Amsterdam Stad en land van molens Verleden / Heden / Toekomst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Amsterdam Stad en land van molens Verleden / Heden / Toekomst"

Transcriptie

1 Amsterdam Stad en land van molens Verleden / Heden / Toekomst

2 Amsterdam Stad en land van molens-deel 1 Verleden* / Inhoudsopgave Windenergie is van alle tijden Windenergie hoort bij Amsterdam Molens veranderen en worden groter Molens wandelen rond de stad Molens: deel van het leven in de stad De inpassing in de omgeving Mensen en molens Molens maken onafhankelijk Amsterdam: trots op zijn molens * Deel 1 - Verleden van deze publicatie is gebaseerd op Molens in het zicht ; Essay over de cultuurhistorische significatie van molens in Amsterdam, Annemarie van Leeuwen, Groen geschiedenis, Haarlem, 2010 Verleden / Inhoudsopgave

3 Windenergie is van alle tijden Tulpen, klompen en molens. Dat is het clichébeeld van Nederland in het buitenland. En deels berust dat ook op de werkelijkheid. In de negentiende eeuw staan er duizenden windmolens in Nederland en honderden in Amsterdam. Toch zijn windmolens geen Nederlanse vinding. In Perzië en China worden molens al aan het begin van onze jaartelling gebruikt om graan te malen. Het oudste bewijs voor het bestaan van windmolens in ons land stamt uit de dertiende eeuw. In Amsterdam dateert de eerste vermelding van een molen uit Als de molen eenmaal zijn intrede heeft gedaan, gaat het hard. Het aantal molens groeit snel. In de negentiende eeuw worden duizenden windmolens gebruikt in Nederland om water te pompen, graan te malen, hout te zagen en olie te persen. Verleden / Windenergie is van alle tijden

4 De Singelgracht met de Raampoort, ter hoogte van Lijnbaansgracht en bolwerk Rijkeroord, gezien in noordelijke richting. Rechts, op het bolwerk, molen de Blom (De Bloem). De in 1765 gebouwde opvolger van deze molen werd in 1877 herbouwd aan de Haarlemmerweg. Op de achtergrond vele andere molens. R. Nooms, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Windenergie is van alle tijden

5 Windenergie hoort bij Amsterdam Eind 17e eeuw staan er 330 molens geregistreerd in Amsterdam. Reizigers die de stad naderen zien torens, enkele hoge gebouwen, maar vooral veel molens. Molens markeren de rand van de stad. Deze molens worden niet allemaal tegelijk gebruikt. Uit het register van de windgelden van blijkt dat er 130 molens gangbaar waren in Amsterdam. De molens staan op en rond de ring van de huidige Nassaukade, Stadhouderskade en Mauritskade. De molens in de stad zijn in deze periode sterk in opkomst, maar de echte bloeiperiode moet nog komen. Begin negentiende eeuw zijn de hoogtijdagen van de windmolen in Amsterdam. Tot ver in de negentiende eeuw worden er nieuwe molens gebouwd. Uit veel reisverhalen blijkt dat men de stad al van verre kon herkennen aan de vele windmolens. Edmondo de Amicis, die Amsterdam in 1876 bezocht, beschreef het zo: Bij den eersten aanblik van deze stad kan men, al heeft men alle andere steden van Nederland gezien, een beweging van verbazing niet tegenhouden. Het is een bosch van hooge molens van verschillend fatsoen, die hun enorme, gekruiste armen rondslingeren, en boven de daken der huizen en kerken een gewoel en gekrioel maken als een troep monstervogels, die boven de stad staan te klapwieken. Tusschen die molens in verheffen zich tallooze fabrieksschoorsteenen, masten van schepen, torens van fantastische bouworde, daken van vreemde gebouwen, tinnen, punten en allerlei onbekende gedaanten. Verder op ziet men weer een andere, dichte en verwarde groep molenwieken, die zich als een reusachtig net in de lucht voordoen. Het is in een woord een grootsch, verward en vreemd schouwspel, dat mij de stad met gespannen nieuwsgierigheid deed binnentreden. Uit een brief van Nikolaus Lenau uit 1832 blijkt overigens dat niet iedereen positief is over de vele molens: Amsterdam is een waar monster van een stad, met zijn grachten, talloze schepen, windmolens enzovoorts. Het lijkt alsof een dronken kerel opstaat, met uitgestoken armen naar lucht hapt om dadelijk weer omver te waggelen. Verleden / Windenergie hoort bij Amsterdam

6 Profiel van Amsterdam vanuit het westen, vanaf de Hogendijk (Spaarndammerdijk). P. Schenk, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Windenergie hoort bij Amsterdam

