Hiphop is een subcultuur geworden die geweld niet alleen voorkomt door op geweldloze wijze problemen te verwoorden, maar tegelijk geweld propageert. Gilliam beschrijft hoe er een generatie hiphoppers is opgegroeid die assertieve teksten en dansen niet langer metaforisch interpreteert. 51 Zo ontstaat er een anti-autoritaire, brutale en nu ook geweld plegende community of resistance 52 die ervan overtuigd is dat geweld de enige mogelijke reactie op structureel politiek geweld is. De subcultuur, besmet met het geweld waar ze in eerste instantie tegen streed, ondermijnt zo haar eigen belangen. Perry benadrukt dat de roep om gelijkheid, democratische invloed en volwaardig burgerschap ondergesneeuwd wordt doordat hiphoppers zich zijn gaan profileren als een groepering die illegitiem geweld niet schuwt. 53 Er ontstaat een klimaat waarin daadwerkelijk geweld plaatsvindt: iedere tegenstander mag onvrijwillig beroofd worden van zijn waardigheid, bezit of leven en is niet meer dan een gedehumaniseerd middel op weg naar een doel: het verkrijgen van autonomie, status en welvaart in een onverslaanbaar systeem dat tegen je is. Conclusies Subculturen zijn een middel om ondanks uitsluiting en het geweldsmonopolite van de staat om gaan met structureel politiek geweld. Hiphop heeft gediend als case study om de relatie tussen subcultuur, geweld en politiek verder te onderzoeken. Drie van dergelijke relaties zijn besproken: 1. Subcultuur kan dienen als platform om te ageren tegen structureel politiek geweld. Muziek en dans kunnen ingezet worden om een boodschap over te brengen die in de reguliere politieke orde niet gehoord en begrepen wordt. Op deze manier biedt de subcultuur een medium voor het communiceren van een boodschap door slachtoffers die in eerste instantie het zwijgen opgelegd is. 2. Subcultuur vormt rituelen die oplopende spanningen en geweld binnen een sociale onderklasse transformeren tot geweldloze competitie. De roof, dehumanisering en onvrijwilligheid van geweld worden omgezet tot geritualiseerde activiteiten, omgevingen waarbinnen deelnemers het op veel veiligere wijze tegen elkaar opnemen. 3. Het metaforisch gebruik van geweld in muziek en groepsrituelen kan verzelfstandigen. Er wordt door nieuwe generaties vergeten of over het hoofd gezien dat men zich in eerste instantie afzette tegen geweld (door er tegen 51 Gilliam, That crack in the concrete, Hutnyk & Sharma, Music & Politics, p Perry, Prophets of the hood, p

20 Subcultuur en politiek geweld te ageren en het te transformeren). Structureel politiek geweld wordt hier geassocieerd met macht (over anderen) en status. Uit de onderdrukking van de groep door de politieke orde wordt een les getrokken die tegen de twee eerder genoemde relaties ingaat: geweldloos verzet is zinloos of naïef; autonomie, status en vrijheid kunnen slechts behaald worden door zelf geweld te gebruiken. Geweld tegen de politieke orde en iedere andere mogelijke tegenstander wordt in dit denken gestimuleerd en verheerlijkt. Deze analyse leidt tot interessante conclusies over de rol van subculturen bij structureel politiek geweld. In eerste instantie bieden zij tweederangs burgers een platform om hun onvrede, lijden en onderdrukking te uiten, zowel binnen de eigen groep als naar de gehele samenleving. Met name in het licht van het gebrek aan voice binnen normale instituties in de samenleving en het Différend zijn is de subcultuur hiermee essentieel voor tweederangs burgers om hun ervaringen onder woorden te brengen, te verwerken en een plaats te geven. De subcultuur kan echter net zo goed besmet worden met geweld. De conclusie is dan ook dat een subcultuur voor tweederangs burgers zowel een kans als een bedreiging vormt inzake structureel politiek geweld. De kans ligt in de mogelijkheid om voorheen onuitbare sentimenten en ervaringen te uiten en onder de aandacht te brengen. De bedreiging ligt in de mogelijkheid dat felheid, assertiviteit en metaforen voor geweld zich verzelfstandigen, waardoor geweld door de subcultuur zelf gestimuleerd en verheerlijkt gaat worden. Bestaande vooroordelen over de groep worden hierdoor voor buitenstaanders bevestigd, de eigen geloofwaardigheid wordt aangetast en het structurele politieke geweld wordt daarmee in feite gelegitimeerd door haar slachtoffers zelf. 20

