versie 9 februari Dit is een voorlopige versie, daarom mag deze tekst of delen van deze tekst niet gekopieerd worden.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "versie 9 februari 2012. Dit is een voorlopige versie, daarom mag deze tekst of delen van deze tekst niet gekopieerd worden."

Transcriptie

1 versie 9 februari Dit is een voorlopige versie, daarom mag deze tekst of delen van deze tekst niet gekopieerd worden. Auteur: Henk van Arkel GELD DAT STOM IS. EN HET GOEDE NIEUWS IS: BINNENKORT WORDT GELD SLIM, OF WORDEN WIJ SLIMMER MET GELD Aan meelezers: andere suggesties voor (onder)titels? Een samenvatting vooraf van hoe je naar de economie kunt kijken In dit boek ga ik proberen om u op een andere manier tegen de situatie van de economie aan te kijken. Graag focus ik met u op de effecten van geld, van het heersende geldsysteem om preciezer te zijn. Op de effecten van het huidige soort geld op de verdeling van rijkdom, op het milieu en op het evenwicht tussen koopkracht en productie. Ik zal bekijken hoe het huidige soort geld uitwerkt en hoe dat te gebruiken is voor verandering. Immers hoe duidelijker we weten wat we willen veranderen, des te meer kans dat we manieren vinden om die verandering in gang te zetten. Ik begin met een korte beschrijving van hoe we gekomen zijn waar we nu zijn, vanuit het gezichtpunt van het huidige geldsysteem: 1. Uitgangspunt is dat geld de centrale organisator van de samenleving is. Niet een neutrale organisator, maar één die een hele specifieke ontwikkeling teweeg brengt. 2. Die organisator kent een innerlijke tegenstrijdigheid: aan de ene kant moet geld rollen om de samenleving te organiseren. Tegelijk wordt geld vastgehouden om rijkdom in op te slaan. Als veel rijken een goede reden hebben hun geld even niet te laten rollen, stagneert de economie. 3. Dat gebeurt niet zo vaak, want meestal is de vraag naar geld groot genoeg en zijn bedrijven en particulieren bereid rente te betalen om bezitters van geld te verleiden om hen geld te lenen. Daarmee verplaatst de koopkracht zich naar mensen die het niet willen oppotten, maar gebruiken. Het geld blijft dan rollen waardoor de economie niet stagneert. Centrale banken zorgen daarom zoveel mogelijk voor een positieve reële rente, zodat het voor banken en vermogende mensen slimmer is het uit te lenen dan op te potten. 4. Maar deze truc om geld te verplaatsen naar mensen en bedrijven die het besteden heeft een bijeffect. En niet zo n kleintje ook: vanwege de rente concentreert rijkdom zich. Te vaak blijft het debat hangen in de morele vraag waarom arme mensen vermogenden en vermogens zouden moeten subsidiëren. Daardoor blijft een belangrijk lange termijn effect onderbelicht: het historische proces waarin de rijkdom zich concentreert. Dat effect is niet alleen het gevolg van rente, maar ook van winsten en speculatie. Het is de moeite waard eens te bedenken hoe rente hogere winsten uitlokt en hoe grond en huizen gebruikt worden om via grondrente vermogens te laten aangroeien. 5. Als geld alleen maar weg zou vloeien van de overgrote meerderheid van de mensen die niet vermogend zijn, komen mensen in opstand. En we zien dat de meeste mensen de werkelijkheid om hen heen accepteren. Kennelijk gebeurt er dus iets waardoor die concentratie meevalt, of acceptabel is. Dat iets heet economische groei, want zolang de economie sterk groeit kan er veel geld wegstromen naar de vermogens zonder dat gewone mensen dat erg voelen.

2 6. En als die economische groei stagneert, dan geloven we dat het logisch is dat ze er op achteruit gaan. 7. In de VS waar onder Reagan de geldstroom naar de vermogenden versnelt werd, ging de lagere middenklasse er zelfs op achteruit gedurende economische groei. Daar blijkt het geloof dat elke krantenjongen miljonair kan worden werd dat verarming dus individueel falen is, een voldoende argument om mensen rustig te houden. 8. Het mechanisme waarbij geld in omloop wordt gebracht tegen rentedragende schulden creëert een mathematische noodzaak dat de geldhoeveelheid steeds maar blijft groeien. Als volgend jaar er niet opnieuw geld geleend wordt en wel de rente over het vorig jaar geleende geld betaald moet worden, neemt de geldhoeveelheid af. Dan wordt de economie beroofd van smeermiddel. 9. En er zit nog een probleem aan het voortdurend bijscheppen van nieuw geld: er is steeds meer onderpand nodig, extra eigendomstitels. Op een eindige wereld is het lastig om steeds meer nieuwe eigendomstitels te creëren. Het tot handelswaar maken van de natuur is eindig. En zelfs zaken als imago s, patenten etc. zijn niet makkelijk in exponentieel tempo uit te breiden. 10. Privatisering van gemeenschapszaken hielp een tijd lang. Dat leverde een hoop nieuwe eigendomstitels op, zodat er weer een hele lading nieuw krediet kon worden gegeven. 11. De ideologie van privatisering nam het concept deregulering in haar kielzog mee. Op veel plekken bevrijdend van bureaucratie maakte deregulering ook ruimte voor speculatie. En speculatie bleek in het computertijdperk met de globalisering een uiterst winstgevende manier van beleggen te zijn. Dat was dus een nieuw terrein waar het zich almaar ophopende vermogen een zeer lucratieve uitlaatklep vond. Waardoor uiteraard de concentratie van vermogen zich alleen maar versnelde. En zo paste alles netjes in elkaar: een geldsysteem dat rente nodig maakt en waar bezitters dus steeds rijker worden kon almaar nieuw geld in omloop brengen omdat monetarisering van de natuur, privatisering van overheidstaken en eigendommen en speculatie emplooi gaf aan enorme sommen geld. Nou heeft speculatie nog wel een bijeffect: het werkt destabiliserend en maakt in veel gevallen de economie minder efficiënt. Het financiert luchtbellen waaruit crisissen geboren worden en verdient vervolgens ook weer aan die crisissen. 12. De opkomst van China moet hier nog even genoemd worden. China ziet de dollars die ze verdient als een strategisch instrument. Niet als een onderdeel van een wereld die samen meer welvaart krijgt doordat landen en mensen zich steeds verder specialiseren en de resultaten daarvan delen. China laat daarom heel veel van het verdiende geld niet rollen maar bewaard dat als politiek drukmiddel en om op strategische momenten in te zetten. 13. De banken lieten voor de credit crunch zien heel creatief te zijn in het maken van fictieve nieuwe eigendomstitels. Dit hielp jarenlang de toenemende vraag naar eigendomstitels te beantwoorden. Probleem is natuurlijk wel dat deze luchtbellen vroeger of later knappen. 14. Met de concentratie van rijkdom ontstaat nog een ander probleem: Zeer rijke mensen consumeren per extra binnenkomende dollar veel minder dan arme mensen of de middenklasse. Hierdoor raakt het evenwicht tussen productie en consumptie uit balans. En zonder consumptie, als er onvoldoende geld in handen van kopers is, dan dalen de winsten. Bij dalende winsten wordt er minder geïnvesteerd in productie. Mensen gaan op hun geld zitten of proberen via speculatie het aan te laten groeien. En bij punt 2. zagen we al dat dit problemen oplevert. 15. En zo werd het aanbod van geld zo groot dat de rente in het begin van deze eeuw historisch unieke lage waarden bereikte. 16. Die lage rente voorkwam dat de consumptie in elkaar klapte. Door de lage rente durfden steeds meer mensen uit de middenklasse en lager te lenen. Inderdaad belegden steeds meer mensen een deel van dat geleende geld speculatief, maar het stimuleerde ook de aankopen. De lage rente voorkwam zo dat aan het begin van deze eeuw de doorgaande concentratie van vermogen nog steeds niet had geleid tot minder aankopen. Maar helaas, het kopen met geleend geld geeft slechts een tijdje respijt. En toen ook nog de eigendomstitels in de speculatieve markt van securities door de mand vielen, ontstond in 2007 de kredietcrisis.

3 En zo zitten we met geld dat ervoor zorgt dat er een voortdurende aangroei van vermogens plaats vindt. Vroeger leidde deze concentratie van vermogen tot een explosieve ontwikkeling van productie en handel. Het geld dat zich bij rijke mensen ophoopte werd namelijk belegd in nieuwe fabrieken en producten. Marx noemde het kapitalistische systeem daarom het meest progressieve systeem uit de geschiedenis. Sinds de jaren 70 bleek echter de voortdurende economische groei in de rijke landen steeds minder een groei van kwaliteit van leven op te leveren terwijl de natuurlijke rijkdom wel snel afnam. En we gingen geloven dat dit hoort bij de moderne tijd alsof het een natuurverschijnsel is. De situatie is echter veranderd. Sinds de zeventiger jaren wordt de aangroei bij de grote vermogens steeds minder geïnvesteerd en vindt steeds meer geld een lucratiever emplooi in speculatieve fondsen. Dat geeft veel onrust en tegelijk verdween hierdoor het evenwicht tussen koopkracht en productie. De Occupy beweging voelt dit aan, maar valt in de valkuil van een goed slecht tegenstelling en details die gevoelig maar niet essentieel zijn. Natuurlijk is de graaicultuur schandalig, daar wil ik niets aan af doen, maar het achterliggende mechanisme van een anoniem mechanisme in het geld waardoor vermogens automatisch aangroeien wordt over het hoofd gezien. Dat mechanisme en de effecten op armoede, natuur en economie bekijken we in de eerste hoofdstukken van dit boek. Vervolgens beschrijf ik hoe STRO deze analyse gebruikt om alternatieven te ontwikkelen. Alternatieven die werken, omdat ze aanhaken op waar het heersende geld dom bezig is. Het doel is mensen (en de natuur) te bevrijden van de gevolgen van de geldschepping tegen rente. De alternatieven proberen koopkracht te brengen op plekken waar er tekort is, en productie uit te lokken op plekken waar te weinig banen zijn..