7 Molens veranderen en worden groter De eerste molen doet zijn intrede in Amsterdam rond In de eeuwen daarna vinden er allerlei veranderingen in en om de molen plaats. Deels gebeurt dit om het rendement te verhogen. Eind zestiende eeuw worden de draaibare molenkap en de windzaagmolen geïntroduceerd. Beide innovaties worden daarna op grote schaal toegepast. Er zijn ook minder succesvolle vindingen. In 1518 wordt in Amsterdam een toren ingericht als windmolen, met niet vier maar zes wieken, een voor Nederland zeer ongebruikelijk type molen. Met de extra wieken hoopt men de energieopbrengst te verhogen. De molen voldoet echter niet aan de verwachtingen en wordt ontmanteld. De meeste molens zijn gebaseerd op twee grondvormen. De eerste is de grotendeels uit hout geconstrueerde standerdmolen ; dit is het oudste West-Europese molentype. De andere grondvorm is de deels stenen bovenkruier. Bij de standerdmolen staat het molenhuis op een standaard, het molenhuis moet in zijn geheel op de windrichting worden gekruid (gedraaid). Bij de bovenkruier staat het grootste deel van de molen vast op de grond en hoeft de molenaar alleen de kap op de wind te draaien. Vanaf het begin van de zeventiende eeuw vervangt dit type molen steeds vaker de standerdmolens. Op de kaart van Amsterdam uit 1650 gemaakt door Blaeu staan op de meeste bolwerken al bovenkruiers. Stellingmolens zijn bovenkruiers, alleen zijn deze molens hoger. Hierdoor bieden zij meer ruimte voor werktuigen, opslag en bewoning. Ook zijn ze beter geschikt voor gebruik in een bebouwde omgeving. Door hun grotere hoogte hebben ze minder last van de windbelemmering door bebouwing en begroeiing in de omgeving. Om de kap te kunnen bedienen hebben deze molens rondom een houten platform. In 1735 wordt op het bolwerk Westerblokhuis de hoogste stellingmolen gebouwd. Met zijn 35 meter torent hij uit boven het Paleis voor Volksvlijt. De molen is helemaal van steen en wordt daarom de Stenen Molen genoemd. Ook staat deze molen bekend als de Leeuw en later als de Groen. In 1844 omschrijft Cornelis van der Vijver in zijn Geschiedkundige beschrijving der stad Amsterdam deze molen als een meesterstuk van bouwkunde. Verleden / Molens veranderen en worden groter

8 Gezicht over de Binnenamstel naar het Paleis voor Volksvlijt, met links De Hooge Steenen Molen (afgebroken in 1868). Collectie Atlas Dreesmann, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Molens veranderen en worden groter

9 Molens wandelen rond de stad In de Middeleeuwen staan de meeste molens aan de randen van de stad, op de stadswallen of in het direct aangrenzende buitengebied. Daar is meer wind en worden de molens niet gehinderd door andere bebouwing. Het gebied ten oosten van de Dam heet rond 1400 de Oude Zijde of Kerkzijde. Het deel ten westen van de Dam de Nieuwe Zijde, Windmolenzijde of Wimmelzij. De Nieuwendijk heet tot 1580 Windmolenstraete. Maar de wallen en randen van de stad verschuiven als de stad wordt uitgebreid. Voor de molens betekent dit verhuizen. Veel molens worden in de loop van de eeuwen meerdere keren verplaatst. De stad betaalt daarvoor een verhuisvergoeding. De eenvoudige houten molens zijn na een verhuizing binnen enkele weken weer in werking. Bij de later gebouwde molens, die deels uit steen zijn opgetrokken, duurt het langer voor ze weer in bedrijf zijn, soms vele maanden. Tussen 1612 en 1663 komt de vierde uitleg tot stand. Amsterdam krijgt dan haar karakteristieke grachtengordel met halvemaansvorm. Deze uitbreiding vindt plaats in twee fasen. Voor de uitbreiding in de tweede fase moeten maar liefst eenentwintig molens worden verplaatst. Bij de uitleg ontstaat een stadswal met zesentwintig bolwerken een uitbouw in de wal. Op de meeste van deze bolwerken komt een korenmolen. Deze molens zijn particulier eigendom, maar staan op grond van de stad. Door hun plaatsing op het bolwerk, torenen ze hoog boven alles uit en geven de stad een spectaculair aanzicht. Molens worden ook regelmatig verplaatst omdat ze niet gunstig op de wind liggen. Dit gebeurt bijvoorbeeld met de windmolens buiten de Sint Anthonispoort in het oosten van de stad nu bekend als het waaggebouw op de Nieuwmarkt - want in Amsterdam waait de wind meestal uit het zuidwesten. In later jaren verschijnen daarom veel houtzaagmolens aan de zuidwesten westkant van de stad. Vooral het gebied tussen de Haarlemmerpoort en de Raampoort wordt een echte molenbuurt. In totaal staan hier bijna tachtig molens dicht bij elkaar. De wind zorgt voor een natuurlijke ruimtelijke ordening. In de stadswallen komt een doortocht om de molens te kunnen bereiken: de Zaagmolenpoort. Verleden / Molens wandelen rond de stad

10 De Zaagmolenpoort te Amsterdam in de 17e eeuw, naar een schets van Zeeman (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam). Verleden / Molens wandelen rond de stad

11 Nieuwe plattegrond der stad Amsteldam, van Baarsel en Mortier. Collectie Atlas Dreesmann, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Molens wandelen rond de stad

12 Molens: deel van het leven in de stad Wonen, werken en recreëren vinden tot het begin van de twintigste eeuw dicht bij elkaar plaats; van functiescheiding is nog geen sprake. De molens maken deel uit van het leven in de stad. Voor iedere bewoner en bezoeker van Amsterdam is duidelijk welke producten de windmolens leveren. De energie die de molens leveren, moet ter plekke direct worden gebruikt. Energiedistributie of -opslag is nog niet mogelijk. In Amsterdam wordt de energie van de molens vooral gebruikt voor het zagen van hout en het malen van graan. Er zijn in 1806 vijfentachtig houtzaagmolens en meer dan dertig korenmolens. Daarnaast worden molens gebruikt bij de productie van mout, cacao, verf en zeemleer. De inrichting van de molens is flexibel. Zo veranderen korenmolens in moutmolens; runmolens (om eikenschors te malen) in loodwitmolens en snuifmolens (om snuiftabak te malen van tabaksbladeren) in korenmolens. In 1578 geeft de vroedschap het stadsbestuur toestemming voor het bouwen van hutten bij molens. Wonen in de molen zelf was alleen mogelijk in de hoge stellingmolens. Voor de veiligheid vaardigen de burgemeesters in 1660 het volgende voorschrift uit: Rond het terrein waarop de molen staat moet een staketsel of schutting geplaatst worden, reikende zo verre de wieken slaan, opdat niemand gevaar loopt die in de omgeving van een werkende molen komt. De bebouwing rond molens krijgt soms een forse omvang, zoals het Rode Dorp bij de Roomolen op het bolwerk Schinkel bij de Leidsepoort. Hier staan 47 woningen, waarin wel zeventig gezinnen wonen. Verleden / Molens: een onderdeel van het leven in de stad

