Educatief dossier. Radio Cordillera. van de Filipijnse boer? Hoe ver reikt de stem. 8 inhoudsopgave

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Educatief dossier. Radio Cordillera. van de Filipijnse boer? Hoe ver reikt de stem. 8 inhoudsopgave"

Transcriptie

1 Educatief dossier Radio Cordillera Hoe ver reikt de stem van de Filipijnse boer? 1

2 Inhoud INLEIDING 4 DEEL 1. Geografische situering van de Cordillera en de Filipijnen 5 DEEL 2. Belangrijkste uitdagingen voor boeren in de Cordillera anno Mijnbouw Grondbezit Groene revolutie Klimaatverandering Schending van mensenrechten Vrijhandel 23 DEEL 3. Het werk van Solidagro, de Provincie Oost-Vlaanderen 25 en hun partners in de Cordillera DEEL 4. Werkvormen Dilemmaspel Stellingenspel Filosoferen over grond Tips voor nabespreking Kookwedstrijd met Filipijnse ingrediënten 32 Bijlagen 33 Bijlage 1: Rollen van het dilemmaspel 33 Bijlage 2: Stellingen 51 Bijlage 3: Tekst over landgebruik en inheemse volkeren 55 Bijlage 4: De recepten 57 Bijlage 5: Tekst liedje uit de reportage 60

3 Beste leerkracht, Als gedeputeerde bevoegd voor ontwikkelingssamenwerking vind ik internationale solidariteit zeer belangrijk. Internationale Solidariteit gaat over het zich betrokken voelen bij het leven van mensen elders in de wereld. Maar solidariteit kan pas groeien als we de anderen leren kennen, als we beseffen dat we op één aarde leven, waar we samen verantwoordelijk voor zijn. Noord en Zuid zijn met elkaar verbonden. Denken we maar aan de migranten die hun land verlaten om elders hun kans te wagen, of aan de oorzaken en gevolgen van de klimaatverandering. Fabrieken sluiten hier en gaan produceren in lage loonlanden, waar het recht om zich in een vakbond te verenigen beknot wordt. Hier worden mensen werkloos. In de Filipijnen werken we samen met Solidagro en het Center for Development Programs in the Cordillera (CDPC). Onze partners werken aan een samenleving waarin iedereen meetelt en waarin zorgzaam omgesprongen wordt met het milieu. Zij vormen samen een sociale beweging die opkomt voor duurzame verandering. De steun van organisaties en mensen uit het Noorden is voor hen zeer belangrijk. Het gaat niet alleen om de financiële steun maar vooral ook om het zich gesteund voelen. Ik hoop dat deze brochure jullie kan boeien en dat jullie net als ik veel respect kunnen voelen voor de inzet van onze Filipijnse partners. Eddy Couckuyt Gedeputeerde ontwikkelingssamenwerking Daarom is het belangrijk dat we wereldwijd blijven werken aan de realisatie van de universele rechten van de mens en aan de millenniumdoelstellingen. Ook het provinciebestuur van Oost- Vlaanderen wil haar steentje bijdragen. Wij hebben sinds 1994 duurzame partnerschappen met organisaties in Ecuador, Rwanda en de Filipijnen. Wij ondersteunen projecten in het Zuiden waarvoor Oost-Vlamingen zich inzetten. Wij werken in scholen, jeugdorganisaties en gemeenten met educatieve projecten Mondiale Vorming. Kortom, wij willen van Oost-Vlaanderen een solidaire provincie maken! En we willen dat graag doen samen met anderen. 3

4 Inleiding Radio Sagada is een lokale radio uit de Filipijnse Cordillera-regio. Hij kwam er op initiatief van ngo s en de lokale volksbeweging. De radio wil een stem geven aan gewone mensen uit de streek: boeren, vrouwengroepen, ngo s, studenten Documentairemaker Roel Nollet en Sofie Verstraeten van de ngo Solidagro reisden met deze gemeenschapsradio mee om de documentaire Radio Cordillera te maken. Ze werkten hiervoor samen met CDPC (centrum voor ontwikkelingsprojecten in de Cordillera), de lokale partner van Solidagro, en kregen de steun van de Provincie Oost- Vlaanderen. De twee trokken langs afgelegen dorpen op zoek naar sterke, harde en hoopvolle boerenverhalen achter de projecten van Solidagro en de Provincie Oost- Vlaanderen. Niet enkel de problemen waar boeren ginds mee kampen worden in beeld gebracht, maar je leert ook hoe ze samen met de partnerorganisaties werken aan concrete oplossingen. Zo wordt ook duidelijk hoe belangrijk boerenorganisaties zijn. In deze brochure krijg je meer informatie over de grote uitdagingen waarmee boeren in de Cordillera worden geconfronteerd. Omdat deze regio voor veel mensen waarschijnlijk een onbekend gebied is, start deze brochure met een situering van de Cordillera. Je kan deze situering ook altijd gebruiken als start van een Cordillerales of - avond. In het tweede deel worden zes uitdagingen van de boeren in de Cordillera geschetst: mijnbouw, grondbezit, groene revolutie, klimaatverandering, schending van de mensenrechten en vrijhandel. Bij elke uitdaging krijg je een situering, de verwijzing naar de filmfragmenten die over dit thema gaan en een uitgebreide infofiche. Dit gedeelte kan ook achtergrondinfo bieden bij de verschillende werkvormen. In deel drie krijg je uitleg over het werk van de partnerorganisaties van de Provincie Oost-Vlaanderen en Bevrijde Wereld in de Cordillera. Het vierde deel verzamelt de verschillende werkvormen. Bij elk aanbod wordt de duur aangeduid. Zo kan je zelf een eigen Cordillerales of -avond uitbouwen aan de hand van de korte of lange versie van de reportage Radio Cordillera. Welke versie je best gebruikt, wordt ook aangegeven bij de werkvorm. Het spelmateriaal vind je in bijlage. Dit dossier is zowel geschikt voor leerlingen uit het secundair onderwijs als volwassenen. Je kunt ermee aan de slag in een klaslokaal of een educatieve vereniging voor volwassenen. Als je dit dossier gebruikt in de derde graad van het secundair onderwijs, kan je werken aan de volgende vakoverschrijdende eindtermen: Uit context 4 (omgeving en duurzame ontwikkeling): De leerlingen zoeken naar duurzame oplossingen om de lokale en globale leefomgeving te beïnvloeden en te verbeteren. Uit context 6 (de socio-economische samenleving): De leerlingen toetsen de eigen opvatting aan de verschillende opvattingen over welzijn en de verdeling van welvaart. De leerlingen zetten zich in voor de verbetering van het welzijn en de welvaart in de wereld. De leerlingen geven kenmerken, mogelijke oorzaken en gevolgen van armoede aan. 4

5 deel 1 Geografische situering van de Cordillera en de Filipijnen º 15 minuten Benodigdheden: wereldkaart Aan de hand van de inleidende vragen, de tekst en de landfiche over de Cordillera kan je samen met de leerlingen of deelnemers de Cordillera en de Filipijnen situeren in de wereld. Inleidende vragen aan de hand van een wereldkaart: Waar vind je de Filipijnen? Eens je de Filipijnen gevonden hebt op de wereldkaart, weet je dan ook waar de Cordillera gelegen is? Situering van de Cordillera De Cordillera is een bergstreek in het noorden van de Filipijnen, even groot als Vlaanderen, met voornamelijk rijst- en groenteproductie. De bergen van de Cordillera zijn zeer rijk aan ertsen en mineralen en voeden 6 grote waterstelsels op Luzon, het meest noordelijke eiland van de Filipijnen. Sinds de 20ste eeuw worden grote mijnbedrijven aangetrokken door deze rijke ondergrond. Hierdoor zijn veel problemen ontstaan. Boeren verliezen hun grond, rivieren worden vervuild. De bouw van grote dammen, ontbossing en de algemene klimaatverandering veroorzaken grote problemen. De jaarlijkse tropische stormen worden steeds gevaarlijker, droogtes duren langer en seizoenen zijn onvoorspelbaar geworden. De inheemse volkeren in de Cordillera, de Igorot (= volk uit de bergen) beschouwen het hoogland van de Cordillera als hun voorouderlijk domein. Hun leven is erg verbonden met het land. Eeuwenlang hanteerden ze het eenvoudige principe dat het land en de grond in goede staat moeten doorgegeven worden aan de volgende generaties. Ze gebruikten de grond lange tijd op collectieve basis en kenden geen eigendomstitels. Ze hebben een rijke traditie van duurzaam gebruik van natuurlijke rijkdom en legden bijvoorbeeld de zeer bekende rijstterrassen van Banaue aan (bekend als het 8ste wereldwonder) waarop al eeuwenlang inheemse rijstvariëteiten worden geteeld. Google deze naam maar eens om te zien hoe mooi dit is! De Cordilleraregio is door haar iets koeler klimaat lang de rijst- en groenteschuur van het land geweest. Maar daarin is langzamerhand verandering gekomen. De voorouderlijke gronden van de Igorot worden nu bedreigd, hetgeen de voedselzekerheid van de bevolking in de Cordillera in gevaar brengt. 5

6 Oppervlakte: km 2 (de grootte van Vlaanderen) 6 provincies en één stad: Baguio City Natuurlijke rijkdommen: enorme goud- en kopervoorraden, zilver en kobalt Minder dan de helft van de regio is nog bedekt met wouden Watervoorziening voor 6 belangrijke rivieren voor het grote noordelijke eiland Luzon Baguio City De bevolking 1,7 miljoen inwoners Bijna 1/5 leeft in Baguio City 3/4 behoren tot de Igorot, de inheemse groepen in de Cordillera. Zij zijn onderverdeeld in volgende groepen: Apayao of Isneg, Tinggian, Kalinga, Bontoc, Kankanaey, Ibaloy, Ifugao en Bago Inkomen 70% van de Filipijnse bevolking leeft onder de armoedegrens. De meeste van hen zijn boeren. Belangrijkste bron van inkomsten is landbouw (rijst en groenten) Levensduurte voor een familie van 6: 1022 pesos per week. Het gemiddelde wekelijkse inkomen per familie: 446 pesos Officieel minimumloon in de Cordillera (verschilt lichtjes van regio tot regio): 237 pesos in de industrie en diensten, 224 pesos in de landbouw (54 pesos = ongeveer 1 euro) Nuttige bronnen met meer info over de Filipijnen: Wist je dat? de vlag van de Filipijnen iets zegt over de indeling van het land? De vlag symboliseert de ziel van de Filipino en de liefde voor het vaderland. Het rode deel staat voor vaderlandsliefde. De witte driehoek symboliseert gelijkheid. De drie sterren in de uithoeken van de driehoek staan voor Luzon, de centrale eilandengroep Visayas en het eiland Mindanao in het zuiden. De zon en de acht stralen staan voor de provincies die als eerste de wapens tegen de Spanjaarden opnamen. Wikipedia geeft ook degelijke links naar diverse websites van de Filipijnse overheid Hier vind je goede verklaringen van de volksorganisaties en ngo s over de laatste mijnramp in de Cordillera in november 2012, toen één van de dammen die de mijnafval tegenhoudt, barstte. Op deze site vind je meer info over de voedselzekerheidsprojecten (en andere) en ook links naar videofragmenten uit het Oost-Vlaamse tv-journaal over het werk van CDPC, de partner van Solidagro en de Provincie Oost-Vlaanderen in de Cordillera. 6

7 deel 2 Belangrijkste uitdagingen voor boeren in de Cordillera anno Mijnbouw 2. Grondbezit 3. Groene revolutie 4. Klimaatverandering 5. Schending van de mensenrechten 6. Vrijhandel 7

8 Uitdaging 1. Mijnbouw We zijn tegen de mijnbouw, want we weten dat onze velden dan verwoest worden. Eddy Dumalig Uitspraak uit de reportage Situering van de uitdaging mijnbouw De bergen in de Cordillera zitten vol met koper, goud en zilver. Dat trekt grote buitenlandse mijnbouwbedrijven aan. De overheid, de grootste landeigenaar, leent de grond liever uit aan deze bedrijven dan aan de boeren. Sommige plaatsen zijn gepatenteerde mijnbouwgebieden. Dat betekent dat de grond op elk moment in beslag kan worden genomen. In de Cordillera doen heel veel boeren als bijverdienste al jaren aan kleinschalige mijnbouw. Normaal doen ze dat in kleine tunnels en overleggen ze in de gemeenschap hoe de opbrengst verdeeld wordt. Ngo s als CDPC ondersteunen de gemeenschappen om deze kleinschalige mijnbouw zo milieuvriendelijk mogelijk aan te pakken, zonder chemicaliën. Maar op sommige plekken, zoals in Mainit, beloven buitenlandse ondernemingen grof geld en materieel aan de boeren en wordt de hele berg, en dus ook veel landbouwgrond, afgegraven. Hoe wordt de uitdaging mijnbouw in de reportage ter sprake gebracht? Filmfragment 1 (39:30-42:35) Een boer uit Mainit werkt als bijverdienste in een kleine mijn: Het is niet de overheid die hier komt kopen. Nochtans zouden we dat wel willen, zodat niet alles naar het buitenland zou gaan. De prijs is laag omdat alles nog moet getransporteerd worden. Soms krijgen we 3 euro voor een zak ertsen, soms minder. Dat hangt af van het gewicht. Ze zeggen dat de zakken naar China gaan. ( ) De mijnbouw gebeurt vaak op vruchtbare plaatsen waar vroeger gewassen groeiden. Zo gaat volgens Méring Dazon, activiste bij mensenrechtenorganisatie CPA, kostbare landbouwgrond verloren: De boeren hebben zich laten overhalen door kapitalisten om hun dorp te laten ontginnen. De meerderheid is daar tegen, maar de bedrijven kopen hen om met geld en materiaal. Ze zetten zelfs het leger in om de mensen bang te maken. Wie zich verzet of te veel vragen stelt, wordt bestempeld als rebel, communist of landverrader. Met de opbrengst van foto: TFDP 8 8 8

9 8 de mijn kopen de boeren goedkope geïmporteerde rijst. Hun eigen rijstvelden liggen er ondertussen verwaarloosd bij. De chemicaliën die ze gebruiken voor de mijnbouw, dumpen ze in de rivier. Filmfragment 2 (42:50-44:33) Hilda, boerin uit Bontoc, heeft een rijstveld vlak naast de Chicorivier: Onze irrigatie komt van de rivier. De rivier is wel vervuild, maar we kunnen niet anders dan dit water gebruiken. Het is de enige bron van water voor onze rijstvelden. ( ) Het winstbejag van sommigen zorgt voor gigantische problemen voor alle boerengemeenschappen langs de rivier. INFOFICHE van de uitdaging MIJNBOUW Mijnbouw op grote schaal startte in de Cordillera in 1903, door de Amerikaanse kolonisator. Tot dan toe waren er kleinschalige mijnen voor eigen gebruik in de inheemse gemeenschappen. In 1995 stemde het Filipijnse parlement de Mining Act. Voortaan konden buitenlandse mijnbouwondernemingen patenten nemen op delen van het land waar de ondergrond rijk is aan mineralen (vooral goud, koper, nikkel, chroom en magnesium). De bedrijven kregen de toestemming om de gemeenschappen die op het land woonden te onteigenen, zonder veel verplichtingen. Van vergoedingen via belastingen is er nauwelijks sprake, aangezien die zeer laag zijn voor mijnbedrijven. Voor goud bijvoorbeeld, bedraagt de ontginningstaks maximum 2%. In de Cordillera vroegen en kregen mijnbouwbedrijven uit de hele wereld massaal patenten. De bodem is hier erg rijk aan goud en koper. De oppervlakten van bijna hele provincies werden gepatenteerd. Cijfers van midden 2012 tonen aan dat de Filipijnse overheid voor datzelfde jaar meer dan 700 mijnactiviteiten, verspreid over het hele land, goedkeurde. Dit betreft 1,14 miljoen hectare land. In het jaarrapport 2012 van CDPC, de koepelorganisatie van verschillende ngo s, is sprake van nieuwe agressieve mijnuitbatingen of exploraties, meestal door multinationale ondernemingen afkomstig uit de VS, Canada, het Verenigd Koninkrijk, Australië, Japan en China. Zij sluiten partnerschappen af met grote lokale zakenlui die ingezet worden om bij de overheid te bemiddelen. Er zijn verschillende soorten grootschalige mijnbouwtech nieken, de 2 belangrijkste zijn: Ondergrondse mijnbouw: Vergelijkbaar met de steenkoolmijnen in België. Er worden tunnels gegraven van waaruit de ontginning start. Proefboringen en ondergrondse mijnbouw veroorzaken landverzakkingen en verstoren de ondergrondse waterhuishouding. Bovengrondse bulkmijnbouw: Met bulldozers wordt de hele berg afgegraven. Op die manier blijft er letterlijk niets over van het gebied. Deze techniek wordt meer en meer toegepast omdat de ondergrondse mijnbouw moeilijker en duurder is. Voor het filteren van het goud, zilver en koper uit het erts worden chemicaliën zoals cyanide en kwik gebruikt. Na het proces worden deze opgehoopt in grote afvalmeren. Op lange termijn maakt mijnbouw het gebied onbewoonbaar. Actieve mijnbouwbedrijven tasten de vruchtbaarheid van het land op verschillende manieren aan: Grootschalige mijnbouw verwoest in vele gevallen de bergen tot er niets meer van over blijft: geen vegetatie meer, geen gemeenschappen meer De irrigatiesystemen in het berggebied die eeuwenlang geleden opgebouwd zijn, functioneren slechter aangezien het niveau van het water in de bodem wordt verstoord. De enorm vervuilende productie met gebruik van cyanide en andere chemicaliën, vormt een enorm risico voor het milieu. Actieve mijnbouwondernemingen in de Cordillera zijn o.a.: Newmont Mining Company, Philex Mining Company, Atok-Big Wedge Mining Company, Gold Creek Mining Corporation, Ucab Mining Company, Itogon-Suyoc Resources Inc., Josep Rice et al. en Queensbury Mining and Development Corporation. 9 8

10 Wat doet CDPC, de partnerorganisatie van Bevrijde Wereld en van de provincie Oost-Vlaanderen, aan deze negatieve gevolgen van de grootschalige mijnbouw? CDPC verzamelt informatie rond bestaande grootschalige mijnen en hun invloed op de gemeenschappen en het milieu. Deze informatie wordt besproken met de volksorganisaties en binnen netwerken verspreid. Zo kunnen er gerichte acties op touw gezet worden. Door mediacampagnes wordt het brede publiek op de hoogte gebracht. De onderzoeksresultaten vormen ook een goede basis voor het lobbywerk bij de lokale overheden. Door onderhandelingen slaagde CDPC erin om een formele toezegging te verkrijgen van het provinciebestuur van Mountain Province om grootschalige mijnbouw van haar grondgebied te bannen. Mountain Province is één van de 6 provincies van de Cordillera. Verschillende plaatselijke besturen zijn hierin gevolgd, zoals de stad Tabuk in de provincie Kalinga. Daarnaast steunt CDPC, met hulp van Solidagro en de provincie Oost-Vlaanderen, de gemeenschappen om de kleinschalige mijnbouw zo milieu vriendelijk mogelijk aan te pakken, zonder gebruik van chemicaliën. Dit soort mijnbouw wordt sinds generaties gedaan als bijverdienste. Dat gebeurt in overleg met de gemeenschap die beslist hoeveel ontgonnen wordt en waarvoor de opbrengst zal gebruikt worden. 10 8

11 Uitdaging 2. Grondbezit We kunnen niet anders dan het land van de rijke boeren bewerken en een deel van de oogst afgeven. Want anders hebben we geen eten. Eddy Dumalig Uitspraak uit de reportage Situering van de uitdaging grondbezit De grootgrondbezitters hebben de controle over de velden, de bedrijven, de economie en de politiek. Slechts 1 op de 7 boeren in de Filipijnen bezit zelf land. Het systeem van grootgrondbezit werd ingevoerd door de Spaanse kolonisatoren die grote hacienda s maakten en met de lokale vooraanstaanden gingen samenwerken om het land te bewerken en het onder hen te verdelen. Zo ontstond de situatie dat sinds de onafhankelijkheid (1946) een 22-tal families alle macht in handen hebben, zowel op economisch als op politiek vlak. Gekende namen zijn: Cojuangco, Aquino, Arroyo De grond in de Cordillera wordt vooral ingenomen door grote mijnontginningsbedrijven. De helft van de grond heeft er een hellingsgraad van meer dan 50%. Dit maakt het land minder geschikt voor grootschalige landbouw en veeteelt. Landeigendom is reeds lang een conflict tussen de nationale overheid en de inheemse bevolking. De overheid promoot de ontginning van de natuurlijke rijkdommen ten koste van haar inheemse bevolking. Hoe wordt de uitdaging grondbezit in de reportage ter sprake gebracht? Filmfragment 1 (09:53-10:32) Ook als er militairen in de buurt zijn, moet Eddie Dumalig, boer uit Amatuagan, naar zijn veld. Zoals de meeste boeren in de Filipijnse Cordillera bewerkt hij het veld van iemand anders en moet hij een deel van de oogst afgeven aan de eigenaar. We kunnen niet anders dan het land van rijke boeren bewerken. Want anders hebben we geen eten. Ik werk op het veld van mijn oom. Ik bewerk en onderhoud het. Filmfragment 2 (10:32-11:01) Ben Solang, CDPC: De landeigenaars hebben de controle over de velden, de economie, de bedrijven en de politiek. Dat is één van de redenen waarom het landhervormingsplan van de overheid nooit gelukt is. Eigenlijk zijn ze er nooit echt mee begonnen. De grootste landeigenaar in de Cordillera is de overheid zelf, maar die leent de grond liever uit aan grote buitenlandse mijnbouwbedrijven dan aan de boeren. Zo is de provincie Abra gepatenteerd mijngebied. Dat betekent dat de grond op elk moment in beslag kan worden genomen. Vele boeren zijn dus bang om hun grond te verliezen. 11 8

12 INFOFICHE van de uitdaging grondbezit Wist je dat? de traditionele inheemse bevolking geen grondbezit kent? De lokale inwoners in de Cordillera krijgen grond in bruikleen en moeten de grond in goede staat aan de volgende generaties doorgeven. Historische schets 1590 tot 1898 Spaanse overheersing ontbossing De Filipijnen waren ruim 300 jaar lang een Spaanse kolonie. Handelaars voerden runderen in waarvoor ze graasland nodig hadden. Hiervoor werden grote stukken tropisch woud afgebrand. De houtindustrie kwam toen ook op gang. Zo bleef op het einde van de 19de eeuw nog maar 70% van de bossen over Amerikaanse periode naar een exportgerichte economie Aan het eind van de Spaans-Amerikaanse oorlog, in 1898, kwamen de Filipijnen in Amerikaanse handen. In juli 1901 werd het militair bewind van de Amerikanen beëindigd en werd een burgerregering geïnstalleerd. Suiker en hennep werden naar de Verenigde Staten geëxporteerd, een voorbode van multinationals die er later mee voor zorgden dat de Filipijnse economie zich op het buitenland richtte nu De Filipijnen zijn onafhankelijk buitenlandse investeerders multinationals en landconversie Op 4 juli 1946 werd de Amerikaanse vlag gestreken en de Filipijnse gehesen. De Filipijnen worden onafhankelijk. Het regeringsmodel werd naar Amerikaans voorbeeld opgezet, met een centrale rol voor de president. Verder werd er belastingsvrije handel geregeld tussen beide landen en werd een wet aangenomen die in militaire bijstand aan de Filipijnen voorzag. De eerste Filipijnse presidenten schipperden tussen het nastreven van een onafhankelijke nationale ontwikkeling en het volgen van de adviezen van de Amerikanen. Landhervormingen bleven uit. In de daaropvolgende jaren bedienen presidenten zich van mooie woorden en beloften maar veranderen ze weinig aan de armoede in het land. Vooral president Ferdinand Marcos ( ) was bezig met zichzelf te verrijken. De Filipijnen hebben sinds 1988 een landhervormingsprogramma lopen. Maar in de praktijk is er maar weinig land naar de kleine boeren gegaan. Slechts 3 van de 10 miljoen hectare landbouwgrond (in 1991 geregistreerd) werd tot nog toe verdeeld onder 2 miljoen, of ongeveer 1/5 van de Filipijnse boeren. 5,7 van de 10 miljoen hectare, bijna 60% dus, werd door de wet onttrokken aan het hervormingsprogramma. Het betreft hier vooral gronden van grote ondernemingen waarmee de overheid langdurige huurcontracten heeft (zoals bv met Dole en Del Monte die in Mindanao hectare aan bananen- en ananasplantages uitbaten) en grote landeigenaars in de Filipijnse elite (zoals bv. de hectare van Danding Cojuanco, de oom van de huidige president). Wist je dat? Dole en Del Monte samen 95% van de Filipijnse ananasproductie en 70% van de bananenproductie in handen hebben? En wat wel werd verdeeld, konden de begunstigden vaak niet in bezit houden. Er was (en is) immers weinig ondersteuning voor de landbouw en de boeren werk(t)en zich daarom vaak in schulden. Vaak waren ze ook niet opgewassen tegen de voormalige eigenaars die met rechtszaken de grondverdeling met succes betwistten of met intimidatie en schendingen van de mensenrechten de boeren alsnog konden verdrijven. Een groeiende hinderpaal voor landverdeling is landconversie en landroof. Gronden die eerst in het landhervormingsprogramma waren opgenomen, worden nu door de overheid veranderd in woonzones, industriegebied of worden toegekend voor industriële landbouw (o.a. de productie van biobrandstoffen en veevoeder) of toeristische ontwikkeling. Tot nu toe gaat het over ongeveer hectare, maar er staan grote huurcontracten in het vooruitzicht met ondernemingen uit onder andere China, Japan, Zuid Korea en de Verenigde Staten. Volgens onderzoeksrapporten van de International Land Coalition (http://www.landcoalition.org/cpl/cpl-synthesis-report) 12 8

13 is ondertussen bijna 3,2 miljoen hectare (10% van het landoppervlak) het doelwit van een 30-tal buitenlandse investeerders in voedsel, biodiesel en commerciële landbouwgewassen zoals kokos en rubber. Het rapport vermeldt de Filipijnen in een groep van 11 landen waarin momenteel 70% van de landroof op wereldvlak geconcentreerd is. Voorts wordt melding gemaakt van de delicate verhouding tussen geschikte landbouwgrond en de snel toenemende bevolking. Het rapport ziet huurcontracten met buitenlandse ondernemers als een achterdeur voor grootgrondbezitters om te ontkomen aan landhervorming. Enkele voorbeelden om zicht te krijgen hoeveel grond er bewerkt wordt door buitenlandse bedrijven: Ter vergelijking: de oppervlakte van de provincie Oost- Vlaanderen is hectare (ha.) Het Zuid-Koreaanse bedrijf Jeonan Feedsctock Ltd least ha in Oost-Mindoro om maïs te telen. Het Japanse bedrijf Pacific BioFields Corp least ha gemeenschappelijke gronden en wouden in Pagudpud town in Noord-Ilocos voor kokosplantages Het regeringsagentschap Philippine Agriculture Development and Commercial Corporation least ha in Davao del Norte voor bananenplantages. De productie wordt uitgevoerd naar Bahrein en andere Golfstaten. En het beperkt zich niet tot grond: Qatar least meer dan ha in Filipijnse wateren voor visserij. Onder President Marcos (ambtstermijn ) werd het land bestuurlijk heringedeeld. De barangays (een dorp of een wijk) werden de kleinste bestuurlijke eenheid. De van oudsher onderhandelde territoriumgrenzen van de inheemse volkeren werden hierbij dikwijls over het hoofd gezien. Sommige barangays dienen een aanvraag in voor een eigendomscertificaat waardoor hun voorouderlijke gronden aan hen toegewezen kunnen worden, maar baseren zich daarvoor op gronden die hun territoria overschrijden. Dit verdeelt de inheemse volkeren en maakt hen zwak tegenover de grote problemen die de mijnbouw en het oprichten van dammen met zich meebrengen. Zich verenigen is belangrijk als je het moet opnemen tegen grote bedrijven die bovendien door de regering beschermd worden met leger en milities. In 1987 kon de inheemse bevolking aan de Chicorivier in Mountain Province het bouwen van een reuzendam voorkomen, na 20 jaar strijd tegen de militairen. Uit deze strijd groeide de Cordillera Peoples Alliance (CPA). Zij komen op voor de rechten van de inheemse bevolking. CPA is tegen de aanvraag van eigendomscertificaten voor land. Dit verdeelt de mensen en gaat in tegen het eeuwenoude principe: land is niet te koop, want het behoort niemand toe. Eenmaal er een landeigendomscertificaat is, kan er ook verkocht worden. Het is aanlokkelijk om grond te verkopen als je in grote armoede leeft of als je bedreigd wordt. Op die manier zouden grote mijnbedrijven op een legale manier aan grond kunnen komen. Hierdoor kunnen gemeenschappen van elkaar vervreemden. Tot hiertoe houdt de eenheid van inheemse volkeren binnen de CPA goed stand. Hun jaarlijkse bijeenkomst, waarvan sprake is in de film, vormt een belangrijk moment van verbroedering. En hoe zit het specifiek met het grondgebruik in de Cordillera? In de Cordillera wordt het land niet alleen ingenomen door grote mijnontginningsbedrijven, maar ook door energiereuzen die dammen bouwen. Dit gaat in tegen de visie van de plaatselijke inheemse volken over grondbezit: enkel de rijstvelden, de grond waarop een woning staat en tuin die er bij hoort, zijn privé-eigendom. (zie ook tekst: landgebruik en inheemse volkeren) De rest wordt collectief gebruikt door de inheemse groep en kan in sommige gevallen ook door andere inheemse groepen gebruikt worden. CPA is de koepel van basisorganisaties van de Cordillera, veelal inheemse boerenorganisaties maar ook vakbonden en organisaties van jongeren, studenten, vrouwen Ook individuen kunnen lid zijn van CPA. CPA komt op voor de rechten van deze groepen in de Cordillera via thematische campagnes, publicaties en internationale netwerking/solidariteit. 13 8

14 Uitdaging 3. Groene revolutie De landbouwers worden een soort druggebruikers. Ze raken verslaafd. En hoe meer ze spartelen, hoe dieper ze wegzakken in armoede. Chico Medina van de organisatie MASIPAG Uitspraak uit de reportage Situering van de uitdaging groene revolutie Vroeger deden de inheemse volkeren in de Cordillera aan traditionele organische landbouw. Vijftig jaar geleden voerden de Filipijnen de eerste commerciële rijstsoorten in. Dat was het begin van de Groene revolutie. In heel Azië probeerden overheden toen een antwoord te vinden op de dreigende hongersnood. Door de genetische aanpassing van planten wou men de honger bestrijden. Echt groen was die Groene revolutie niet. De arme boeren zijn sindsdien alleen maar armer geworden. De agressieve promotie en verspreiding van de veredelde commerciële rijstsoorten door de overheid, leidde uiteindelijk tot slechtere oogsten. Voor die veredelde rijst, ontwikkeld door de grote bedrijven, heb je immers chemische pesticiden en meststoffen nodig. De boeren moeten almaar meer van deze producten gebruiken om een degelijke oogst te garanderen. Zo raakt de grond snel uitgeput en steken boeren zich in de schulden. Wanneer de boeren terug hun traditionele rijstsoorten willen verbouwen, duurt het lang voordat de grond zich herstelt. Er kruipt veel tijd en werk in. Bovendien moeten de boeren het tijdens die overgangsperiode stellen met een lagere productie, hetgeen een serieuze hinderpaal is voor hen. Hoe wordt de uitdaging groene revolutie in de reportage ter sprake gebracht? Filmfragment 1 (15:51-17:20) In Tabuk staan de velden vol commerciële hybride rijstsoorten. Johnny Igo, boer uit Tabuk: Dit is SL8, een hybride rijstsoort. Voor elke hectare gebruiken we acht tot tien zakken pesticiden. Als de opbrengst niet goed is, gebruiken we meer. Hybride rijstsoorten zijn kruisingen tussen twee inteeltlijnen van een gewas, een soort bastaardrijst dus met betere genetische eigenschappen. Johnny Igo plant al twee jaar niets anders. Het levert hem een grote oogst op. Maar hybride rijst kan zichzelf niet voortplanten. Dus moet Johnny elk jaar opnieuw zaad kopen. En dat is erg duur. We zouden graag zaden gebruiken waar geen pesticiden voor nodig zijn. Het zou goed zijn om geen chemicaliën te moeten gebruiken. Ik ben er zeker van dat het hele dorp me gelijk zou geven. Filmfragment 2 (17:21-17:57) Rogelio Polon, dorpsleider van Cabardan: Voor de boeren blijft er amper iets over omdat ze zoveel schulden hebben. Er zijn er maar een paar die echt vooruitgang boeken. In onze taal heb je een gezegde: Wat je op een dag

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera MIJNBOUW AKKOORD OF NIET AKKOORD? STELLING 1 Bodemrijkdommen moeten ingezet worden voor de ontwikkeling van het land De overheid in de Cordillera:

Nadere informatie

Educatief dossier. Radio Cordillera. van de Filippijnse boer? Hoe ver reikt de stem 8 INHOUDSOPGAVE

Educatief dossier. Radio Cordillera. van de Filippijnse boer? Hoe ver reikt de stem 8 INHOUDSOPGAVE Educatief dossier Radio Cordillera Hoe ver reikt de stem van de Filippijnse boer? 1 Inhoud INLEIDING 4 DEEL 1. GEOGRAFISCHE SITUERING VAN DE CORDILLERA EN DE FILIPPIJNEN 5 DEEL 2. BELANGRIJKSTE UITDAGINGEN

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Genoeg water voor iedereen

Genoeg water voor iedereen Genoeg water voor iedereen eerlijk verdeeld - betaalbaar - schoon - duurzaam Of je nu rijk bent of arm, als je een dag niet drinkt heb je dorst. Niemand kan zonder water. Met genoeg en schoon water hebben

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Het kleine boerenspel

Het kleine boerenspel Het kleine boerenspel Inclusief nabespreking Eventueel kan het ook in een grote zaal of open terrein. Zorg dan wel voor hindernissenparcours. Leerdoelen: - de leerlingen kunnen in een niet conflict geladen

Nadere informatie

Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie

Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie Een deel van de biodiversiteit van de Aardappel Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen De noodzaak van Agrobiodiversiteit Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie Agro-biodiversiteit:

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Landbouw in Moesson-Azië. In Moesson-Azië bestuderen we de rijstteelt. Waarom wordt bijna uitsluitend in Moesson-Azië rijst geteeld?

Hoofdstuk 3: Landbouw in Moesson-Azië. In Moesson-Azië bestuderen we de rijstteelt. Waarom wordt bijna uitsluitend in Moesson-Azië rijst geteeld? Hoofdstuk 3: Landbouw in Moesson-Azië In Moesson-Azië bestuderen we de rijstteelt. Waarom wordt bijna uitsluitend in Moesson-Azië rijst geteeld? 3.1 Fysische Situering omstandigheden 1 B C D 2 4 5 E NKK

Nadere informatie

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

Inhoud. - Er bevinden zich in Zuid-Amerika vele natuurlijke hulpbronnen;

Inhoud. - Er bevinden zich in Zuid-Amerika vele natuurlijke hulpbronnen; Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Universiteit van Gent Datum en uur: 1 maart 2013, 11:30-12:45 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de middelen voor biobrandstof te produceren. Cuba neemt wereldwijd

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

Sportief en solidair. Dwars door Oeganda

Sportief en solidair. Dwars door Oeganda DWARS DOOR OEGANDA Sportief en solidair Dwars door Oeganda 17-28 februari 2016 We doorkruisen in 7 etappes de parel van Afrika op de mountainbike We bezoeken de projecten van Broederlijk Delen waarvoor

Nadere informatie

Kruip in de rol van een duurzame bosbeheerder

Kruip in de rol van een duurzame bosbeheerder Kruip in de rol van een duurzame bosbeheerder Leerdoel: De leerlingen kunnen illustreren dat de mens de aanwezigheid van organismen beïnvloedt. De leerlingen kunnen met concrete voorbeelden uit hun omgeving

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Water en politiek in Palestina

Water en politiek in Palestina Water en politiek in Palestina Een posterpresentatie van Stefan Deconinck, KU Brussel Meer informatie: Waternet de geopolitiek van waterschaarste in het Midden-Oosten http://www.waternet.be/ Referenties

Nadere informatie

Eindverslag Water, Sanitatie en voedselzekerheid in Nicane en Nanquilili in Mozambique

Eindverslag Water, Sanitatie en voedselzekerheid in Nicane en Nanquilili in Mozambique Eindverslag Water, Sanitatie en voedselzekerheid in Nicane en Nanquilili in Mozambique Contact details: Stichting Connect International Jan van Houtkade 50 2311 PE Leiden T: 071-5141111 W: www.connectinternational.nl

Nadere informatie

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect.

Chocomelk. van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! www.oww.be. Handel, uit respect. Chocomelk van eerlijke handel, biologische landbouw en lokale boeren! > Handel, uit respect. We slaan de brug tussen boeren uit Noord & Zuid! www.oww.be > Kiezen Kiezen voor nóg meer duurzaamheid Oxfam

Nadere informatie

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages De bananenteelt Geen product ter wereld wordt meer verhandeld dan bananen. Jaarlijks produceren tropische landen als Colombia, Dominicaanse Republiek en Peru meer dan 100 miljoen ton bananen. Bananen worden

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

Droogte in Oost-Afrika

Droogte in Oost-Afrika Droogte in Oost-Afrika Ethiopië Addis-Ababa 120.000 Djibouti Djibouti Somalië 3.200.000 2.500.000 600.000 Oeganda Kenia Mogadishu Kampala 3.500.000 Naïrobi noodgebied crisisgebied beperkte noodtoegang

Nadere informatie

KINDERRECHTEN IN UW KLAS?

KINDERRECHTEN IN UW KLAS? KINDERRECHTEN IN UW KLAS? Doe een beroep op UNICEF België voor gratis lesmateriaal, thematische gastlessen en concrete acties over kinderrechtenen ontwikkelingseducatie. Over UNICEF België UNICEF (het

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl Examen HAVO 2014 tijdvak 1 vrijdag 16 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote

Nadere informatie

Best Practice: FLEXABILITY FLEXIBILITEIT. Landbouw Best Practice Door: Paulette Allicock

Best Practice: FLEXABILITY FLEXIBILITEIT. Landbouw Best Practice Door: Paulette Allicock Best Practice: FLEXIBILITEIT FLEXABILITY Landbouw Best Practice Door: Paulette Allicock Ik ben Paulette Allicock uit het dorp Surama in Rupununi, Guyana. Ik ben verheugd dat ik mijn landbouwmethoden met

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) De deelnemers beslissen in kleine groepjes of ze akkoord gaan met stellingen over armoede in het Noorden. Onenigheid over bepaalde stellingen moet opgelost

Nadere informatie

Uit het voortgangsverslag 2012, van januari tot juni

Uit het voortgangsverslag 2012, van januari tot juni Uit het voortgangsverslag 2012, van januari tot juni Een verhaal over dorpsontwikkeling Mijn naam is Daw Htu Sent en ik woon in het dorp Hu Gyi. World Concern werkt in ons dorp sinds 2004. Ik ben één van

Nadere informatie

Deltaplan Agro-Ecologie

Deltaplan Agro-Ecologie Deltaplan Agro-Ecologie Dr. Ir. Henk Tennekes Drs. Claudia Külling Dr. Henk Tennekes, ETS Drs. Claudia Külling, Servaplant Dr. Ir. H. A. Tennekes, E Waarom een Deltaplan Agro-Ecologie? Grondlegger van

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie VAKKEN PAV, Humane Wetenschappen, Aardrijkskunde DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Gemeenschappelijke stam De leerlingen brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR FICHES VOOR DE LEERLINGEN FICHE 1 - A WORTELEN Biowortelen van een bioboer die kiest voor natuur en milieu. Bio kiest voor natuur en milieu! De biowortelboer(in)

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Discussie Thema 1: Veranderende migratiestromen

Discussie Thema 1: Veranderende migratiestromen Discussie Thema 1: Veranderende migratiestromen Stap 1. Bekijk onderstaande kaart: De migratiestromen in de wereld. o Naar welke continenten migreren de meeste mensen in de wereld? o Wat weet je over de

Nadere informatie

Bijen zijn geen bijzaak. Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving

Bijen zijn geen bijzaak. Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving Bijen zijn geen bijzaak Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving De bijen hebben het vandaag bijzonder moeilijk. In Vlaanderen verdween de voorbije jaren haast 40 procent van de bijenkolonies.

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe?

Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe? Programma 5/Pacifisch Azië/Teleac NOT Filippijnen: weg uit de landbouw, maar hoe? Korte inhoud van het tv-programma In het vijfde programma brengen we een bezoek aan de Filippijnen. Ongeveer de helft van

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Aardrijkskundeproefwerk Hoofdstuk 6. Vakantielanden

Aardrijkskundeproefwerk Hoofdstuk 6. Vakantielanden Aardrijkskundeproefwerk Hoofdstuk 6 Vakantielanden Het klimaat is in Zuid-Europa anders dan in Nederland. In de zomer is het er warm en droog, in de winter is het er ongeveer zoals zomers in Nederland.

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Congo: : van oorlog naar vrede. Informatiefiche 1

Congo: : van oorlog naar vrede. Informatiefiche 1 Informatiefiche 1 Grondstof Meest producerende landen Aandeel in wereldproductie Kobalt DR Congo, Zambia, Marokko & Westelijke Sahara 51 % Industrieel Diamant DR Congo, Botswana, Zuid-Afrika 49% Koper

Nadere informatie

BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN

BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS 1. Het landbouwdossier Het feit dat Westerse landbouwproducten de lokale markten in het Zuiden verstoren.

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

SAMENVATTING EN CONCLUSIES SAMENVATTING EN CONCLUSIES Achtergrond Het Centrale Plateau, ongeveer 94.000 km 2 groot, is het dichtst bevolkte gebied van Burkina Faso. Landbouw is de belangrijkste bron van bestaan. Van oudsher maken

Nadere informatie

Is jouw eurocent al gevallen

Is jouw eurocent al gevallen Crisis graad 3 Is jouw eurocent al gevallen Lesvoorbereiding Projecteer de krantenkoppen of verzamel zelf krantenkoppen over de economische crisis. Knip het verhaal van de crisis in 6 stukken (1 deel voor

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Donderdag 22 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Donderdag 22 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Wereldwaterdag - Basisschool Heiende, Lokeren Geachte directeur en leerkrachten, Geachte burgemeester

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.2 Hofstelsel en horigen. (500 100)

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.2 Hofstelsel en horigen. (500 100) Gevolgen ineenstorting van het West Romeinse rijk in West Europa: 1. de eenheid van bestuur verdwijnt 2. de geldeconomie verdwijnt grotendeels. 3. steden raken in verval en verschrompelen tot kleine nederzettingen

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's

Nadere informatie

Aarde, werk van onze handen?

Aarde, werk van onze handen? Stichting Oecumenische Vieringen Eindhoven (SOVE) Aarde, werk van onze handen? Zaterdag 1 november 2014 18.30 uur Toespraak: Rijkdom in onze aarde: bron voor ontwikkeling en conflict: Olie in Zuid-Soedan

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen!

PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! PROTOS onderschrijft volop de Millenniumdoelstellingen! De doelstellingen van PROTOS zijn de armsten onder ons te voorzien van rechtvaardig, duurzaam en participatief drinkwater, water voor landbouw, en

Nadere informatie

Westerlo zet zich in voor het zuiden en jij kan ons hierbij helpen GEMEENTE WESTERLO. Parel van de Kempen

Westerlo zet zich in voor het zuiden en jij kan ons hierbij helpen GEMEENTE WESTERLO. Parel van de Kempen Westerlo zet zich in voor het zuiden en jij kan ons hierbij helpen GEMEENTE WESTERLO Parel van de Kempen 2 Inhoudsopgave - Westerlo zet zich in voor het Zuiden - werelddienst - wereldraad - subsidies vanuit

Nadere informatie

DORPSTÚN MAKKUM. OCHTENDRUMOER wolkom

DORPSTÚN MAKKUM. OCHTENDRUMOER wolkom DORPSTÚN MAKKUM OCHTENDRUMOER wolkom Wat presenteer ik jullie over Ontstaan van MAD Ontstaan van de voedsel-dorpstuin Woord over Permacultuur Tips Makkum? Makkum Aantrekkelijk & Ontstaan van MAD Wat willen

Nadere informatie

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn:

Stadslandbouw komt in het buitenland en Nederland in verschillende varianten voor. Essentiële kenmerken en randvoorwaarden van stadslandbouw zijn: 1 Aan: de Raad van de Gemeente Dordrecht dtv de raadsgriffier Postbus 8 3300AA Dordrecht c.c.: College van Burgemeester en Wethouders Dordrecht, 1 november 2011 Betreft: Stadslandbouw in Dordrecht Geachte

Nadere informatie

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering

BIODIVERSITEIT. RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER. ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering BIODIVERSITEIT RECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS VERsnippering, VER ONRECHTSTREEKSE BEDREIGING DOOR DE MENS Klimaatsverandering DUURZAME ONTWIKKELING INTEGRAAL WATERBEHEER BIODIVERSITEIT Wat? Belang?

Nadere informatie

Oefenteksten: Vergelijking

Oefenteksten: Vergelijking efenteksten: ergelijking ndersteboven van lezen Tekststructuren Fietsen met en zonder motor Een fiets en een motorfiets zijn allebei een vervoermiddel. Bij een fiets moet je zelf trappen. De motorfiets

Nadere informatie

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling

De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling De kustpolders: Hoe behoud een essentiële stap is richting duurzame ontwikkeling Prof. dr. Patrick Meire Universiteit Antwerpen Ecosystem management research group De polders, tussen de kust en zandig/zandlemig

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Interactief - augustus 2014

Interactief - augustus 2014 La Paz, 30-09-2014 Beste lezer, Allereerst de hartelijke groeten van de hoge hoogten van het regiokantoor van ICCO/Kerk in Actie in La Paz, Bolivia. Hierbij ontvangt u het halfjaarlijkse verslag van de

Nadere informatie

Doorbraak.eu. Rabiye Bekar.

Doorbraak.eu. Rabiye Bekar. Rabiye Bekar. Het zijn een paar çapulcu s, zei een gouverneur onlangs over verzet van de bevolking van het Zwarte Zee-gebied in Turkije. Tijdens de Gezi-protesten in 2013 werden de honderdduizenden activisten

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Afghanistan. NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan

Afghanistan. NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan Afghanistan NAVO-militair gedood in Zuid-Afghanistan KABUL - In het zuiden van Afghanistan is dinsdag een militair van de internationale vredesmacht ISAF gedood. Dat maakte een woordvoerder van de troepen

Nadere informatie

Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte. met de medewerking van

Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte. met de medewerking van Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte met de medewerking van De aardappelziekte De aardappelziekte wordt veroorzaakt door Phytophthora infestans, een schimmelachtig organisme.

Nadere informatie

Suriname in de kijker

Suriname in de kijker 44 2012 Suriname in de kijker Dit boekje brengt jullie naar een land, ver hier vandaan. Een vliegtuig doet er ongeveer 9 uur over om van Schiphol (in Nederland) naar de hoofdstad Paramaribo te vliegen.

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

De aardappel: van het veld tot op je bord

De aardappel: van het veld tot op je bord Lesinfo De aardappel: van het veld tot op je bord 1.1. Doelstelling De leerlingen inzicht geven in: de oorsprong van een aardappel en welke weg deze aflegt van het veld tot op je bord, de verschillende

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

MDG. Eerst en tweede graad. Te lezen zinnen (in willekeurige volgorde!)

MDG. Eerst en tweede graad. Te lezen zinnen (in willekeurige volgorde!) MDG Eerst en tweede graad De leerkracht leest één van de volgende stellingen en de groep bekijkt de acht millenniumdoelstellingen om te achterhalen met welke doelstelling de zin overeenkomt. Ze leggen

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Groene Suriname Strategie

Groene Suriname Strategie Groene Suriname Strategie Economische ontwikkeling die de natuurlijke rijkdommen benut, met behoud van Suriname s status als het groenste land ter wereld Er is een vreemde paradox in de internationale

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Projectoproep / Commemoraties 1914-18

Projectoproep / Commemoraties 1914-18 1. Algemene Informatie 1.1 Context Herdenkingsplechtigheden Eerste Wereldoorlog (1914-18) in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest maakt zich op voor de herdenking van honderd

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur

BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur BIJZONDER PROCESDOEL 4: Eerbied voor de natuur Eerste leerjaar B Mijn plichtsbesef Beroepsvoorbereidend leerjaar Mijn plichtsbesef * Microniveau: - het huis waarin ik leef is een microbiotoop - de betekenis

Nadere informatie

Sluit je aan bij GROW, genoeg te eten heeft..

Sluit je aan bij GROW, genoeg te eten heeft.. Sluit je aan bij GROW, de campagne voor een wereld waarin iedereen genoeg te eten heeft.. In 2050 zijn we met 9 miljard mensen op deze planeet. Om straks al die monden te kunnen voeden, moeten we samen

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

verzekering vrijwilligerswerk

verzekering vrijwilligerswerk verzekering vrijwilligerswerk Inleiding Vrijwilligerswerk is niet weg te denken uit onze samenleving. Het vult het werk van beroepskrachten perfect aan en het verhoogt de onderlinge solidariteit in de

Nadere informatie