4 Hoofdstuk 1. De invloed van de spelregels 1.0 inleiding Volgens het Engelse gezegde Money makes the world go round bepaalt geld in hoge mate het reilen en zeilen op deze wereld. De meeste van ons vertalen geld naar rijke mensen. Voor Harry Mens draait de wereld dankzij rijke mensen. Zij zorgen voor de welvaart en moeten kansen krijgen. Aan de andere kant van het spectrum vindt de SP dat rijke mensen teveel worden ontzien. Zij zouden best wat zwaarder belast mogen worden en meer lasten overnemen van minder vermogenden. Ik vraag uw aandacht voor het paradigma van geld als organiserend systeem. En dan specifiek voor het soort geld dat op dit moment gebruikt wordt. Ik zal duidelijk maken dat er inderdaad verschillende soorten geld mogelijk zijn, met verschillende effecten op milieu, armoede, werkgelegenheid, welvaart en zelfs welvaartsbeleving. Gek genoeg is er maar weinig aandacht voor dat geld een belangrijk sturingsmechanisme is. Voor zover bekend organiseert de Social Trade Organisation (STRO) het grootste programma ter wereld (zie bijlage 1 voor meer informatie over STRO) om actief en systematisch onderzoek te doen naar en te experimenteren met verschillende soorten geld. Die inzet van STRO is niet toevallig: we zijn er namelijk van overtuigd dat de samenleving op een bepaalde manier lijkt op een spel, waarin de spelregels het gedrag van de spelers bepalen en daarmee vorm geven aan de toekomst. Hier kijken we naar de samenleving als een complex systeem, zoals het weer, een ecosysteem of een computerprogramma. Zo n systeem lijkt een niet te ontwarren chaos. Door van wat grotere afstand te kijken ontdekken we dat er toch sturing is: bepaalde omstandigheden beïnvloeden de ontwikkelingen sterk. Het ecosysteem van een droog gebied verschilt wezenlijk van dat van een gebied waar veel regen valt. Beide systemen zijn chaotisch en er is zoveel interactie dat oorzaak en gevolg nauwelijks te herkennen zijn. Maar hoe complex een ecosysteem ook is, factoren als klimaat, bodem, en hoogteverschillen bepalen wel de ontwikkelingen. Een complex systeem kan dus benaderd worden door te kijken in welke richting de randvoorwaarden het systeem duwen. Ook de samenleving is een complex systeem waarvan men zich kan afvragen welke randvoorwaarden die samenleving beïnvloeden. Welke randvoorwaarden zijn er en in hoeverre staan ze vast? Zijn die randvoorwaarden een gevolg van keuzen? En wat veranderd er wanneer andere keuzes worden gemaakt? 1.1 De regels van het spel Wie veel Monopoly heeft gespeeld, veranderde misschien wel eens bepaalde spelregels. Zo kun je het bedrag dat je bij START krijgt verhogen of je kunt bij verkoop van huizen aan de bank gewoon 100% van de waarde teruggeven. Wie dit ooit heeft gedaan, weet dat de spelers onmiddellijk hun strategie en gedrag aanpassen en dat het spel zich anders ontwikkelt. Als kinderen hadden we zelf een variant in de spelregels uitgedokterd, waardoor meestal niemand failliet ging. Iedereen werd steeds rijker, het spel kon oneindig doorgaan en eindigde als de logeerpartij van het neefje, met wie we speelden, afliep. De winst van die week was niet dat hij (of iemand anders) gewonnen had, maar wel dat die neef naar huis ging met de naam Adriaan de Rijke. Wij hadden er lol in! Bij sporten is iedereen zich bewust dat spelregels bepalend zijn voor het gedrag van de spelers, maar gek genoeg vragen weinig mensen zich af of, en zo ja welke, spelregels de samenleving domineren. En toch wordt ook de complexe, vaak chaotische organisatie van het real life maatschappijspel gestuurd door regels. Deze regels beïnvloeden de uitkomst van de meeste dagelijkse besluiten en als gevolg hiervan sturen ze ook onze toekomst een bepaalde kant op. Enkele van die regels zijn logisch, maar er zijn er ook die aanvechtbaar zijn. Het bijzondere is dat ze evenwel nauwelijks ter discussie

5 staan. Ze zijn er omdat het nu eenmaal zo is. Het lijkt er zelfs op dat hoe meer impact regels hebben, des te minder ze ter discussie staan. Daar zit wel enige logica achter: als we ze zouden veranderen, gaat er veel veranderen. Maar wat precies is moeilijk voorspelbaar. Daarom voelen we ons veiliger het te houden bij wat we hebben, waarvan we (denken te) weten wat we eraan hebben. En zo kan de wereld in een bepaalde richting gestuurd worden zonder dat daar ooit echt voor gekozen is. Wetenschappers laten hier een taak liggen. In de antropologie is het heel gebruikelijk dat onderzoekers zich afvragen welke basisspelregels een samenleving vorm geven. Zo onderzoekt de antropoloog de patronen die ontstaan als gevolg van het feit dat vrouwen kinderen baren. Welke effecten heeft dit op de rolverdeling tussen mannen en vrouwen en op andere kenmerken van de cultuur. En wat gebeurt als vrouwen die meer opleiding genieten minder of zelfs geen kinderen meer willen? Kunt u zich voorstellen hoe Nederland er in 2100 uitziet als het aantal kinderen in heel Nederland even groot is als het aantal dat nu woont in Amsterdam en Rotterdam? Het bestuderen van ecosystemen heeft ons veel geleerd over de manier waarop sturing in complexe systemen vorm krijgt en invloed heeft. Het helpt zo n complex systeem beter te begrijpen. Die lessen zijn deels ook bruikbaar om te ontdekken op welke manier het ene soort geld de ontwikkeling van de geschiedenis anders vormgeeft dan het andere. Voordat we specifiek gaan kijken naar de impact van de soort geld, werken we dit concept van de sturingsmechanismen nog wat verder uit. Dat doen we aan de hand van hoe (de keuze voor) een bepaald soort belasting ontwikkelingen in de samenleving stuurt. 1.2 Hoe belastingen maatschappelijke ontwikkelingen sturen U weet waarschijnlijk dat er verschillende soorten belasting zijn. Maar heeft u zich wel eens afgevraagd hoe anders de samenleving er na verloop van tijd zou uitzien als we de mix van belastingen veranderen? Hoe verschillend de economische keuzes uitpakken? En hoe die uitwerken op duizend en één plekken waarmee ze op lange termijn een ander soort samenleving vormgeven? In de meeste landen krijgt de overheid het grootste deel van haar inkomen binnen via belasting op arbeid, zoals loon en inkomstenbelasting en BTW. Een onvermijdelijk gevolg is dat deze belastingen arbeid duurder maken. In economische termen: ze verhogen de kostprijs van arbeid. Om producten te maken zetten bedrijven een bepaalde mix van productiefactoren in: kapitaal, arbeid, grondstoffen en energie. Ze kiezen de mix zodanig dat de kosten per product zo laag mogelijk zijn. Op het moment dat arbeid duurder wordt door (hogere) belastingen, proberen bedrijven de mix te wijzigen met wat minder arbeid en wat meer van de andere productiefactoren. Er wordt bijvoorbeeld verder geautomatiseerd. Dat kost meer kapitaal en energie maar vermindert de hoeveelheid arbeid. Het belastingsysteem legt dus een sturing op aan bedrijven. Die sturing beïnvloedt de keuzes van individuele bedrijven en gaandeweg dringt het effect van die sturing door in de cultuur, de waarden, en het hele economische denken. Zo heeft zich bij ons een wegwerpcultuur ontwikkeld met als bijproducten wegwerpwaarden. Het is goedkoper om iets weg te gooien dan om het te repareren. Veel mensen denken dat dit hoort bij de moderne tijd en zien niet hoe de keuze voor belastingen op arbeid daarin meespeelt. Misschien komt het door de complexiteit van de samenleving dat veel mensen niet nadenken over het effect van de keuze voor een bepaald belastingsysteem. Veel mensen ervaren eigenlijk helemaal geen keuze. Bijkomend probleem is dat belastingen op arbeid populair zijn bij mensen die een meer egalitaire samenleving nastreven zonder absurde verschillen in beloning. Theoretisch nivelleert een progressieve inkomstenbelasting verschillen in besteedbaar inkomen tussen arm en rijk. Maar zien we dat ook echt terug in de praktijk? Wat bijvoorbeeld te denken van de beruchte bonussen van de bankdirecteuren? De soms extreem hoge beloningen blijken mogelijk doordat de mensen in die hoogste inkomensgroepen netto