13 Molen De Eendracht aan de voormalige Vijfhoeksweg, nu de De Wittenkade, afgebroken in Op de achtergrond de Amsterdamsche Kininefabriek. Collectie Atlas Dreesmann, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Molens: een onderdeel van het leven in de stad

14 De inpassing in de omgeving Amsterdammers vinden de stadswallen en stadsrand een aantrekkelijke omgeving. Graag gaat men hier wandelen, bijvoorbeeld langs de windmolens op de achtentwintig bolwerken vanaf Zeeburg tot Blauhoofd. Scheltema Beduin schrijft in 1931 in het Amstelodamum jaarboek 28: Wanneer mijn vader eens tijd had om met ons jongens uit te gaan, dan was zijn meest geliefde wandeling, buiten de Raamen Zaagpoorten over de lage paden langs de talrijke molens. Men was daar ook echt buiten, er waren heggen en bloemen, er waren slooten waarin zware balken dreven. Overal staken molenwieken omhoog. Men zag de glimmende zagen door den wind gedreven, op en neer gaan, men zag de molenwieken aan den kant van het water liggen. Rondom de molens wordt niet alleen gewerkt en gewoond, maar ook gerecreëerd. Deze menging van functies leidt soms ook tot botsingen. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de houtzaagmolens rond het Kwakerseiland, in de buurt van de huidige Bilderdijkkade en Kinkerstraat. Vanaf de achttiende eeuw komen hier pleziertuinen en herbergen waar bezoekers in schuiten en pramen naartoe komen. De eigenaren van de pleziertuinen beklagen zich over het lawaai van de molens. En de molenaars klagen over de vele schuiten en pramen waardoor hun molens onbereikbaar worden. De molenaars krijgen de steun van het stadsbestuur, maar moeten ook ruimte bieden aan de recreanten. De molens liggen soms in prachtige tuinen. De Roomolen, die eerst op het bolwerk Schinkel staat, krijgt in 1845 een plaats in de tuyn Ypenwoud in de Stads- en Gasthuispolder. Rond moutmolen De Hooiberg op het Anjeliersbolwerk laat Theodorus Fries rond 1730 een tuin aanleggen. Hetzelfde doet bierbrouwer Harderwijk bij de molen op het bolwerk Slotermeer. Deze tuin is te zien op een tekening van Reinier Vinkeles uit circa Van oudsher zijn de houten molens met teer beschermd tegen weer en wind. Dit geeft ze een sombere uitstraling. Daarom worden de molens geschilderd. De keuze van de kleuren is streekgebonden en sluit aan bij de kleuren die al in de lokale bouwkunst worden gebruikt. In Amsterdam zijn de kappen van de molens meestal groen geschilderd, afgezet met wit. Verleden / De inpassing in de omgeving

15 Historische afbeelding van Amsterdam in het jaar 1482, het jaar van de aanleg van de tweede vergroting en de eerste stenen omwalling. Collectie Atlas Dreesmann, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / De inpassing in de omgeving

16 Mensen en molens De molens in Amsterdam zijn meestal eigendom van ondernemers en investeerders. Zij behoren tot de gegoede klasse. Veel eigenaren hebben ook belangen in andere molens. Het molenbezit is sterk geconcentreerd. In 1839 zijn drieëndertig van de zesenzeventig houtzaagmolens in de stad in handen van negen eigenaren. Vrijwel niemand bezit hele molens. Eén molen is vaak eigendom van meerdere participanten. Zo bezit Gerrit Blonk al parten in vijf korenmolens als hij in 1771 moutmolen De Liefde koopt. Of neem de familie Glasbergen, eigenaar van zeven houtzaagmolens in Amsterdam. Dit gedeelde eigendom maakt het mogelijk om de risico s te spreiden. Ook vergroot het de betrokkenheid bij het welvaren van de molen. De molenaar is niet altijd (mede)eigenaar van de molen; een deel van de molenaars is huurder van de molen. Ook vrouwen zijn eigenaar van (delen van) molens. Zo had Lijsbeth Cornelisdochter Kuijper bij haar dood aandelen in tien molens. Sara Minuit liet in 1668 aan haar schoonzoon de volgende molenbezittingen na: 1. De geheele corenmolen de Goyer, staande op t bolwerk aan de steenen beer bij Houtewael. 2. 1/8 Part in de corenmolen het Fortuyn op t bolwerk beoosten de Weesperpoort. 3. 1/2 Part in de corenmolen de Bull beoosten de Amstel en bewesten de Weesperpoort. 4. 1/2 Part in de corenmolen de Groene Molen bewesten de Amstel. 5. De geheele corenmolen de Haen met 2 huizen op t bolwerk bewesten de Utrechtschepoort over de Ossemarkt. 6. 1/4 Part in den molen de Springh op t bolwerk benoorden t Westerpoortje, dat nieuw gemaakt wordt. Deze vrouwen zijn ook lid van het gilde, dat naast gildebroeders dus ook gildezusters kent. Niet alleen molenaars en knechten, maar ook bezitters van molens of delen van molens maken deel uit van het gilde en betalen contributie. Eigendom en betrokkenheid zijn dus breed verankerd. Op een gemiddelde houtzaagmolen werken vijf mensen. In 1843 verdient een knecht bijna 400 gulden per jaar, de bazen ruim 2200 gulden. De knechten verdienen dus beduidend minder. Bij windstilte krijgen zij in de regel niet uitbetaald. Voor het inkomensverschil is nog een andere reden. Een rapport uit 1797 meldt dat bij een molen meestal twee bazen- en twee knechtswoningen horen. Deze huisjes zijn eigendom van de molenaar. Zij verdienen veel geld met de verhuur van deze woningen. Dat laatste blijkt ook bij de onderhandelingen rond 1844 over de ontruiming van het bolwerk Schinkel bij de Leidse poort. De gemeente wil dat de molen en andere bebouwing op het bolwerk plaats maakt voor het nieuwe Huis van Bewaring. De eigenaar van de molen en de huizen krijgt een schadeloosstelling van gulden. Verleden / Mensen en molens