21 De Kritiek der Eerstejaars (KdE) Verwachtingen van eerstejaars studenten 1 Rik Wolters Ter ere van het veertigjarig jubileum van ons tijdschrift Splijtstof grijp ik deze kans om het verleden eens op te rakelen door naar de toekomst te vragen. Want in de loop van de afgelopen veertig jaar sprak Splijtstof al met studenten over hun indrukken, toekomstplannen en al dan niet uitgekomen verwachtingen van onze eerstejaars ten aanzien van de opleiding Filosofie. In het licht van het veertigjarig jubileum is het interessant dit voort te zetten en de drijfveren, verwachtingen en verdere meningen van een aantal eerstejaars studenten te peilen. Aan mij de eer om op een enigszins grijs aandoende vrijdagmorgen, na een fascinerend maar vooralsnog onbegrijpelijk college Kenleer, met een aantal medeeerstejaars op een rustig plekje plaats te nemen voor een gesprek. Ik vroeg mijn gespreksgenoten, stuk voor stuk verse studenten filosofie, naar hun verwachtingen, of die uit waren gekomen en naar hun eventuele plannen voor de toekomst, na afsluiting van de opleiding. Over dat laatste punt kan ik kort zijn. De door mij gesproken studenten ambieerden, voor zover iets dergelijks mogelijk is in het eerste jaar van een opleiding, een academische carrière. Wat opviel was dat ze toch nog ietwat onwetend waren over de mogelijkheden en perspectieven die voor hen open zouden liggen na afsluiting van de opleiding. Dit punt is op zichzelf interessant; waar studenten veertig jaar geleden voornamelijk hun beweegredenen omtrent hun studiekeuze onderbouwden met een specifieke toekomstvisie, houden de huidige studenten zich hier vooralsnog weinig mee bezig. Toch deelde dit groepje studenten het gevoel dat alles op zijn plek zou vallen als de tijd daar zou zijn. Maar hoe zit het met de verwachtingen waarmee de studenten de opleiding hadden betreden? Een van de zaken die in ons gesprek met name naar voren trad, was de voor de filosoof zo kenmerkende kritische houding ten opzichte van wat er om hem of haar heen gebeurt. De ontwikkeling en het aanleren van deze houding was een universeel element in de verwachtingen van de studie filosofie van mijn gesprekspartners en voor één van hen 2 was het juist dit element wat hem aanzette tot zijn keuze voor filosofie als studie. Hij verhaalde over zijn huisgenoten die, voordat hijzelf de keuze gemaakt had, al bezig waren met de opleiding Wijsbegeerte. Hun ondervragende, kritische en bij vlagen, zo verzekerde hij me, zelfs irritant betweterige houding waren de zaken die hem aanzetten tot zijn keuze. Een element wat met deze houding nauw samenhangt is de nuance in denkwijze die we- 1 Titel van mede redactielid Nicole des Bouvrie, haar verzoek om eeuwige roem is hierbij ingewilligd. 2 Namelijk Geert Slabbekoorn, ook zijn verzoek om eeuwige roem is hierbij ingewilligd. 21

22 De Kritiek der Eerstejaars (KdE) derom voor de filosofie kenmerkend is. De drift om kritisch en genuanceerd met allerlei zaken bezig te zijn, zij het teksten, meningen of in discussies of colleges, blijkt een grote factor voor de huidige eerstejaars om Wijsbegeerte te verkiezen boven andere studierichtingen. Ondanks het unaniem uitgesproken sentiment dat ze het op onze faculteit zeker naar hun zin hadden, waren mijn gesprekspartners zeker niet zachtaardig toen ik hen vroeg naar het uitkomen van hun verwachtingen. Het bleek dat er volgens hen nog niet genoeg gedaan werd om bij de student een actief kritische houding te ontwikkelen. Natuurlijk, er worden zeker essays geschreven in het eerste jaar, alsmede opdrachten betreffende primaire teksten Het bleek dat er volgens hen nog niet genoeg gedaan werd om bij de student een actief kritische houding te ontwikkelen. en er worden discussies gevoerd tijdens de bijeenkomsten van de tutorgroepen. Desalniettemin werd het me duidelijk dat de huidige groep eerstejaars studenten zeer gedreven zijn actief met elkaar in gesprek te gaan en op een kritische, genuanceerde en vooral filosofische manier (wat dat ook wezen mag) met de uitgangspunten van de grote filosofen en vooral met die van elkaar bezig te zijn. En juist op dit punt zagen mijn gespreksgenoten het eerste jaar vooralsnog enigszins tekort schieten. Zij zagen de mate waarin actief aan een kritische houding gewerkt wordt schril afsteken tegen de grote hoeveelheden geschiedenis en theorie die geboden wordt in de colleges. Het is opvallend voor mij als mede-eerstejaars en nog groen redactielid dat dit een onderwerp is wat ik de laatste tijd steeds vaker tegenkom, en waar ook Splijtstof zich steeds meer mee bezig houdt. 3 De discussie en het delen van filosofische standpunten zou als een zeer belangrijk element beschouwd kunnen worden van de wijsbegeerte en al haar uitwassen. Het is zinloos, ook volgens mijn gesprekspartners op die grijs aandoende vrijdagmorgen, deze discussie af te bakenen en alleen te houden binnen het raamwerk van puur filosofische teksten. Ogenschijnlijk is dit niettemin wat er gebeurt in het eerste jaar van de opleiding filosofie. De berustende toon van de meer ervaren filosoof stelt ons misschien gerust dat het zaak is geduldig te zijn en af te wachten. Toch is het de vraag of de opleiding er niet goed aan zou doen zich in het eerste jaar al wat meer te concentreren op de methode van de wijsbegeerte, naast de filosofische inhoud. En laat dit nou een bijzonder goede vraag zijn om standpunten over te delen en te bediscussiëren, op een kritische en genuanceerde manier, zoals het een goed filosoof, alsmede een goede eerstejaars filosofiestudent betaamt. 3 Zie bijvoorbeeld de rubriek Status Quaestionis elders in deze Splijtstof, waar dit onderscheid tussen actieve en passieve filosofie aan de orde komt. 22