6 inkomens bedingen, eventueel via aandeelconstructies. Hierdoor werkt het herverdelingseffect niet meer. Sterker nog: de lagere inkomensgroepen draaien op voor het betalen van bonussen en torenhoge salarissen. Tegelijkertijd moeten de lagere inkomensgroepen tegenwoordig wereldwijd concurreren met steeds meer anderen. En omdat Nederlanders meer belasting betalen dan werkers in menig ander land, zijn ze duurder. De kostprijsverhoging door belastingen moet dan gecompenseerd worden door een lagere beloning. En zo eindigt belasting op arbeid als nivelleringsinstrument in het omgekeerde effect. Een tijd lang hadden de belastingen op arbeid het voordeel dat ze de kapitaalsintensiviteit en dus de productiviteit bevorderden. Maar dit effect is door de enorme mobiliteit van kapitaal verminderd. En zo zitten lagere inkomens opgezadeld met een belastingsysteem dat het moeilijk maakt te concurreren met landen met lage lonen. Het ligt voor de hand de belastingdruk te verschuiven van arbeid naar grondstoffen en energie uit fossiele brandstoffen. Dat is niet alleen economisch beter, maar heeft ook grote milieuvoordelen. Denk bijvoorbeeld aan reductie van koolstofdioxide en hergebruik van grondstoffen. Zo n maatregel zal natuurlijk ook moeten gelden voor importproducten. Als we de milieukosten doorberekenen, worden Chinese producten een stuk duurder.. STRO heeft ervaring met het aankaarten van bovenstaand sturingsmechanisme. In de jaren tachtig van de vorige eeuw stelden we de belasting op arbeid ter discussie. Samen met enkele anderen pleitten we toen voor belasting op milieubeslag. In eerste instantie werd dit in de Tweede Kamer weggehoond. Maar na jaren lobby en bewustmakingscampagnes is de beweging voor een ander belastingsysteem nu sterk genoeg. 1.3 Hoe de maatschappij wordt bepaald door het soort geld Net als het belastingsysteem beïnvloedt het geldsysteem veel keuzes in de maatschappij. Dit sturingsmechanisme heeft een enorme impact op de manier waarop de economie zich ontwikkelt, op de cultuur en op het gedrag van mensen. Het soort geld bepaalt in belangrijke mate hoe onze toekomst eruit gaat zien. Het gangbare geld heeft inmiddels bijna overal de traditionele, door de cultuur bepaalde organisatievormen verdrongen. Waar vroeger mensen vaak hetzelfde beroep als hun ouders hadden, komt dit steeds minder voor. De culturen, waarin de status van mensen afhing van hun vrijgevigheid, zijn ook bijna van de aardbodem verdwenen. Bijna alle samenlevingen zijn nu vooral geld gestuurd. Organiseert het geldsysteem de wereld dan zo goed, dat het haar gang mag gaan? Welk rapportcijfer zou u het geld in 2005 hebben gegeven betreffende de kwaliteit van de organisatie van de samenleving en welk rapportcijfer geeft u nu? En welk cijfer zou u geven als u als arm mens in de sloppenwijk van een grote stad woonde? Suggestie meelezer: stuk over rapportcijfer weg Aan de negatieve kant van de balans staan zonder meer zaken als milieuvernietiging en armoede. Wij spreken niet toevallig over de welvaartspiramide. Een aanzienlijk aantal mensen aan de voet daarvan krijgt zelfs niet eens de kans om in de eigen basisbehoeftes te voorzien. Zij missen geld om te investeren en de ondernemende mensen kunnen niet ondernemen omdat de potentiële klanten in hun omgeving geen geld hebben. Die samenlevingen worden eerder door geld buitengesloten dan georganiseerd en veel van de aanwezige talenten ontvluchten hun omgeving. Arme gemeenschappen missen niet alleen geld als koopkracht voor consumptie of investeringsgoederen, maar vooral geld om hun samenleving effectief te organiseren. Niet best voor het rapportcijfer. Uw beoordeling zal er niet beter op worden nadat we in latere hoofdstukken ontdekken dat het huidige soort geld zelfs in rijke landen een wanprestatie levert. Die wanprestaties motiveren STRO om naar andere soorten geld te zoeken, die beter uitpakken voor arme mensen en voor het milieu. U begrijpt dat de omvang van het Research & Development programma van STRO in geen verhouding staat tot de enorme bedragen die wereldwijd geïnvesteerd worden in R&D naar nieuwe producten en diensten. Qua investering is ons onderzoek naar het

7 sturingsmechanisme geld te verwaarlozen. Waarom er maar zo weinig geïnvesteerd in verandering van het geldsysteem? Belangrijk probleem daarbij is dat veel mensen zich niet realiseren dat er een keus is, dat er überhaupt verschillende soorten geld zijn. 1.4 Soorten geld De geschiedenis kent wel degelijk voorbeelden van andere soorten geld. In de periodes dat er tegelijk verschillende soorten geld voorkwamen, waren mensen zich daar uiteraard wel van bewust en realiseerden ze zich de verschillende mogelijkheden. Zij hebben zelfs erg hun best hebben gedaan deze kennis door te geven. In de godsdiensten met Abraham als grondlegger komt een visie voor op geld en met name rente (verbod), die rechtstreeks lijkt te zijn gebaseerd op ervaringen in de oude Soemerische en Egyptische rijken, waar twee soorten geld met elkaar concurreerden. De ene soort was op goud gebaseerd. Dit geld heeft als voordeel dat het na verloop van tijd niet in waarde vermindert, het behoudt zijn waarde. Het gevolg is wel dat de geldbezitter geen haast heeft om het uit te lenen, terwijl de lenende partij, de boer of de ondernemer, wel haast heeft en tot een deal móet komen. De boer die om een lening komt, heeft immers NU zaden nodig, anders mist hij het plantseizoen. De ondernemer heeft NU machines nodig om rendabel te kunnen produceren en het op te kunnen nemen tegen de concurrentie. Goudgeld onderscheidt zich van bijna alle natuurlijke dingen op aarde. Waar goederen en materialen in kwaliteit en dus waarde achteruit gaan, verliest goudgeld niets aan kwaliteit of volume. Deze eigenschap maakt het aantrekkelijk voor bezitters om hun vermogen in goudgeld om te zetten. Het goudgeld geeft hun zo de mogelijkheid macht door tijd en ruimte te verplaatsen en in te zetten op het meest profijtelijke moment en op de plek waar de opbrengst het grootst is. Bovendien kunnen de eigenaren van het door goud gedekte geld ondernemers die geld willen lenen een hoge rente vragen. In het Soemerische rijk was waarschijnlijk stevige oppositie tegen dit goudgeld. En dat niet alleen omdat de bezitters boeren en ondernemers konden dwingen meer terug te betalen en een groter een deel van de oogst af te staan. Het had waarschijnlijk ook alles te maken met het feit dat men een alternatief kende. In Soemerië bestonden namelijk ook girosystemen die gebaseerd waren op graan. Die graangiro werkte als volgt. Boeren konden hun graan opslaan in tempels. Elke hoeveelheid die een boer bracht, werd bijgeschreven op zijn/haar girorekening. Hij/zij kon het graan opnemen als het nodig was als voedsel. Maar de boer kon ook een bedrag naar een ander overmaken, net als in de girosystemen die we nu kennen. De eigenaren van het graan betaalden de bewaarkosten. Ook betaalden ze iets om het gewichtsverlies door indrogen te compenseren. Deze kosten werkten voor de eigenaren als een soort omgekeerde rente. Wie eigenaar was van veel meer graan dan hij/zij kon opmaken zag jaarlijks het vermogen slinken. U begrijpt wat dit betekende in de onderhandelingen tussen iemand met veel graan op zijn rekening en iemand die graangeld nodig had. De vermogende was meestal tevreden met garanties dat hij over een aantal jaren dezelfde hoeveelheid terugkreeg als wat hij uitleende. Dankzij het graangeld hadden degenen die wilden lenen een veel gelijkere onderhandelingspositie met de bezitters. Door deze graangiro s wisten mensen dat een andere soort geld mogelijk was. Vanuit Soemerië verspreidde dit idee van graangeld zich naar Egypte. Mogelijk refereert het bijbelverhaal van Jozef daaraan als hij schuren bouwt voor de opslag van de oogst gedurende vette jaren. Uit historische bronnen weten we dat graangiro s in Egypte tot de vierde eeuw na Christus functioneerden en dat boeren er hun oogst heenbrachten en het tegoed op hun rekening bijgeschreven kregen. Al met al is het dus niet zo vreemd dat de drie religies van het boek, die allemaal gebaseerd zijn op de Abraham beweging die vanuit Soemerië de wereld inging, alle drie goudgeld en daarop gebaseerde rente afwijzen. De ervaring in Soemerië leerde dat goudgeld tot rente leidde en graangeld niet. In het boek Die geldlose Wirtschaft: Vom Tempeltausch zum Barter Club beschrijft Godschalk hoe de volken in het

8 Nabije Oosten hun geld baseerden op het tempelgoud, waarbij de priesters voor de goddelijke goedkeuring zorgden. Net niet helemaal God zij met ons. De Bijbel vertelt, in het verhaal over het maken van een gouden kalf, hoe mensen, die zich volgelingen van Abraham noemden, goud inzamelden om in hun godsdienst te gaan gebruiken. Tot dan waren de heilige objecten niet van goud, maar van stof en stokken. Mogelijk waren de rijke mensen die het goud gaven indertijd niet vies van op goud gebaseerd geld. Hoe ernstig dit conflicteerde met de traditie blijkt wel uit de zwaarte van de straf: de hele generatie, die in die tijd leefde, werd acuut onbekwaam verklaard. Voorstel meelezer om deze alinea te verwijderen. Veel geholpen heeft dat overigens niet want in het jaar nul bezat de tempel in Jeruzalem heel veel goud. En inderdaad, dat goud functioneerde als dekking van het door de tempel in omloop gebrachte rentevragend geld. Het scheppen van nieuw rentevragend geld gebeurde op het tempelplein. Het lijkt geen toeval dat Jezus, op het hoogtepunt van zijn publieke steun, die steun gebruikte om hier wat aan te doen. In de Bijbel lezen we hoe hij de bemiddelaars, de verstrekkers van het tempelgeld, van het tempelplein wegjoeg. Hij kreeg daardoor wel doodsvijanden, want hij stelde deze zeer profijtelijke inkomstenbron van de priesters aan de kaak, als volkomen in tegenspraak met de traditie van Abraham en Mozes. De overdracht van rijkdom door rente betekent dat rijken steeds rijker worden. Zij zoeken dan steeds meer mogelijkheden om die groeiende rijkdom te beleggen. Mogelijk zijn de aanleg van polders en irrigatiewerken evenals de ontginningen van de hoge gronden in Irak in de Soemerische tijd zo gefinancierd. Deze investeringen liepen voor de samenleving als geheel echter uit op een rampzalige verwoestijning, vergelijkbaar met wat tegenwoordig te zien is op plaatsen waar geld geïnvesteerd wordt om tropisch woud te kappen. Zowel de milieudegradatie als de oplopende schulden gingen en gaan ten koste van armen die armer worden, zelfs tot een niveau dat ze uit de geldwereld gestoten worden: als slaaf, of verhongerend. Met het, in de loop van de geschiedenis, verdwijnen van de kennis van alternatieven bleef alleen een renteverbod over. Hoewel het soort geld dus geen onderwerp van discussie (meer) was, is rente nog tot in de 13 de eeuw te vuur en te zwaard bestreden. Binnen de christelijke kerk was het vragen van rente een onvergeeflijke doodzonde. Het Derde Lateraans Concilie, van 1179 excommuniceerde openlijke woekeraars. Woekeraars hadden zelfs geen kans meer om via het vagevuur in de hemel te komen. Hen wachtte het eeuwige vuur en ze mochten niet op christelijke begraafplaatsen begraven worden. Om te voorkomen dat ze een weg terug inkochten werd bepaald dat wie offergaven van woekeraars aanvaardde hun lot zou delen. Het Concilie van Vienne van 1311, ging nog een stap verder. Ook degenen die woeker toestonden of woekeraars beschermden kwamen onder de excommunicatie te vallen (Le Goff 1979) Rente werd echter niet gezien als een mechanisme dat sturing geeft aan een samenleving, maar puur als een moreel punt. Dat rente verband houdt met het soort waardevast op goud gebaseerd geld, was toen al bijna 2000 jaar niet meer bekend. Dat is van groot belang, want een renteverbod werkt niet bij een soort geld dat in zijn aard rente met zich mee brengt. Dat vraagt erom dat mensen wegen gaan zoeken om het renteverbod te negeren en hun machtsverschil toch te verzilveren. Zo waren in de 15 de eeuw leningen van Florentijnse bankiers aan de paus in naam rentevrij. De truc was dat deze leningen in Engelse ponden werden uitgedrukt. Daarbij werden fictieve kosten in rekening gebracht: voor het omwisselen van deze ponden naar de Florentijnse munt, voor het geldtransport van Engeland naar Rome en ook nog eens in de omgekeerde volgorde bij de terugbetaling. Uiteraard kwam het geld helemaal niet uit Engeland en was dit niets anders dan een slimme manier om rente in rekening te brengen. Joden waren van veel beroepen uitgesloten en concentreerden zich daarom op speciale ambachten. In het bankwezen hadden ze het voordeel dat zij niet katholiek waren en voor hen het vagevuur en de doodzonde niet bestonden. Zij omzeilden het feit dat het renteverbod ook in de Talmud wordt genoemd door het niet van toepassing te verklaren op leningen aan niet Joden. Moslims wijzen nog steeds het ontvangen van rente af. Maar ook bij hen is de kennis over het

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Social Trade Organisation: Het Nieuwe Geld

Social Trade Organisation: Het Nieuwe Geld Social Trade Organisation: Het Nieuwe Geld Lezing voor studiestichting Alias, 25 februari 2013 Inhoud Social Trade Organisation Crisis huidig geldsysteem Nieuw Geld: vele vormen Nieuw Geld: praktijk Meer

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Geld zonder schuld. Op weg naar een nieuw geldsysteem en een einde aan de crisis

Geld zonder schuld. Op weg naar een nieuw geldsysteem en een einde aan de crisis Geld zonder schuld Op weg naar een nieuw geldsysteem en een einde aan de crisis www.onsgeld.nu februari 2015 Intro We leven tijdens de grootste crisis ooit. Het vertrouwen in banken is nog nooit zo laag

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

van ondernemers zijn. Om continu oplossingen te vinden, blijf ik op zoek naar nieuwe informatie. Alles wat bruikbaar bleek in de praktijk, bracht ik

van ondernemers zijn. Om continu oplossingen te vinden, blijf ik op zoek naar nieuwe informatie. Alles wat bruikbaar bleek in de praktijk, bracht ik Inleiding Laat ik met de deur in huis vallen: ik geloof dat het midden- en kleinbedrijf een verschil maakt in de wereld. Denk aan bedrijven die nieuwe manieren bedenken om oceanen plasticvrij te maken,

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Stappenplan. l1z. Hoe start u een community? Social Trade Circuit

Stappenplan. l1z. Hoe start u een community? Social Trade Circuit l1z Stappenplan Social Trade Circuit Hoe start u een community? U bent een netwerk van bedrijven, een aantal individuen, of een groep die wil samenwerken met anderen om een @nder soort geld te bouwen.

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 600 bezoekers (2.800 2.200) 2 maximumscore

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Doe veilig zaken het is gedekt!

Doe veilig zaken het is gedekt! Doe veilig zaken het is gedekt! Vooruitgang brengt altijd risico s met zich mee Frederick B. Wilcox Waar ligt u s nachts wakker van? Zorgen over niet betaald worden? Geen bankkrediet verkrijgen? Cashflow

Nadere informatie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie

Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Steven Smit Voor de mens in organisaties Met NLP de kredietcrisis te lijf Duurzaam winst behalen door compassie Door Steven Smit 2008 Steven Smit BV voor de mens in organisaties Chopinstraat 148 1817 GD

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Cursusgids belastingontwijking. Onderhandelen met de Belastingdienst, u kunt het ook!

Cursusgids belastingontwijking. Onderhandelen met de Belastingdienst, u kunt het ook! Cursusgids belastingontwijking Onderhandelen met de Belastingdienst, u kunt het ook! "Belastingen, leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker". Aldus de slogan waarmee de Belastingdienst ons jarenlang

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

F reader. Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen!

F reader. Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen! F R I E N D S F reader Het nieuwe ondernemen. is gewoon durven te veranderen! Als we de berichtgeving van de laatste maanden mogen geloven staat de non food detailhandel voor een herstructureringsslag.

Nadere informatie

Olie, terreur, afpersing en economie.

Olie, terreur, afpersing en economie. Olie, terreur, afpersing en economie. Op de blog van Guido staat een interessante bijdrage over onze economie of wat daarvoor nog moet doorgaan. Wij zijn het bijna helemaal eens met dit opiniestuk maar

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

WAAROM WERKT HET CIRCUIT EIGENLIJK MET TERMIJNEN, EN HOE WERKEN ZE PRECIES?

WAAROM WERKT HET CIRCUIT EIGENLIJK MET TERMIJNEN, EN HOE WERKEN ZE PRECIES? TERMIJN-EURO'S WAAROM WERKT HET CIRCUIT EIGENLIJK MET TERMIJNEN, EN HOE WERKEN ZE PRECIES? Het waarom is vrij simpel. De waarde van geld zit 'm altijd in wat je er mee kunt kopen. Kun je met je geld niets

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Vijftig dagen na de dood van Jezus, is het druk hier in Jeruzalem. Maar dat heeft met Jezus niets te maken. De meeste bezoekers van de stad weten niet eens dat hij

Nadere informatie

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken

Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Rabobank s-hertogenbosch en omstreken Jouw spreekbeurt over de bank Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK

NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK NIEUWE NIVELLERINGS- POLITIEK Jesse Klaver november 2014 NIEUWE NIVELLERINGSPOLITIEK De kloof tussen arm en rijk in Nederland neemt toe. GroenLinks pleit daarom bij het bezoek van Thomas Piketty aan Nederland

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Social Trade Organisation: Het NieuweGeld. symposium Alles zullen we eerlijk delen, 30 november 2013

Social Trade Organisation: Het NieuweGeld. symposium Alles zullen we eerlijk delen, 30 november 2013 Social Trade Organisation: Het NieuweGeld symposium Alles zullen we eerlijk delen, 30 november 2013 Inhoud Social Trade Organisation Crisis huidig geldsysteem Nieuw Geld: vele vormen Nieuw Geld: praktijk

Nadere informatie

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd?

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd? Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Er is een pakket van 6 miljard euro aan aanvullende bezuinigingen overeenkomen. De bezuinigingen worden hoofdzakelijk gevonden via uitgavenbeperkingen binnen

Nadere informatie

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

Nieuwe kansen in roerige tijden!

Nieuwe kansen in roerige tijden! Nieuwe kansen in roerige tijden! Nieuwe klanten? Omzet vergroten? Winstgevendheid vergroten? Samen de regio en het MKB versterken? Banken verstrekken steeds moeilijker werkkapitaal. Het risico van ondernemers

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL

SPEL VAN DE GOUDEN EEUW - LESMATERIAAL Amsterdam in 1594, aan het begin van de Gouden Eeuw. De Nederlandse kunst, wetenschap en vooral de economie bloeien op. Ondernemers krijgen nieuwe kansen en kunnen steeds grotere investeringen doen. De

Nadere informatie

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT MdV De begroting is wederom een knap staaltje werk waar door heel veel medewerkers in dit huis veel energie en vakmanschap in is gestoken. Dat verdient waardering, zowel richting college als richting al

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Als je de Bijbel goed leest merk je dat elk verhaal over jou en mij gaat. Over onze werkelijkheid, over wat wij dagelijks zien en meemaken. De theoloog

Nadere informatie

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden:

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Relaties halen het beste in je naar boven Les 1 GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Lees met elkaar de volgende hoofdstukken en laat iemand opschrijven

Nadere informatie

de missing link tussen geld en duurzaamheid

de missing link tussen geld en duurzaamheid Inhoud vooraf Voorwoord The Club of Rome eu-chapter bij het rapport aan Finance Watch en de World Business Academy 13 Boodschap van de Secretaris-generaal van de Club van Rome 17 Voorwoord World Academy

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

MONOPOLY Kampioenschap spelregels:

MONOPOLY Kampioenschap spelregels: MONOPOLY Kampioenschap spelregels: DOEL is als enige speler over te blijven als alle anderen failliet zijn. Dit doe je door bezittingen te kopen en ander spelers die er eindigen huur te laten betalen.

Nadere informatie

Het 4 e kwartaal van 2014.

Het 4 e kwartaal van 2014. 1 Het 4 e kwartaal van 2014. Zoals werd aangegeven aan het einde van het derde kwartaal van 2014 zou voorzichtigheid betracht worden bij het investeren in aandelen. De kansen op topvorming werden zo groot

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Nieuwe werken in gemeenten. Hype of blijvertje. Tekst: Karlien Haak / Fotografie: Kees Winkelman

Nieuwe werken in gemeenten. Hype of blijvertje. Tekst: Karlien Haak / Fotografie: Kees Winkelman Nieuwe werken in gemeenten Hype of blijvertje Tekst: Karlien Haak / Fotografie: Kees Winkelman Het Nieuwe Werken blijft in 2013 populair in gemeenten. Het is voor veel van hen een antwoord op de vraag

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn:

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: 2013 Goed u allen met zovelen te zien, ook dat is betrokkenheid. Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: Europa en de financiën! Europees werken we samen:

Nadere informatie

Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal

Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal A) Doel 1. Betekenis benoemen Bekering brengt een radicale verandering in het leven van mensen. Een mens die leefde zonder God, gaat rekening

Nadere informatie

Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten. Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11

Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten. Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11 Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11 Als wij Pinksteren vieren, dan vieren we toch ook dat de boodschap van Gods liefde wereldwijd rondgaat. Dat we in het

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank!

Inhoudsopgave. Jouw spreekbeurt over De Bank! Jouw spreekbeurt over De Bank! Wie aan de bank denkt, denkt waarschijnlijk aan veel geld. Grote gebouwen en mannen en vrouwen in pak. Maar wat doen ze nou eigenlijk op die bank? En wat gebeurt er met jouw

Nadere informatie

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit?

Samenvatting. Zorgt het openstellen van de detailhandelssector voor buitenlandse concurrentie in een verbetering van de productiviteit? Samenvatting Dit proefschrift bestudeert de relatie tussen beleidshervormingen en productiviteitsgroei. Het beargumenteert dat het onderkennen van de diversiteit van bedrijven aan de basis ligt voor het

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Sprankelende Nieuwe Wereld Lezing over hoe verder met geld? De eigen economie zet echte waarde centraal

Sprankelende Nieuwe Wereld Lezing over hoe verder met geld? De eigen economie zet echte waarde centraal Sprankelende Nieuwe Wereld Lezing over hoe verder met geld? De eigen economie zet echte waarde centraal Tijdens een drukbezochte bijeenkomst in Hotel de Nieuwe Wereld op dinsdag de 28 e april kwam aan

Nadere informatie

Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl. Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente,

Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl. Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente, Exodus 3, 1-15 Belijdenis- en doopdienst 9 oktober 2011 Wehl Thema: 'Ik heb je bij je naam geroepen!' Gemeente, Er wordt vandaag gedoopt de naam van een mensenkind wordt verbonden met die van God. In onze

Nadere informatie

HET EVANGELIE VAN DE DWAZE ZWAKHEID VAN GOD. 1.dit evangelie is onthullend. 2.dit evangelie is verlossend.

HET EVANGELIE VAN DE DWAZE ZWAKHEID VAN GOD. 1.dit evangelie is onthullend. 2.dit evangelie is verlossend. 1 Kor. 1:25 / Gehouden op 07-10-2007 / p. 1 DE DWAZE ZWAKHEID VAN GOD Liturgie: Votum & groet Zi: Ps. 75:1.2 Lezing van Gods wet Zi: Ps. 75:23.6 Gebed Schriftlezing: 1 Kor. 1:18-31 Zi: Gez. 177:1.2 (GKB)

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel Nedap Tochtdetectie Nedap Tochtdetectie Visuele tochtdetectie op grote bedrijven is lastig Het is niet efficiënt en onvoldoende betrouwbaar. Met Nedap Tochtdetectie is het mogelijk om grote melkveestapels

Nadere informatie

Opinieonderzoek toekomst financiële sector

Opinieonderzoek toekomst financiële sector Opinieonderzoek toekomst financiële sector Presentatie afsluitende bijeenkomst 24 november Lessen en vragen voor de toekomst Martijn Lampert 1 Vertrouwen Betekenis (Van Dale): 1. Met zekerheid hopen 2.

Nadere informatie

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand.

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Exodus 35:4-36:7 Bijdrage voor de bouw van de tabernakel. Zondag 20 januari 2013 Thema: Je geld of

Exodus 35:4-36:7 Bijdrage voor de bouw van de tabernakel. Zondag 20 januari 2013 Thema: Je geld of Exodus 35:4-36:7 Bijdrage voor de bouw van de tabernakel 35:4-5 Mozes zei tegen de Israëlieten: De HEER draagt u op hem geschenken te geven. Laat iedereen die daartoe bereid is iets aan de HEER afstaan:

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie