inhoud prima vista O&O interview parelvisser heilig huisje O&O vrienden Kort 34 Agenda 38

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "inhoud prima vista O&O interview parelvisser heilig huisje O&O vrienden Kort 34 Agenda 38"

Transcriptie

1 inhoud FORUM, tweemaandelijks tijdschrift uitgegeven door het Koninklijk Conservatorium Antwerpen AP-Hogeschool issn Hoofdredactie Lieve Eeckhaut Eindredactie Lieve Eeckhaut Redactie Hans Dowit, Ann Lommelen, Wilma Schneider, Kevin Voets Tekstredactie Roger Quadflieg, Wilma Schneider Werkten mee Kathleen Coessens, Hans Dowit, Jan Dewilde, Fred Schalckens, Nicole Fux, Christoph Grafe, Roger Qaudflieg Redactie-adres Desguinlei 25, 2018 Antwerpen Tel.: Fax: website: Vormgeving Marie Vandevoorde Coverbeeld Fotograaf: Frederik Beyens Forum thuis ontvangen? neem contact via Drukwerk Drukkerij De Bie Overname van artikels en illustraties is slechts toegelaten mits uitdrukkelijke toestemming van de uitgever. prima vista Koers zetten naar een duurzame samenwerking op kunstcampus desingel 3 O&O CorpØreal, het lichaam van de kunstenaar is aanwezig 8 interview Beroep: Pianist 15 parelvisser Koorzanger in de opera is een hondenstiel 21 heilig huisje Reizen door de Vlaamse tuin 24 O&O Julius J.B. Schrey met Red Star Line op concerttournee 29 vrienden 20 jaar Vrienden van het conservatorium 32 Kort 34 Agenda 38 Tot onze grote spijt is er een foutje geslopen in de titel van een artikel in onze vorige editie. Forum 1 september-oktober: Op pagina 10: O&O Elisabeth & Albert is de juiste titel van dit artikel. Onze welgemeende excuses. De Redactie 1

2 De directie van het conservatorium heeft samen met de Antwerpse economische, politieke, academische en culturele gemeenschap in 1999 de Stichting Conservatorium Antwerpen opgericht. Voorzitter van de Stichting is Gouverneur Cathy Berx. De Stichting stelt zich tot doel, door mecenaat, de uitbouw van het conservatorium te stimuleren en de uitstraling ervan in de Antwerpse regio te versterken. De Stichting stelt de nodige middelen ter beschikking voor masterclasses, studiebeurzen, instrumenten en het jaarlijks uitreiken van de titel maestro honoris causa. Inlichtingen: Ann Lommelen T: 0032 (0) Structurele partners van de Stichting Conservatorium Antwerpen zijn: 10 advertising - Bnp paribas Fortis private Banking - Cegelec - KBC - laboratoria wolfs leasinvest real estate - lions Club antwerpen ter Beke - maintenance partners - piano s maene - sd worx - soudal - Yamaha music europe - Zurich insurance 2

3 prima vista Koers zetten naar een duurzame samenwerking op kunstcampus desingel door Nicole Fux Tijdens het academiejaar onderzocht Nicole Fux, in het kader van een opleiding Cultuurmanagement aan de Universiteit Antwerpen, de mogelijkheden en uitdagingen rond de samenwerking tussen het conservatorium en desingel. De Kunstcampus werd in detail onder de loep genomen. In de samenwerking tussen het Londense Barbican Centre en de Guildhall School vond ze interessant vergelijkingsmateriaal. Een exploratief onderzoek naar de meerwaarde van een structurele samenwerking tussen desingel en het Koninklijk Conservatorium Antwerpen In 2008 verscheen in Forum een artikel waarin de vraag werd gesteld wat er zo revolutionair was aan de kunstcampus die toen op komst was en welke nieuwe vormen van artistieke creatie en onderzoeksmethodes verwacht konden worden met de introductie ervan 1. Op dat ogenblik was de nieuwe vleugel nog in aanbouw. Sinds de opening ervan in oktober 2010 introduceerde desingel de nieuwe naam kunstcampus. Dit nieuwe tijdperk werd ingeluid door de collectieve uitvoering van in C van Terry Riley, waarbij de in desingel residerende ensembles en studenten van het conservatorium de handen in elkaar sloegen. Het origineel samenwerkingsproject stond meteen symbool voor wat een kunstcampus kan zijn. Het was een schakelmoment voor zowel desingel als het conservatorium: dankzij de uitbreiding van de infrastructuur kon desingel haar werking uitbreiden tot het productieproces. Het conservatorium bracht haar opleidingen dans en drama naar de campus, waardoor een volwaardige multidisciplinaire opleiding podiumkunsten mogelijk werd. Sindsdien groeiden er spontaan diverse pilootprojecten tussen desingel, het conservatorium en andere artistieke ensembles in huis: het project LAbO met Champ d Action, VENN met Eastman, de Orkestacademie met defilharmonie, de recent 3

4 geopende kunstcampusleeszaal, workshops, lecturerecitals Hiermee zijn lang niet alle mogelijkheden ontgonnen. In december 2012 vond een overlegvergadering plaats tussen desingel en het conservatorium, waarbij werd nagedacht over de verdere concrete invulling van het concept kunstcampus. Kort daarna stelde desingel me voor om in het kader van mijn masteropleiding Cultuurmanagement aan de Universiteit Antwerpen een onderzoek uit te voeren naar de mogelijkheden voor een structurele samenwerking op de kunstcampus 2. Het werd een boeiend onderzoek, waaraan tal van medewerkers van desingel en het conservatorium meewerkten. Ook ervaringen van enkele buitenlandse kunstcampussen werden onderzocht. In wat volgt geef ik graag enkele highlights weer van dit onderzoek. In een eerste deel van het onderzoek gingen we na wat het concept kunstcampus eigenlijk is. Hoewel de term voorkomt in beleidsplannen en programma s van zowel desingel als het conservatorium was het van bij aanvang allerminst duidelijk wat de term precies inhoudt. Door de verschillende visies bij elkaar te leggen ontstond een omschrijving van de kunstcampus als een optimale plek voor transmissie tussen kunst, onderwijs en onderzoek: de kunstcampus als katalysator voor de interactie tussen student, (pre)professioneel en publiek, een plaats waar een synergie tot stand kan komen tussen de verschillende kunstdisciplines, en waar leren, tonen en maken één zijn. De kunstcampus wordt gekenmerkt door drie gemeenschappelijke doelstellingen: het ontwikkelen van artistiek talent, het ontwikkelen van de artistieke praktijk en het valoriseren van kunst. Op dit ogenblik zijn er vier soorten samenwerkingsprojecten op de kunstcampus: 1. Activiteiten waarin reflectie over kunst centraal staat en die open staan voor een breed publiek. 2. Activiteiten waarbij de artistieke praktijk centraal staat en knowhow wordt overgedragen van de professional naar elke geïnteresseerde luisteraar. 3. Activiteiten waarbij het experiment centraal staat: het is een ruimte waarin een artistieke productie tot stand komt door samenwerking tussen gevestigde kunstenaars en kunstenaars in wording. 4. Permanente ondersteunende diensten die deel uitmaken van de site en openstaan voor alle bezoekers. Enkele medewerkers stelden voor kunsteducatieve activiteiten toe te voegen, gerealiseerd door studenten en gericht naar een brede doelgroep van jongeren. Een samenwerking is een complexe zaak en niet alle samenwerkingen realiseren hun volledig potentieel. Daarom is het belangrijk na te gaan wat de voor- en nadelen zijn en deze tegen elkaar af te wegen. De belangrijkste voordelen van de samenwerking zijn de wederzijdse bundeling van krachten en de daaraan gekoppelde versterking van het gezamenlijk innoverend vermogen. Verder maakt de samenwerking ook een rationele inzet van overheidsmiddelen mogelijk, desingel en het conservatorium hangen immers af van subsidies van de Ministeries van respectievelijk Cultuur en Onderwijs. Een bijkomend voordeel is dat de samenwerking de positie van de beide organisaties in het kunstenveld kan versterken. In een tweede deel van het onderzoek onderzochten we hoe de samenwerking op dit moment verloopt. Er is een enorm potentieel aanwezig door de complementariteit van de organisaties die op de campus huizen. Betrokkenheid en enthousiasme zijn erg groot en ook het unieke gebouw is een enorme troef voor de samenwerking. Anderzijds stelden we vast dat een aantal voorwaarden ontbreken om de samenwerking succesvol verder te ontwikkelen. Het belangrijkste probleem is dat er geen algemeen ge- 4

5 dragen gemeenschappelijke visie is over de samenwerking, wat nochtans een essentiële voorwaarde is om tot een duurzame samenwerking te komen. Een tweede probleem stelt zich door de tegengestelde belangen die er zijn tussen het conservatorium en de- Singel. Zo heeft de term kwaliteit verschillende betekenissen: voor desingel primeert de kwaliteit van het eindproduct, voor het conservatorium de kwaliteit van het leerproces. Er zijn nog meer belangentegenstellingen die moeten uitgeklaard worden om tot een perfecte win-win situatie te kunnen komen: Afbeelding 1: tegengestelde belangen Een derde probleem is dat er momenteel geen management is voor de samenwerking. De projecten ontstaan ad hoc, maar er is geen specifieke organisatiestructuur, noch een gefaseerd plan. Dat is evenwel nodig om de samenwerking succesvol verder te zetten. Hoe pakken andere kunstcampussen dit dan aan? We onderzochten enkele campussen in het buitenland en zagen dat er diverse mogelijkheden zijn voor een samenwerkingsstructuur, gaande van losse ad hoc projecten over kleine samenwerkingscellen, gedeelde administratieve diensten tot zelfs een fusie tot één enkele organisatie. We stelden vast dat overal dezelfde uiteenlopende belangen voorkomen, die worden opgelost door veel vertrouwen en overleg. De campus Barbican Centre - Guildhall school in 5

6 London trok onze aandacht vanwege de vele parallellen met desingel/conservatorium, zowel op het vlak van de infrastructuur, geschiedenis als werking. Het kunstcentrum Barbican profileert zich als multidisciplinair en heeft naast een programma van podiumkunsten ook een filmhuis en tentoonstellingszalen. Guildhall School biedt opleidingen muziek, drama en podiumtechniek. Beide organisaties huizen in een aparte vleugel van eenzelfde gebouwencomplex dat dateert uit de jaren 80. Meer dan 30 jaar waren Barbican en Guildhall naaste buren zonder echt samen te werken. Daar kwam 6 jaar geleden verandering in. De impuls voor deze verandering kwam door een combinatie van twee factoren: een directiewissel in beide organisaties en een veranderend politiek landschap. Er werd ernstig bespaard op onderwijs en cultuur en tegelijkertijd bood de overheid mogelijkheden om extra middelen te verwerven voor kunsteducatie. Barbican, Guildhall en het in Barbican residerende London Symphony Orchestra verenigden hun krachten om subsidies aan te vragen voor een gezamenlijk project. Een troef voor de samenwerking in Barbican was dat er van bij aanvang al een grote overlap was tussen de missies: Barbican had een eigen uitgebreide kunsteducatieve dienst Barbican Creative Learning Division, Guildhall School organiseerde uitstralingsactiviteiten rond cultuurparticipatie onder hun dienst Guildhall Connect. En ook het London Symphony Orchestra had een eigen kunsteducatief programma Discovery. De samenwerking in Barbican is een proces van jaren dat in drie fasen werd uitgevoerd. In een eerste fase werd een gedeeld administratief platform opgericht waarin de financiële diensten en de dienst HRM van Barbican en Guildhall werden samengebracht. Deze gemeenschappelijke structuur bleek een enorme stimulans te geven aan de artistieke samenwerking. In een tweede fase, drie jaar later, werd de gemeenschappelijke divisie Creative Learning opgericht. Dit is het hart van de huidige artistieke samenwerking. Het departement is een versmelting van Guildhall Connect en Barbican Creative Learning Division. De dienst wordt gefinancierd door Barbican en Guildlhall en staat onder leiding van een afzonderlijke directeur. Deze divisie groeit jaar na jaar en bereikt momenteel met haar programma zo n toeschouwers. De derde fase van de samenwerking in Barbican is net van start gegaan met de recente opening van het nieuwe gebouw voor Guildhall School, Milton Court, waarin wordt vanaf dit jaar de opleiding drama is gehuisvest. Het gebouw en de nieuwe concertzaal zullen ook gebruikt worden door Barbican en verhuurd aan externe organisaties. Wat houdt de artistieke samenwerking in Barbican dan juist in? Voor Guildhall School is het doel van de samenwerking vooral de studenten te engageren in een artistieke context en ze in te zetten voor kunsteducatieve projecten in verschillende buurten van London. Barbican wil de relatie met het publiek intensifiëren en het publiek initiëren in de kunsteducatieve programma s. Een ander doel van Creative Learning is om nieuwe kunstvormen te ontwikkelen. Concreet bestaat de werking uit twee polen: Creative and Professional Practice en Participatory Practice. De eerste pool richt zich op artistieke ontwikkeling, de tweede focust op het ontdekken van talent door participatieve projecten te organiseren voor een zo breed mogelijk publiek. Creative Learning organiseert vier programma s, elk voor een welbepaalde doelgroep: 1. Het educatieve programma richt zich op jongeren en op communities in de ruimere zin. 2. Het undergraduate programma richt zich 6

7 tot alle bachelorstudenten van Guildhall. Zo worden studenten aangezet te experimenteren met crossoutkunst. Creative Learning organiseert voor hen ook lessen over cultuurmanagement, netwerking, speeddating, samenwerkingsvaardigheden. 3. Het masterprogramma Leadership wil een vernieuwende kijk geven op multidisciplinaire kunstvormen en participatief werk. Studenten in deze masteropleding krijgen een eigen platform in de offside buurten van London en mogen daar experimenteren. 4. Het vierde programma is permanente vorming voor artiesten in elk stadium van hun loopbaan. Iedereen kan een aanvraag indienen voor dit laboratorium. De geselecteerde projecten krijgen een experimenteerruimte aangeboden in Barbican. Momenteel wordt er ook een plan ontwikkeld voor een nieuwe bacheloropleiding over actuele kunstvormen zoals street art en beebop. De succesfactoren voor de samenwerking in Barbican zijn divers. Uit onderzoek is gebleken dat de gemeenschappelijke structuur alvast de samenwerking 3 ten goede kwam: zowel de gedeelde administratieve diensten als de gemeenschappelijke cel Creative Learning zijn een katalysator voor de artistieke samenwerking. Een andere succesfactor is de gezamenlijke ontwikkeling van een gedeelde visie. Sinds de cel Creatieve Learning over een eigen missie beschikt is de richting van de samenwerking voor iedereen duidelijk en kan deze helder worden gecommuniceerd, zowel intern als extern. Beslissingen worden makkelijker genomen en er is een stevige basis voor een strategisch plan voor de toekomst. Tot slot is het succes ook te danken aan een goede overlegcultuur. Op alle niveaus van de organisaties is er overkoepelend overleg. Het is ingebed in de dagelijkse werking. Elke samenwerking is uniek. Het conservatorium van Antwerpen heeft een dansopleiding, Guildhall heeft dat niet. Daar waar Barbican inzet op kunsteducatie, wil desingel eerder inzetten op productie. De context is anders, ook voor de verwerving van middelen. Zeker is dat kunstcampus desingel een enorm potentieel heeft voor het ontwikkelen van een unieke kunstcampus. Veel medewerkers van de huidige samenwerkingsprojecten zien het als een boeiende uitdaging om hiermee verder te gaan en brachten tal van suggesties aan. Zaak is nu de dialoog te openen, samen te kijken wat de mogelijkheden zijn, en te beslissen welke gemeenschappelijke koers desingel en het conservatorium eventueel willen varen. Er is al een startschot gegeven met een overlegvergadering in december. We kijken met nieuwsgierigheid uit naar de volgende episode van de samenwerking op Kunstcampus desingel. 1. Dowit, H., Voets, K. (2008). De Internationale Kunstcampus. Close Encounters of the Third Kind? Forum , tweemaandelijks tijdschrift uitgegeven door het Koninklijk Conservatorium Artesis Hogeschool Antwerpen 2. FUX, N. (2013). Koers zetten naar een duurzame samenwerking op kunstcampus desingel. Een exploratief onderzoek naar de meerwaarde van een structurele samenwerking tussen desingel en het conservatorium van Antwerpen. Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van master in Cultuurmanagement. UA, Antwerpen, niet gepubliceerd. 3. Renshaw, P. (2011). Working together. An inquiry into creative collaborative learning across the Barbican-Guildhall Campus. Geraadpleegd via final_version.pdf 7

8 o&o CORPØREAL Het lichaam van de kunstenaar is aanwezig door Kathleen Coessens Voor u deze tekst begint te lezen, nodig ik u uit uw lectuur artistiek in te leiden of te begeleiden met de muziek van Lachenmann s Tema 1 en/of met de foto s van Abramovic performance the artist is present 2, of nog even de monoloog van Agrado in Pedro Almodóvar s film Todo sobre mi madre 3 te bekijken The artist is present Performance is the moment when the performer, with his own idea, steps in his own mental-physical construction in front of the audience in a particular time. Abramovic, interview Wie Marina Abramovic hedendaags perfomer kent, heeft misschien in bovenstaande titel een knipoog gezien naar haar performance the artist is present, een onderdeel van de retrospectieve tentoonstelling van haar werk in het MOMA van 14 maart tot 31 mei Gedurende drie maanden was Abramovic zelf aanwezig in het museum. Zij zat op een stoel gedurende de volledige openingstijd van het museum en mensen konden vrijblijvend tegenover haar gaan zitten, in alle stilte. De artistieke performance bestond uit de lichamelijke aanwezigheid van de artieste en de uitwisseling de performance die plaatsvond tussen de kunstenaar en de genodigde. Een blik, een gewaarwording, een interpretatie, een gevoelen, een (h)erkenning werden mogelijk in die stille dimensie van lichamelijke presentie. Sommige bezoekers bleven slechts enkele minuten zitten, anderen gingen het experiment aan voor uren. In Abramovic stille en kalme, maar zeer intens expressieve lichamelijke aanwezigheid

9 begonnen sommigen stil te huilen, terwijl anderen peinzend staarden of nog rustig glimlachten. De retrospectieve werd getransformeerd tot een levende performance en improvisatie, waarin (het lichaam van) de kunstenaar de zintuiglijkheid en de zelfreflectie van eenieder diep aansprak 5. De beelden van de verschillende deelnemers zijn ontroerend, uitnodigend, intrigerend. Een performance is een mentaal-fysische constructie, gecreëerd door een podiumkunstenaar voor een publiek, met een publiek, zoals Abramovic zegt. Het is die mentaal-fysische constructie die ik hier in het perspectief van onderzoek in de kunsten als thema wil plaatsen. In deze tekst wil ik dan ook een pleidooi houden voor artistiek onderzoek naar de lichamelijkheid van de kunstenaar in de podiumkunst. The body is present We zijn begin 21 ste eeuw, overladen met media en technologie, op zoek naar virtuele connecties en experimentele identiteiten, ge- fotoshopte lichamen en gereconstrueerde organen en vormen. We kunnen verschillende, gelijktijdige dimensies van ruimte en tijd beleven, waarbij we vele levens hebben en alles kunnen overwinnen. We denken als het ware te kunnen ontsnappen aan de materialiteit, aan de enveloppe en aan de kwetsbaarheid van het menselijk lichaam. Maar in dit begin van de 21 ste eeuw worden we echter ook telkens weer geconfronteerd met de fysieke en gevoelsmatige eigenschappen van het menszijn, aangevallen en vernederd, door en door kwetsbaar in ziekte, oorlog of rampen, zonder enige kans pijn en ontreddering, eigen aan de lichamelijkheid en zintuiglijkheid van de mens, te kunnen ontlopen. Vreemd genoeg gebruiken we dan diezelfde virtuele media, gsm, internet, om te communiceren hoe reëel die pijn is. We staan meestal niet stil bij de eigentijdse paradoxen van af- en aanwezigheid, virtualiteit en realiteit van het lichaam. We vergeten de schier eindeloze reeksen van transformaties die technologie en cultuur veroorzaken in de menselijke ervaring en beleving van het lichaam. We beleven en ervaren, zij het reëel, zij het virtueel, maar altijd vanuit onze lichamelijke en kwetsbare gevoelsmatigheid. De ontwikkeling van technologische mogelijkheden en culturele media confronteren ons permanent met de aan- en afwezigheid van het lichaam. In de kunst wordt die paradox als thema of zelfs als methode uitgediept. Roland Barthes toonde in zijn tekst Camera Lucida al aan hoe de foto van zijn overleden moeder, door het medium van de fotografie, plots die gevoelsmatige aanwezigheid en lichamelijkheid naar voren brengt. Meer recent, in de film Todo sobre mi madre van Pedro Almodóvar (1999), speelt het personage Agrado een geïmproviseerde monoloog, waarin zij de authenticiteit van haar door esthetische chirurgie gereconstrueerde droomlichaam uiteenzet. Is dat lichaam nog een echt lichaam? Waar ligt de relatie tussen zintuiglijke indrukken en lichamelijke idealen, tussen culturele invloed en persoonlijke expressie, tussen performance en dagelijks leven? Serge Verstockt s recente opera Hold Your Horses maakt ons attent op hoe amateuristische gsm-filmpjes het lichamelijke (en geestelijke) leed van de ander zoals van de zelfverbranding van monniken die protesteren die we eigenlijk niet kennen, in onze huiskamer brengen. Maar in diezelfde opera wordt deze lichamelijke en toch onwezenlijke realiteit van de ongekende medemens geplaatst naast de aanwezigheid van een virtuele prima donna een knipoog 9

10 naar het Japanse virtuele popidool Hatsune Miku, dat als 3D-zangeres hele zalen tot extase brengt. Hebben we dan geen belichaamde kunstenaars, geen performers meer nodig? De nieuwe technologie en media veroorzaken tal van feedback-loops die lichaam en output verbinden en transformeren. Zij creëren nieuwe mogelijkheden, onverwachte uitkomsten en experimenten over en in lichamelijkheid: over kijken en bekijken, tonen en vertonen, reëel en virtueel, innerlijk en uiterlijk. Maar aan de menselijke fundamentele lichamelijkheid en haar mogelijkheden kunnen zij niet ontsnappen. The body of the artist is present Aldus blijven we podiumkunstenaars opleiden, goed beseffend dat het lichaam van de artiest het medium én het punt van oscillatie is dat kunst mogelijk maakt; goed wetend dat dat specifiek menselijk lichaam dat getraind kan worden als geen ander dier, dat lichaam met zijn eigen fysieke en sensoriële, visuele, haptische en auditieve mogelijkheden, in staat is het esthetische, het schone, het lelijke te ervaren, te transformeren, te creëren. Podiumkunstenaars negotiëren kunst met hun lichaam. Zij zoeken naar een evenwicht tussen de objectieve voorwaarden voor het creëren van kunst en de subjectieve aanwezigheid van het lichaam dat deze voorwaarden moet (h)erkennen, tussen de inherente mogelijkheden van het omringend materiaal en de lichamelijke vertaling van een artistiek idee. Dat evenwicht is kwetsbaar. De objectieve voorwaarden en de inherente mogelijkheden van het omringend materiaal wijzigen, maar de gevoelsmatigheid van het lichaam blijft acuut aanwezig. Het lichaam van de kunstenaar kan die bestaande praktijken en esthetische en sensoriële ervaringen in vraag stellen. Zo zoekt de componist Helmut Lachenmann experimentele mogelijkheden die leiden tot een nieuwe lichamelijke en perceptuele benadering van klank en instrument. Hij leert ons in zijn compositie Tema (van Atem, adem) esthetisch te luisteren naar wat ademen is, als basis voor het leven, voor het beleven. Het muziekwerk esthetiseert de adem in al zijn vormen, in twijfel, in haast, schurend, levendig, pijnlijk, en stelt zo niet enkel een fundamentele lichaamsdaad ademen maar ook de grenzen van de lichamelijkheid van de performer en diens interactie met het traditionele instrument in vraag. Abramovic confronteert ons in haar performancewerk voortdurend met de impact die de lichamelijke aanwezigheid en de performance als performance, als actie, als daad op een publiek heeft. Het lichaam van de podiumkunstenaar roept vragen op. Vragen naar de grenzen tussen alledaagse daad en artistieke performance, tussen discipline en improvisatie, tussen het fysische en het esthetische, tussen impressie en expressie, innerlijk en uiterlijk, tussen culturele discours en spontaneïteit, tussen af- en aanwezigheid. Welke talen uit het lichaam, welke talen aanvaardt het lichaam? Het lichaam van de kunstenaar is complex. Het toont zich meervoudig en terzelfder tijd verstopt het zich achter de kunstuiting. Een eerste vertoningsvorm van het lichaam in een kunstpraktijk is deze van een drager van expertise of de kunde. Het lichaam toont zich als een fysieke structuur die bepaalde discours op kan nemen denk maar aan de klassieke pianist versus de jazzpianist. Door die lichamelijke praktijk of expertise in een bepaald discours is het lichaam van de kunstenaar een fysieke informatiebron en precies instrument. In domeinen van uitvoeringspraktijk kan die expertise zich uiten 10

11 als een levend archief van kunstwerken. Ten tweede, om dat discours te uiten, moet het lichaam performen, handelen, actie ondernemen en de vastgelegde codes van een kunstwerk of de esthetische ideeën van een kunstvorm omzetten in een interpretatie, een uitvoering, een improvisatie. Deze tweede vertoningsvorm is het lichaam als medium, als fysieke en betekenisgevende, dynamische schakel in een actienetwerk. De performer als schakel tussen partituur en instrument, tussen instrument en klank, tussen choreografische score en ruimte, tussen idee en uitdrukking, tussen tekst en actie. Tot slot is het artistieke lichaam ook een sensoriële ontvanger, een receptiekanaal dat betekenis kan geven aan de zintuiglijke informatie en ervaring. Vanuit die waarneming en sensibiliteit kan de kunstenaar weer de twee andere rollen opnemen en kan hij of zij interageren met andere artiesten, musici of dansers. De lichamelijke aanwezigheid van de kunstenaar, de fysieke present-heid in al zijn complexiteit, wordt echter meestal niet bewust ervaren door het publiek, dat zich eerder concentreert op het kunstwerk of de performance als een geheel met een bepaalde esthetische boodschap. De fundamentele rol van het lichaam als medium, als sensoriële drager van het artistieke proces, blijft in de achtergrond van elke voorstelling. De kennis en methodes achter en verweven met deze lichamelijke presentatie blijven dan ook impliciet en verborgen. Deze kennis en methodes worden wel gedragen en doorgegeven in pedagogische opleidingen en binnen artistieke groeperingen of ensembles in de domeinen van de podiumkunsten dans, theater, muziek. Maar het lichaam van de kunstenaar en diens kennis en methodes zijn niet of weinig aanwezig in onderzoek: deze inzichten vallen ofwel buiten onderzoek omdat dat zich eerder concentreert op het kunstwerk als De start van het nieuwe academiejaar betekent ook de aftrap van de AP-Hogeschool, de fusiehogeschool van Artesis en Plantijn. Zij verwelkomt de allereerste AP studenten, waaronder meer dan 2700 nieuwelingen. Ook in ons conservatorium verandert er heel wat. Pascale De Groote neemt afscheid als departementshoofd om Algemeen Directeur van de nieuwe hogeschool te worden. Zij wordt opgevolgd door Freddy Marien, voorheen directeur van de Stedelijke Academie voor Muziek, Woord en Dans te Lier. Wie benieuwd is naar het nieuwe departementshoofd kan een kijkje nemen in Forum 1. In de Artistieke directie Muziek wordt Levente Kende (op pensioen) opgevolgd door cellodocent Justus Grimm. Als coördinator van de toetsinstrumenten wordt hij opgevolgd door Eliane Rodrigues (piano) en Aäron Wajnberg (andere toetsinstrumenten, percussie en begeleiding). Ter vervanging van Raf Smet (ontslagnemend) wordt Liene Geeraerts de nieuwe departementssecretaris. Zij was directeur van het Antwerpse Diamantmuseum. Carmien Michels studeerde in juli af als Master Woordkunst met als masterproef een roman. Wij zijn water verschijnt op 1 oktober bij De Bezige Bij en zal in vele boekhandels te vinden zijn. Mohamed Pablo Boujarra, alumnus van onze dansopleiding, maakte deel uit van een bejubeld experiment met paard en Grindbakken Gent. Bekijk het filmje op: lees meer op p

12 12 opus, of worden bestudeerd als object van studie in andere disciplines. Tot de eerste categorie behoren onderzoek in de musicologie of de kunstwetenschappen over specifieke kunstwerken, kunstenaars en kunststromingen. Tot de tweede categorie behoren onderzoek in fysiologie studies naar het functioneren van het lichaam of in de muziekpsychologie bijvoorbeeld onderzoek naar de creativiteit bij kunstenaars. Ondanks de belangrijke bijdrage van deze domeinen blijven bepaalde inzichten en invalshoeken fundamenteel onbesproken en niet onderzocht. De buitenstaander, musicoloog, kunst- of theaterwetenschapper, muzieksocioloog of -psycholoog, kan immers enkel afgaan op een onderzoekspositie van buiten uit, daar waar een aantal inzichten enkel van in de kunstpraktijk tot uiting kunnen komen. Dit betekent dat de complexiteit van zulke inzichten enkel kan begrepen en verduidelijkt worden vanuit een onderzoek in de ervaringswereld van de performer en door de performer zelf. Zulk onderzoek noodzaakt dan ook een fundamentele artistieke onderzoekshouding: een diepgaande verkenning van binnenin het artistieke proces, ondersteund door bestaande interdisciplinaire inzichten en kennis over lichamelijkheid in kunst. CORPØREAL is present De aandacht voor onderzoek naar lichaamspraktijken in het algemeen, maar ook in de kunst, neemt toe, zowel nationaal als internationaal. Verscheidene disciplines hebben in de loop van de vorige eeuw hun kennisdomein grondig uitgebreid met betrekking tot lichamelijkheid en waarneming: filosofie van het lichaam en van de perceptie, fenomenologie, biologische psychologie, ontwikkelingspsychologie, antropologie en sociologie van het lichaam. Onderzoek is de kunstenaar helemaal niet vreemd, maar bleef meestal beperkt tot het atelier, de repetitieruimte of de pedagogische omgeving. De recente ontwikkeling van artistiek onderzoek, als een interdisciplinair gevoede maar zelfstandige discipline, opent nieuwe mogelijkheden tot het verdiepen en verspreiden van zulke inzichten. Enerzijds is er de nood om in kunsthogescholen in Vlaanderen een diepgaande reflectie en communicatie over de lichamelijke aanwezigheid van de kunstenaar in podiumkunsten te voeren. Anderzijds is een groeiende groep artistieke onderzoekers aan het Conservatorium Antwerpen expliciet rond dit thema aan het werken. De volgende logische stap is dan de creatie van de onderzoeksgroep CORPØREAL, dat staat voor Collaborative Research in Performance Reflective Embodied Art Laboratory (collaboratief onderzoek in podiumkunst een reflectief en artistiek laboratorium over lichamelijkheid). CORPØREAL heeft als doel artistieke kennis te ontwikkelen en te verspreiden met betrekking tot het lichaam van de kunstenaar in podiumkunsten: het onderzoeken van coherente methodes 6 en perspectieven die artistieke ervaring en experiment rond lichamelijkheid aanmoedigen en nieuwe vragen oproepen. CORPØREAL meent dat sensorieel ontwikkelde en ervaringsgerichte kennis slechts moeizaam door één kunstenaar-onderzoeker kan worden weergegeven en gecommuniceerd. Niet alleen de persoonlijke ervaringen en kennis, maar ook de mogelijke expressie van deze ervaringen moeten gedeeld worden in een artistieke onderzoekscontext. CORPØREAL wil dan ook een collaboratieve interdisciplinaire en transartistieke (over verschillende vormen van 6. Laten we niet vergeten dat de ethymologie van methode teruggaat op meta + hodos, het ontwikkelen van een weg.

13 kunst heen) onderzoeksgroep zijn waarbij verschillende onderzoekers in de kunst hun ervaring en kennis zullen delen, bijschaven en communiceren. De aanwezigheid van het lichaam van de artiest zal in dialoog vanuit de verschillende persoonlijke onderzoeksprojecten worden benaderd om zo tot de ontwikkeling van een vocabularium en expressie van de kennis van proces, methode en ervaring van het lichaam in podiumkunsten te komen. CORPØREAL start met een aantal gemotiveerde artistieke onderzoekers (doctoraatsstudent of docent) aan het conservatorium van Antwerpen, die allen hun kunstpraktijk met onderzoek verbinden. Adilia Jip on Ying is marimbaperformer en gefascineerd door de culturele verschillen in lichamelijke en cognitieve benadering van het marimba- en balafonspel. Aline Veiga Loureiro onderzoekt de impliciete kennis van lichamelijke discours in dans, vanuit haar danservaring en haar kennis van performancestudies. Jan Schacher, musicus en multimediaal kunstenaar, onderzoekt de lichamelijke voorwaarden van en lichamelijke impact op performance en klankcreatie. Niko Raes bevindt zich op de grens tussen visuele en performancekunst, waarbij het lichaam het medium is tot het exploreren van een esthetica van de fysieke limieten. Kathleen Coessens, musicus en filosoof, oprichter van de onderzoeksgroep, heeft zich gespecialiseerd in artistiek onderzoek met betrekking tot sensoriële en lichamelijke aspecten van kunst, waarbij dit onderzoek zowel in praktijk beoefend wordt als een instrument is tot reflectie. CORPØREAL wil met co-creatieve en collaboratieve interactie en discussie, presentaties, workshops en publicaties leiden tot hoogwaardig, origineel en gefundeerd artistiek onderzoek en output over lichamelijke en sensoriële interactie en kennis in podiumkunsten. 13

14 Mathias Coppens studeerde vorig jaar af met een diploma piano en compositie en een specifieke lerarenopleiding op zak. Een jaar later maakt hij zijn dromen waar. Zo is er decompagnie, een groep bevriende muzikanten uit verschillende conservatoria, waarmee hij momenteel een nieuw album opneemt met composities uit alle hoeken van Europa, die zowel de Barok, Classicisme, de Romantiek als de 20 ste eeuw beslaan. Coppens schrijft zelf partituren voor de groep. Docent Korneel Bernolet is vanaf dit academiejaar ook docent klavecimbel en basso continuo aan de repetiteur-afdeling van de Operastudio Vlaanderen. Michaël Mannes, masterstudent piano, heeft de derde editie van de VriendenCultuurPrijs gewonnen. De wedstrijd wordt georganiseerd door de Vereniging Vrienden Theaters Tilburg. De vakjury en de publieksjury waren het er unaniem over eens dat Michaël Mannes uitvoering subliem was. De constellatie van deze onderzoeksgroep aan het conservatorium is veelbelovend: alle kunstenaarsonderzoekers hebben een verschillende achtergrond en behoren tot verschillende kunstdomeinen, doch allen richten hun focus op de rol van het lichaam in performance. Vanuit de kruisbestuiving tussen de verschillende individuele projecten wil de onderzoeksgroep de rol en de dynamiek van sensoriële en lichamelijke bewustzijnsinhouden en interpretaties in artistieke praktijken onderzoeken, evenals de impact van het eigen esthetische beeld en van de culturele invloeden op deze processen. De onderzoeksgroep staat open voor geïnteresseerden, studenten, artiesten en onderzoekers, zowel binnen als buiten het conservatorium van antwerpen. CorpØreal hoopt op veel bruggen en verbindingen! een eerste afspraak met CorpØreal is een bijdrage op BoDY WorKS, een publieke artistieke happening rond onderzoek in de kunst georganiseerd door het research Café op , om uur. Alumnus Bram Weijters is bezig met een aantal grote muzikale projecten. Met het nodige enthousiasme wil hij hierover zoveel mogelijk mensen informeren. Voor de hele lijst geplande concerten en info kan je terecht op zijn website: www. bramweijters.com. Stein Verrelst, alumnus klassieke gitaar aan het conservatorium, speelt al enkele jaren met andere oud-studenten in het Four Aces Guitar Quartet. Eind deze maand brengen zij hun tweede cd uit en gaan zij toeren in China en Amerika. lees meer op p. 31

15 interview Beroep: pianist door Fred Schalckens Na (minstens) vijf jaar zwoegen wacht de beoogde bekroning, het masterdiploma piano. Mogelijk wordt dit zelfs vergezeld van een extra bachelor of master. Maar dan rijst de vraag: wat nu? Hoe en in welk domein of domeinen bouw ik een loopbaan uit? En wat zijn de mogelijkheden? Fred Schalkens sprak erover met een man die dagelijks in nauw contact staat met de wereld van de piano en van de pianisten. Als hoofd van één van Europa s meest gerenommeerde pianobedrijven heeft Chris Maene onbetwistbaar een deskundige en realistische kijk op deze vragen. Zijn medewerker, de recent afgestudeerde pianist Wolf Leye, branch manager van de Antwerpse vestiging van Piano s Maene vult aan met zijn persoonlijke ervaringen. Chris Maene, de opleiding piano is ongetwijfeld een van de meest populaire aan de conservatoria maar is er ook een markt voor al deze afgestudeerde pianisten? Laat ik vooreerst duidelijk stellen dat jonge mensen die op academisch niveau pianostudies aanvatten dit in de eerste plaats moeten doen in de vaste overtuiging en de ambitie om ooit op een podium te staan als uitvoerder, als solist. Deze ambitie is immers de essentiële vereiste om de veeleisende studie met kans op succes aan te vatten. Maar het is slechts een beperkt aantal pianisten die deze ambitie kunnen waarmaken. En dan? Het is daarom dat elke student in de loop van zijn studie eerlijk moet blijven tegenover zichzelf en zich systematisch moet blijven afvragen of het oorspronkelijke doel nog realistisch is. En geloof 15

16 Chris maene Werd in het voorjaar 60 en kreeg bij deze gelegenheid van en door zijn medewerkers-pianisten een grandioos pianorecital aangeboden. Het huis Maene bestaat 75 jaar en werd opgericht door de vader van de huidige eigenaar. Als jongste van zes kinderen is Chris Maene van jongsaf geboeid door de piano. Vooral de techniek interesseert hem en hij brengt veel tijd door in het atelier van vader. Op 16-jarige leeftijd bouwt hij zijn eerste instrument. Na het middelbaar onderwijs stapt hij in het bedrijfje van vader dat hij als selfmade man ontwikkelt tot wat het vandaag is. Met zijn twee zonen actief in de zaak is de toekomst veilig gesteld. De passie en liefde voor de piano wordt vooral geïllustreerd in het museum dat Chris Maene in de loop der jaren heeft uitgebouwd. De collectie bevat officieel een 170-tal piano s, maar volgens Maene zijn het er veeleer 225. Alhoewel het museum nog steeds wordt aangevuld, is de prioriteit nu het systematiseren van de collectie en het maken van een catalogus. Vraag je Chris Maene naar zijn hobby s, dan is het antwoord duidelijk: de piano. Hij hoeft enkel zijn piano s te volgen om de hele wereld te zien, terwijl de piano tevens een sleutel betekent voor contacten met zoveel en alle mogelijke mensen. Tot het Hof en de voormalige koningin toe. Als pianist waardeert Chris Maene het meest Alexei Lubimov, voormalig hoofd oude muziek in Moskou, die nu in Parijs woont. Waarom? Lubimov is 100% natuurlijk en polyvalent. En als pianocomponist, kiest hij resoluut voor Bach, waarmee hij veeleer het muziekgenre bedoelt. Dus ook componisten in de trant van, zoals Busoni. me, een pianist ervaart vrij snel, al dan niet geholpen door zijn docenten, dat hij of zij tegen een plafond stoot. Is de conclusie dan dat het podium altijd een droom zal blijven, moet, hoe pijnlijk soms ook, de ambitie worden bijgesteld. Dit gebeurt best door open te staan, alert te blijven voor de kansen die zich sowieso voordoen. Want dat er kansen zullen zijn, is een vaststaand feit. De masteropleiding piano is een bijzonder kwaliteitsvolle algemene vorming. Bovendien wordt tijdens de veeleisende muziekstudie een ijzeren discipline gekweekt, wat een belangrijke eigenschap is die erg gewaardeerd wordt in een professionele omgeving. Hoe moet ik me die kansen voorstellen? Kansen ontdekken betekent in de eerste plaats: geen enkele optie per definitie uitsluiten. een pianist mag niet alleen als uitvoerder denken, maar moet ook openstaan voor technische aspecten. Bovendien is het aan te raden om het ontdekken en onderzoeken van deze kansen niet uit te stellen tot het einde van de studie. Zeker tijdens de laatste studiejaren zou een student best goed rondkijken. Van deze houding is Wolf leye trouwens een mooi voorbeeld. Klopt! Mijn interesse voor alles wat met piano te maken had, maakte dat ik tijdens mijn studie geregeld binnenliep bij de firma Maene. Na een tijdje werd ik af en toe eens gevraagd voor occasionele opdrachten, zoals het rondleiden van bezoekers. Toen mij na mijn studie de kans werd geboden om in het bedrijf te stappen, was de zaak vlug rond. En jij bent ongetwijfeld niet het enige voorbeeld van een master piano in het bedrijf? Wij hebben een vijftigtal medewerkers. Deze hebben zowat allemaal een opleiding piano, zij het op 16

17 verschillende niveaus. Negen van onze collega s hebben een mastergraad piano. Zeven van de negen zijn, zoals Wolf, verkoopsadviseurs en twee zijn stemmers. Die laatste twee zijn vrij recent aangeworven en werden weerhouden uit een totaal van 35 kandidaten. De dames in kwestie waren de twee enigen met een masterdiploma. Zeker wanneer er moet gestemd worden voor een pianist van een hoog niveau, is de conservatoriumachtergrond een meerwaarde. Maar is het beroep van stemmer niet een duffe, dorre en alles behalve spannende bezigheid? Best mogelijk dat dit beroep nog steeds een weinig sexy imago geniet. Maar ik kan je verzekeren dat het een erg gevarieerd en uitermate boeiend beroep is. Ik zou zonder aarzelen masters piano aanraden meer interesse te tonen voor het beroep van stemmer. Tenminste voor zover men, naast de pianistieke kwaliteiten, over de andere nodige eigenschappen en talenten beschikt. Een goed gehoor is een evidentie, maar handigheid en behendigheid zijn even onmisbaar. Met de hand een oog aan een snaar maken of een plectrum steken bij een klavecimbel is niet vanzelfsprekend Technische belangstelling, kennis en vaardigheden zijn een andere vereiste: de machine piano mag met andere woorden voor een stemmer geen geheimen kennen. Ook geduld is onmisbaar, evenals de nodige sociale vaardigheden, zoals o.a. aanpassingsvermogen. Wanneer men te maken krijgt met concertpianisten is stressbestendigheid een must. Live en in een beperkt tijdsbestek moet een pianist zich bewijzen voor een alsmaar kritischer publiek, waardoor de pianist zijn druk of stress overbrengt op de piano en de pianostemmer. Om dit te illustreren, een toegegeven extreme situatie. Wij verzorgen de piano tijdens de Koningin Elisabethwedstrijd. Enkele jaren terug werd beslist dat gedurende het gehele concours iedere deelnemer op hetzelfde instrument moet spelen, op een instrument dat uiteraard op elk ogenblik perfect in orde is. Het gevolg is dat onze stemmer de gehele wedstrijd aanwezig is, elke deelnemer kent en volgt, en dus kan inspelen op zijn wensen en noden. Tijdens de finaleweek van het concours betekent dit: de ganse dag repeteren en s avonds 2 maal het verplichte werk, 2 solo-uitvoeringen en 2 concerti! En dit alles op één en dezelfde piano, die op elk ogenblik optimaal gestemd is. Het stoffige imago dat het beroep misschien nog heeft, is dus totaal onverdiend. Ik veronderstel dat u niet elke stemmer met om het even welke opdracht kan belasten? Vanzelfsprekend zijn opdrachten zoals de Elisabethwedstrijd voorbehouden voor de ervaren stemmers, de experten. Op de in totaal vijftien stemmers in het bedrijf tellen we grosso modo één derde experten, één derde seniors en een derde juniors. Voor de opleiding zorgen we zelf. In een eerste fase van zes maanden, die voor beide partijen fungeert als een echt ontdekkings- en aanlooptraject, komen de kandidaten elke zaterdag naar het bedrijf voor de cursus. Zij krijgen daarnaast bepaalde opdrachten en oefeningen die ze zelfstandig moeten uitvoeren. Wordt een kandidaat aangeworven, dan volgt voor hem of haar gedurende het volledige eerste jaar een opleidingstraject aan de hand van eenvoudige concrete opdrachten. Daarna is het aan de juniorstemmer om zich verder te ontplooien en te bekwamen. Maar het is hoe dan ook zo dat voor iedereen, wat ook de graad van ervaring en expertise is, opleiding een permanente bekommernis is. En wat met de vraag naar stemmers? Is er een markt voor? 17

18 De behoefte aan stemmers is zonder enige discussie groot, vooral in de categorie van de echte meesters van de techniek, waarmee we de experten bedoelen, de stemmers op concertniveau. Bovendien kampt ons land met een grote achterstand wat betreft het stemmen van piano s. In Nederland wordt een piano gemiddeld driemaal per jaar gestemd, in België niet één keer per jaar. Ik ben er persoonlijk van overtuigd dat het kunnen stemmen een eerste belangrijke en onmisbare etappe is in de opleiding tot instrumentenbouwer. Na het stemmen volgt het intoneren en reguleren, vervolgens de herstellingen, om tenslotte via de stap van de opleiding restauratie te komen tot het eigenlijke bouwen van instrumenten. Waarmee nogmaals wordt aangetoond dat de opleiding tot verschillende beroepsbestemmingen leidt. Fascinerende verhalen. Hopelijk kunnen zij sommige studenten inspireren. Maar u sprak ook van verkoopsadviseurs. Hoe rijmen we het fenomeen van de agressieve verkoper met een conservatoriumopleiding? Als we naar het buitenland kijken, begrijp ik uw bedenkingen en reserves. In de Verenigde Staten en in Nederland bv. weigert men zelfs pianisten voor dergelijke functies, want té soft. Bij ons is de aanpak totaal anders en hebben deze functies in de verste verte niets te maken met het beeld van de agressieve verkoper. Onze medewerkers worden dan ook niet vergoed in functie van hun verkoopresultaten. Bij ons geen commissies, wedstrijden of concurrentie tussen de verkopers. Ons uitgangspunt is in de eerste plaats dat onze adviseurs de koper die op zoek is naar een geschikt instrument deskundig bijstaan. Het is iemand die moet kunnen voordoen, tonen, zien, maar natuurlijk vooral moet laten horen hoe een bepaalde piano klinkt. De geloofwaardigheid van de adviseur, van de verkoper, daar komt het voor ons op aan: het advies van iemand die gedreven wordt door de passie, de interesse, de liefde voor het instrument. We hebben het tot nu toe gehad over kansen voor pianisten in uw bedrijf... Inderdaad. Maar het is evident dat er buiten piano s Maene nog heel wat andere mogelijkheden bestaan voor afgestudeerde pianisten: het onderwijs, musea, culturele huizen, professionele gezelschappen, concertorganisaties, de media en nog veel meer. Dus, ogen open en volgen hoe de markt evolueert. Ik stel vast dat de interesse voor privélessen, die onmiskenbaar sterk verwaterd was, duidelijk opnieuw aangroeit. De redenen? De geïnteresseerde particuliere, liefhebber pianostudent is ten eerste kritischer en kan zich minder vinden in de standaardoplossingen die bv. de muziekscholen bieden. Privélessen zijn bovendien flexibel: er is geen druk, de opleiding is op maat, men kiest zelf de leraar en de uurregeling. Bovendien, niet onbelangrijk, men hoeft zich niet te verplaatsen, met andere woorden: tijdwinst en comfort. Kortom, de mogelijkheden zijn er. Aan de pianist zeg ik: baseer je op je opleiding en op je eigen, specifieke talenten om een loopbaan te kiezen en uit te bouwen. Wolf, ik heb begrepen dat jij met dit alles perfect kan instemmen maar heb je zelf nog een persoonlijke noot toe te voegen? Vanuit mijn, weliswaar beperkte, ervaring wil ik aan jonge pianisten twee bedenkingen meegeven. In de eerste plaats: hoe je loopbaan zich ook ontwikkelt, blijf ten alle tijde piano spelen. En ten tweede, ontwikkel je loopbaan niet op een eenzijdige manier, maar combineer verschillende activiteiten. Ik geef het voorbeeld van een vroegere collega die nu lesgeeft, 18

19 daarnaast actief is in een ensemble voor oude muziek, piano s stemt en die tenslotte eigenaar is van enkele instrumenten die hij verhuurt. Heren, dank voor dit gesprek dat hopelijk een aantal studenten kan inspireren en hen kan voeden met ideeën, maar dat hen vooral moet sterken in de overtuiging om met enthousiasme en inzet hun studies verder te zetten. wolf leye Wolf is 26 jaar en recent afgestudeerd aan het Lemmens-instituut als master piano en bachelor orgel. Hij vervoegde in juli 2010 Piano s Maene als pianoconsultant en werd in augustus 2011 branch manager van de nieuwe vestiging van Maene in de Antwerpse regio. Naast zijn activiteit bij Piano s Maene musiceert Wolf solo als pianist, en met enkele vrienden waagt hij zich regelmatig aan zijn grote liefde, de kamermuziek. Af en toe geeft hij bovendien ook les en hij levert hiermee een duidelijke getuigenis van de door hem aangeraden polyvalentie. 19

20 20

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master drama

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master drama Academiejaar 2014/2015 Academische Bachelor en Master Drama drama Academische Bachelor en Master Drama DRAMA Kiezen voor de opleiding Drama aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is geen alledaagse

Nadere informatie

2014/2015. Koninklijk Conservatorium Antwerpen. specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans

2014/2015. Koninklijk Conservatorium Antwerpen. specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans Academiejaar 2014/2015 Koninklijk Conservatorium Antwerpen specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans Koninklijk Conservatorium Antwerpen specifieke lerarenopleiding muziek, drama, dans Wil je na

Nadere informatie

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master muziek. muziek

Academiejaar 2014/2015. Academische Bachelor en Master muziek. muziek Academiejaar 2014/2015 Academische Bachelor en Master muziek muziek Academische Bachelor en Master muziek muziek Kiezen voor de opleiding Muziek aan het Koninklijk Conservatorium Antwerpen is geen alledaagse

Nadere informatie

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE!

ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! ATHENEUM BRUSSEL, EEN SCHOOL MET EEN MISSIE EN VEEL PASSIE! In Atheneum Brussel gaat een heel specifieke onderwijswereld voor je open. Met lessen die het klaslokaal overstijgen, kleine leerlingengroepen,

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Mijnheer de voorzitter, Waarde collega s, Geachte genodigden, Dames en heren

Mevrouw de voorzitter, Mijnheer de voorzitter, Waarde collega s, Geachte genodigden, Dames en heren Speech 73 Roger/ Mark DW TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN INSTITUTIONELE HERVORMINGEN, HAVENS, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID EERSTESTEENLEGGING

Nadere informatie

PERSBERICHT. Kunst op maat van kleine kinderen in Dommelhof. Derde editie Babelut Festival: muziek en theater voor de allerkleinsten

PERSBERICHT. Kunst op maat van kleine kinderen in Dommelhof. Derde editie Babelut Festival: muziek en theater voor de allerkleinsten Neerpelt, 26 februari 2013 PERSBERICHT Kunst op maat van kleine kinderen in Dommelhof Derde editie Babelut Festival: muziek en theater voor de allerkleinsten Van woensdag 27 februari tot en met zondag

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Hogescholen en Universiteiten met een open blik

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2009-2010 Hogescholen en Universiteiten met een open blik Om elkaar te begrijpen, moet je elkaar kennen. Vanuit die gedachte organiseert het Prins Filipfonds een project dat uitwisseling en samenwerking

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HUMAN RESOURCE MANAGEMENT WORD EEN HR PROFESSIONAL DIE STRATEGISCH EN DUURZAAM KAN MEEDENKEN MET DE ORGANISATIE

FULL-TIME MASTER MASTER IN HUMAN RESOURCE MANAGEMENT WORD EEN HR PROFESSIONAL DIE STRATEGISCH EN DUURZAAM KAN MEEDENKEN MET DE ORGANISATIE FULL-TIME MASTER MASTER IN HUMAN RESOURCE MANAGEMENT WORD EEN HR PROFESSIONAL DIE STRATEGISCH EN DUURZAAM KAN MEEDENKEN MET DE ORGANISATIE CURRICULUM CREDITS HRM: introductie 3 E-Uitdagingen voor HRM 3

Nadere informatie

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat 08720 Artiest muziek 10-04-2008 08:37 Pagina 1 werkproces 1 1 2 3 4 5 6 Werken als muzikant Artiest Muziek Wat laat je zien? Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht Je zet ideeën om in concepten

Nadere informatie

R u i m t e l i j k Bewogen

R u i m t e l i j k Bewogen R u i m t e l i j k Bewogen Fascinatie Een ruimte is als een partner die ons uitdaagt tot actie, ons stimuleert tot dromen, ons in- spireert tot gedachten, gevoelens bij ons oproept, herinneringen naar

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2012

Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2012 Hogescholen en Universiteiten met een open blik Editie 2012 Om elkaar te begrijpen, moet je elkaar kennen. Vanuit die gedachte organiseert het Prins Filipfonds een project dat uitwisseling en samenwerking

Nadere informatie

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Verder studer e n Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Alles over bachelors en masters Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Beleidsdomein Onderwijs Vorming www.hogeronderwijsregister.be Awel,

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

SCHOOL OF ARTS - KONINKLIJK CONSERVATORIUM ANTWERPEN - AP HOGESCHOOL OPLEIDING MUZIEK. Afstudeerrichting Instrument/Zang: accordeon Bachelor 1

SCHOOL OF ARTS - KONINKLIJK CONSERVATORIUM ANTWERPEN - AP HOGESCHOOL OPLEIDING MUZIEK. Afstudeerrichting Instrument/Zang: accordeon Bachelor 1 Afstudeerrichting Instrument/Zang: accordeon Bachelor 1 Accordeon 1 60 570 630 21 Repertoire accordeon 1 0 90 90 3 Kamermuziek 1 30 60 90 3 Musiceerpraktijk 1 30 150 180 6 Vakgebied Algemene Muzikale Vorming

Nadere informatie

De specifieke lerarenopleiding

De specifieke lerarenopleiding geëngageerd onderzoekend communicatief talent ontwikkelend vakdeskundig leerling gericht samenwerkend De specifieke lerarenopleiding dynamisch leergierig master Jij bent... inspirerend creatief toekomstgericht

Nadere informatie

In de eerste lijn maakt Koor&Stem een onderscheid tussen drie doelgroepen: In de tweede lijn maakt Koor&Stem een onderscheid tussen twee doelgroepen:

In de eerste lijn maakt Koor&Stem een onderscheid tussen drie doelgroepen: In de tweede lijn maakt Koor&Stem een onderscheid tussen twee doelgroepen: 5. Doelgroepen In de eerste lijn maakt Koor&Stem een onderscheid tussen drie doelgroepen: Koren Zangers Geïnteresseerd publiek In de tweede lijn maakt Koor&Stem een onderscheid tussen twee doelgroepen:

Nadere informatie

SCHOOL OF ARTS - KONINKLIJK CONSERVATORIUM - AP HOGESCHOOL ANTWERPEN OPLEIDING MUZIEK 2015-2016

SCHOOL OF ARTS - KONINKLIJK CONSERVATORIUM - AP HOGESCHOOL ANTWERPEN OPLEIDING MUZIEK 2015-2016 SCHOOL OF ARTS - KONINKLIJK CONSERVATORIUM - AP HOGESCHOOL ANTWERPEN OPLEIDING MUZIEK 2015-2016 KEUZEPAKKET MUZIEK KLASSIEK Opleidingsonderdelen waarmee het keuzepakket kan samengesteld worden, mits toestemming

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit

Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit Openingstoespraak academiejaar 2008-2009 Bert HOOGEWIJS, algemeen directeur (25 september 2008) Om De Kwaliteit Mijnheer de minister Mijnheer de voorzitter en leden van de raad van bestuur en het bestuurscollege

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Artistiek-pedagogisch project dé Academie Ieper

Artistiek-pedagogisch project dé Academie Ieper Artistiek-pedagogisch project dé Academie Ieper A. Voorstelling 1. Situering van de academie in het dko-landschap De afdelingen beeldende kunst, muziek en woord behoren tot het groter geheel van dé Academie,

Nadere informatie

Persoonlijke coaching. 19 maart 2009. Welkom!

Persoonlijke coaching. 19 maart 2009. Welkom! Persoonlijke coaching als leervorm 19 maart 2009 Welkom! Ik wil, ik weet, ik kan... en toch doe ik het niet! 19 maart 2009 Welkom! Prestaties bekeken Prestatie = Potentieel - interferentie Ik als coach:

Nadere informatie

X P O A R T. Een educatief kunstenproject

X P O A R T. Een educatief kunstenproject X Een educatief kunstenproject Het educatief kunstenproject X ART wordt jaarlijks georganiseerd door de VZW Razor Reel in het kader van het Razor Reel Fantastic Film Festival (RRFFF) en heeft als doel

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek BRUSSEL t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook

Nadere informatie

Master in het vertalen

Master in het vertalen BRUSSEL t Master in het vertalen Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK

opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK Bij het begin van de jaren 70 zoeken enkele ouders een dagcentrum voor hun volwassen gehandicapt kind. Voordien was het bijna evident

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Maatschappelijke waardering door de ogen van de TTALIS leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Bevindingen uit de Teaching And Learning International Survey (TALIS) 2013 IN FOCUS Faculteit

Nadere informatie

AP-Hogeschool- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Wie is wie 2014-2015 1

AP-Hogeschool- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Wie is wie 2014-2015 1 AP-Hogeschool- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Wie is wie 2014-2015 1 WIE IS WIE Directie Hoofd School of Arts Freddy Marien Afspraken via Jodka Crabbe jodka.crabbe@ap.be 03 244 18 05 Departementssecretaris

Nadere informatie

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL)

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Dr An Vanderhelst I. Een korte inleiding en beschrijving van het project Het volgende rapport is een verslag

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR MUSICOLOGIE OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Monitor Tim Juwet Gemotiveerde keuze Waarom

Nadere informatie

WELKOM IN MUSART Welkom in Musart (voorheen gekend als Muziekhumaniora Kindsheid Jesu Hasselt) - een muziekopleiding die zich richt op jonge talentrijke musici in klassieke muziek, jazz en pop - die is

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Vrijdag 30 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Viering Koninklijke Harmonie Sint-Cecilia Tielrode Dames en heren Vandaag start de paasvakantie. Voor

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zitting 2008-2009 25 maart 2009 ONTWERP VAN DECREET betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zie: 2158 (2008-2009) Nr. 1: Ontwerp van decreet 5571 OND 2 AMENDEMENT Nr. 1 Artikel 7 In a), tweede

Nadere informatie

Werken bij VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het.

Werken bij VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het. Hoe ONDERSCHEIDEND kun jij zijn? Werken bij VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het. Hoe Krachtig kun jij zijn? VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het. In onze geïntegreerde aanpak staat teamwork

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek ANTWERPEN t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Master in de journalistiek De master in de journalistiek vormt kritische journalisten die klaar zijn voor de arbeidsmarkt. De weloverwogen

Nadere informatie

10 klimaatmaatregelen voor innovatie

10 klimaatmaatregelen voor innovatie 10 klimaatmaatregelen voor innovatie We hebben als overheid de ambitie om bij de te dragen in Vlaanderen als topregio. Vandaag leven we in een context van beperking. Van meer, met minder. En nóg meer met

Nadere informatie

Info en secretariaat:

Info en secretariaat: Info en secretariaat: Timotheus-Intuïtie vzw Jaak De Boeckstraat 73 bus 2 (DE KRING) 2170 Merksem Tel: 03 644.53.01 Fax: 03 644.05.51 E-mail: info@timotheus.org www.timotheus.org Wat is Timotheus? Als

Nadere informatie

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016

kunstliefde Utrechtse kunst &beeldende kunst ruimte voor Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 kunstliefde ruimte voor &beeldende kunst Utrechtse kunst Aanvulling en reactie op de Cultuurnota Gemeente Utrecht 2013-2016 Voorwoord; In de cultuurnota 2013-2016 geeft de commissie in haar advies aan

Nadere informatie

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten

3 academische bachelor- en masteropleidingen. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven. in de Beeldende Kunsten studiegebied studiegebied O P L E I D I N G E N I N A S S O C I A T I E K. U. L. 3 instellingen in de Associatie K.U.Leuven 3 academische bachelor- en masteropleidingen Sint-Lucas Beeldende Kunst Gent

Nadere informatie

AP- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Vademecum Gezondheidszorg en medische begeleiding 2015-2016 1

AP- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Vademecum Gezondheidszorg en medische begeleiding 2015-2016 1 AP- Koninklijk Conservatorium Antwerpen Vademecum Gezondheidszorg en medische begeleiding 2015-2016 1 Inhoudstafel 1. Gezondheidszorg en medische begeleiding 3 2. EHBO 3 3. Spoed 3 4. Kiné in huis 4 5.

Nadere informatie

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria:

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Regie Documentaire Weet in een door de student zelf gemaakte film al basaal te boeien

Nadere informatie

Werkboek. Wij werken samen. Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie. oktober - december 2015 Meridiaan College JAAR VAK

Werkboek. Wij werken samen. Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie. oktober - december 2015 Meridiaan College JAAR VAK oktober - december 2015 Meridiaan College NAAM JAAR VAK PROJECT TITEL KLAS Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie Werkboek Wij werken samen Wat gaan we doen? Het Meridiaan College

Nadere informatie

BRUSSEL t. Master in het tolken. Faculteit Letteren

BRUSSEL t. Master in het tolken. Faculteit Letteren BRUSSEL t Master in het tolken Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

Talentontwikkeling volgens het Kameroperahuis

Talentontwikkeling volgens het Kameroperahuis Talentontwikkeling volgens het Kameroperahuis Talentontwikkeling hoort thuis in de basis van een gezond cultureel landschap. Zonder voeding aan de basis bloedt de top dood. Het Kameroperahuis is van mening

Nadere informatie

ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT

ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT ARTISTIEKE ACTIES MET IMPACT TABO GOUDSWAARD @TaboGoudswaard SAMENLEVING KUNSTWERELD Trend: toenemende belangstelling van kunstenaars en organisaties/bedrijven om samen te werken. nieuwe kunstbeweging:

Nadere informatie

In goede handen. De Wording Unieke collectie historische piano s en klavecimbels

In goede handen. De Wording Unieke collectie historische piano s en klavecimbels De Wording Unieke collectie historische piano s en klavecimbels In goede handen Een consolepiano en een vleugel uit 1835 van Pape, wiens instrumenten het mechaniek boven de snaren hadden en de met metaal

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

Titel Communities online en offline: casus Roots2Share

Titel Communities online en offline: casus Roots2Share Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Communities online en offline: casus Roots2Share Probleemomgeving Roots2Share is een internationaal samenwerkingsverband van twee Nederlandse musea (Museum Volkenkunde

Nadere informatie

Cultuurplan basisschool De Regenboog

Cultuurplan basisschool De Regenboog Cultuurplan basisschool De Regenboog (2015-2016) Dukdalf 28 3961 LA Wijk bij Duurstede 1 Dit beleidsplan omvat de volgende punten: Wat is onze visie op cultuur? Wat willen we dit jaar veranderen? Hoe pakken

Nadere informatie

Interview met minister Joke Schauvliege

Interview met minister Joke Schauvliege Interview met minister Joke Schauvliege over de rol en de toekomst van etnisch-culturele federaties in Vlaanderen. Dertien etnisch-cultureel diverse federaties zijn erkend binnen het sociaalcultureel werk.

Nadere informatie

Voorwoord. Bernt Schneiders Burgemeester van Heemskerk.

Voorwoord. Bernt Schneiders Burgemeester van Heemskerk. Voorwoord Heemskerk is een veelzijdige gemeente. Soms is het stedelijk, dan weer dorps. Er is veel natuur en anderzijds de staalindustrie. Ook op het gebied van cultuur is Heemskerk veelzijdig. In de openbare

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst HOGER INSTITUUT VOOR WIJSBEGEERTE Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst Combineer filosofie met een andere opleiding (rechten, sociologie, psychologie, geschiedenis ) Beste (toekomstige)

Nadere informatie

PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE

PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE PROFESSIONAL LEARNING COMMUNITIES IN ACTIE VELON Congres, Papendal, Arnhem, 26 & 27 maart 2015 Lysbeth Jans, Wim Lauwers, Lode Vermeersch, Katrien Goossens, Leen Alaerts, Koen Crul LERARENOPLEIDINGEN Leerkracht

Nadere informatie

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert.

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Onze missie Waar wij voor staan Door het versterken van de signatuur van de Maastrichtse mode- en designsector in combinatie met de sterke reputatie

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers

EtuConsult. cursus Cultuur en Creativiteit. Voor pedagogisch medewerkers EtuConsult cursus Cultuur en Creativiteit in de BSO Voor pedagogisch medewerkers Cultuureducatie is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen. Daarom bieden steeds meer bso s culturele activiteiten

Nadere informatie

Nieuwsbrief editie 4. April/Mei 2012

Nieuwsbrief editie 4. April/Mei 2012 Nieuwsbrief editie 4 April/Mei 2012 Inleiding Deze nieuwsbrief heeft als thema: Beweging. Een actueel thema, waarmee ik de afgelopen periode weer regelmatig ben geconfronteerd. Mijn column met als titel:

Nadere informatie

Junior College EEN INITIATIEF VAN

Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College EEN INITIATIEF VAN Junior College is een initiatief van de KU Leuven en KU Leuven Kulak om wetenschap op hoog niveau tot in de klas te brengen. Modules rond wiskunde, geschiedenis en taal

Nadere informatie

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE Behaal een academisch diploma. Ontwikkel uw loopbaan als gerontoloog U bent nu net afgestudeerde bachelor of enige tijd werkzaam als zorgverstrekker in een ziekenhuis,

Nadere informatie

Beleidsplan 2013-2017

Beleidsplan 2013-2017 Voorwoord Deventer is trots op de veelkleurige, multiculturele samenstelling van haar inwoners. Al eeuwen lang onderhoudt Deventer, als Hanzestad contacten met vele landen en culturen over heel de wereld.

Nadere informatie

Volharding Durven Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Volharding Durven Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen HOGER onderwijs Strategie uitwerken Doen Volharding Durven Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Duurzame economie Europa en het Gewest investeren in uw toekomst Europese Unie Europees Fonds voor Regionale

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

Culture market. 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie

Culture market. 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie Culture market 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie INHOUD 19.02.2014 presentatie inhoud deelneming organisatie BRUSSELS CREATIVE FORUM : een project voor Brussel presentatie CULTUREEL BORRELEN IN BRUSSEL

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.wico.be www.shn.wico.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Persoonlijke Effectiviteit De cursus Persoonlijke Effectiviteit duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Naam: Klas: Inleiding Dit is jouw persoonlijke CKV-portfolio, waarmee je het onderdeel CKV in het derde en vierde leerjaar afrondt. CKV is een wettelijk verplicht

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

DOSSIER MEDIA www.concoursbreughel.be

DOSSIER MEDIA www.concoursbreughel.be Onder de auspiciën van de Commissie Muziek van de Rotary Club de Bruxelles Met de steun van PIANOS HANLET MUZIEKWEDSTRIJD BREUGHEL Sessie 2015 PIANO www.xavierswolfs.com DOSSIER MEDIA www.concoursbreughel.be

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren

Lééf je dag. Prikkelende workshops om samen te leren Lééf je dag Prikkelende workshops om samen te leren Vier je dag, vier het moment Wilt u een personeelsbijeenkomst organiseren waarbij u ontspanning combineert met leren? Kies dan voor de workshops van

Nadere informatie

De onweerstaanbare verleiding om van kunst te genieten

De onweerstaanbare verleiding om van kunst te genieten OPEN ACADEMIE LINGEWAARD De onweerstaanbare verleiding om van kunst te genieten Kunst en cultuur zijn essentieel om ons staande te houden BEELDENDE KUNST THEATER FOTO/VIDEO D A N S M U Z I E K Lingewaard,

Nadere informatie

Positief denken & doen

Positief denken & doen Positief denken & doen Inspirerende en motiverende workshop Geert Hermans We stellen elkaar voor Wie ben ik? Wat wil ik? Wat heb ik echt nodig? Welke doelen heb ik in mijn leven? Wat ben ik? (pessimist,

Nadere informatie

Music Direction. Maak jouw droom voor je vereniging realiteit. Zaterdag 15 februari 2014. Inhoud

Music Direction. Maak jouw droom voor je vereniging realiteit. Zaterdag 15 februari 2014. Inhoud Music Direction Leiderschaptrainingen en coaching voor dirigenten, besturen en musici. Maak jouw droom voor je vereniging realiteit. Zaterdag 15 februari 2014 Nederland kent een prachtige cultuur als het

Nadere informatie

Gandhitraining. Ongekende effecten in de praktijk

Gandhitraining. Ongekende effecten in de praktijk Gandhitraining Ongekende effecten in de praktijk Van persoonlijk naar inspirerend leiderschap Wil je jouw persoonlijke leiderschap verdiepen tot inspirerend leiderschap; je ambities vormgeven en anderen

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Officiële Opening Studio Alijn - Gent Mijnheer de burgemeester, meneer de schepen, Dames en heren,

Nadere informatie

Proefhoofdstuk Gitaar. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. info@centrumvoorafstandsonderwijs.

Proefhoofdstuk Gitaar. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. www.centrumvoorafstandsonderwijs.be. info@centrumvoorafstandsonderwijs. Proefhoofdstuk Gitaar Kom je cursus inkijken: Antwerpen, Frankrijklei 127, 2000 Gent, Oude Brusselseweg 125, 9050 Hasselt, Simpernelstraat 27, 3511 Brussel, Timmerhoutkaai 4, 1000 +32 3 292 33 30 Maak

Nadere informatie

ADVIES Deeltijds kunstonderwijs

ADVIES Deeltijds kunstonderwijs ADVIES Deeltijds kunstonderwijs Op vrijdag 4 maart 2011 keurde de Vlaamse Regering Kunst verandert! goed, een conceptnota rond de inhoudelijke vernieuwing van het deeltijds kunstonderwijs (DKO). De Vlaamse

Nadere informatie

Master in de seksuologie

Master in de seksuologie Master in de seksuologie Faculteit Geneeskunde Kiezen voor de opleiding seksuologie De seksuologie is een erg jonge wetenschap amper iets meer dan een eeuw oud, waarvan de ontwikkeling lang heeft geleden

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

Onderwijs-seminar. De Leraar van de Toekomst. Bestaat De leraar van De Toekomst wel?

Onderwijs-seminar. De Leraar van de Toekomst. Bestaat De leraar van De Toekomst wel? Onderwijs-seminar De Leraar van de Toekomst Bestaat De leraar van De Toekomst wel? Even voorstellen Anne Looijenga, directeur Centrum voor Ontwikkeling Katholieke Pabo Zwolle En jullie zijn.? 2 De of een

Nadere informatie

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals

www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals www.ludenstraining.nl Trainingen voor Young Professionals Rendement van talent Porties VAN GOED NAAR Ludens Talentontwikkeling is een jong trainingsbureau met veel ervaring. Wij zijn gespecialiseerd in

Nadere informatie

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Werken in de culturele sector 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Luc Delrue Opleiding: Communicatiewetenschappen (E)MBA Strategisch Management: Specialiteit: structureren en positioneren van een organisatie

Nadere informatie

Stichting Jumpstart Jr. Muziekinstrumentenfonds 2012 2016

Stichting Jumpstart Jr. Muziekinstrumentenfonds 2012 2016 Stichting Jumpstart Jr. Muziekinstrumentenfonds 2012 2016 Inhoudsopgave Doel en focus Instrumenten strategie aanschaf barokke setup onderhoud en taxatie aankoopplan Musici gewenst resultaat talenten 2011

Nadere informatie

BIJLAGE. Vlaamse Gemeenschapscommissie Collegebesluit nr. 20152016-0442 25-03-2016. Bijlage nr. 1

BIJLAGE. Vlaamse Gemeenschapscommissie Collegebesluit nr. 20152016-0442 25-03-2016. Bijlage nr. 1 Vlaamse Gemeenschapscommissie Collegebesluit nr. 20152016-0442 25-03-2016 BIJLAGE Bijlage nr. 1 Begrippenkader bij het collegebesluit nr. 20152016-0442 van 25 maart 2016 houdende de uitvoering van de verordening

Nadere informatie

Academiejaar 2014/2015. bachelor. ergotherapie. ergotherapie. Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen

Academiejaar 2014/2015. bachelor. ergotherapie. ergotherapie. Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen Academiejaar 2014/2015 bachelor ergotherapie ergotherapie Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen Bachelor ergotherapie ergotherapie Je ideale opleiding kiezen uit het ruime aanbod aan onze hogeschool is

Nadere informatie

STARTDOCUMENT TBV TOELATING PRAKTISCHE INFORMATIE PRAKTISCH

STARTDOCUMENT TBV TOELATING PRAKTISCHE INFORMATIE PRAKTISCH PRAKTISCH STARTDOCUMENT TBV TOELATING PRAKTISCHE INFORMATIE deadline toelating 10 november 2016. toelatingsgesprekken vanaf half november, begin december. start 19 januari 2017. tweejarige parttime opleiding.

Nadere informatie