17 Molenaar Gerardus Hendrik de Boer en twee knechten bij de kruias van korenmolen De Gooyer. Gezien vanaf de Funenkade in noordelijke richting Nieuwevaart. Op de achtergrond de Oosterkerk. Jacob Olie, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Mensen en molens

18 Molens maken onafhankelijk Vanaf het midden van de veertiende eeuw bevordert de vroedschap - het gemeentebestuur - het oprichten van korenmolens in de stad. Molens in de stad maken Amsterdam onafhankelijk. De stad streeft naar een zo groot mogelijke zelfvoorziening. Op deze manier stelt men de meelvoorziening zeker ten tijde van oorlog. Het stadsbestuur probeert bewust de randgemeenten buitenspel te zetten en zet verschillende middelen in om het oprichten van molens te stimuleren, zoals octrooien, windgeld en maaldwang. Tot in de achttiende eeuw leeft tien procent van de Nederlandse bevolking in Amsterdam. Duizenden schepen doen de Amsterdamse haven aan. De bemanning van al deze schepen moet ook van eten worden voorzien. De korenmolens hebben dan ook een belangrijke taak in de stad. De houtzaagmolens zijn onmisbaar voor de scheepsbouw, havenactiviteiten en handel. Om een molen te bouwen of exploiteren is toestemming nodig. Bij iedere molen hoort een windbrief; een officieel document dat de bezitter het recht geeft een molen te bouwen en van de wind gebruik te maken. Ook moet er windgeld worden betaald. Leven van de wind is dus niet van toepassing. Het recht van wind was een heerlijk recht : een recht dat toekwam aan de heer van een bepaald gebied en later aan de vroedschap. Deze regulering klinkt op het eerste gezicht misschien negatief. Toch zijn het de molenaars zélf die hier om vragen. Het windrecht levert namelijk ook rechten op. Eén van deze rechten is de maaldwang. Amsterdammers zijn verplicht hun graan op Amsterdamse molens te laten malen. Er is geen vrije keuze. Deze maaldwang is essentieel voor de molenaars. In Amsterdam zijn de lonen, grondlasten en bouwkosten veel hoger dan op het platteland. Zonder de bescherming van de maaldwang kunnen de korenmolenaars in de stad niet overleven. Ook de houtzaagmolens worden beschermd. Nadat molenaars bij het stadsbestuur klagen over het feit dat Amsterdamse houtkopers en timmerlieden hun hout aan de Zaan laten zagen, krijgt Amsterdam op 18 juni 1631 een octrooi. Voortaan is het verboden hout buiten de stad te laten zagen en gezaagd hout van elders in te voeren. De molenaars verlangen naast maaldwang en octrooi ook andere tegenprestaties van de stad voor het windgeld dat ze betalen. Ze vragen om uitdieping van de sloten en verbetering en verlichting van wegen en paden. Ook willen ze dat er iets wordt gedaan tegen hoge bebouwing en begroeiing in de omgeving van de molens. De stad komt de molenaars op veel van deze punten tegemoet, want de molens vervullen een belangrijke functie. In 1815 wordt de molendwang opgeheven. Iedereen kan vanaf dat moment zijn graan laten malen op een molen naar keuze, ook buiten de stad. Het meel wordt goedkoper en de Amsterdamse bakkers profiteren hiervan. Eind 1849 wordt het windrecht na vier eeuwen opgeheven. Verleden / Molens maken onafhankelijk

19 Nieuwe plattegrond der stad Amsteldam, van Baarsel en Mortier. Collectie Atlas Dreesmann, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Molens maken onafhankelijk

20 Amsterdam: trots op zijn molens Windmolens zijn eeuwenlang een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven in Amsterdam. De molens leveren een grote bijdrage aan de welvaart en de onafhankelijkheid van de stad. Het beeld van de stad wordt in grote mate door de molens bepaald. Zowel Amsterdammers als buitenlanders schrijven vol ontzag over de molens en hun omgeving. Aan deze hoofdrol voor de windmolen komt een einde met de komst van de stoommachine tijdens de industriële revolutie. Wind raakt uit de gratie als energiebron. Het aantal windmolens neemt snel af. Fossiele brandstoffen nemen de rol van wind als energieleverancier over. In de afgelopen decennia is windenergie opnieuw aan een opmars begonnen. Windenergie wordt weer interessant nu fossiele brandstoffen schaarser worden, energieprijzen stijgen en het grootschalige gebruik van fossiele brandstoffen tot steeds meer milieuschade leidt. Ook in Amsterdam verschijnen de afgelopen jaren weer (moderne) windmolens. Wordt Amsterdam opnieuw een stad die trots is op haar molens? Meer daarover in de volgende delen van dit boek, heden en toekomst. Verleden / Amsterdam: trots op zijn molens

21 Houtzaagmolen De Vijfhoek, eigendom van de familie Kost, gezien naar de Buitensingel met op de achtergrond de pakhuizen op de Lijnbaansgracht. Jacob Olie, (bron: Stadsarchief Gemeente Amsterdam) Verleden / Amsterdam: trots op zijn molens

22 Amsterdam Stad en land van molens-deel 2 Heden / Inhoudsopgave De energie van Amsterdam Het klimaatdoel realiseren Waarom windenergie? Dichtbij biedt voordelen Zo werkt een molen Vermogen en elektriciteitsproductie De voordelen van grote molens Hoeveel ruimte vraagt een molen? De opslag van elektriciteit Windmolencoöporaties Heden / Inhoudsopgave

23 De energie van Amsterdam Amsterdam gebruikt 4,1 miljard kwh elektriciteit per jaar. Ongeveer 15% daarvan wordt duurzaam opgewekt in de stad zelf. Het grootste deel van de duurzame elektriciteit komt van het Afval Energiebedrijf waar stroom en warmte wordt gemaakt uit afval. De windmolens in de haven leveren elektriciteit voor ruim huishoudens, dit is ongeveer 3,5% van de totale elektriciteitsbehoefte van Amsterdam. Een klein gedeelte van de duurzame elektriciteit die in Amsterdam wordt geproduceerd, wordt opgewekt met zonnepanelen. Door zelf meer duurzame elektriciteit te produceren, kan de stad minder afhankelijk worden van fossiele brandstoffen. Deze brandstoffen komen steeds vaker uit het buitenland en uit politiek instabiele regio s. Onderbrekingen in de levering zijn een reëel risico geworden. Als de energietoevoer wordt onderbroken kan dit leiden tot grote economische schade. De winning van fossiele brandstoffen kan leiden tot aanzienlijke schade aan milieu en landschap. Goede arbeidsomstandigheden bij de winning zijn niet altijd gewaarborgd. Investeren in duurzame energieproductie biedt dus een aantal voordelen. Door tijdig over te schakelen op duurzame bronnen blijft energie ook in de toekomst betaalbaar. Want fossiele brandstoffen worden steeds schaarser en duurder. Amsterdam wil daarom een duurzame energievoorziening: betrouwbaar en betaalbaar. Alleen dan blijft de stad aantrekkelijk om te wonen en te werken. Heden / De energie van Amsterdam

24 Amsterdam wil de CO 2 -uitstoot in 2025 met 40% gereduceerd hebben ten opzichte van Omdat de CO 2 -uitstoot na 1990 nog is gegroeid met zo n 20%, betekent dit dat de uitstoot met 60% moet worden verminderd in vergelijking met vandaag. Na 2025 zijn verdere reducties noodzakelijk. Ambitie: kton per jaar 1990 CO2 uitstoot: kton per jaar 2008 CO2 uitstoot: kton per jaar 2025 CO2 uitstoot (als we geen maatregelen nemen): ca kton per jaar Heden / De energie van Amsterdam

25 Het klimaatdoel realiseren Energiebesparing, meer duurzame energie én efficiënter gebruik van fossiele brandstoffen zijn allemaal hard nodig om de klimaatdoelstellingen te kunnen halen. Alleen dan is de noodzakelijke CO 2 -reductie te realiseren. Deze aanpak wordt ook wel de trias energetica genoemd. Duurzame energie is een effectief middel om klimaatverandering tegen te gaan en de luchtkwaliteit te verbeteren. Bij de productie van elektriciteit met fossiele brandstoffen zoals gas en kolen komen schadelijke stoffen in de lucht. Hierbij ontstaan onder andere CO 2 en NOx. CO 2 zorgt voor opwarming van de aarde waardoor ons klimaat verandert. NOx vervuilt de lucht en is schadelijk voor de gezondheid. De productie van elektriciteit uit duurzame bronnen is schoon; er komen geen schadelijke stoffen in de lucht. Ook bij de uitbreiding van duurzame energie is een énén-aanpak noodzakelijk. Alle duurzame energiebronnen zon, wind, biomassa, warmte koudeopslag - zullen hard nodig zijn. Op dit moment is duurzame energie vaak nog duurder dan energie uit kolen of aardgas. Dit zal in de toekomst veranderen als de prijs van fossiele brandstoffen stijgt en de prijs van energie uit duurzame bronnen daalt. De vraag naar energie neemt toe door de groei van opkomende economieën zoals China en India. De voorraden fossiele brandstoffen nemen af. Dit betekent dat de prijzen van fossiele brandstoffen zullen gaan stijgen. De prijs van duurzame energie zal gaan dalen. Grotere windmolens produceren efficiënter en goedkoper. Ook zonnepanelen worden steeds beter en goedkoper. Windenergie is van de beschikbare duurzame energiebronnen nu het meest aantrekkelijk om in te zetten tegen de klimaatverandering en om onze afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers te verminderen. De Rijksoverheid geeft nu nog subsidie om windenergie te stimuleren. Binnen een paar jaar zal windenergie op land goedkoper zijn dan fossiele energie en zal er geen subsidie meer nodig zijn. De overgang naar een duurzame energievoorziening creëert nieuwe werkgelegenheid en innovatieve bedrijvigheid. Steden die kiezen voor een koploperspositie kunnen hier vooral van profiteren. Heden / Het klimaatdoel realiseren

26 40% CO² reductie in 2025 (t.o.v 1990) 1. Energiebesparing 2. Duurzame Energieopwekking 3. Efficiënt fossiel Onder andere: Onder andere: De drie pijlers van de trias energetica Isolatie bestaande woningvoorraad Klimaat neutrale nieuwbouw Energiebesparing bedrijven, scholen en gemeentelijke gebouwen De drie pijlers van de trias energetica Wind Zon Warmte- koudeopslag Biomassa Stadswarmte en stadskoude Elektrisch vervoer Green IT Heden / Het klimaatdoel realiseren

27 Waarom windenergie? Nederland is een windrijk land, zeker in de gebieden langs de kust. Dat biedt goede kansen voor het opwekken van windenergie. Andere landen in Europa hebben gunstige omstandigheden voor de winning van andere vormen van duurzame energie, zoals genoeg ruimte voor de teelt van energiegewassen, veel zon voor de opwekking van zonne-energie of voldoende hoogteverschillen voor de winning van energie uit waterkracht. In Nederland is windenergie de komende decennia een van de best toepasbare en meest betaalbare duurzame energiebronnen. Dat geldt vooral voor windmolens op land: elektriciteit van windmolens op zee is ongeveer anderhalf keer zo duur. De bouw van molens op zee en het onderhoud is kostbaar; de kosten van de kabels er naar toe zijn hoog. In het zoute zeeklimaat gaan de molens bovendien minder lang mee Heden / Waarom windenergie?

28 Het maken en installeren van windmolens kost ook energie en grondstoffen, maar dit is heel snel terugverdiend. Al na drie tot zes maanden heeft de molen net zoveel energie geproduceerd als tijdens de fabricage is gebruikt. De rest van zijn levensduur zo n 15 tot 20 jaar produceert de molen schone, CO 2 -vrije energie. De meeste materialen waar de molen van is gemaakt, kunnen worden hergebruikt als de molen aan het einde van zijn leven is. Windenergie gemiddeld 14,5 gram CO2 per kwh Bron: ECN, Fact finding kernenergie, 2007 Kernenergie gemiddeld 35 gram CO2 per kwh Bron: ECN, Fact finding kernenergie, 2007 Zonnepanelen gemiddeld 65 gram CO2 per kwh Gascentrales gemiddeld 492 gram CO2 per kwh Kolencentrales gemiddeld 984 gram CO2 per kwh Heden / Waarom windenergie?

29 Dichtbij biedt voordelen Windmolens kunnen een plaats krijgen op zee en op land. Met alleen molens op zee lukt het niet om de omslag naar een duurzame energievoorziening te maken. Ook op land moeten de kansen voor energieproductie met wind worden benut. Ook hier geldt weer én-én. Op land ligt het in de rede om niet alleen ver weg van de steden molens te plaatsen. Steden zijn verantwoordelijk voor een groot deel van CO 2 -uitstoot. Dat schept een verantwoordelijkheid om zelf bij te dragen aan reductie. Verder is dichtbij produceren efficiënt. Bij het transport van elektriciteit over grote afstanden treden zogenaamde transportverliezen op. Door de weerstand in het elektriciteitsnet gaat een deel van de elektriciteit verloren. Tot een afstand van 25 km blijven deze verliezen beperkt tot 2 à 3%. Maar het verlies neemt snel toe met de afstand. Bij een afstand van 125 km is het transportverlies al ongeveer 10%. Productie van elektriciteit dichtbij de plek waar het gebruikt wordt, is dus het meest efficiënt. Windmolens dicht bij de stad zijn daarom voordelig. Ze produceren stroom waar ook veel vraag is. Heden / Dicthbij biedt voordelen

30 Heden / Dicthbij biedt voordelen

31 Zo werkt een molen Het basisprincipe van een windturbine is heel simpel. De rotorbladen (wieken) zit gemonteerd op een as. De rotorbladen gaan draaien door de wind en zetten de bewegingsenergie van de wind om in een draaiende beweging van de as. De as laat een generator draaien. De generator zet de beweging van de as om in elektriciteit. Dit werkt op dezelfde manier als een fietsdynamo. De meeste windturbines hebben een tandwielkast (versnellingsbak). Deze zorgt ervoor dat de generator sneller draait dan de wieken. De tandwielkast is een kwetsbaar onderdeel. Daarom zijn er nu ook molens waarbij de rotoras de generator direct aandrijft. Via een kabel gaat de stroom die de generator opwekt naar de transformator aan de voet van de mast. In de transformator wordt de spanning omgezet naar het spanningsniveau van het elektriciteitsnet. De generator in de windturbine levert elektriciteit op een laag spanningsniveau van ongeveer 650 volt. De transformator verhoogt de spanning tot middenspanningsniveau (3.000 tot volt). Bij grote windparken wordt de spanning meestal omgezet naar hoogspanningsniveau (tussen de en volt). Een windvaan op de gondel meet de windrichting. Zodra de windrichting verandert, draait een motor de wieken weer recht op de wind (kruimotor). Alle windturbines hebben een remsysteem om ze stil te kunnen zetten bij noodsituaties of onderhoud. Heden / Zo werkt een molen

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive

Alles in de wind. Over windenergie. Hoe werkt een windturbine? Tandwielkast vroeger en nu. Direct Drive Hoe werkt een windturbine? Het basisprincipe is eenvoudig. De rotorbladen (wieken) zitten gemonteerd op een as. Als het waait draaien de rotorbladen en gaat de as draaien. De as laat vervolgens een generator

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 10 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Geluid. De norm: 47 db L den

Geluid. De norm: 47 db L den Geluid De norm: 47 db L den Elk windenergieproject moet voldoen aan de wettelijke norm: 47 db L den bij alle geluidsgevoelige objecten in de buurt. Dit is de maximaal toegestane gemiddelde jaarlijkse geluidsdruk

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Assenede

ASPIRAVI. Windpark Assenede ASPIRAVI Windpark Assenede SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK ASSENEDE Windpark Assenede: Projectlocatie Projectkenmerken Timing / planning van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop

Nadere informatie

INFORMATIEKRANT WIJ BOUWEN AAN UW TOEKOMST! www.limburgwindt.be. Limburg win(d)t is opgericht door Aspiravi en LRM. WAT DOET LIMBURG WIN(D)T?

INFORMATIEKRANT WIJ BOUWEN AAN UW TOEKOMST! www.limburgwindt.be. Limburg win(d)t is opgericht door Aspiravi en LRM. WAT DOET LIMBURG WIN(D)T? www.limburgwindt.be v.u.: Rik Van de Walle - nv - Trichterheideweg 8-3500 Hasselt WAT DOET LIMBURG WIN(D)T? onderzoeken waar er in Limburg wind- molenparken kunnen komen bouwen en exploiteren van windenergie-

Nadere informatie

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân

Wind. De kracht van Nederland. Platform Duurzaam Fryslân Wind De kracht van Nederland Is uw beeld van windenergie bij de tijd? De moderne Windturbines hebben in 30 jaar een grote ontwikkeling doorgemaakt. De discussie over windturbines wordt overheerst door

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen

Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen Presentatie van het onderzoek: Windenergie in Dordrecht? Verkenning van kansen 1 Doelstelling Dordrecht 2015 Routekaart Duurzaamheidsdoelstellingen 2010-2015: Doelstelling 2015 Duurzame energie 132 TJ

Nadere informatie

Introductie windenergiesector

Introductie windenergiesector Introductie windenergiesector Blok 2 Sander Lagerveld Dag 10 Windenergie 1 Duurzaam werken op Zee Toepassing van windenergie in Nederland Duurzaam werken op zee 2 Windmolens verschijnen vanaf 12e eeuw

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie?

Windenergie. 1. Wat is windenergie? 3. Wat zijn voordelen, nadelen en risico s van windenergie? Windenergie ECN-facts 1. Wat is windenergie? Windenergie is de verzamelnaam voor technieken waarbij de bewegingsenergie die in wind zit, wordt omgezet in andere bewegingsenergie of in elektrische energie.

Nadere informatie

LESMODULE OVER WINDENERGIE

LESMODULE OVER WINDENERGIE YOUNG ENERGY PROJECT - STUDENTEN LESMODULE OVER WINDENERGIE Inhoudsopgave Instructiebladen Les 1 Module windenergie, Instructieblad 1.1 4 Les 1 Ontdek, Instructieblad 1.2 5 Les 2 Onderzoek, Instructieblad

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Haaltert

ASPIRAVI. Windpark Haaltert ASPIRAVI Windpark Haaltert SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK HAALTERT Windpark Haaltert: Projectlocatie Projectkenmerken Timing van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop van groene

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Bijlage Toelichting molenbiotopen traditionele windmolens

Bijlage Toelichting molenbiotopen traditionele windmolens Bijlage Toelichting molenbiotopen traditionele windmolens 1. Inleiding Voor het behoud van traditionele windmolens is het van belang dat deze technisch kunnen blijven functioneren. Een zoveel mogelijk

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Eindexamen m&o havo 2007-II

Eindexamen m&o havo 2007-II Opgave 5 Bij deze opgave horen vier informatiebronnen, de bronnen 6 tot en met 9. Informatiebron 6 bevat gegevens over locatie Rondstad en locatie Waailand. In informatiebron 7 is informatie opgenomen

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Windenergie in Pijnacker-Nootdorp

Windenergie in Pijnacker-Nootdorp Windenergie in Pijnacker-Nootdorp J. H. Fred Jansen www.nkpw.nl Opbrengst windenergie in Nederland en Pijnacker-Nootdorp Bruto en netto opbrengst Geluidnorm windturbines Hinder door windturbinegeluid Waardedaling

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

Windenergie in de Wieringermeer

Windenergie in de Wieringermeer Windenergie in de Wieringermeer J. H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult

Kleine windturbines. Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur. Filip Arnou Green Energy Consult Kleine windturbines Presentatie Kontich. Donderdag 13 november 2014. Van 13u30 tot 17 uur Filip Arnou Green Energy Consult Windenergie De wind is een onuitputtelijke en natuurlijke bron om elektriciteit

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer.

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Op zoek naar het nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Opgave Windenergie Het Rijk heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2020 6000

Nadere informatie

Changing winds. Windmills.

Changing winds. Windmills. Changing winds Windmills. Changing winds 10Kw Changing winds is de merknaam van windmolens gebouwd door: metaalconstructie Van Vlaenderen. Onze windmolens zijn er van superieure kwaliteit. We maken enkel

Nadere informatie

Windenergie in Horst aan de Maas

Windenergie in Horst aan de Maas Windenergie in Horst aan de Maas J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene ASPIRAVI Project E403 Lichtervelde en Wingene Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie

Nadere informatie

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op?

Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Businesscases zonne-energie: waar kan het, en wat levert het op? Door: Ronald Franken en Maarten Corpeleijn (r.franken@atrive.nl / m.corpeleijn@atrive.nl) 3 september 2013 Ten geleide Met het nieuwe energie-akkoord

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon

Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon Maatschappelijke Kosten- en Baten Analyse: energie uit wind en zon. Inleiding Het veenkoloniaal gebied in Drenthe is door het Rijk aangewezen

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

Vanaf 100 meter geldt als maximaal aanvaardbare hoogte een oplopende lijn die met de biotoopformule berekend wordt.

Vanaf 100 meter geldt als maximaal aanvaardbare hoogte een oplopende lijn die met de biotoopformule berekend wordt. BIJLAGE 1 Molenbiotoop traditionele windmolens 1. Inleiding In het plangebied zijn twee cultuurhistorisch waardevolle traditionele windmolens aanwezig, te weten molen de Hoop aan het Vlissings Bolwerk

Nadere informatie

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Deze lezing wordt u aangeboden door Introductie Strukton STRUKTON GROEP Strukton Rail Strukton

Nadere informatie

Windenergie, de feiten

Windenergie, de feiten 1.15 Windenergie Fig. 64 Windmolen Windenergie, de feiten Bij NWEA is een nieuwe flyer met feiten over windenergie verschenen om te gebruiken tijdens informatieavonden voor burgers en volksvertegenwoordigers.

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Welkom bij de Marktplaats Leefomgeving van 24 november 2010

Welkom bij de Marktplaats Leefomgeving van 24 november 2010 Welkom bij de Marktplaats Leefomgeving van 24 november 2010 Huidig beleid Omgevingsvisie (juni 2010): Zoekgebied in Zuidoost en Oost Drenthe Gemeenten Coevorden, Emmen, Borger- Odoorn, Aa en Hunze en Tynaarlo

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Bossche Windmolen Delen

Bossche Windmolen Delen Bossche Windmolen Delen Hoe werken Bossche Windmolen Delen precies? Energie Coöperatie 073 (EC073) splitst een windmolen (op papier) in duizenden stukjes, genaamd Bossche Windmolen Delen. Ieder windmolendeel

Nadere informatie

Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets

Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets december 2011 1 Hoewel ook het laatste IPCC rapport wat minder stellig is over de menselijke invloed op de klimaatverandering zijn wij ervan overtuigd dat we iets aan de opwarming moeten doen. 2 Wij zijn

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

RAADSCOMMISSIE. Nummer:

RAADSCOMMISSIE. Nummer: RAADSCOMMISSIE Onderwerp: Nummer: Datum vergadering: 4 februari 2014 Locatieonderzoek kleine windmolens op bedrijventerreinen Hooidijk, Groot Verlaat en Dolderkanaal in Steenwijk en Boterberg in Oldemarkt.

Nadere informatie

Ook dit keer hebben veel stemmers hun eigen mening over duurzame energie laten horen, die u hierna evenals de details op de vragen kunt lezen.

Ook dit keer hebben veel stemmers hun eigen mening over duurzame energie laten horen, die u hierna evenals de details op de vragen kunt lezen. INLEIDING De enquête van oktober stond in het teken van Windenergie op Noord-Beveland. Aanleiding was de presentatie die het Windpark Camperwind recentelijk in de Gemeenteraad gaf over hun voornemen om

Nadere informatie

HAAL ELEKTRICITEIT UIT DE ZON! Fotovoltaïsche zonne-energie

HAAL ELEKTRICITEIT UIT DE ZON! Fotovoltaïsche zonne-energie HAAL ELEKTRICITEIT UIT DE ZON! Fotovoltaïsche zonne-energie EEN FOTOVOLTAÏSCHE INSTALLATIE VERDIENT ZICHZELF TERUG! Op momenten dat het systeem meer opwekt dan u zelf verbruikt, draait de elektriciteitsteller

Nadere informatie

Voor- of tegenwind? Drenthe Molenvrij?

Voor- of tegenwind? Drenthe Molenvrij? Voor- of tegenwind? Het Ministerie van Economische Zaken heeft aangegeven met alle provincies tot afspraken te willen komen over windenergie: hoeveel energie kan er in elke provincie opgewekt worden met

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in?

Inhoudsopgave. Voorblad, bladzijde 1. Inhoudsopgave, bladzijde 2. Inleiding, bladzijde 3. Wat houd duurzame-energie in? 1 Inhoudsopgave Voorblad, bladzijde 1 Inhoudsopgave, bladzijde 2 Inleiding, bladzijde 3 Wat houd duurzame-energie in?, bladzijde 4 Wat is zonne-energie?, bladzijde 5 Wat is waterkracht?, bladzijde 6 Wat

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012 Gas Gas Volume (mrd. m 3 ) 83 Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Calorische waarde (Hs) (MJ/m 3 ) 35,17 Energie-inhoud op onderwaarde

Nadere informatie

SOCIAL RESPONSIBILITY

SOCIAL RESPONSIBILITY SOCIAL RESPONSIBILITY LID WORDEN SAMEN JE EIGEN WINDMOLEN Tegenwoordig draait alles om duurzaamheid en groen. Een goede tijd voor de Windcentrale. We weten allemaal dat er ergens stroom en energie vandaan

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie