FINANCIERING LOKALE KLIMAATPLANNEN AANZET TOT DRAAIBOEK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "FINANCIERING LOKALE KLIMAATPLANNEN AANZET TOT DRAAIBOEK"

Transcriptie

1 FINANCIERING LOKALE KLIMAATPLANNEN AANZET TOT DRAAIBOEK Opdrachtgever: Departement LNE Datum:

2

3 Titel Opdrachtgever Contactpersoon opdrachtgever Indiener Contactpersoon indiener Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek Departement LNE Arne Daneels Technum (Tractebel Engineering n.v.) Coveliersstraat Antwerpen T Annick Gommers Datum 09/09/2014 Versienummer 1 Offertenummer Q KWALITEIT DOCUMENTGESCHIEDENIS Versie Datum Opmerkingen DOCUMENTVERANTWOORDELIJKHEID Datum Auteur(s) Annick Gommers, Luc Wittebolle Datum Documentscreener(s) Pascale Tricot BESTANDSINFORMATIE Bestandsnaam P Aanzet draaiboek Financiering lokale klimaatplannen_v Laatst opgeslagen 18/09/2014

4

5 INHOUD 1. Inleiding Financiering lokale klimaatplannen: een complexe materie Finaliteit financieringsluik Twee essentiële uitdagingen 5 2. Overzicht Proces: mijlpalen en praktijken Mijlpaal 1: De doelstelling, randvoorwaarden en de strategische uitgangspunten werden vastgesteld Mijlpaal 2: De kernset prioritaire maatregelenclusters werd vastgesteld Mijlpaal 3: De financieringsbehoeften werden scherp gesteld Mijlpaal 4: Ontwikkeling optimaal financieringsstrategie/model Mijlpaal 5: Het Financieringsluik lokaal klimaatplan werd goedgekeurd Bijlagen capita selecta Koolstofwaardecreatie en captatie Governance lokaal klimaatplan 27 Technum Inhoud i

6

7 VOORWOORD In opdracht van de steden Gent en Antwerpen, werkte Technum / SuMa Consulting het financieel luik bij hun lokale klimaatplannen uit. De afdeling beleidsvoorbereiding en evaluatie (team milieu-economie) van het departement LNE wil de ervaringen die zijn opgedaan in deze afzonderlijke opdrachten kunnen verspreiden naar meerdere steden en gemeenten en heeft daarom aan Technum / SuMa consulting gevraagd de ervaringen neer te schrijven in een aanzet tot draaiboek. Voorliggend document is daar het resultaat van. Het is een draaiboek omdat er praktische tips in staan om als lokale overheid te starten met het uitwerken van het financieringsprobleem wanneer men de acties en maatregelen uit de lokale klimaatplannen wil gaan implementeren. Het is echter nog slechts een aanzet omdat het nog niet volledig is of kan zijn. Al doende leert men. En de ervaring van 2 steden is nog niet voldoende om een algemene handleiding / wegwijzer te verzorgen die voor alle types lokale overheden voldoende is om zelf aan de slag te gaan. Het is de bedoeling om via het lerend netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen dat door LNE wordt opgestart (startevent op 23 oktober 2014) deze aanzet tot draaiboek verder uit te werken, verfijningen of nuanceringen aan te brengen, kennishiaten in te vullen, enzovoort. Door dit te doen in het kader van een lerend netwerk, en door er veel partijen bij te betrekken zal ervoor gezorgd worden dat zoveel mogelijk de aanwezige kennis binnen de verschillende actoren die bezig zijn met (de implementatie van acties uit) de lokale klimaatplannen geëxpliciteerd en bijeengebracht wordt. Een digitaal forum voor het lerend netwerk is opgericht. Meer informatie is daar te vinden: https://www.linkedin.com/groups?home=&gid= &goback=&trk=grp-name. We willen de steden Gent en Antwerpen hartelijk danken voor de boeiende discussies die we gevoerd hebben tijdens de opdrachten die we voor hen hebben uitgevoerd. Ook andere partijen die we gesproken hebben (oa. intercommunales, banken, provincies, ), hebben mee input gegeven voor het voorliggende resultaat. Maar het is dus niet af. Doorheen dit lerend netwerk zal het draaiboek stilaan verder vorm krijgen. In een eerste stap sturen we dit document door naar een aantal sleutelpersonen aan wie we willen vragen bij het lezen van dit document te noteren welke vragen er nog rijzen, welke onduidelijkheden er nog zijn en welke zaken nog bijkomend opgenomen moeten worden in dit draaiboek. Op die manier ontstaan de werkvragen voor het lerend netwerk. OPMERKING: Dit document betreft een ontwerpversie van het draaiboek financiering lokale klimaatplannen en zal naar aanleiding van de werkzaamheden van het Lerend Netwerk ongetwijfeld nog heel wat wijzigingen, verduidelijkingen en aanvullingen kennen. Het document wordt u daarom ook uitsluitend voor discussiedoeleinden meegedeeld. Gelieve het nog niet buiten de eigen organisatie te verspreiden. Veel leesgenot, Het projectteam Technum / SuMa Consulting Technum Inleiding 1

8 1. INLEIDING Alvorens een overzicht te geven van de processtappen die genomen moeten worden bij het opstellen van een financieel luik bij de lokale klimaatplannen, geven we in deze inleiding mee waarom financiering van lokale klimaatplannen zulke complexe materie is en wat de finaliteit is van het financieringsluik. 1.1 Financiering lokale klimaatplannen: een complexe materie Een klimaatplan zonder aangepaste financiering zal nooit veel meer dan een plan zijn. Om de concrete uitvoering te bewerkstelligen is het nodig het plan te laten vergezellen van een financieringsluik. Het ontwikkelen van een optimale financiering voor de lokale klimaatplannen is evenwel niet eenvoudig gezien de veelheid aan factoren die meespelen, waaronder: Multi-level: voor bepaalde acties of investeringen is het lokale niveau suboptimaal en kan een bundeling op een hoger niveau (bijvb. een groep van gemeenten, de provincie, het Vlaamse gewest of België) tot een aanzienlijke efficiëntietoename leiden. Denk, bijvoorbeeld, aan infrastructuurwerken waarvan het rendement een samenwerking van verschillende overheidsniveaus vergt (e.g. groen gas of laadinfrastructuur elektrische voertuigen) en als door een clustering het rendement stijgt, stijgt ook de terugbetalingscapaciteit van de ontlener. Hierdoor zal rebus sic stantibus het project gemakkelijker gefinancierd geraken. Multi-actor: om ambitieuze emissiereducties tot stand te brengen volstaat het niet dat het lokale klimaatplan zich enkel op de emissies van de gemeentelijke overheid zelf concentreert. Zelfs indien de gemeentelijke overheid erin slaagt haar eigen handelen klimaatneutraal te maken dan nog schuilt de toegevoegde waarde hiervan vaak eerder in de voorbeeldfunctie, dan in de impact op de totale uitstoot van broeikasgassen in de betreffende gemeente. De plannen voorzien bijgevolg ook acties/maatregelen die door private (burgers / bedrijven) actoren zullen moeten worden genomen. Het is echter budgettair niet mogelijk en vanuit efficiëntieoogpunt ook niet wenselijk dat de overheid alle acties / investeringen die volgens het klimaatplan tot de private sector behoren zou financieren. Voor het private sector luik van het klimaatplan zal naar maatregelen / instrumenten moeten worden gezocht die ervoor zorgen dat de private sector de volgens het plan benodigde investeringen daadwerkelijk uitvoert. Multi-periode: Het tijdstip waarop de acties / investeringen worden uitgevoerd, deze beginnen te renderen, alsook de periode waarop een opbrengst mag verwacht worden bepalen de cashflow (in en out) en hebben daarom een belangrijke impact op de financiële planning. De financiële planning in de tijd kan gezien de grote verscheidenheid van vaak erg verschillende projecten een hele uitdaging zijn. Een goede planning van deze projecten kan de nood aan (nieuwe) financiering beperken, door de middelen en/of opbrengsten van het ene project te herinvesteren in een ander project. De planningshorizon van het plan loopt niet noodzakelijk gelijk met de financieringshorizon. Zo kunnen bepaalde activiteiten/investeringen al volledig operationeel zijn, terwijl de financiering ervan nog ettelijke jaren kan blijven doorlopen. Heterogeniteit van acties / investeringen: een klimaatplan omvat acties / maatregelen die heel verschillend van aard kunnen zijn. Ook vanuit financieringsoogpunt kunnen deze sterk verschillen: sommige acties genereren een (economisch) rendement bij de investeerder of bij een derde die in staat is om de 2 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