23 Diagnose van een eilandjesopleiding Reflecties van een oud-hoofdredacteur Lars Cornelissen Beste filosofen, Niet alleen de economie en het academische klimaat bevinden zich in een crisis. Ook onze opleiding vertoont symptomen van een diepgewortelde malaise. Dan doel ik niet op een financiële, beleidsmatige of curriculaire crisis, maar op een veel minder zichtbare en daardoor veel gevaarlijkere crisis: een crisis van existentiële aard. Onze faculteit leeft onder het juk van een eilandjescultuur. Deze eilandjes zijn soms de grootte van een kernleerstoelgroep, soms die van een vakgroep, maar in de zorgwekkendste gevallen betreft het individuen. Deze eilandjescultuur bestaat erin dat iedereen netjes zijn eigen onderzoek doet, zijn eigen stukjes publiceert, zijn eigen colleges geeft en persoonlijk contact heeft met zijn eigen student-assistent, maar nooit de betrokken, filosofische dialoog aangaat. Als hoofdredacteur van de Splijtstof heb ik de afgelopen anderhalf jaar gestreden voor een discussiecultuur. Ik heb dit braaf gedaan door steeds in het redactioneel en bij presentaties te stellen dat filosofie bestaat bij de gratie van de dialoog, door de deur van de redactie open te zetten voor docenten en promovendi en door docenten aan te moedigen om te reageren op stukken uit vorige nummers. Tot mijn spijt (maar wel naar verwachting) is deze brave boodschap aan dovemansoren gericht gebleken. Het lijkt tijd te zijn voor grover geschut. Het lijkt tijd voor een knuppel in het filosofenhok. Het begin Afijn, ik loop op de zaak vooruit. Laat ik beginnen bij het begin en het eind van de universitaire logica: de student. De filosofiestudent komt filosofie studeren om een scala aan redenen, maar we mogen aannemen dat rijk worden daar niet tussen zit. De student filosofie is komen studeren omdat hij op zoek was naar dialoog, reflectie, kennis waarheid. Maar de student zij het filosofie of een andere studierichting wil meer dan alleen kennis opdoen. Hij is meestal nog jong en heeft naast een carrière ook een heel leven voor de boeg. Hij eist naast opleiding ook opvoeding: hij eist vorming (Bildung). Veel academici zwelgen in onvrede over de kaalslag in het academische klimaat. De Volkskrant staat iedere dag vol met klaagzangen. Politieke besluiten worden keer op keer met gezucht en gesteun ontvangen. De VOX hield zich in 2008 bezig met de bedreigingen voor het academisch onderwijs en het weten- 23

24 Diagnose van een eilandjesopleiding Wat men lijkt te vergeten is dat destructief beleid van buitenaf nooit een reden mag zijn om de handdoek in de ring te gooien. schappelijk onderzoek. Deze academici en anderszins klagenden hebben veelal goede punten. Het beleid van ons kabinet is zonder meer destructief te noemen voor een gezond academisch klimaat. Terecht maakt men zich zorgen over de toekomst van de kenniseconomie, de studenten en (in sommige gevallen) de democratie. Wat men echter lijkt te vergeten is dat destructief beleid van buitenaf nooit een reden mag zijn om de handdoek in de ring te gooien. Terwijl we alles op alles blijven zetten om dit destructieve tij te keren, moeten we zelf nieuwe ruimten scheppen, of oude ruimten benutten, om de zaken die wij belangrijk achten toch na te blijven streven. In dit artikel wil ik proberen om onze opleiding te diagnosticeren. Ik wil aan de hand van recent verschenen werken uit de academische wereld een analyse geven van de Academy Blues in -mineur, zoals Evert van der Zweerde de onvrede over het academische klimaat noemt 1. Daarna zal ik betogen dat de breed gedeelde meningen over het academische klimaat zorgwekkend zijn, maar dat er voor een deel van de gepresenteerde problematiek al jaren een oplossing voorhanden is. Het falen van onze opleiding om deze oplossingen aan te grijpen duidt op een destructieve houding van binnenuit, die samen met de destructieve houding van buitenaf gedoemd is om tot een enorme climax te komen met desastreuze gevolgen. Onvrede en huivering In het recent verschenen bundeltje Denkruimte 2 reflecteren afgevaardigden van de verschillende faculteiten aan onze universiteit op de kaalslag en verarming binnen de academische wereld. Tezamen geven zij een breed beeld van de trends die zich de afgelopen jaren hebben ontwikkeld of, in andere gevallen, hebben doorgezet. Het sleutelwoord in deze bundel lijkt vorming (Bildung) te zijn. Historicus en oudgediende Peter Raedts stelt vast dat de Duitse universiteiten in hun hoogtijdagen floreerden vanwege hun focus op vooruitgang in de wetenschap en Bildung van de onderzoekers. 3 Wouter Sanderse en Luca Consoli 4 spreken in hun essay over het begrip vorming : wat het inhoudt, waar het vandaan komt 1 E. Van der Zweerde, De deugende universiteit, in: Denkruimte, Nijmegen 2012 (Valkhof pers), p W. Sanderse & E. Van der Zweerde (red.), Denkruimte. Reflecties op universitaire idealen en praktijken, Nijmegen 2012 (Valkhof pers). 3 P. Raedts, Regel en geest in de wetenschap, in: Denkruimte, p Zie ook de rubriek Status Quaestionis in deze Splijtstof voor een interview met onder meer Luca Consoli pp

25 Lars Cornelissen en waarom het een sleutelbegrip is bij kritiek op het hedendaagse academische klimaat. Zij concluderen aan de hand van de Zwitserse filosoof Peter Bieri (wellicht beter bekend als Pascal Mercier, auteur van Nachttrein naar Lissabon) dat vorming als volgt gezien moet worden: [ ] een gevormd persoon is volgens hem [Bieri] iemand die een wereldoriëntatie, een kritisch bewustzijn en historisch besef heeft, over zelfkennis beschikt, en met behulp van de kunsten zijn gevoel en verstand kwaliteit wil meegeven, met als doel een leven te leiden dat de moeite waard is. 5 Na Peter Raedts, Wouter Sanderse en Luca Consoli stelt ook emeritus en raadsheer Ybo Buruma dat de vorming van studenten in het universitair onderwijs onder druk staat. Buruma legt de oorzaak hiervoor bij de overspecialisatie en klantgerichtheid van de opleidingen. 6 Uit de bijdragen aan Denkruimte kunnen we concluderen dat de mening dat de hedendaagse academie een belangrijk doel namelijk de vorming van haar leden uit het oog is verloren, breed gedeeld wordt (hoewel ook opgemerkt moet worden, zoals Ron Welters terecht stelt, dat er ook zeker trends bezig zijn die deze vorming wel degelijk beogen waar te maken 7 ). Martha Nussbaum waarschuwt in het recente werkje Not for Profit voor de teloorgang van belangrijke kwaliteiten bij studenten kwaliteiten die van een breder belang zijn dan voor de vorming van individuele studenten: Thirsty for national profit, nations, and their systems of education, are heedlessly discarding skills that are needed to keep democracies alive. 8 De boodschap van Nussbaum is dat de geesteswetenschappen aan het verdwijnen zijn om ruimte te maken voor de exacte wetenschappen, terwijl de geesteswetenschappen bij uitstek de humanistic aspects of science and social science the imaginative, creative aspect, and the aspect of rigorous critical thought 5 W. Sanderse & L. Consoli, De problematische plaats van vorming in universitair onderwijs, in: Denkruimte, p Y. Buruma, De academische bestaansstijl. Over waarden en deugden in het recht, in: Denkruimte, p. 96. Met klantgerichtheid doelt Buruma op het verschuiven van de focus van opleidingen naar de bedrijfswereld en naar nuttig onderzoek in plaats van fundamenteel onderzoek. 7 R. Welters, Idee en werkelijkheid van de universiteit van droom naar daad, in: Denkruimte, p M. Nussbaum, Not for Profit. Why democracy needs the humanities, Princeton NJ 2010 (Princeton UP), p

(1) De hoofdfunctie van ons gezelschap is het aanbieden van onderwijs. (2) Ons gezelschap is er om kunsteducatie te verbeteren

(1) De hoofdfunctie van ons gezelschap is het aanbieden van onderwijs. (2) Ons gezelschap is er om kunsteducatie te verbeteren (1) De hoofdfunctie van ons gezelschap is het aanbieden van onderwijs (2) Ons gezelschap is er om kunsteducatie te verbeteren (3) Ons gezelschap helpt gemeenschappen te vormen en te binden (4) De producties

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Communication about Animal Welfare in Danish Agricultural Education

Communication about Animal Welfare in Danish Agricultural Education Communication about Animal Welfare in Danish Agricultural Education Inger Anneberg, anthropologist, post doc, Aarhus University, Department of Animal Science Jesper Lassen, sociologist, professor, University

Nadere informatie

Evaluatieverslag / Evaluation Report Human Library Bergen

Evaluatieverslag / Evaluation Report Human Library Bergen Evaluatieverslag / Evaluation Report Human Library Bergen 16-06-2018 Enorm leuk om op deze manier ervaring met een bijzonder mens op te doen en de begeleiding is ook enorm goed. Ik heb een heel nieuw inzicht

Nadere informatie

Summary 124

Summary 124 Summary Summary 124 Summary Summary Corporate social responsibility and current legislation encourage the employment of people with disabilities in inclusive organizations. However, people with disabilities

Nadere informatie

Keuzetwijfels in de Emerging Adulthood rondom Studie- en Partnerkeuze. in Relatie tot Depressie

Keuzetwijfels in de Emerging Adulthood rondom Studie- en Partnerkeuze. in Relatie tot Depressie 1 Keuzetwijfels in de Keuzetwijfels in de Emerging Adulthood rondom Studie- en Partnerkeuze in Relatie tot Depressie Open Universiteit Nederland Masterscriptie (S58337) Naam: Ilse Meijer Datum: juli 2011

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Understanding the role of health literacy in self-management and health behaviors among older adults Geboers, Bas

Understanding the role of health literacy in self-management and health behaviors among older adults Geboers, Bas University of Groningen Understanding the role of health literacy in self-management and health behaviors among older adults Geboers, Bas IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Academisch schrijven Inleiding

Academisch schrijven Inleiding - In this essay/paper/thesis I shall examine/investigate/evaluate/analyze Algemene inleiding van het werkstuk In this essay/paper/thesis I shall examine/investigate/evaluate/analyze To answer this question,

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Impact en disseminatie. Saskia Verhagen Franka vd Wijdeven

Impact en disseminatie. Saskia Verhagen Franka vd Wijdeven Impact en disseminatie Saskia Verhagen Franka vd Wijdeven Wie is wie? Voorstel rondje Wat hoop je te leren? Heb je iets te delen? Wat zegt de Programma Gids? WHAT DO IMPACT AND SUSTAINABILITY MEAN? Impact

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Puzzle. Fais ft. Afrojack Niveau 3a Song 6 Lesson A Worksheet. a Lees de omschrijvingen. Zet de Engelse woorden in de puzzel.

Puzzle. Fais ft. Afrojack Niveau 3a Song 6 Lesson A Worksheet. a Lees de omschrijvingen. Zet de Engelse woorden in de puzzel. Puzzle a Lees de omschrijvingen. Zet de Engelse woorden in de puzzel. een beloning voor de winnaar iemand die piano speelt een uitvoering 4 wat je wil gaan doen; voornemens 5 niet dezelfde 6 deze heb je

Nadere informatie

Read this story in English. My personal story

Read this story in English. My personal story My personal story Netherlands 32 Female Primary Topic: SOCIETAL CONTEXT Topics: CHILDHOOD / FAMILY LIFE / RELATIONSHIPS IDENTITY Year: 1990 2010 marriage/co-habitation name/naming court/justice/legal rights

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Evaluatieverslag / Evaluation Report Human Library Castricum

Evaluatieverslag / Evaluation Report Human Library Castricum Evaluatieverslag / Evaluation Report Human Library Castricum 16-06-2018 Eyeopener in een wereld waarin je niet bekend bent. Bijzonder om in zo'n korte tijd zo intensief met iemand te spreken. Het was fantastisch

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

De politieke vertegenwoordiging van groepen

De politieke vertegenwoordiging van groepen De politieke vertegenwoordiging van groepen Karen Celis GDP 21-02-19 pag. 1 Inhoud POLITIEKE VERTEGENWOORDIGING Wat Waar Wie GROEPEN Welke groepen Belang Debatten 21-02-19 pag. 2 Wat is politiekevertegenwoordiging?

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

Externalisering van het migratiebeleid en de schaduwzijde van de EU-Turkije Deal.

Externalisering van het migratiebeleid en de schaduwzijde van de EU-Turkije Deal. Externalisering van het migratiebeleid en de schaduwzijde van de EU-Turkije Deal. Ilse van Liempt, Sociale Geografie en Planologie, Universiteit Utrecht 1 Een ramp? Een crisis? Ilse van Liempt, Sociale

Nadere informatie

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt

Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Growing old is becoming lonely? Jana D hoedt Introduction Loneliness is a personal, subjective experience. A person experiences this feeling when his social relationships do not match his wishes. It is

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Welkom. Digitale programma: #cmdag18. Dagvoorzitter Prof. dr. Arjan van Weele NEVI hoogleraar inkoopmanagement.

Welkom. Digitale programma: #cmdag18. Dagvoorzitter Prof. dr. Arjan van Weele NEVI hoogleraar inkoopmanagement. Welkom Dagvoorzitter Prof. dr. Arjan van Weele NEVI hoogleraar inkoopmanagement Digitale programma: www.contractmanagementdag.nl #cmdag18 #cmdag18 Programma 09.45 Welkom door Prof. Dr. Arjan van Weele

Nadere informatie

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT AN URBAN PLAYGROUND 2005 Het vraagstuk van de openbare ruimte in naoorlogse stadsuitbreidingen, in dit geval Van Eesteren s Amsterdam West, is speels benaderd door het opknippen van een traditioneel stadsplein

Nadere informatie

Appendix A: The factor analysis for the immersion questionnaire

Appendix A: The factor analysis for the immersion questionnaire 1 Appendix A: The factor analysis for the immersion questionnaire 2 3 Summary of exploratory factor analysis for the immersion questionnaire. Ik voelde mij zoals de hoofdpersoon zich voelde. 0.85 0.23-0.03-0.05-0.13

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Programmaoverzicht Bachelor Open dag

Programmaoverzicht Bachelor Open dag Programmaoverzicht Bachelor Open dag 11 2017 Ronde en tijd Openingsronde 09.00-09.30 uur Sessies en activiteiten Waarom Tilburg University? Informatiesessie met de rector magnificus en een student van

Nadere informatie

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches?

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches? HUMAN RIGHTS Alternative Approaches? Utrecht, 3 april 2008 Peter van Krieken Toegang tot het loket Artseneed - artsenleed Samenleving v. individu 1ste generatie v. 2e generatie rechten China EVRM General

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive. Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive

Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive. Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive 1 Geslacht, Emotionele Ontrouw en Seksdrive Gender, Emotional Infidelity and Sex Drive Femke Boom Open Universiteit Naam student: Femke Boom Studentnummer: 850762029 Cursusnaam: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Although eventually I became a writer I have struggled my entire life with reading and

Although eventually I became a writer I have struggled my entire life with reading and Although eventually I became a writer I have struggled my entire life with reading and writing. Out of first hand I can tell you how frustrating it is to struggle with words. Even though I am able to recognize

Nadere informatie

De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1

De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1 De Rol van Sense of Coherence bij de Glucoseregulatie bij Mensen met Diabetes Type 1 The Role of Sense of Coherence in Glucose regulation among People with Diabetes Type 1 Marja Wiersma Studentnummer:

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Academisch schrijven Inleiding

Academisch schrijven Inleiding - In dit essay/werkstuk/deze scriptie zal ik nagaan/onderzoeken/evalueren/analyseren Algemene inleiding van het werkstuk In this essay/paper/thesis I shall examine/investigate/evaluate/analyze Om deze

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

1 Radicalisering, extremisme en terrorisme in de klas. Over dialoog, normen & waarden, burgerschapsvorming etc.

1 Radicalisering, extremisme en terrorisme in de klas. Over dialoog, normen & waarden, burgerschapsvorming etc. 1 Radicalisering, extremisme en terrorisme in de klas. Over dialoog, normen & waarden, burgerschapsvorming etc. Terrorism and extremism is a necessary and fundamental component that should be addressed

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 15 June 2018

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 15 June 2018 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Friday, 15 June 2018. This

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition)

Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition) Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition) D.J. Peek Click here if your download doesn"t start automatically Een vrouw, een kind en azijn (Dutch Edition) D.J. Peek Een vrouw, een kind en azijn (Dutch

Nadere informatie

John Dewey en de betekenis van kunst en cultuur voor opvoeding en onderwijs

John Dewey en de betekenis van kunst en cultuur voor opvoeding en onderwijs John Dewey en de betekenis van kunst en cultuur voor opvoeding en onderwijs Joop Berding LKCA, Utrecht 30 november 2016 www.joopberding.nl @joopberding www.facebook.com/ikbenookeenmens 1999 2011 2016 Start

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg een populair recept een maatschappelijk probleem add some learning opgelost! deze bijdrage een perspectief

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

SAMPLE 11 = + 11 = + + Exploring Combinations of Ten + + = = + + = + = = + = = 11. Step Up. Step Ahead

SAMPLE 11 = + 11 = + + Exploring Combinations of Ten + + = = + + = + = = + = = 11. Step Up. Step Ahead 7.1 Exploring Combinations of Ten Look at these cubes. 2. Color some of the cubes to make three parts. Then write a matching sentence. 10 What addition sentence matches the picture? How else could you

Nadere informatie

Overzicht. 1. Kritisch burgerschap 2. Wat is kritisch denken? 3. Botsing van waardensystemen 4. Spanningen en dilemma s in de klas.

Overzicht. 1. Kritisch burgerschap 2. Wat is kritisch denken? 3. Botsing van waardensystemen 4. Spanningen en dilemma s in de klas. Overzicht 1. Kritisch burgerschap 2. Wat is kritisch denken? 3. Botsing van waardensystemen 4. Spanningen en dilemma s in de klas (Wansink, 2015) Burgerschap burgerschap vraagt om bepaalde omgangs- en

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

2008 Universiteit Maastricht Page 1 of 219

2008 Universiteit Maastricht Page 1 of 219 2008 Universiteit Maastricht Page 1 of 219 Inhoudsopgave Diagnostic Test: English Language... 6 Academische Vaardigheden I... 8 Apollo en Dionysus incl. Inleiding in de... 9 Entering the Humanities...

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Opbouw Inclusief onderwijs; wat is het? Inclusief onderwijs; waarom? Inclusief onderwijs; waarom niet? De nationale context De internationale vergelij

Opbouw Inclusief onderwijs; wat is het? Inclusief onderwijs; waarom? Inclusief onderwijs; waarom niet? De nationale context De internationale vergelij Collectief Inclusief Opbouw Inclusief onderwijs; wat is het? Inclusief onderwijs; waarom? Inclusief onderwijs; waarom niet? De nationale context De internationale vergelijking De internationale context

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

PERSONAL DIVERSITY BOB MAN DERS

PERSONAL DIVERSITY BOB MAN DERS PERSONAL DIVERSITY BOB MAN DERS BOB MANDERS ARCHITECTURE PREFACE We all know the clichés, travel broadens the mind and it s not about the destination, it s about the journey but they re clichés, of course,

Nadere informatie

De causale Relatie tussen Intimiteit en Seksueel verlangen en de. modererende invloed van Sekse en Relatietevredenheid op deze relatie

De causale Relatie tussen Intimiteit en Seksueel verlangen en de. modererende invloed van Sekse en Relatietevredenheid op deze relatie Causale Relatie tussen intimiteit en seksueel verlangen 1 De causale Relatie tussen Intimiteit en Seksueel verlangen en de modererende invloed van Sekse en Relatietevredenheid op deze relatie The causal

Nadere informatie

Value based healthcare door een quality improvement bril

Value based healthcare door een quality improvement bril Rotterdam, 7 december 2017 Value based healthcare door een quality improvement bril Ralph So, intensivist en medisch manager Kwaliteit, Veiligheid & Innovatie 16.35-17.00 uur Everybody in healthcare really

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Leiderschap... Een ontdekkingsreis

Leiderschap... Een ontdekkingsreis Leiderschap... Een ontdekkingsreis Reynold A. Chandansingh De wagenmenner 20 mei 2008 reynold@newshoestoday.com wagenmenner@rekrino.nl 06 42024161 Leiderschap... een ontdekkingsreis Leiders stellen vragen

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Kunst(raad) en Samenleving Evert Bisschop Boele,

Kunst(raad) en Samenleving Evert Bisschop Boele, Kunst(raad) en Samenleving Evert Bisschop Boele, 17-12-2014 Lectoraat Lifelong Learning in Music Kenniscentrum Kunst & Samenleving, Hanzehogeschool Groningen Abigail Gilmore Raising our Quality of Life:

Nadere informatie

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen

BISEKSUALITEIT: DE ONZICHTBARE SOCIALE IDENTITEIT. Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Biseksualiteit: de Onzichtbare Sociale Identiteit met Zichtbare Gezondheidsgevolgen Bisexuality: the Invisible Social Identity with Visible Health Consequences Maria Verbeek Eerste begeleidster: dr. N.

Nadere informatie

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Jennifer Machielse I am Jennifer Machielse, spontaneous, self-conscious and a go-getter, that s me. I am a fourth-year student Marketing & Communication in Tourism

Nadere informatie

International Leiden Leadership Programme

International Leiden Leadership Programme International Leiden Leadership Programme Information Evening 1 November 2016 Universiteit Leiden.. LLP Programme team Menno Mennes Lucille Brakefield Janna van Helden Ratna Lachmansingh Programme Bij

Nadere informatie

De praktische kant van academische vorming: academische vaardigheden

De praktische kant van academische vorming: academische vaardigheden De praktische kant van academische vorming: academische vaardigheden Henk Donkers Sectie Geografie, planologie en milieu Faculteit der Managementwetenschappen Radboud Universiteit Nijmegen Uitgangspunten

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Oplossingsgericht werken. Bij Handjehelpen. Oktober 2018

Oplossingsgericht werken. Bij Handjehelpen. Oktober 2018 Oplossingsgericht werken Bij Handjehelpen Oktober 2018 Programma Doel deze bijeenkomst (afstemmen) Relatie werken volgens presentiebenadering en oplossingsgericht werken (afstemmen) Kader oplossingsgericht

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Willen sterven. Wie anders dan ik zelf zou het recht hebben om te beslissen over mijn leven? Moment voor religieuze bezinning en waardevol leven

Willen sterven. Wie anders dan ik zelf zou het recht hebben om te beslissen over mijn leven? Moment voor religieuze bezinning en waardevol leven Wie anders dan ik zelf zou het recht hebben om te beslissen over mijn leven? Paul van Tongeren was tot zijn emeritaat hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Hij is als geassocieerd onderzoeker

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Sessie Centrumsteden VVJ

Sessie Centrumsteden VVJ Sessie Centrumsteden VVJ Bram Vermeiren Steunpunt Jeugd vzw Arenbergstraat 1D I 1000 Brussel T 02 551 13 50 I F 02 551 13 85 info@steunpuntjeugd.be I www.steunpuntjeugd.be missie Jeugdwerk brengt kinderen

Nadere informatie

Vergaderen in het Engels

Vergaderen in het Engels Vergaderen in het Engels In dit artikel beschrijven we verschillende situaties die zich kunnen voordoen tijdens een business meeting. Na het doorlopen van deze zinnen zal je genoeg kennis hebben om je

Nadere informatie

Samen leren leven: Wereldbeelden in perspectief

Samen leren leven: Wereldbeelden in perspectief Samen leren leven: Wereldbeelden in perspectief Ph.D.; Onderzoeker, auteur, sociaal ondernemer www.annickdewitt.com annick@annickdewitt.com In deze presentatie I Het ideaal: Samen leren leven II De condities:

Nadere informatie

Het Asterix project: methodologie van onderzoek bij zeldzame ziekten. Charlotte Gaasterland, Hanneke van der Lee PGO support meeting, 20 maart 2017

Het Asterix project: methodologie van onderzoek bij zeldzame ziekten. Charlotte Gaasterland, Hanneke van der Lee PGO support meeting, 20 maart 2017 Het Asterix project: methodologie van onderzoek bij zeldzame ziekten Charlotte Gaasterland, Hanneke van der Lee PGO support meeting, 20 maart 2017 Er is veel vraag naar nieuwe medicijnen voor zeldzame

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het modererend effect van coping Cyberbullying: the implications

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

OPEN TRAINING. Onderhandelingen met leveranciers voor aankopers. Zeker stellen dat je goed voorbereid aan de onderhandelingstafel komt.

OPEN TRAINING. Onderhandelingen met leveranciers voor aankopers. Zeker stellen dat je goed voorbereid aan de onderhandelingstafel komt. OPEN TRAINING Onderhandelingen met leveranciers voor aankopers Zeker stellen dat je goed voorbereid aan de onderhandelingstafel komt. Philip Meyers Making sure to come well prepared at the negotiation

Nadere informatie

News: Tours this season!

News: Tours this season! 1 Do you remember? Lees de zinnen en vul de juiste woorden in. Kies uit: like listen presenter too loud great show number next crowd singer. Let op: je houdt twee woorden over. Welcome back to the best

Nadere informatie

Stars FILE 7 STARS BK 2

Stars FILE 7 STARS BK 2 Stars FILE 7 STARS BK 2 Of course you have seen X-Factor, The Voice or Got Talent on TV or via the Internet. What is your favourite act? Do you like the dancing performances or would you rather listen

Nadere informatie

Disclosure belofte. Ik stel het belang van de patiënt voorop en eerbiedig zijn opvattingen. Doel van de patient staat centraal

Disclosure belofte. Ik stel het belang van de patiënt voorop en eerbiedig zijn opvattingen. Doel van de patient staat centraal Disclosure: belofte Ik stel het belang van de patiënt voorop en eerbiedig zijn opvattingen Ik zal aan de patiënt geen schade doen Ik luister en zal hem goed inlichten Disclosure: belofte Ik stel het belang

Nadere informatie