9 financieringskost te dragen; andere acties laten dit niet toe. In het eerste geval kan men denken aan een systeem van prefinanciering terwijl in het tweede geval in eerste instantie dient gekeken te worden of er een rendement kan gegeneerd worden (e.g. door bundeling; opschaling, reglementair kader, etc ), dan wel op welke wijze de betreffende (verlieslatende) activiteit alsnog kan gefinancierd worden (bijvb. door koppeling aan een andere winstgevende activiteit). Milieu/energie als directe opbrengst: In tegenstelling tot heel wat (milieu)investeringen waarvan de baten van de vermeden emissie / milieuschade niet automatisch toekomen aan diegene die de maatregel neemt (positieve externaliteit), heeft de investeerder doorgaans een rechtstreekse economische baat bij de reductie van broeikasgasemissies (uitz. procesemissies). Immers, broeikasgassen komen grotendeels voort uit de verbranding van fossiele brandstoffen om in ons energieverbruik te voorzien. Emissiereductieprojecten zijn dan ook vaak energie-efficiëntieprojecten zodat een investeerder doorgaans een economische baat geniet in de vorm van een vermindering van zijn energiefactuur. Daarnaast heeft elke vermeden ton broeikasgasemissies een economische waarde (de koolstofwaarde ). Deze komt echter niet noodzakelijk rechtstreeks toe aan de investeerder. Er bestaan evenwel een aantal strategieën om de koolstofwaarde (gedeeltelijk) naar de investeerder te laten terugvloeien. Deze moeten beter benut kunnen worden. Project-, programma- en transitiefinanciering: de financiering van lokale klimaatplannen nodigt uit om van de klassieke (unidimensionele) projectbenadering door te groeien naar een meer programmatorische aanpak, waarbij de financiering van acties en investeringsprojecten van verschillende aard die (thematisch, technisch of organisatorisch) met elkaar verbonden zijn, ook vanuit financieringsoogpunt samen te bekijken. Een verdere stap kan er in bestaan op verschillende programma s die met een zelfde transitie verband houden ook vanuit financieringsoogpunt aan elkaar te koppelen zodat het ene programma ook vanuit financieringsoogpunt op het andere verder kan bouwen. Een belangrijke uitdaging bij de financiering van de (lokale) klimaatplannen bestaat erin om geleidelijk aan los te komen van een project-per-project aanpak, en via een programmatorische aanpak uiteindelijke naar een echte transitiefinanciering te evolueren. Van cherry picking naar piggybacking Vandaag vinden doorgaans enkel de projecten met het hoogst risicogecorrigeerd rendement de benodigde financiering (cherry picking). Op deze manier blijven op termijn enkel nog de minst rendabele c.q. onrendabele projecten over. Door projecten met een hoog rendement te koppelen aan projecten met een laag/negatief rendement kan een aanvaardbaar rendement op het niveau van de projectportefeuille worden geboden. De sterke projecten dragen de zwakkere projecten (piggybacking). Er bestaan heel wat verschillende manieren om deze koppeling tot stand te brengen (project, - organisatorische koppeling, commerciële koppeling, financiële koppeling of een combinatie van deze methoden). 1.2 Finaliteit financieringsluik De start van de zoektocht naar een optimaal financieringsluik bij een lokaal klimaatplan begint bij het scherpstellen van de finaliteit van dat financieringsluik. Een financieringsluik dient in essentie een antwoord te bieden op volgende vragen: Technum Inleiding 3

10 Hoeveel middelen dienen we te voorzien? Een deel van de voor het klimaatplan benodigde investeringen zal spontaan gerealiseerd worden, i.e. zonder bijkomende externe financiële ondersteuning of aanmoediging. In het kader van de financiering van lokale klimaatplannen dienen we voor dit deel van de investeringen dan ook geen financieringsoplossing te voorzien. Het overige deel, dat niet spontaan gerealiseerd wordt, heeft wel nood aan een financieringsoplossing. De financiële middelen die nodig zijn om de investeringen die niet spontaan uitgevoerd worden vormen de financieringsbehoefte. Waar gaan we die middelen (blijven) halen? Bij het uitwerken van het financiële luik wordt de vraag gesteld waar we de financieringsmiddelen zullen halen om de financieringsbehoefte te lenigen, en of we een financieringsdynamiek op gang kunnen brengen die zich op termijn zelf kan bedruipen. Hoe zorgen we ervoor dat de beschikbare middelen ook effectief gebruikt worden? Het is niet omdat er middelen beschikbaar zijn dat deze ook effcetief gebruikt worden. Naast de financieringscomponent die voor een ondersteuning op het vlak van de financiering zorgt, is het van belang om na te gaan welke flankerende maatregelen een gunstig kader kunnen tot stand brengen waarin de beschikbare middelen effectief gebruikt worden. Deze drie vragen kunnen vertaald worden naar de drie essentiële bouwstenen voor een financieringsmodel (zie Figuur 1 hieronder): een concrete financieringsbehoefte (vraag) gekoppeld (matching) aan de beschikbare financieringsmiddelen (aanbod). 4 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

11 Welke financieringsmiddelen? AANBOD aan financieringsmiddelen Financieringsmodel Hoe vraag en aanbod op elkaar afstemmen? MATCHING van vraag en aanbod Welke financieringsbehoe en? VRAAG naar financieringsmiddelen Welke bronnen worden aangesproken? Hoe worden deze aangesproken Welke essen ële kenmerken van aanbodzijde sturing Welke financieringsinstrumenten? Welke rollen & verantwoordelijkheden? Welke projecten/ maatregelen? Welke kosten/baten? Welke essen ële kenmerken van vraagzijde? sturing Figuur 1- Bouwstenen financieringsmodel 1.3 Twee essentiële uitdagingen Voor de realisatie van ambitieuze klimaatdoelstellingen (bijvb. 80 à 90% emssiereductie c.q. klimaatneutraliteit) zullen we het financieringsluik moeten ontwikkelen rekening houdend met volgende uitdagingen, die zich als kritieke succesfactoren van het lokale klimaatplan aandienen: 1 - Hoe ervoor zorgen dat rendable maatregelen worden uitgevoerd? Het is niet omdat projecten rendabel zijn dat ze ook uitgevoerd worden. Los van het investeringsproject zijn er een aantal financiële (o.a. cashflow-, krediet- en opportuniteitskostprobleem) en niet-financiële persoonsgebonden problemen (informatie- & kenniskloof, tijdsgebrek, enzovoort) die investeringen in rendabele projecten in de weg staan. Een effectieve financieringsstrategie zorgt er voor dat de persoonsgebonden financiële en niet-financiële problemen worden aangepakt. 2 - Hoe ervoor zorgen dat de niet rendabele, maar voor de realisatie van de doelstelling essentiële, maatregelen ook worden uitgevoerd? Technum Inleiding 5

12 Rekening houdend met de stijgende marginale reductiekosten lijkt het aannemelijk dat een deel van de projecten die dienen uitgevoerd te worden om ambitieuze doelstellingen (e.g. klimaat-neutraliteit of emissiereductie van 80%) te bereiken, niet-rendabele projecten betreft. Bij gebrek aan een aangepaste financieringsoplossing kunnen deze essentiële projecten niet worden uitgevoerd en kan de emissiereductiedoelstelling niet gerealiseerd worden. Tot op heden wordt voor (al dan) niet rendabele projecten veelal verwacht dat de overheid met subsidies over de brug komt. Voor een beperkt aantal projecten of voor een beperkte tijd (in een startfase) kan dit een relevante optie zijn. Echter, gezien de omvang van de middelen die benodigd zijn om de transitie naar een koolstofarme wereld te bewerkstelligen, is het praktisch ondenkbaar dat een groot deel van de benodigde financiële middelen al dan niet in de vorm van subsidies door overheden zou worden aangeleverd. In de context van de ontwikkeling van een financieringsstrategie vertaalt deze vaststelling zich in volgende strikte voorwaarden: 1. De middelen voor de financiering van lokale klimaatplannen dient in hoofdzaak vanuit de private sector te worden aangeleverd; 2. Voor (het merendeel) van de niet-rendabele maatregelen zal een oplossing moeten gevonden worden buiten de subsidies ten laste van de overheidsbegroting (begrotingsneutrale oplossing). Een financieringsstrategie en -plan is optimaal in de mate waarin het (1) de financiële middelen weet te verschaffen om de vooropgestelde emissiereductiedoelstellingen te realiseren (effectiviteitscriterium), (2) dit aan de la(a)g(st)e kost kan realiseren (efficiëntiecriterium), en (3) rekening houdend met de weerhouden essentiële randvoorwaarden en uitgangspunten. 6 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

13 2. OVERZICHT PROCES: MIJLPALEN EN PRAKTIJKEN In dit hoofdstuk bespreken we de verschillende mijlpalen op de weg naar de ontwikkeling van een optimaal financieringsluik voor het lokale klimaatplan en een aantal mogelijke activiteiten om die mijlpalen te bereiken. Voor elke mijlpaal geven we: Toelichting mijlpaal: een korte toelichting waarbinnen we de mijlpaal situeren en nader beschrijven. Mijlpalen betreffen tussentijdse resultaten die we moeten realiseren om tot de uiteindelijke doelstelling (te weten, een optimaal financieringsluik) te kunnen komen. Goede mijlpalen worden resultaatgericht (wat moeten we bereiken?) en oplossingsneutraal (zonder op te dringen hoe we dit moeten bereiken) gedefinieerd. Goede praktijken: om een mijlpaal te bereiken dienen concrete acties te worden ondernomen. In tegenstelling tot de mijlpalen zijn de acties die we moeten ondernemen om tot de mijlpaal te geraken, vaak contextgevoelig (tijd - ruimte - organisatie). Een zelfde mijlpaal zal op een bepaald moment en voor een bepaalde gemeente via acties x, y en z kunnen gerealiseerd worden, terwijl de realisatie van dezelfde mijlpaal op een ander moment of in een andere gemeente geheel verschillende acties zal vergen. Dit belet niet dat we een aantal goede praktijken kunnen definiëren. Het betreft hier voorbeelden van activiteiten die in vele gevallen helpen om de betreffende mijlpalen te bereiken. Deze praktijken sluiten niet uit dat andere praktijken in een bepaalde context op meer effectieve/efficiënte wijze de vooropgestelde mijlpaal en/of einddoelstelling kunnen realiseren. De goede praktijken gelden derhalve als voorbeeld of inspiratiebron, maar kunnen vervangen worden door andere meer aangepaste paktijken. Tips en aandachtspunten: In dit onderdeel geven we lezer een aantal aanknopingspunten mee voor de implementatie van de praktijken. Opmerking: Wanneer beschouwen we een mijlpaal als bereikt? De mijlpalen hieronder dienen waar nodig verder geconcretiseerd te worden, zodat we op voorhand duidelijk vaststellen wanneer we de mijlpaal als bereikt zullen beschouwen. Zo bijvoorbeeld: indien we het bereiken van de mijlpaal afhankelijk maken van een goedkeuring dan moeten we aanduiden wie de goedkeuring moet geven (e.g. het College van Burgemeester en Schepenen of de raad van bestuur van de organisatie die als planeigenaar optreedt, of. ) 2.1 Mijlpaal 1: De doelstelling, randvoorwaarden en de strategische uitgangspunten werden vastgesteld Toelichting mijlpaal In de definitie van een optimaal financieringsluik wordt verwezen naar het rekening houden met de essentiële randvoorwaarden en uitgangspunten. Inderdaad, voor de opmaak van de Technum Overzicht Proces: mijlpalen en praktijken 7

14 financiering van lokale klimaatplannen vertrekken we vanuit een aantal fundamentele keuzes (uitgangspunten). Deze bepalen in grote mate de richting waarin we oplossingen gaan zoeken, en de vrijheidsgraden die we ons bij de ontwikkeling van het financieel luik van het klimaatplan kunnen veroorloven. De uitgangspunten kunnen de effectiviteit en efficiëntie van de financieringsoplossing in belangrijke mate beïnvloeden. Zo bijvoorbeeld, vinden we vandaag in bepaalde klimaatplannen nogal sterk een scheiding tussen financiering van private en publieke acties en maatregelen, terwijl het in beginsel best mogelijk is om kosten te besparen of de financiering te vergemakkelijken door bepaalde investeringen van de publieke en van private sector gezamenlijk te financieren (bundeling). We beschouwen deze mijlpaal als bereikt als (1) de doelstellingen, randvoorwaarden en strategische uitgangspunten werden geëxpliciteerd en hun rationale gedocumenteerd, en (2) alle voor de uitvoering van het plan essentiële partijen (of hun vertegenwoordigers) hiermee akkoord gaan Goed praktijken M1P1 - Expliciteer de belangrijkste keuzes en hun implicaties Het is van belang om een aantal keuzes of uitgangspunten te expliciteren en na te gaan of er in het klimaatplan impliciete keuzes werden gemaakt die van belang zijn vanuit financieringsoogpunt. Voor elk van die expliciete of impliciete keuzes is het van belang om de implicaties vanuit financieringsoogpunt in kaart te brengen. In voorkomend geval kunnen op basis van deze implicaties de uitgangspunten / keuzes bijgestuurd worden. Zo bijvoorbeeld kan de governance structuur rond het klimaatplan (o.a. beslissingsprocessen) in bepaalde gevallen een rem betekenen op de financiële participatie van derden. Wie bijvoorbeeld financiële middelen verschaft wil doorgaans ook de besteding van die middelen kunnen (bij)sturen. Als we middelen van derden willen betrekken dan dienen we mogelijks de bestaande governance structuur aan te passen. De uitgangspunten (of assumpties) kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op: De rol die de lokale overheid zich toemeet in het kader van de financiering van de klimaatplannen; De wijze waarop de overheid zich de medewerking van private sector actoren wil verzekeren; De visie over de samenwerking en optimalisatiemogelijkheden met anderen (bekijken we project per project of kunnen we een ruimere blik hanteren en een programmatorische aanpak opzetten?); De wisselwerking met andere doelstellingen (e.g. positieve impact op armoedebestrijding); De vraag of er beroep kan gedaan worden op compensatiemechanismen. M1P2 - Selecteer en documenteer doelstellingen, randvoorwaarden en uitgangspunten Gezien het belang van de doelstellingen, randvoorwaarden en uitgangspunten voor financiering, wordt de motivatie (of ruimer de beleidstheorie ) voor ieder uitgangspunt bondig gedocumenteerd. Zo onthouden we de redenen die onze keuzes schragen en kunnen we indien die redenen na verloop van tijd verdwijnen met kennis van zaken onze keuzes herzien. 8 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

15 2.1.3 Tips en aandachtspunten Hier onder geven een aantal aanknopingspunten voor het definiëren van doelstellingen, randvoorwaarden en uitgangpunten: Financiering in functie van doelstellingen, niet omgekeerd Het financieringsvraagstuk is geen doorslaggevend element - en mag dit ook niet zijn - voor het definiëren van de emissiereductiedoelstelling (evt. wel voor het inzetten van instrumenten). Immers, heel wat investeringen in emissiereducties vertonen een positieve kosten/baten verhouding en zijn rendabel, vaak reeds vanuit louter economisch oogpunt en - a fortiori - indien we het maatschappelijk oogpunt hierbij in rekening nemen (positieve externaliteiten). Om de negatieve impact van de klimaatverandering te beperken zullen we een klimaatneutrale c.q. koolstofarme maatschappij dienen te bewerkstelligen, zodat het bijgevolg niet logisch is de financiering te voorzien los van de emissiereductiedoelstellingen. Ambitie inzake reductiedoelstelling en reductiepad als hefboom voor de financiering Aangezien, enerzijds, een groot aantal ondernemingen 1 en de Vlaamse overheid een aanzienlijk economisch/budgettair belang hebben bij een versnelde realisatie van ambitieuze klimaatplannen en, anderzijds er geen versnelde uitvoering van ambitieuze klimaatplannen mogelijk is zonder adequate financiering, zijn alle partijen gebaat bij het vinden van een financieringsoplossing. Voor de lokale klimaatplanbeheerders vormt de omvang van de reductie en de snelheid waarmee deze bereikt zal worden één van de hefbomen bij de onderhandeling van een deelname aan de financiering van de (Vlaamse) overheid en betrokken sectoren. De financieringsstrategie moet dit oneigenlijke kip-en-ei - probleem doorbreken (geen ambitieuze doelstellingen / ambitieus reductiepad zonder middelen, en geen middelen zonder ambitieuze doelstellingen / ambitieus reductiepad), en een win-win-win situatie creëren: voor de maatschappij, voor de betrokken bedrijfssectoren en voor de individuele investeerders. Emissiereductiedoelstelling met aandacht voor secundaire doelstellingen Bij de financiering moet er niet enkel ingezet worden op maatregelen die de grootste en snelste bijdrage tot de broeikasgasemissiereductie realiseren, maar moet er ook oog zijn voor secundaire doelstellingen zoals bijvb. de sociale dimensie (implicaties) van de maatregelen. Dit impliceert dat het financieringsmodel bij voorkeur een oplossing aanreikt voor de financiering van emissiereductieprojecten 100% Broeikasgasemissies t.o.v. referen ejaar 0% Versnelde reduc e (hoge ambi e) Geplande reduc e (medium ambi e) Geplande reduc e (hoge ambi e) Vandaag 2050 Tijd 1 Zo bijvoorbeeld zal een doelstelling om het tempo van de huidige energierenovatie voor een bepaalde gemeente of regio van naar wooneenheden per jaar te brengen, de woningrenovatiemarkt aanzienlijk doen uitbreiden. Bedrijfssectoren die diensten en producten aanleveren die verband houden met de woningrenovatie zullen dan ook een omzetstijging kennen. Technum Overzicht Proces: mijlpalen en praktijken 9

16 die een lage(re) rendabiliteit vertonen of kortweg onrendabel zijn, maar die wel in belangrijke mate bijdragen tot andere maatschappelijk relevante (bijvb. sociale) doelstellingen. Zo bijvoorbeeld, betekent de lage(re) of zelfs negatieve rendabiliteit van energierenovaties van kleinere woningen, die vaak door sociaal zwakkeren worden bewoond, niet dat we deze groep automatisch van de financiering voor de woningrenovatie uitsluiten. Subsidiariteit van overheidsmiddelen Overheidsmiddelen worden in beginsel uitsluitend ingezet voor het vergroenen van het eigen patrimonium, en kunnen slechts ten subsidiaire titel worden aangesproken voor de financiering van emissiereducties in de private sector, i.e. indien de private sector niet bij machte is om zich spontaan te organiseren. Dit uitgangspunt impliceert dat we voor de financieringsstrategie in eerste instantie bouwen rond private middelen en het aandeel van de overheidsmiddelen in het totale financieringsvolume beperkt wordt gehouden. Overheidsmiddelen worden ingezet om andere middelen aan te trekken (hefboom). Nood aan financiële ontzorging: van CAPEX naar OPEX 2 Heel wat emissiereductie-investeringen betaling zich terug. Zij genereren voldoende inkomsten om het kapitaal en de kost van dit kapitaal te vergoeden, soms zelfs in een (zeer) korte tijd. Toch worden niet alle rendabele investeringen uitgevoerd. Tal van persoonsgebonden financiële redenen kunnen een investering in de weg staan: problemen van ontleningscapaciteit (kan geen bijkomende lening krijgen), van opportuniteitskost (alternatieve investeringen met een hoger rendement), van cashflows (maandelijkse terugbetalingen hoger dan uitgespaarde kosten) of van risicoperceptie (rendementsrisico wordt als te groot beschouwd). Voor al deze drempels kan een financiële ontzorging soelaas bieden, in voorkomend geval aangevuld met een administratieve/operationele ontzorging (e.g. voor de aanvraag van vergunningen & subsidies, de opvolging van de werken, etc.). Uit wat voorafgaat lijkt het zinvol om ook voor rendabele investeringen in een systeem van PRE-financiering te voorzien, waarbij instrumenten die een derde partij financiering mogelijk maken, worden ingezet. Effectiviteit van de financiering: additionaliteitsvereiste Vanuit effectiviteitsoogpunt dienen subsidies, en meer algemeen economisch waardeerbare voordelen die definitief door de begunstigde verworven worden, aan de additionaliteitsvereiste te voldoen. Een ondersteuning zal enkel effectief zijn indien bovenop de investeringen die ook zonder de ondersteuning zouden plaatsvinden, er bijkomende (= additionele) investeringen werden gerealiseerd. Voor de financieringsstrategie betekent dit dat bij voorkeur enkel subsidiëring wordt voorzien voor investeringen die economisch niet-rendabel zijn (en enkel ter hoogte van de onrendabele top) en dus niet voor economisch rendabele projecten of de uitvoering van wettelijke verplichtingen. Indien er voor de rendabele investeringen financiële drempels bestaan om tot investering over te gaan, kan evenwel in een prefinanciering voorzien worden. 2 CAPEX staat voor capital exependitures en betreft de eenmalige investeringskosten; OPEX staat voor operating exependitures en betreft terugkerende operationele kosten (e.g. verbruik, onderhoud, etc.). 10 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

17 Van projectfinanciering naar planfinanciering: loskoppeling ophaling van besteding financiering Vandaag gebeurt de financiering van investeringen vaak op projectniveau waarbij voor een bepaalde (groep van) investeringen financiering wordt gezocht. Financiering moet evenwel niet noodzakelijk maatregel- of projectgebonden zijn. Het is mogelijk om de ophaling van de middelen voor financiering los te koppelen van de aanwending van de middelen voor concrete investeringsprojecten en maatregelen. Een meer globale financiering (op programma- / clusterniveau) kan effectiever en efficiënter zijn dan indien de financiering op projectniveau georganiseerd wordt (voordelen op vlak van zekerheid, transactiekosten). Dit laat tevens toe om bepaalde projecten die individueel niet of aan minder interessante voorwaarden gefinancierd kunnen worden, wel of goedkoper te financieren. Dit impliceert ondermeer dat we werken met een financieringsvehikel dat, enerzijds, middelen gaat ophalen voor de financiering van de lokale klimaatplanen en, anderzijds, deze middelen volgens een vooraf bepaalde investeringsstrategie (waarbij minstens voldoende rendement wordt gegenereerd om het kapitaal te vergoeden) voor de financiering van maatregelen uit het klimaatplan (of andere maatregelen met hetzelfde doel) kunnen worden aangewend. 2.2 Mijlpaal 2: De kernset prioritaire maatregelenclusters werd vastgesteld Toelichting mijlpaal Een klimaatplan omvat een groot aantal maatregelen. Deze dragen in verschillende mate bij tot de realisatie van de klimaatdoelstellingen en hebben ook andere implicaties op het vlak van hun implementatie (kosten, draagvlak, etc.). Een effectieve en efficiënte financiering veronderstelt dan ook dat in eerste instantie de maatregelen en acties die de ruggengraat van het lokale klimaatplan vormen, worden afgedekt. Daarom is het zinvol om zich in eerste instantie toe te spitsen op de +/- 10 belangrijkste maatregelen (clusters). Met deze mijlpaal willen we de 10 belangrijkste maatregelen(clusters) in kaart brengen en voor deze maatregelen(clusters) de vanuit financieringsoogpunt relevante gegevens verzamelen Goede praktijken M2P1 Selectie prioritaire maatregelenclusters Maatregelen kunnen als prioritair worden aangeduid omwille van verschillende redenen (bijdrage tot emissiereductie, maar ook omwille van draagvlak, zichtbaarheid, etc.). Maatregelenclusters kunnen we op verschillende wijzen definiëren. Een zinvolle manier is het clusteren op basis van doelgroep en/of (emissiereductie)sector, bijvoorbeeld Energieefficiëntie bij KMO s, vergroening openbaar vervoer of energierenovatie sociale woningen. Op deze manier kunnen we de clusters oplossingsneutraal definiëren, i.e. los van een bepaalde specifieke technologie of unieke maatregel. Of een woning nu klimaatneutraal wordt door de buitenschil aan te pakken of op een andere manier is dan niet van belang voor de clusterdefinitie. Technum Overzicht Proces: mijlpalen en praktijken 11

18 De concrete technologische of andere oplossingen om de emissiereductie binnen een bepaald doelgroep te bereiken zijn evenwel van belang als referentiepunt voor het bepalen van investeringsbehoeften, en hiervan afgeleid de financieringsbehoefte (zie verder). Zij helpen om de referentie-investeringsbehoefte per eenheid te bepalen voor de betreffende cluster. Dit betekent daarom nog niet dat de betreffende referentietechnologie ook daadwerkelijk zal geïmplementeerd worden. Indien na verloop van tijd er een alternatieve meer performante oplossing goedkoper emissiereducties kan realiseren dan de referentietechnologie, dan kan uiteraard die alternatieve oplossing worden toegepast. Bij wijze van voorbeeld geven we hieronder de 10 maatregelenclusters weer die bij het uitwerken van het financieel luik van het lokaal klimaatplan van de stad Gent werden gehanteerd: M1 Renovatie woningen voor huishouden in de hogere inkomensklasse; M2 Renovatie van woningen voor huishouden in de lagere inkomensklasse; M3 Renovatie van huurwoningen; M4 Renovatie van sociale woningen; M5 Renovatie van scholen; M6 Productie van hernieuwbare energie; M7 Investeringen in energie-efficiëntiemaatregelen door KMO s; M8 - Investeringen in energie-efficiëntiemaatregelen door kleine zelfstandigen; M9 - Sneller en meer openbaar vervoer (vertramming); M10 - Vergroenen van het wagenpark. M2P2 Opmaak fiches per maatregelencluster Voor deze kernset van prioritaire maatregelenclusters willen we een inzicht verwerven in de voor de financiering essentiële kenmerken: Wat houdt de maatregel in? Tot wie richt de maatregel zich? Welke emissiereductie verwacht men (additionaliteit van de maatregel)? Over welke periode? etc. (specifiek lokale) beperkingen, risico s en risicobeheersmaatregelen, afhankelijkheden. Inschatting van de kostprijs (incl. cost drivers, terugverdientijden, etc.). Evt. eerste ideeën rond financiering (had men bij aanvang van het project ideeën om de betreffende maatregel te financieren en zo ja hoe dan?). Neveneffecten van de maatregel op sociaal, milieu, economisch of ander vlak. Etc. In de praktijk kan dit de de opmaak van fiche per maatregel of cluster van maatregelen (Maatregelen/Clusterfiches, M/CF) Tips & aandachtspunten Generieke versus specifieke informatie: standaardisatie opportuniteit 12 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

19 Een deel van de benodigde gegevens is vrij generiek van aard, en kan dus door alle gemeenten gebruikt worden. Zo bijvoorbeeld heeft de locatie van de woning waar een energierenovatie wordt uitgevoerd een verwaarloosbare invloed op de kostprijs. De E- peildoelstelling, de aard (appartement/woonhuis) en het bouwjaar van de woning zijn van groter belang. Andere gegevens uit de M/CF zijn dan weer gemeentespecifiek. Zo bijvoorbeeld, het aantal woningen (verder gesegmenteerd naar bouwjaar, aard, etc.) dat men in totaal (of per jaar) wil renoveren en het E-peil dat de gemeente hierbij ambieert, de economische draagkracht van de inwoners, etc. Deze gegevens zullen steeds (grotendeels) door de gemeenten moeten worden aangeleverd. TIP: Organiseer samenwerking met andere gemeenten bij voorkeur op Vlaams niveau om een aantal financieringsaspecten met betrekking tot de lokale klimaatplannen te standaardiseren. Zo bijvoorbeeld: Een typologie/nomenclatuur van Maatregelen en/of Maatregelencluster: dit betekent o.a. dat zelfde typologie, eenheden, gebruikt worden. Dit heeft het voordeel van de eenduidigheid en laat ook toe om het leerproces te vereenvoudigen (benchmark). Verzamelen van generieke informatie m.b.t. maatregelen: o.a. kostprijs informatie, levensduur informatie, rendabiliteitsinformatie, etc. Het standaardiseren (en structureren) van bepaalde gegevens laat toe om: Tijd en middelen te besparen bij de opmaak en het beheer van financieringsluik van lokale klimaatplannen; de individuele gemeenten dienen het wiel niet keer op keer uit te vinden, en er kunnen gemeenschappelijk formats worden opgemaakt, data kunnen samen wordt ge-update, etc. Toegenomen leereffect: gemeenten kunnen gemakkelijker van elkaar leren doordat eenzelfde terminologie wordt gehanteerd (benchmarkingopportuniteit). Coherentie in tijd en ruimte: door binnen een gestandaardiseerd kader te werken voor de lokale overheden, intercommunales / samenwerkingsverbanden en de Vlaamse overheid kunnen zinvolle tijdsreeksen of aggregaties op bovengemeentelijk niveau opgemaakt worden ter ondersteuning van het (bovengemeentelijke) beleid. Katalysator samenwerkring: een gestandaardiseerde aanpak laat toe om het financieringsluik en/of de flankerende maatregelen op elkaar af te stemmen of zelfs gezamenlijk aan te pakken. Ook naar derden toe (e.g. potentiele investeerders/financiers) kan het aanreiken van een eenduidig coherent kader het begrip van de financieringsbehoeften verbeteren en een samenwerking vereenvoudigen. Etc. OPMERKING: Dergelijke standaardisering zou voor het lerend netwerk een potentieel thema kunnen zijn. TIP: Protocol m.b.t. datakwaliteit Om de kwaliteit (coherentie/vergelijkbaarheid/volledigheid) van de gebruikte gegevens te verzekeren, is het zowel voor de generieke als voor de specifieke gegevens aangewezen om de gebruikte bronnen, berekeningen en assumpties te documenteren, zodat deze cijfers periodiek kunnen ge-update worden. Ter ondersteuning van een kwaliteitsvolle gegevensvergaring, - documentatie en periodieke evaluatie/actualisering wordt bij voorkeur Technum Overzicht Proces: mijlpalen en praktijken 13

20 een protocol (procedure) opgesteld en aan de gemeenten ter beschikking gesteld. In dit protocol wordt dan aangegeven hoe de gegevens kunnen worden verzameld en/of aan welke minimale criteria de gegevens dienen te beantwoorden. 2.3 Mijlpaal 3: De financieringsbehoeften werden scherp gesteld Toelichting mijlpaal In het kader van de financiering van lokale klimaatplannen kunnen we de financieringsbehoefte omschrijven als een deelverzameling van de investeringsbehoefte, waarbij de investeringsbehoefte verwijst naar het totaal aan financiële middelen die voor de realisatie van het klimaatplan moet geïnvesteerd worden. Een deel van de benodigde investeringen zal spontaan gerealiseerd worden, i.e. zonder bijkomende externe (financiële) ondersteuning. In het kader van de financiering van lokale klimaatplannen dienen we voor de investeringen die spontaan gerealiseerd worden, geen financieringsoplossing te voorzien. Het overige deel - het deel dat niet spontaan gerealiseerd wordt - heeft wel nood aan een financieringsoplossing. Met de term financieringsbehoefte verwijzen we dus naar de financiële middelen die nodig zijn om de investeringen die niet spontaan uitgevoerd worden, te realiseren. De omvang van de financieringsbehoefte is afhankelijk van de gekozen ondersteuningsstrategie waarin we de aard en de omvang van de ondersteuning bepalen. De ondersteuningsstrategie geeft aan op welke wijze we de investeringen die zich niet spontaan realiseren, willen ondersteunen: een subsidie, een lening/prefinanciering, een waarborg, administratieve of technische ondersteuning, etc. Investeringsbehoefte vs. financieringsbehoefte: toelichting a.d.h.v. een voorbeeld Gesteld dat we woonhuizen per jaar willen renoveren tot 70kWh/m2 en we hiervoor EUR per renovatie nodig hebben, dan bedraagt de jaarlijkse investeringsbehoefte EUR. Indien het normaal renovatieritme woonhuizen per jaar bedraagt (i.e. renovaties die zonder bijkomende ondersteuning gerealiseerd worden) dan dienen we vanuit het klimaatplan slechts middelen te voorzien ter ondersteuning van woonhuizen. Gesteld dat we voor elk van die woonhuizen (optie 1) een subsidie van EUR nodig achten om de kandidaat investeerder tot de benodigde investering over te halen of (optie 2) de prefinanciering van het volledige bedrag van de energierenovatie, dan komen we tot twee verschillende financieringsbehoeften. In de eerste optie EUR per jaar en in de tweede optie EUR per jaar maar in de eerste optie zijn middelen definitief verworven door de begunstigde terwijl in de tweede optie de middelen terugvloeien (en dus hergebruikt kunnen worden) Goede praktijken M3P1 - Algemeen overzicht aanpak definitie financieringsbehoefte Het stappenplan hieronder kan gevolgd worden om de financieringsbehoefte te begroten. Stap 1 - Voor het bepalen van de financieringsbehoefte voor een bepaalde maatregel of cluster van maatregelen vertrekken we van vanuit de investeringsbehoefte, te weten de financiële middelen die voor de betreffende maatregelencluster dienen geïnvesteerd te worden. We bekomen de investeringsbehoefte door de referentie investeringskost per eenheid te vermenigvuldigen met het aantal eenheden. 14 P Financiering lokale klimaatplannen - aanzet draaiboek

Opstart lerend netwerk FLK - identificatie werkvragen

Opstart lerend netwerk FLK - identificatie werkvragen I.S.M. SUMA CONSULTING / VITO Opstart lerend netwerk FLK - identificatie werkvragen Workshop step-up 8 oktober 2014 I.S.M. SUMA CONSULTING / VITO FINALITEITLERENDNETWERK: NIEUWE VERSIE VAN DRAAIBOEK =

Nadere informatie

Bijlage 3. Financiering lokale klimaatplannen

Bijlage 3. Financiering lokale klimaatplannen Bijlage 3 Financiering lokale klimaatplannen 1 Introductie... 2 2 Historiek... 2 3 Beschrijving financieringsmodel... 5 3.1 Krachtlijnen financieringsmodel... 5 3.1.1 Focus op ophaling private middelen...

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0143 TOELICHTING 14 AFTOPPING 1 Convenant tekst In Artikel 6, lid 6 van het convenant wordt gesteld: Indien de in de leden 2, 3 en 4 genoemde maatregelen tot gevolgen

Nadere informatie

GAMIFICATION IN EEN BELEIDSCONTEXT (bis)

GAMIFICATION IN EEN BELEIDSCONTEXT (bis) GAMIFICATION IN EEN BELEIDSCONTEXT (bis) Aanknopingspunten voor de ontwikkeling van een aangepaste gamification strategie door Luc Wittebolle - SuMa Consulting De ontwikkeling van een optimale gamification

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID ADVIES BETREFFENDE DE ORGANISATIE VAN DE INFORMATIE EN DE BEVORDERING VAN DE VLAAMSE PARTICIPATIE INZAKE DE EUROPESE R & D-PROGRAMMA S. VRWB-R/ADV- 15 16 november 1989.

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Bouwstenen om te komen tot een coherent en efficiënt adaptatieplan voor Vlaanderen

Bouwstenen om te komen tot een coherent en efficiënt adaptatieplan voor Vlaanderen 2. BOUWSTENEN VOOR EEN ADAPTATIEPLAN Deze bouwstenen zijn gericht op de uitwerking van een adaptatieplan vanuit een Vlaams beleidsdepartement of beleidsveld. Het globale proces kan eveneens door een ander

Nadere informatie

i.s.m. Lerend Netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen SLOTEVENT P.007113 Lerend Netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen 18 09 2015 1

i.s.m. Lerend Netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen SLOTEVENT P.007113 Lerend Netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen 18 09 2015 1 Lerend Netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen SLOTEVENT P.007113 Lerend Netwerk Financiering Lokale Klimaatplannen 18 09 2015 1 LEREND NETWERK FINANCIERING LOKALE KLIMAATPLANNEN: EERSTE JAAR ACHTER

Nadere informatie

PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013. Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw

PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013. Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw PPS roadshow voor lokale overheden Limburg 18 juni 2013 Marc Dillen Directeur Generaal Vlaamse Confederatie Bouw Definitie van PPS Projecten die door publiek- en privaatrechtelijke partijen, gezamenlijk

Nadere informatie

Steller :S. Wind Telefoonnummer ; 0229-252200 Afdeling : Middelen en Beheer - VG Email : s.wind@hoorn.nl Document retour: Nee

Steller :S. Wind Telefoonnummer ; 0229-252200 Afdeling : Middelen en Beheer - VG Email : s.wind@hoorn.nl Document retour: Nee 1 van 5 W- "W" OEMEENTE J ^ Q Q J *! ^ t Zaaknummer MOOISBS Behoort bii opleqqer: 1001958 nr. : Programmabegroting^g R u m e j k e Ordening en Volkshuisvesting Telefoonnummer ; 0229-252200 : Middelen en

Nadere informatie

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven

Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven Bevraging : Rationeel energiegebruik bij bedrijven 1. Algemene bedrijfsgegevens a) Land : BELGIË b) Aantal personeelsleden: 0 9 10 49 50-99 100-249 250 c) Jaarlijkse omzet (Miljoen EUR): < 2 2-5 5 10 10-25

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11

Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11 Inhoudsopgave SAMENVATTING 9 INLEIDING 11 HOOFDSTUK I POLITIEK EN WETGEVEND KADER VOOR DE BEVORDERING VAN ENERGIE-EFFICIËNTIE 13 1. Energie-efficiëntie als instrument van het energiebeleid 13 1.1. Doelstellingen

Nadere informatie

2 de uitwerking en uitvoering van de in artikel 8 bedoelde openbare dienstverplichtingen

2 de uitwerking en uitvoering van de in artikel 8 bedoelde openbare dienstverplichtingen Advies van de WaterRegulator met betrekking tot het ontwerp Ministerieel besluit houdende nadere regels tot uitvoering van artikel 27/3 van het besluit van de Vlaamse Regering van 8 april 2011 houdende

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven

Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 31 maart 2011 Impact maatschappelijke rol van Eandis op nettarieven 1. Inleiding: samenstelling energiefactuur In de verbruiksfactuur van de energieleverancier zijn de kosten van verschillende marktspelers

Nadere informatie

Vlaanderen. is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN. Een nieuwe procesaanpak. www.complexeprojecten.be

Vlaanderen. is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN. Een nieuwe procesaanpak. www.complexeprojecten.be Vlaanderen is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN Een nieuwe procesaanpak www.complexeprojecten.be U heeft het als bestuur of als private initiatiefnemer wellicht reeds meegemaakt. De opstart en uitvoering

Nadere informatie

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het?

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 702 van WILLEM-FREDERIK SCHILTZ datum: 7 juli 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Participatiemaatschappij Vlaanderen - Innovatiemezzanine

Nadere informatie

Opmaak van een strategisch meerjarenplan?

Opmaak van een strategisch meerjarenplan? Opmaak van een strategisch meerjarenplan? Hypothetisch voorbeeld opgemaakt door medewerkers van de VVSG - zomer 2013 De VVSG helpt u graag op weg bij de opmaak van de strategische meerjarenplanning. Naast

Nadere informatie

Toelichting 03: Energiebeheermaatregelen

Toelichting 03: Energiebeheermaatregelen COMMISSIE ENERGIEBELEIDSOVEREENKOMST Toelichting 03: Energiebeheermaatregelen ISO50001 of energiebeheermaatregelen volgens bijlage 9 Volgens Art. 6(7) van de energiebeleidsovereenkomst (EBO) dient elke

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO

Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Toekomstige vermarktingsmodellen: Van leasing tot ESCO Joris Haems Algemeen Directeur Upgrade Energy Inhoud 1 2 3 4 5 6 Introductie: Energie als schaars goed Uw gebouw als energieproducent Opportuniteit

Nadere informatie

:: Investeringsanalyse

:: Investeringsanalyse :: Investeringsanalyse Patrick Henckes Business Development 19-03-2010 :: Inhoud Definitie Uitgangsprincipe Basisbegrippen Rendabiliteitscriteria TVT NPV KBE Invloedsfactoren investeringsanalyse Voorbeeld

Nadere informatie

Europese best practices Inspirerende modellen voor Brussel. Christophe BARBIEUX

Europese best practices Inspirerende modellen voor Brussel. Christophe BARBIEUX Duurzame renovatie Problematiek van het verdelen van de winst onder eigenaar en huurder Europese best practices Inspirerende modellen voor Brussel Christophe BARBIEUX AFDELING Energie 25 maart 2014 Chronologie

Nadere informatie

1. Bepalen van de prioriteiten

1. Bepalen van de prioriteiten 1 1. Bepalen van de prioriteiten Bij het bepalen van prioriteiten heeft men aandacht voor: bevestigen en borgen van wat goed gebleken is (= behoud-punten); verbetering van de vastgestelde werkpunten (=

Nadere informatie

Bijzondere projectsubsidies socio-culturele projecten

Bijzondere projectsubsidies socio-culturele projecten Booischotseweg 1 2235 Hulshout Tel: 015 22 40 17 www.hulshout.be hulshout@bibliotheek.be Bijzondere projectsubsidies socio-culturele projecten Artikel 1. Doelstelling en definitie Onder de hierna bepaalde

Nadere informatie

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Doel Het doel van de Seed-faciliteit is: De onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt zodanig stimuleren en mobiliseren, dat technostarters in hun kapitaalbehoefte

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Besluit van de Deputatie

Besluit van de Deputatie vergadering van Besluit van de Deputatie aanwezig, kenmerk betreft verslaggever 1. Feitelijke en juridische gronden, dossiernummer: zittingnummer: termijn: Het provinciedecreet, inzonderheid artikel 57.

Nadere informatie

Energie aanpak eigen gebouwen: zelf doen? Energieprestatiecontract? Vlaams EnergieBedrijf

Energie aanpak eigen gebouwen: zelf doen? Energieprestatiecontract? Vlaams EnergieBedrijf Energie aanpak eigen gebouwen: zelf doen? Energieprestatiecontract? 7 mei 2015 Inge Goessens Vlaams EnergieBedrijf Inhoud Korte voorstelling VEB De overheid als energieverbruiker Uw energiefactuur verlagen

Nadere informatie

Renovatiepact. Werkgroep communicatie. Startvergadering 12 februari 2015, Brussel

Renovatiepact. Werkgroep communicatie. Startvergadering 12 februari 2015, Brussel Renovatiepact Werkgroep communicatie Startvergadering 12 februari 2015, Brussel Het Vlaamse regeerakkoord 2014-2019 Vlaanderen maakt van energie-efficiëntie een topprioriteit door o.a. gebouwen en bedrijven

Nadere informatie

TOEGANG TOT FINANCIERING

TOEGANG TOT FINANCIERING TOEGANG TOT FINANCIERING Opzet van de enquête De toegang tot financiering is essentieel voor het welslagen van een onderneming en een belangrijke factor voor economische groei in Europa na de economische

Nadere informatie

WERKTHEMA: ECHTE PARTICIPATIE BIJ DE FINANCIERING VAN LOKALE KLIMAATPLANNEN OF MAATREGELEN

WERKTHEMA: ECHTE PARTICIPATIE BIJ DE FINANCIERING VAN LOKALE KLIMAATPLANNEN OF MAATREGELEN Lerend netwerk financiering lokale klimaatplannen Voorstel plan van aanpak Participatie Datum: 24/11/2014 Trekkers werkthema Bestandsnaam (auto): Status: Ontwerp Goedgekeurd P007113-50-031-03 Plan van

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Arthur Verhaegenstraat 20 9000 Gent www.enprove.be. Opleidingsaanbod

Arthur Verhaegenstraat 20 9000 Gent www.enprove.be. Opleidingsaanbod 1. Basisopleiding energie: begrippen, kader en energie becijferen 2. Energiebeheer en boekhouding 3. Energiemanagement: ISO 50001 op maat van uw bedrijf 4. Hoe slim is uw CO2-strategie? 5. Koelsystemen

Nadere informatie

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken

REKENHOF. Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken REKENHOF Consolideren en motiveren om vooruitgang te boeken STRATEGISCH PLAN 2010-2014 2 Inleiding Dit document stelt de resultaten voor van de strategische planning van het Rekenhof voor de periode 2010-2014.

Nadere informatie

Omzendbrief W/2014/01

Omzendbrief W/2014/01 Omzendbrief W/2014/01 Omzendbrief betreffende de opmaak van een lokaal toewijzingsreglement voor ouderen Vlaams minister van Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie Martelaarsplein 7, 1000 Brussel Tel.

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW.

COMMUNICATIEPLAN. Opdrachtgever : Directie. Project : W999176. Opgesteld : RBe. Gecontroleerd : KVV. Vrijgegeven : EW. COMMUNICATIEPLAN Opdrachtgever : Project : Opgesteld : RBe Gecontroleerd : KVV Vrijgegeven : EW Referentie : Communicatieplan.docx Versie : 1.0 Status : Definitief Datum : 24 augustus 2012 Postbus 412

Nadere informatie

Advies. Besluit micro-warmtekrachtinstallaties en warmtepompen

Advies. Besluit micro-warmtekrachtinstallaties en warmtepompen Brussel, 10 september 2008 100908 Advies besluit micro-warmtekrachtinstallaties en warmtepompen Advies Besluit micro-warmtekrachtinstallaties en warmtepompen Inhoud 1. Situering... 3 2. Algemene beoordeling...

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

Strategische planning Workbook

Strategische planning Workbook Strategische planning Workbook Dr. Sebastian Desmidt 2 Inhoudstafel Opstellen strategisch businessplan: het 10 stappenplan... 4 STAP 0: Analyse van de organisatiestrategie... 5 STAP 1: Probleemanalyse

Nadere informatie

het college van Burgemeester en Wethouders van Winsum. Drie scenario s voor het invoeren van een eigen bijdrage in de Wmo

het college van Burgemeester en Wethouders van Winsum. Drie scenario s voor het invoeren van een eigen bijdrage in de Wmo Aan: Namens: Onderwerp: Wmo adviesraad het college van Burgemeester en Wethouders van Winsum. Drie scenario s voor het invoeren van een eigen bijdrage in de Wmo Geachte Leden van de Wmo Adviesraad, De

Nadere informatie

COHESIEBELEID 2014-2020

COHESIEBELEID 2014-2020 GEÏNTEGREERDE TERRITORIALE INVESTERING COHESIEBELEID 2014-2020 De nieuwe wet- en regelgeving voor de volgende investeringsronde van het EU-cohesiebeleid voor 2014-2020 is in december 2013 formeel goedgekeurd

Nadere informatie

CO 2 managementplan. 1 Inleiding

CO 2 managementplan. 1 Inleiding CO 2 managementplan Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Energie meetplan... 4 1.2 Planning meetmomenten... 4 1.3 Cofely Zuid Nederland... 4 Scope 1 emissies... 4 Scope 2 emissies... 4 1.4 Project Renovatie gemaal

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

Ondersteuning burgemeestersconvenant

Ondersteuning burgemeestersconvenant 20/01/2014 Ondersteuning burgemeestersconvenant Deel 2: Sustainable energy action plan (SEAP) Studiedag LNE Brussel Inhoud» Doel maatregelentool» Architectuur maatregelentool» Aan de slag 20/01/2014 2

Nadere informatie

De schakel tussen milieu en economie

De schakel tussen milieu en economie De schakel tussen milieu en economie CO2 NEUTRAAL STICHTING DERDENGELDEN STICHTING DERDENGELDEN ENERGIEBEDRIJVEN STICHTING DERDENGELDEN MILIEU CONSULTING ENERGIEBEDRIJVEN Achteloos geld verbranden Organisaties

Nadere informatie

Energierenovatiecoach EcoHuis Antwerpen

Energierenovatiecoach EcoHuis Antwerpen Energierenovatiecoach EcoHuis Antwerpen EcoHuis Antwerpen Centrum duurzaam (ver)bouwen, wonen en leven van de stad Antwerpen EcoHuis Antwerpen (EHA) = onderdeel van bedrijf Stadsontwikkeling, afdeling

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING VLAAMS MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BUITENLANDS BELEID, MEDIA EN TOERISME

MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING VLAAMS MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BUITENLANDS BELEID, MEDIA EN TOERISME MINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING VLAAMS MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BUITENLANDS BELEID, MEDIA EN TOERISME VLAAMS MINISTER VAN FINANCIEN EN BEGROTING EN RUIMTELIJKE ORDENING NOTA AAN DE VLAAMSE

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Krijtlijnen communicatiestrategie betreffende evaluaties/evaluatierapporten Afdeling Strategie en Coördinatie

Krijtlijnen communicatiestrategie betreffende evaluaties/evaluatierapporten Afdeling Strategie en Coördinatie Krijtlijnen communicatiestrategie betreffende evaluaties/evaluatierapporten Afdeling Strategie en Coördinatie 1. Inleiding Een meer gestructureerde aanpak van de beleidsevaluatie betreffende het beleidsdomein

Nadere informatie

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3

Arbeid biedt een maatschappelijke meerwaarde ten opzichte van inactiviteit. 3 17 SOCIALE ECONOMIE 18 Sociale economie Iedereen heeft recht op een job, ook de mensen die steeds weer door de mazen van het net vallen. De groep werkzoekenden die vaak om persoonlijke en/of maatschappelijke

Nadere informatie

Vraag nr. 74 van 26 maart 1997 van de heer JEAN-MARIE BOGAERT. Vlaamse overheidsschuld Structuur

Vraag nr. 74 van 26 maart 1997 van de heer JEAN-MARIE BOGAERT. Vlaamse overheidsschuld Structuur Vraag nr. 74 van 26 maart 1997 van de heer JEAN-MARIE BOGAERT Vlaamse overheidsschuld Structuur Niet enkel voor de federale overheid, maar ook voor de Vlaamse overheid is een actief schuldbeheer van aanzienlijk

Nadere informatie

GENK-ZUID: GROEPSAANKOOP PV- PANELEN

GENK-ZUID: GROEPSAANKOOP PV- PANELEN GENK-ZUID: GROEPSAANKOOP PV- PANELEN PROJECT HERNIEUWBARE ENERGIE GENK-ZUID Aanleiding Probleemstelling: Negatief imago Hoge energieprijzen CO₂ uitstoot: maatschappelijke verantwoordelijkheid Bedrijventerrein

Nadere informatie

NOTA AAN HET VERENIGD COLLEGE VAN DE GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE

NOTA AAN HET VERENIGD COLLEGE VAN DE GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST DE MINISTERS, LEDEN VAN HET VERENIGD COLLEGE VAN DE GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE BIJSTAND AAN PERSONEN REGION BRUXELLES-CAPITALE LES MINISTRES, MEMBRES DU COLLÈGE

Nadere informatie

Waasland 2020 (werktitel) Kick-off Sint-Niklaas, 27 maart 2015

Waasland 2020 (werktitel) Kick-off Sint-Niklaas, 27 maart 2015 LOGO INTERWAAS!!! Waasland 2020 (werktitel) Kick-off Sint-Niklaas, 27 maart 2015 Kim Rienckens (Provincie Oost-Vlaanderen, beleidsmedewerker dienst milieubeleid) en Frauke Van Goethem (Interwaas, projectmanager

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren Nu beslissen De motieven om te starten met leerlingenparticipatie kunnen zeer uiteenlopend zijn, alsook de wijze waarop je dit in de klas of de school invoert. Ondanks de bereidheid, de openheid en de

Nadere informatie

Wachten tot de witte raaf aan de deur komt kloppen? Een analyse van het instroom- en retentiebeleid bij bedrijven

Wachten tot de witte raaf aan de deur komt kloppen? Een analyse van het instroom- en retentiebeleid bij bedrijven Wachten tot de witte raaf aan de deur komt kloppen? Een analyse van het instroom- en retentiebeleid bij bedrijven Valsamis, D. & Vandeweghe, B. 2012. Instroom- en retentiebeleid van bedrijven: wachten

Nadere informatie

Agentschap Ondernemen Steun voor strategisch advies. via de kmo-portefeuille

Agentschap Ondernemen Steun voor strategisch advies. via de kmo-portefeuille Agentschap Ondernemen Steun voor strategisch advies via de kmo-portefeuille S t e u n v o o r s t r a t e g i s c h a d v i e s v i a d e k m o - p o r t e f e u i l l e Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Wie

Nadere informatie

Energiemanagement actieplan. Koninklijke Bammens

Energiemanagement actieplan. Koninklijke Bammens Maarssen, 16 februari 2015 Auteur(s): Niels Helmond Geaccordeerd door: Simon Kragtwijk Directievertegenwoordiger Milieu / Manager Productontwikkeling C O L O F O N Het format voor dit document is opgesteld

Nadere informatie

Ondersteuningspakket Werken rond kleine terugverdientijden in de gemeente

Ondersteuningspakket Werken rond kleine terugverdientijden in de gemeente Ondersteuningspakket Werken rond kleine terugverdientijden in de gemeente Klimaatneutrale Organisatie 2020 De ondersteuningscampagne voor gemeenten die zich engageren om in 2020 een klimaatneutrale organisatie

Nadere informatie

Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus. Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014

Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus. Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014 Het Vlaams EnergieBedrijf Drie pijlers, één focus Project ESCO Limburg 2020 Andries Gryffroy 28 maart 2014 De Vlaamse Overheid als verbruiker De Vlaamse Overheid verbruikt circa 300 miljoen euro energie

Nadere informatie

BEKNOPTE PROJECTMANAGEMENTFICHE VOOR TWEEDE FASE RENOVATIEPACT

BEKNOPTE PROJECTMANAGEMENTFICHE VOOR TWEEDE FASE RENOVATIEPACT Werf 3 (deeltaak 1): Renovatieadvies voor de (nieuwe) woningeigenaar Inhoud van het renovatieadvies vastleggen: o Omschrijving van de inhoudelijke elementen die in het renovatieadvies aan bod moeten komen,

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Toelichting 01: Praktische richtlijnen voor de uitvoering van de energiebeleidsovereenkomsten

Toelichting 01: Praktische richtlijnen voor de uitvoering van de energiebeleidsovereenkomsten COMMISSIE ENERGIEBELEIDSOVEREENKOMST Toelichting 01: Praktische richtlijnen voor de uitvoering van de energiebeleidsovereenkomsten 1 Inleiding De energiebeleidsovereenkomst (kortweg EBO) voor VER-bedrijven

Nadere informatie

CO 2 managementplan. Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants. Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager

CO 2 managementplan. Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants. Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager CO 2 managementplan Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants Versie: 1.0 Datum: xx-xx-2015 Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager Authorisatiedatum: Naam:.. Inhoud 1 Inleiding...

Nadere informatie

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA

Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 stadsontwikkeling EMA Emissie-inventaris broeikasgassen 2012 EMA Principes Antwerpen ondertekende het Europese Burgemeestersconvenant. Meer dan 5.000 lokale en regionale overheden hebben ondertekend en engageren zich om op

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel?

Duurzaam ondernemen in Vlaanderen. Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? Duurzaam ondernemen in Vlaanderen Studienamiddag Roeselare Warmtenetten in Vlaanderen: welke business cases bieden potentieel? 18 juni Michel Davidts warmteontwikkelingen Kader Restwarmtegebruik maakt

Nadere informatie

Energie Management ACTIE Plan

Energie Management ACTIE Plan 1. Inleiding Het Energie Management ACTIE Plan (EMAP) geeft weer hoe binnen A-GARDEN.V. de zogenaamde stuurcyclus (Plan-Do-Check-Act) wordt ingevuld om de prestaties en doelstellingen van het energiemanagement

Nadere informatie

Brussel, 13 juni 2007 Advies uitvoeringsbesluit rentetoelage bij hinder door openbare werken. Advies

Brussel, 13 juni 2007 Advies uitvoeringsbesluit rentetoelage bij hinder door openbare werken. Advies Brussel, 13 juni 2007 Advies uitvoeringsbesluit rentetoelage bij hinder door openbare werken Advies Ontwerp van besluit tot toekenning van een rentetoelage voor ondernemingen die lijden onder de verstoorde

Nadere informatie

Raad voor Maatschappelijk Welzijn

Raad voor Maatschappelijk Welzijn Raad voor Maatschappelijk Welzijn Ontwerpbesluit Zitting van 30 april 2015 OCMW Maatschappelijke Integratie en Ontplooiing 20 2015_RMW_00289 Maatschappelijke hulpverlening aan residenten - Werkafspraken

Nadere informatie

REGLEMENT VAN ORDE VAN DE GEBRUIKERSGROEP

REGLEMENT VAN ORDE VAN DE GEBRUIKERSGROEP PROJECT : PRISMA is een project met steun van het IWT, ter bevordering van de online marketing in de autocarsector. (IWT projectnummer «130828») De gebruikersgroep REGLEMENT VAN ORDE VAN DE GEBRUIKERSGROEP

Nadere informatie

Statuten van het gemeentelijk adviesorgaan voor kinderopvang (LOK)

Statuten van het gemeentelijk adviesorgaan voor kinderopvang (LOK) Statuten van het gemeentelijk adviesorgaan voor kinderopvang (LOK) 1 Erkenning Artikel 1: in de gemeente Kaprijke wordt het Lokaal Overleg Kinderopvang (LOK) opgericht conform de richtlijnen van het Besluit

Nadere informatie

MBO afgedankte batterijen en accu s

MBO afgedankte batterijen en accu s Briefadvies MBO afgedankte batterijen en accu s Advies over de startnota MBO afgedankte batterijen en accu s Datum van goedkeuring 11 maart 2015 Volgnummer 2015 005 Coördinator + e-mailadres Co-auteur

Nadere informatie

INHOUD. Beknopte biografie van de auteurs. HOOFDSTUK 1 Draagwijdte van het financieel beheer 1. HOOFDSTUK 2 Inleiding tot de jaarrekening 19

INHOUD. Beknopte biografie van de auteurs. HOOFDSTUK 1 Draagwijdte van het financieel beheer 1. HOOFDSTUK 2 Inleiding tot de jaarrekening 19 INHOUD Beknopte biografie van de auteurs v HOOFDSTUK 1 Draagwijdte van het financieel beheer 1 1.1. Het financieringsvraagstuk 1 1.2. Draagwijdte, organisatie en stijgend belang van de financiële functie

Nadere informatie

Advies. Besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energiesystemen

Advies. Besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energiesystemen Brussel, 12 september 2007 091207 Advies besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energie Advies Besluit haalbaarheidsstudie alternatieve energiesystemen Inhoud Inhoud... 2 1. Inleiding en krachtlijnen...

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

CO 2 -Prestatieladder

CO 2 -Prestatieladder CO 2 -Prestatieladder Energiemanagement actieplan Schilderwerken De Boer Obdam B.V. 2015 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Auteur(s): R. de Boer (Schilderwerken

Nadere informatie

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst

Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Toelichting energie- en klimaatactieplan Ranst Infomoment Ranst 23 september 2015 20u 1 Ranst timing 1. Voorstelling project aan schepencollege + goedkeuring: 12/2 2. werkgroep energie & klimaat: 19/3

Nadere informatie

Sturen op uitkomsten in de Wmo. Investeren in maatschappelijke participatie

Sturen op uitkomsten in de Wmo. Investeren in maatschappelijke participatie Investeren in maatschappelijke participatie November 2013 Kernboodschappen voor sturing op uitkomsten in de Wmo 1 Stel de beoogde uitkomsten centraal bij de inkoop van zorg en ondersteuning Om zichtbaar

Nadere informatie

Bronnen en overgang naar het ESR (Waalse provincies)

Bronnen en overgang naar het ESR (Waalse provincies) Bronnen en overgang naar het ESR (Waalse provincies) Databronnen Uitgaven : geboekte ontvangsten - aanrekeningen (bron : boekhoudsysteem + ecomptes) Ontvangsten : geboekte netto vastgestelde rechten (bron

Nadere informatie

Handboek Energiemanagementsysteem

Handboek Energiemanagementsysteem Croon Elektrotechniek B.V. Facilitaire Diensten Hoofdkantoor Rotterdam Schiemond 20-22 3024 EE Rotterdam Postbus 6073 3002 AB Rotterdam Telefoon +31 10-448 33 44 www.croon.nl Handboek Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij medegefinancierd door Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij zijn een duurzame en efficiënte

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0180 TOELICHTING 18 OMGAAN MET ECONOMISCHE CRISIS Interpretatie van het convenant en de toelichtingen in het kader van de economische crisis In de huidige economische

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

Collectieve renovatie. Ilse Premereur en Geert Vanhorebeek

Collectieve renovatie. Ilse Premereur en Geert Vanhorebeek Collectieve renovatie Ilse Premereur en Geert Vanhorebeek _Leuven Klimaatneutraal Nulmeting CO2-impact stad Leuven Zeer grote uitdaging ligt in het verlagen energiegebruik in gebouwen energievraag om te

Nadere informatie

Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie

Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie B Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie Inleiding Deze projectoproep kadert binnen de verderzetting van Actie 24 van het Kankerplan: Steun aan pilootprojecten

Nadere informatie

Advies. Over het voorontwerp van decreet tot invoering van een verhoogd abattement bij hypotheekvestiging op de enige woning

Advies. Over het voorontwerp van decreet tot invoering van een verhoogd abattement bij hypotheekvestiging op de enige woning Brussel, 9 juli 2008 070908 Advies decreet hypotheekvestiging Advies Over het voorontwerp van decreet tot invoering van een verhoogd abattement bij hypotheekvestiging op de enige woning 1. Toelichting

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

Toelichting 04: Flexibele maatregelen

Toelichting 04: Flexibele maatregelen Toelichting 04: Flexibele maatregelen EBO infosessie, 16/09/2014 Ilse FORREZ Advisor Energy and Climate Mogelijkheid tot flexibiliteit Flexibele maatregelen geven de mogelijkheid aan de onderneming om

Nadere informatie