Stimuleren van groei bij familiebedrijven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stimuleren van groei bij familiebedrijven"

Transcriptie

1 Stimuleren van groei bij familiebedrijven Een onderzoek onder directeuren naar groei van familiebedrijven. In opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs Uitgevoerd door Universiteit Nyenrode Center for Entrepreneurship

2 Stimuleren van groei bij familiebedrijven Een onderzoek onder directeuren naar groei van familiebedrijven. Onderzoek Drs. R.H. Flören, MBA Begeleiding J. Duitman Drs. E.J. Wijers Universiteit Nyenrode Center for Entrepreneurship Straatweg BG Breukelen Tel Fax Copyright Nyenrode Center for Entrepreneurship en Walgemoed Accountants & Adviseurs Tenzij schriftelijk anders overeengekomen mag dit rapport noch geheel noch gedeeltelijk worden gepubliceerd en aanvaarden het Nyenrode Center for Entrepreneurship en Walgemoed Accountants & Adviseurs geen aansprakelijkheid voor directe en indirecte schade voortkomend uit de onderzoeksresultaten.

3 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 Methodologie Begripsbepaling Doel van het onderzoek Methode van onderzoek 9 Hoofdstuk 3 Specifieke aandacht voor het familiebedrijf Jaarlijkse onderzoeken onder familiebedrijven Groei in het familiebedrijf Groeimodel van het familiebedrijf Voordelen van het groeimodel van het familiebedrijf 16 Hoofdstuk 4 Het belang van groei bij familiebedrijven 18 Hoofdstuk 5 Overwinnen van externe barrières De arbeidsmarkt De financiers De overheid 24 Hoofdstuk 6 Overwinnen van interne barrières De directeur Het bedrijf: cultuur en strategie Het personeelbeleid De communicatie De opvolging De balans tussen bedrijf en familie De eigendom en financiële onafhankelijkheid 37 Hoofdstuk 7 Samenvatting 39 Literatuur 41 2

4 Hoofdstuk 1 Inleiding In Nederland is een revitalisering van ondernemerschap gaande. Ondernemerschap past dan ook goed in ons nieuwe tijdsbeeld van autonomie en individualisering. Veelal wordt ondernemerschap verbonden met het opstarten van een nieuw bedrijf. Maar vaak ontstaan er nieuwe ideeën binnen bestaande organisaties. Juist ook voor deze organisaties en hun werknemers is ondernemerschap van belang. 1 Ook de rol van de Nederlandse overheid bij het stimuleren van ondernemerschap is aanzienlijk. Een belangrijke doelstelling hierbij is het verhogen van de groeikansen van individuele bedrijven, waardoor nieuwe banen worden gecreëerd. Het is hierbij opvallend dat het beleid met name gericht is op de groei van starters, doorstarters en gazellen. Hierdoor wordt geen specifieke aandacht besteed aan de groei van de overgrote meerderheid van de familiebedrijven in Nederland. Onder gazellen worden de snelst groeiende bedrijven verstaan. Uit onderzoek blijkt dat de 8 procent snelst groeiende bedrijven zo n 50 procent van de bruto banencreatie voor hun rekening nemen. 2 Ook andere recente studies kiezen de gazellen als uitgangspunt. 3 Voorts wordt in Nederland veel aandacht besteed aan starters en doorstarters. Goede initiatieven worden ontplooid om startende ondernemers te begeleiden in de risicovolle beginfase en doorstarters te helpen om hun bedrijf te professionaliseren en tegenslagen te verwerken. Deze initiatieven hebben onder meer tot doel om deze kleine bedrijven te stimuleren uit te groeien tot florerende ondernemingen. De aandacht voor bovengenoemde doelgroepen is in eerste instantie te rechtvaardigen, maar voor een gedegen inzicht in de groei van het Nederlandse bedrijfsleven zeer beperkt. De onderzoeken richtten zich hoofdzakelijk op het ondernemingsbeleid in relatie tot de externe bedrijfsomgeving (zie Tabel 1). Voorts is er nauwelijks aandacht voor de onderlinge relatie tussen leiding, werknemers en eigenaren. 1 Flören & Nandram (1998). 2 Ministerie van Economische Zaken (1998). 3 Hierbij wordt onder meer gedacht aan VNO (1994), EFER (1996) en Alders (1998). 3

5 Hooguit wordt geconstateerd dat veelal de oorspronkelijke oprichter bij deze succesvolle bedrijven een cruciale rol speelt. 4 Tabel 1: Typering van huidig beleid en onderzoeken ter stimulering van groei in Nederland. - Groei wordt beschouwd als doel op zich. - Vooral gericht op gazellen en starters. - Het bedrijfsleven wordt gezien als homogene groep. - Gericht op beïnvloeden van externe barrières bij groei. - Geen aandacht voor onderlinge relatie leiding, werknemers en eigenaren. De huidige onderzoeken gaan ervan uit dat een goed inzicht in de snelle groeiers een leidraad kan zijn voor de overgrote meerderheid van Nederlandse bedrijven die niet of minder snel groeien. Hierbij wordt als het ware een blauwdruk gemaakt van de momenteel snel groeiende bedrijven om vervolgens als voorbeeld te dienen voor alle andere bedrijven. Schematisch is dit traditionele groei-onderzoek weergegeven in Figuur 1. nee bedrijf is er sprake van snelle groei? blauwdruk voor stimuleren groei ja inventariseren van kenmerken Figuur 1: Schematische weergave van traditioneel groei-onderzoek. 4 Ministerie van Economische Zaken (1998). 4

6 Uiteraard zijn deze eerdere onderzoeken een belangrijke aanzet geweest ter stimulering van groei in Nederland, nu is het echter tijd om de aandacht te verbreden en te verschuiven, daar deze beperkte focus geen rekening houdt met belangrijke kenmerken van een krachtig gedeelte van het Nederlandse bedrijfsleven. De ruggengraat van het Nederlandse bedrijfsleven wordt namelijk gevormd door de familiebedrijven. 5 Uit eerder onderzoek van Walgemoed Accountants & Adviseurs en Universiteit Nyenrode blijkt dat 83 procent van alle bedrijven een familiebedrijf is. 6 Voorts blijkt uit de zeven eerdere onderzoeken van Walgemoed en Nyenrode naar familiebedrijven dat deze bedrijven op een aantal belangrijke aspecten afwijken van niet-familiebedrijven. 7 Hierbij kan onder meer gedacht worden aan leiderschap, betrokkenheid familie, opvolging, gebruik vreemd vermogen, mogelijke verstrengeling bedrijfs- en familiebelangen en lange-termijnvisie. Het blijkt dan ook niet juist te zijn om alle bedrijven als een homogene groep te beschouwen. Velen denken dat hun bevindingen en theorieën rechtstreeks van toepassing zijn op familiebedrijven. Niets is echter minder waar. The absence of theory is surprising in view of the very large number of such family organizations throughout the world. 8 Gezien de onderscheidende kenmerken van familiebedrijven is het van essentieel belang om specifiek aandacht te besteden aan groei in het familiebedrijf. In hoofdstuk 3 wordt een groeimodel gepresenteerd dat rekening houdt met de mogelijkheden en doelstellingen van familiebedrijven. In hoofdstuk 2 wordt allereerst de methode van onderzoek behandeld. 5 Van Empel (1996). 6 Flören & Wijers (1996). 7 Flören (1998a). 8 Barry (1989), p

7 Hoofdstuk 2 Methodologie In dit hoofdstuk worden allereerst de begrippen familiebedrijf en groei gedefinieerd. Vervolgens wordt in paragraaf 2.2 het doel van het onderzoek en de onderzoeksvraag beschreven. De laatste paragraaf gaat nader in op de methode van onderzoek. 2.1 Begripsbepaling Bij een onderzoek naar de barrières bij groei van familiebedrijven is het van belang duidelijk aan te geven wat precies met de begrippen groei en familiebedrijf wordt bedoeld. Van het begrip familiebedrijf bestaan namelijk bijna net zo veel definities als er onderzoekers naar familiebedrijven zijn. 9 De keuze van een definitie van een familiebedrijf is in Nederland echter al in 1993 gemaakt bij het eerste onderzoek van Walgemoed en Nyenrode onder familiebedrijven. 10 Terwille van de vergelijkbaarheid van de resultaten met die van eerdere onderzoeken wordt ook bij dit onderzoek onder een familiebedrijf verstaan een bedrijf dat aan minstens één van de volgende drie criteria voldoet: meer dan 50% van de aandelen of certificaten is in handen van één familie; één familie is in staat aanzienlijke invloed uit te oefenen; een belangrijk aantal leden van de ondernemingsleiding is afkomstig uit één familie. Het vaststellen wat onder groei wordt verstaan, is echter minder vanzelfsprekend. Volgens Delmar (1997) 11 zijn er vele methodologische problemen bij het meten van groei. De drie belangrijkste vragen die gesteld dienen te worden, zijn: Welke indicator wordt gebruikt om groei te meten (bijvoorbeeld aantal werknemers, omzet of winst)? Wordt er gesproken over een autonome of externe groei (bijvoorbeeld tellen overnames mee)? Over welke tijdsperiode wordt de groei gemeten? 9 Onder meer Handler (1989), Wortman (1995) en Litz (1995). 10 Flören (1993). 11 Delmar (1997). 6

8 In Nederland wordt groei op veel manieren gedefinieerd, onder meer in termen van werkgelegenheid, toegevoegde waarde, omzet en winst. Bij beleidsmakers wordt veelal gedacht aan groei in werkgelegenheid. Bij ondernemers blijkt echter dat zij veelal denken aan groei in omzet. Ook uit de interviews die ten behoeve van dit onderzoek zijn gehouden, blijkt dat de ondernemers onder groei, groei in omzet verstaan. Groei in personeel is geen doel op zich. Voorts vinden ondernemers omzetgroei veelal belangrijker dan een toename van inkomsten die zij hieruit genereren. 12 Daarom wordt voor dit onderzoek onder groei een groei in de omzet verstaan. Sommige groeiende bedrijven vertonen alleen autonome groei, terwijl andere bedrijven onder meer ook groeien door overnames van andere bedrijven. Voor het onderzoek is het van belang om geen van beide groei-mogelijkheden uit te sluiten. Zowel de mogelijkheden en doelstellingen tot autonome groei als die van groei door overnames kunnen namelijk beïnvloed worden door barrières die specifiek voor het familiebedrijf gelden. Daarom wordt bij het onderzoek uitgegaan van de totale omzetgroei, waarbij wel een correctie voor de inflatie in acht wordt genomen. Ook de periode waarover de groei wordt gemeten is van belang, zeker omdat groei veelal een non-lineair patroon volgt 13 en de conjuncturele ontwikkelingen een verschillende invloed hebben op de verschillende bedrijfstakken. Dit betekent dat de omzet in een jaar sterk kan stijgen om vervolgens weer stabiel te zijn. Als de periode waarover groei wordt gemeten lang genoeg wordt genomen - stel vijftien jaar - dan zullen bijna alle (Nederlandse) bedrijven een omzetgroei kunnen laten zien. Het tegengestelde geldt voor een te korte periode, waarbij het risico bestaat dat de omzetsprongen van een bedrijf buiten de meetperiode vallen. Daarom wordt voor dit onderzoek een periode van drie jaar gekozen. 14 Voor dit onderzoek wordt derhalve gesteld dat een bedrijf groeit als de totale omzet -gecorrigeerd voor inflatie- in de laatste drie jaar is gestegen. 2.2 Doel van het onderzoek 12 Penrose (1972), p Barnes & Hershon (1989). 14 conform Donckels & Hoebeke (1989). 7

9 Het doel van het onderzoek is het verschaffen van een gedegen inzicht in de mogelijke barrières bij groei van het familiebedrijf, teneinde een bewustwordingsproces bij de familiebedrijven te creëren en uiteindelijk de familiebedrijven in staat te stellen deze barrières te overwinnen. Hiertoe zal in eerste instantie een inventarisatie worden gemaakt van de barrières die groei van het familiebedrijf kunnen belemmeren. Teneinde de resultaten van het onderzoek in een begrijpelijk kader te plaatsen wordt in hoofdstuk 3 een groeimodel van het familiebedrijf gepresenteerd. Onderscheidend van andere groeimodellen is dat het familiebedrijf als uitgangspunt wordt genomen. Op basis van de sterkten en zwakten van het familiebedrijf wordt gekeken naar de doelstellingen van de familie, de leiding en de eigenaren. Anderzijds zijn er de mogelijkheden en beperkingen intern en extern [van] het bedrijf. Intern situeren die mogelijkheden en beperkingen zich vooral op het vlak van financiering en human resources. Externe mogelijkheden en beperkingen hebben vooral te maken met de markten en het overheidsoptreden (zowel regulerend als stimulerend). 15 Het doel van het onderzoek kan in de volgende twee onderzoeksvragen worden samengevat: Welke interne en externe barrières belemmeren het familiebedrijf bij de groei? Op welke wijze kunnen familiebedrijven omgaan met deze barrières teneinde groei in het bedrijf te bevorderen? Vervolgens ligt het in de bedoeling dat de ondernemers op de hoogte gebracht worden van de resultaten van het onderzoek door het: publiceren van de rapportage; organiseren van een landelijk seminar op Nyenrode; organiseren van regionale seminars door het gehele land; stimuleren van de publieke discussie. De publieke discussie zal er uiteindelijk toe moeten leiden dat er enerzijds rekening wordt gehouden met de barrières voor groei van familiebedrijven en voorts dat zo goed als mogelijk een aantal barrières voor groei wordt geslecht. Tevens zullen suggesties ontstaan die groei binnen familiebedrijven kunnen stimuleren of de invloed van de barrières kunnen verminderen. 15 Donckels & Hoebeke (1989), p. 5. 8

10 2.3 Methode van onderzoek In tegenstelling tot vorige onderzoeken onder familiebedrijven door Walgemoed en Nyenrode is ditmaal geen gebruik gemaakt van schriftelijke vragenlijsten. Het doel van het onderzoek is namelijk niet het inventariseren van het aantal bedrijven dat te maken heeft met bepaalde barrières van groei. Eerder onderzoek in Nederland, maar ook in andere landen heeft namelijk aangetoond dat familiebedrijven minder snel groeien dan niet-familiebedrijven (zie paragraaf 3.2). Daarom is het belangrijk om een helder beeld te krijgen van de mogelijke barrières die familiebedrijven kunnen beletten om te groeien. Dit inzicht kan leiden tot aanbevelingen over de wijze waarop familiebedrijven deze barrières kunnen wegnemen dan wel hoe zij met die barrières kunnen omgaan. Daarom is ditmaal een uitvoerige literatuurstudie naar groei in het familiebedrijf als uitgangspunt van het onderzoek genomen. Voorts heeft professor Donckels, een expert op het gebied van (groei van) familiebedrijven in België, een aantal adviezen en literatuursuggesties gegeven. In een gesprek met professor Donckels is onder meer duidelijk geworden dat de barrières van groei van het familiebedrijf niet alleen interne maar ook externe oorzaken kunnen hebben. Vervolgens zijn er acht semi-gestructureerde interviews gehouden met directeureigenaren van familiebedrijven. Op basis van de literatuurstudie, het expertinterview, de interviews met directeuren, de eigen ervaringen en de adviezen van de begeleidingscommissie is het definitieve rapport tot stand gekomen. 9

11 Hoofdstuk 3 Specifieke aandacht voor het familiebedrijf In dit hoofdstuk wordt aandacht besteed aan groei in het familiebedrijf. Allereerst wordt in paragraaf 3.1 aangegeven waarom Walgemoed en Nyenrode voor dit onderwerp hebben gekozen. Vervolgens zal in paragraaf 3.2 het verschil in groeitempo tussen familiebedrijven en niet-familiebedrijven aan de orde komen. In paragraaf 3.3 wordt een alternatief groeimodel gepresenteerd dat de specifieke kenmerken van familiebedrijven als uitgangspunt neemt. De voordelen van dit groeimodel worden in paragraaf 3.4 behandeld. 3.1 Jaarlijkse onderzoeken onder familiebedrijven Vanaf 1993 voert Universiteit Nyenrode in opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs jaarlijks een nieuw onderzoek onder familiebedrijven uit. Hierbij is niet alleen ingegaan op de bekende managementprincipes en de bedrijfsbelangen, maar wordt ook terdege aandacht besteed aan de familiebelangen en de belangen van de eigenaren. Jaarlijks wordt een actueel thema gekozen. De volgende onderzoeken zijn tot nu toe uitgevoerd: Specifieke karakteristieken van familiebedrijven onder de Top 5000 bedrijven in Nederland (1993). Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf en hun relatie met de overheid (1994). De partner van de directeur en het familiebedrijf (1995). Naar een nieuwe generatie in het familiebedrijf (1997). Strategische planning van familiebedrijven (1997). Op weg naar een nieuwe generatie: familiebedrijven in de groothandel in bloembollen en boomkwekerijproducten (1997). Erfgoedstrategie en het familiebedrijf (1998). De resultaten van de onderzoeken zijn beschreven in onderzoeksrapporten en diverse (wetenschappelijke) publikaties. Voorts zijn de resultaten van alle onderzoeken gepresenteerd tijdens landelijke en regionale seminars en worden ze gebruikt tijdens colleges. Walgemoed gebruikt de resultaten tevens voor de continue aanpassing van haar dienstenpakket. Walgemoed en Nyenrode vonden het verbazingwekkend dat geen van de onderzoeken naar groei in het Nederlandse bedrijfsleven aandacht besteedt aan 10

12 de specifieke karakteristieken van het familiebedrijf. Dit ondanks het feit dat een grote meerderheid van de Nederlandse bedrijven een familiebedrijf is en dat ook onderzoeken van andere instanties uitwijzen dat een versterking van de familiebedrijven essentieel is voor de concurrentiekracht van de Nederlandse economie. Zo blijkt uit onderzoek van de OECD dat de belangrijkste beperkingen voor groei op de lange termijn voor Nederlandse bedrijven worden veroorzaakt door of een gebrek aan vraag naar hun producten en/of diensten of door problemen in opvolging in leiding. 16 Ook bij de huidige doelgroepen van het groeibeleid, de (door)starters en gazellen, blijkt dat het familiebedrijf een belangrijke rol speelt. Van startende ondernemers is bekend dat zij de voedingsbodem vormen van het enorme contingent Nederlandse familiebedrijven. 17 Van gazellen blijkt dat de oprichter vaak nog een cruciale rol speelt bij deze snelle groeiers. 18 Tot nu toe is echter veel te weinig aandacht besteed aan de groei van de grote meerderheid van de bedrijven, de familiebedrijven. Een gedegen inzicht in mogelijke barrières bij groei van familiebedrijven kan een essentiële bijdrage leveren aan het stimuleren van groei bij individuele familiebedrijven, maar ook aan de noodzakelijke discussie bij beleidsbepalers. Het zijn namelijk niet alleen de ondernemers zelf die de groeikansen van hun eigen (familie)bedrijf kunnen verbeteren, maar ook de beleidsbepalers die met een gedegen inzicht in de barrières van het familiebedrijf een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het ondernemersklimaat in Nederland. Daarom hebben Walgemoed en Nyenrode besloten om het onderzoek te richten op de barrières bij groei van familiebedrijven. Eerder is al gebleken dat groei en ondernemerschap een actueel thema is bij het formuleren van beleid en bij onderzoeken. In onderzoeken naar groei en bij het vaststellen van beleid ter stimulering van groei zal specifieke aandacht voor het familiebedrijf essentieel blijken te zijn. 3.2 Groei in het familiebedrijf 16 OECD (1998). 17 Flören & Nandram (1998). 18 Ministerie van Economische Zaken (1998). 11

13 Voor bedrijfskundigen, adviseurs en beleidsmakers lijkt het streven naar groei bij bedrijven vanzelfsprekend. Echter uit een Amerikaanse studie onder familiebedrijven blijkt dat een derde van de ondernemers kiest om niet te groeien. 19 Voor veel familiebedrijven blijkt het streven naar continuïteit en het vinden van een gezonde balans tussen bedrijfs- en familiebelangen veel belangrijker te zijn. Dat het streven naar continuïteit voor familiebedrijven zo belangrijk is, hoeft niet verbazingwekkend te zijn daar slechts één op de drie familiebedrijven de tweede generatie haalt. 20 Voorts blijkt dat bedrijven die een opvolging hebben overleefd, minder snel groeien dan startende bedrijven en buy-outs. 21 Om een voorbeeld aan te halen, wordt verwezen naar een studie waaruit blijkt dat van de snelstgroeiende bedrijven in de Verenigde Staten slechts 1% wordt geleid door familie-opvolgers terwijl 80% van deze snel-groeiers wordt geleid door de oprichter. 22 Vroeger werd dan ook gepleit voor een snelle afschaffing van het familiebedrijf. Volgens Levinson 23 was het zaak voor ieder familiebedrijf om zo snel mogelijk professioneel management in te schakelen en de familie-invloeden te beperken. Indien het stimuleren van groei het enige doel van ondernemerschap zou zijn, kan er enig begrip voor deze zienswijze worden opgebracht voor deze ouderwetse gedachte. Tegenwoordig is echter wel gebleken dat deze zienswijze totaal voorbij gaat aan de kracht van het familiebedrijf, haar unieke karakter, de motivatie van ondernemers en hun familie en belangrijker nog aan de werkelijkheid. Niet alleen in Nederland is namelijk meer dan 80 procent van de bedrijven een familiebedrijf, maar over de gehele wereld nemen familiebedrijven een dominante positie in. 24 Should a family business stay in the family? The question now seems almost academic? It is apparent that families do stay in their businesses, and that the businesses stay in the family. 25. De realiteit toont aan dat familiebedrijven een toonaangevende rol zullen blijven spelen in de Nederlandse en wereld economie. Derhalve kan er geen sprake zijn van het zo spoedig mogelijk omzetten van familiebedrijven in niet-familiebedrijven. Dit is een 19 Aronoff & Astrachan (1996). 20 Beckhard & Dyer (1983). 21 Dunkelberg & Cooper (1982) en Begley & Boyd (1986). 22 Ward (1997). 23 Levinson (1971). 24 onder meer Shanker & Astrachan (1996), Flören (1998a) en IFBPA (1996). 25 Barnes & Hershon (1989), p

14 extra argument om een gedegen inzicht in de groei van familiebedrijven te verkrijgen. Een aantal wetenschappers onder meer in België, Engeland en Italië 26 heeft het verschil in groeitempo tussen familiebedrijven en niet-familiebedrijven onderzocht. Het blijkt dat familiebedrijven minder groei-georiënteerd zijn en ook minder hard groeien dan niet-familiebedrijven. Een van de belangrijkste redenen is dat de meeste familiebedrijven absoluut hun familiale karakter willen behouden; zij willen dat de eigendom en de leiding binnen de familie blijft. 27 Ook uit eerder onderzoek van Walgemoed en Nyenrode 28 blijkt dat familiebedrijven in Nederland minder hard groeien dan niet-familiebedrijven. Uit deze studie onder bedrijven met minimaal tien en maximaal honderd werknemers blijkt dat minder familiebedrijven een omzetgroei van tenminste 5 procent behalen dan niet-familiebedrijven (zie Tabel 2). Tabel 2: Vergelijking van omzetgroei bij familiebedrijven en niet-familiebedrijven met 10 tot 100 werknemers (aantal respondenten = 280). Familiebedrijven Omzetgroei lager dan 5 procent. 49% 39% Omzetgroei 5 procent of hoger. 51% 61% Niet-familiebedrijven Uit Tabel 2 blijkt dat familiebedrijven minder snel groeien dan nietfamiliebedrijven. Hierbij dient opgemerkt te worden dat ook een ruime meerderheid van de familiebedrijven een groei vertoonde. Tevens is het van belang vast te stellen dat familiebedrijven in perioden van recessie veel stabieler zijn dan niet-familiebedrijven en dat het familiebedrijf het grootste potentieel herbergt voor banencreatie. 29 Het aandragen van oplossingen om de familieinvloed in het bedrijfsleven te verminderen teneinde de omzetgroei in economisch goede tijden te stimuleren, is derhalve niet zinvol en in strijd met de realiteit. Het 26 onder meer Donckels & Fröhlich (1991), Donckels (1996), Dunn & Hughes (1995) en Corbetta (1995). 27 Donckels (1996), p. 28 vertaald uit het Engels. 28 Flören (1994). 29 Europese Commissie, Directoraat-generaal XXIII (1995). 13

15 is veeleer interessanter om te achterhalen waarom familiebedrijven minder snel groeien of zelfs bewust kiezen om helemaal niet te groeien. Hiertoe zijn modellen voor niet-familiebedrijven van weinig of generlei waarde. De blauwdruk, die het profiel van snelgroeiende bedrijven als voorbeeld voor alle andere bedrijven toont, dat resulteert uit het traditionele groeimodel (zoals schematisch weergegeven in Figuur 1), kan dan ook niet worden toegepast op het familiebedrijf. Het is veel belangrijker om aan te geven welke barrières het familiebedrijf belemmeren in hun groei. Het inzicht in deze barrières kan vervolgens leiden tot een systematisch wegnemen van deze barrières of het accepteren van het bestaan ervan. Daarvoor wordt allereerst in de volgende paragraaf een groeimodel specifiek gericht op familiebedrijven gepresenteerd. 3.3 Groeimodel van het familiebedrijf In Figuur 2 staat het groeimodel van het familiebedrijf dat als uitgangspunt voor het vervolg van dit onderzoeksrapport geldt. krimp stabiel verkoop, e.d. D barrières overheersen familie eigendom doelstellingen en mogelijkheden C interne en externe barrières F stimuleren van groei door wegnemen van en/of omgaan met barrières bedrijf B A E barrières overheersen niet Figuur 2: Het groeimodel van het familiebedrijf. groei De ontwikkeling van het groeimodel van het familiebedrijf is geïnspireerd door het theoretisch kader van Donckels en Hoebeke 30 in hun onderzoek naar 30 Donckels & Hoebeke (1989). 14

16 professionele groei van familie-kmo s. 31 Zij gaven als eersten aan dat naast bedrijfsdoelstellingen en externe mogelijkheden en beperkingen ook persoonlijke en familiale doelstellingen en interne mogelijkheden en beperkingen een belangrijke invloed hebben op de groei van een familiebedrijf. Het typerende voor het familiebedrijf is nu dat deze doelstellingen en mogelijkheden (onderdeel B in het model) worden beïnvloed door de verschillende belangen die spelen in het familiebedrijf. In familiebedrijven spelen namelijk naast de bedrijfsbelangen ook de familiebelangen en de eigendomsbelangen een aanzienlijke rol. 32 Deze belangen beïnvloeden elkaar sterk. Veelal hebben directeuren en hun familieleden in het familiebedrijf tegelijkertijd te maken met deze soms tegenstrijdige belangen. Schematisch worden deze drie belangen veelal weergegeven als drie elkaar overlappende cirkels (onderdeel A in het model). Een diepgaande uitleg van de verschillende belangen wordt beschreven in het Handboek van het Familiebedrijf. 33 Duidelijk blijkt uit het model dat doelstellingen en mogelijkheden resulteren uit het samenspel van bedrijfs-, eigendoms- en familiebelangen. Hiermee wordt dus aangegeven dat - zoals eerder reeds geschetst - het unieke karakter van het familiebedrijf de uiteindelijke doelstellingen bepaalt. Voordat echter bepaald wordt of deze doelstellingen en mogelijkheden uiteindelijk leiden tot groei van het familiebedrijf, moet er aandacht worden besteed aan de barrières bij groei van het familiebedrijf. Deze barrières kunnen zowel intern als extern zijn (onderdeel C van het model). Externe barrières zijn van toepassing op de familiebedrijven zonder dat zij hier zelf rechtstreeks invloed op kunnen uitoefenen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan overheidsmaatregelen en eisen die financiers stellen aan familiebedrijven. Interne barrières bij groei van het familiebedrijf worden rechtstreeks beïnvloed door keuzes die gemaakt zijn door de verschillende actoren die het bedrijfs-, eigendoms- en/of familiebelang vertegenwoordigen. Voorbeelden hiervan zijn onder meer de eisen van eigenaren dat geen langlopende schulden worden aangegaan of het verlangen van familieleden dat het bedrijf ook na opvolging door een familielid wordt geleid. 31 Onder KMO wordt verstaan Kleine en Middelgrote Ondernemingen. 32 Davis & Tagiuiri (1986). 33 Flören & Wijers (1996). 15

17 Zolang de barrières bij groei de mogelijkheden en doelstellingen van het familiebedrijf overheersen (onderdeel D van het model), zal het bedrijf niet groeien. Dit kan resulteren in een status quo, een krimpend bedrijf of zelfs een verkoop, stopzetten of faillissement van het familiebedrijf. Indien de barrières echter overkoombaar zijn en niet overheersen (onderdeel E van het model), kan het familiebedrijf groeien. Onderdeel F geeft de dynamiek van het model aan. Familiebedrijven kunnen hun groei stimuleren door het wegnemen van interne barrières en/of het leren omgaan met de externe en interne barrières. Hierdoor kunnen dus ook de familiebedrijven waar de barrières momenteel overheersen, werken aan groei. Tevens kunnen onder meer beleidsmakers de groei van het familiebedrijf stimuleren door externe barrières weg te nemen of in ieder geval te verminderen. 3.4 Voordelen van het groeimodel van het familiebedrijf In de vorige paragraaf is een meer specifiek groeimodel gepresenteerd dat vooral rekening houdt met de sterkten en de zwakten van het familiebedrijf. Van groot belang bij dit groeimodel is dat het familiebedrijf als uitgangspunt is genomen en derhalve rekening wordt gehouden met de onderlinge beïnvloeding van bedrijf, eigendom en familie. Het model creëert dan ook de mogelijkheid om aandacht de besteden aan de interne barrières bij groei van een bedrijf. Het is nu eenmaal een gegeven dat de familie en de eigenaren een belangrijke invloed hebben op het bedrijf. 34 Hieraan ontleent het familiebedrijf haar specifieke krachten, maar ook haar zwakten. Omdat de mogelijkheden en de doelstellingen resulteren uit het samenspel van de drie belangengroepen is het mogelijk geworden om rekening te houden met het feit dat sommige familiebedrijven helemaal niet willen groeien. Groei is dan ook eerder een afgeleide dan een doel op zich. Dit komt overeen met de bevindingen van Gallo dat familiebedrijven groei minder vaak beschouwen als een belangrijk doel. 35 Een ander voordeel is dat het bedrijfsleven wordt gezien als een heterogene verzameling van bedrijven waarbij rekening kan worden gehouden met de 34 Flören & Wijers (1996). 35 Gallo (1992). 16

18 verschillen tussen familiebedrijven en niet-familiebedrijven. Tenslotte is uiteraard een belangrijk voordeel van dit model dat het zich niet alleen richt op starters en gazellen, maar dat het rekening houdt met alle ontwikkelingsfasen waarin een (familie)bedrijf zich kan bevinden. Tabel 3: Vergelijking traditioneel groeimodel met het groeimodel van het familiebedrijf. Traditioneel groeimodel Groeimodel van het familiebedrijf - Groei wordt beschouwd als doel op zich. - Groei wordt beschouwd als afgeleide. - Vooral gericht op gazellen en starters. - Gericht op alle bedrijven in welke fase van ontwikkeling ze zich ook bevinden. - Het bedrijfsleven wordt gezien als homogene groep. - Gericht op beïnvloeden van externe barrières bij groei. - Geen aandacht voor onderlinge relatie leiding, werknemers en eigenaren. - Het bedrijfsleven wordt gezien als heterogene groep met familiebedrijven en niet-familiebedrijven. - Zowel gericht op beïnvloeden van externe barrières als de voor het familiebedrijf kenmerkende interne barrières bij groei. - Onderlinge relatie leiding, familie en eigenaren is het uitgangspunt. Een typering van het groeimodel van het familiebedrijf is weergegeven in Tabel 3 en kan worden vergeleken met de typering van het traditionele groeimodel zoals deze in Tabel 1 staat beschreven. In de hoofdstukken 5 en 6 zal nader worden ingegaan op de externe en interne barrières bij groei van familiebedrijven. In iedere paragraaf worden de onderzoeksresultaten gepresenteerd, gevolgd door aanbevelingen van de onderzoeker om de barrières te overwinnen. In Hoofdstuk 5 komen de externe barrières bij groei aan de orde, terwijl Hoofdstuk 6 aandacht besteedt aan de interne barrières. Allereerst wordt echter in Hoofdstuk 4 het belang van groei bij familiebedrijven aangegeven. 17

19 Hoofdstuk 4 Het belang van groei bij familiebedrijven - Familiebedrijven zijn de mooiste bedrijven die er zijn! - Voor een levenskrachtig bedrijf is groei een voorwaarde. - Niet groeien is achteruitgang. - Nee verkopen is achteruitgang. - Relaties zijn vrienden en daar zeg je geen nee tegen. - Ambitie heeft er wel mee te maken. Ik geniet van succes. - Groeien geeft geestelijke voldoening. - Ik zou niet weten waarom wij niet zouden willen groeien. Het belang van familiebedrijven in Nederland kan moeilijk worden overschat. Familiebedrijven zijn verantwoordelijk voor tenminste 40 procent van de werkgelegenheid en van het Bruto Nationaal Produkt in Nederland. 36 Veel aspecten maken het plezierig om in een familiebedrijf te werken. Voorts staan de eigenaar en de werknemers in nauw contact met leveranciers en klanten. Door de korte lijnen in het bedrijf is het mogelijk om snel in te springen op ontwikkelingen in de markt. De concurrentiekracht van familiebedrijven is dan ook enorm. Bijna alle ondernemers die voor dit onderzoek geïnterviewd zijn, benadrukken het belang van groei voor hun bedrijf (zie ook de citaten aan het begin van dit hoofdstuk). Belangrijke motieven zijn: verstevigen van de concurrentie-positie; voldoen aan de toenemende wensen van klanten; benutten van schaalvoordelen en beschikbare produktiecapaciteit; veilig stellen van werkgelegenheid voor huidige werknemers. Naast het belang van groei voor het bedrijf is groei ook belangrijk voor de ondernemer zelf. Niets werkt zo verslavend als succes. Het bevorderen van groei in het eigen bedrijf is een belangrijke bron van persoonlijke motivatie voor de ondernemer. Tevens speelt het vervullen van een persoonlijke ambitie herhaaldelijk een rol. Minder belangrijk bij groei van het familiebedrijf zijn de kansen voor de familie en het financiële gewin. Ondernemers benadrukken dat een groei van het 36 Flören (1998a). 18

20 familiebedrijf goed is voor de familie, maar dat groei geen instrument is om familieleden kansen te bieden in het bedrijf. De ondernemers zijn van mening dat zij hetzelfde investeringsniveau zouden handhaven als geen familielid in het bedrijf zal kunnen opvolgen. Ook de toename van het winstpotentieel van het familiebedrijf bij groei blijkt een minder belangrijk motief om te groeien. Ondanks het feit dat er belangrijke motieven zijn om te groeien, blijkt toch dat familiebedrijven minder snel groeien dan niet-familiebedrijven. Echter in perioden van conjuncturele neergang blijken de familiebedrijven weer stabieler dan de niet-familiebedrijven. Familiebedrijven bezitten dan ook het grootste potentieel van banencreatie in zowel perioden van groei als in perioden van recessie. 37 Daartoe is het noodzakelijk om in de volgende hoofdstukken in te gaan op barrières bij groei van familiebedrijven. Niet om te benadrukken dat familiebedrijven ook zwakten hebben, maar om ondernemers, families, werknemers, brancheorganisaties, adviseurs, financiers en overheden te wijzen op deze barrières. Alleen door de barrières te onderkennen en aan te pakken, wordt het mogelijk om de groeikansen van familiebedrijven te benutten. 37 Europese Commissie, Directoraat-generaal XXIII (1994). 19

Familiebedrijven in Nederland

Familiebedrijven in Nederland Familiebedrijven in Nederland In opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs Uitgevoerd door Nijenrode University, The Netherlands Business School Management Research Centre Familiebedrijven in Nederland

Nadere informatie

Strategie en cultuur

Strategie en cultuur Bivalentie 2 Strategie en cultuur Bivalentie 2 Strategie en cultuur Ondernemer: Verbondenheid en loyaliteit zijn kernbegrippen in ons bedrijf. Een groot voordeel van het familiebedrijf is de mogelijkheid

Nadere informatie

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Een onderzoek naar eigendomsplanningsstrategieën van families in familiebedrijven. In opdracht van Bank Insinger de Beaufort N.V.

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf

Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf Hoofdstuk 4 Kenmerken bedrijf NRC (1996): Familiebedrijven vormen de ruggengraat van de Nederlandse economie. Er bestaan kenmerkende verschillen tussen familiebedrijven en

Nadere informatie

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Cijfers en feiten van het familiebedrijf 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kunnen auteur en uitgever niet aansprakelijk worden gesteld.

Nadere informatie

Erfgoedstrategie en het familiebedrijf

Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Erfgoedstrategie en het familiebedrijf Een onderzoek onder directeuren van familiebedrijven naar hun voornemens én de praktijk bij de overdracht en het behoud van het (familie)vermogen In opdracht van

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf

Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf Familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf Een onderzoek naar de specifieke karakteristieken van familiebedrijven in het midden- en kleinbedrijf en hun relatie met de overheid In opdracht van Walgemoed

Nadere informatie

Eigendom. Bivalentie 8

Eigendom. Bivalentie 8 Bivalentie 8 Eigendom Bivalentie 8 Eigendom F. van Seumeren: Het belangrijkste is dat het bedrijf binnen de familie blijft. (FamilieBedrijf, november 2001) Bij ondernemers richt de aandacht voor opvolging

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Het besturen van een familie en een bedrijf

Het besturen van een familie en een bedrijf Het besturen van een familie en een bedrijf Een familiebedrijf runnen is als jongleren. De doelstellingen van het bedrijf groei en goede resultaten realiseren moeten worden afgewogen tegen de behoeften

Nadere informatie

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland

Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland ONDERZOEKSRAPPORT Familiebedrijven in Zeeland Een onderzoek naar de emotionele component bij bedrijfsoverdracht van familiebedrijven in Zeeland Door: Prof. dr. Roberto H. Flören Dr. Marta M. Berent-Braun

Nadere informatie

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening.

7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. 7 tips om uw familiebedrijf succesvol door te geven aan de volgende generatie. Een samenvatting van de Family Business Happening. Familiebedrijven spelen overal ter wereld een belangrijke rol in onze economie.

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Rapport Intake Loopbaantraject

Rapport Intake Loopbaantraject Rapport Intake Loopbaantraject Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 20/02/2015 Inleiding In het kader van een loopbaantraject hebt u een tweetal vragenlijsten ingevuld die u inzicht

Nadere informatie

ING, partner van familiale ondernemers

ING, partner van familiale ondernemers ING, partner van familiale ondernemers Familiebedrijven, de motor van de economie Leidt u een familiebedrijf? Familiebedrijven professionaliseren In België vertegenwoordigen familiebedrijven maar liefst

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven

Cijfers en feiten van het familiebedrijf. 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Cijfers en feiten van het familiebedrijf 10 jaar onderzoek onder familiebedrijven Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kunnen auteur en uitgever niet aansprakelijk worden gesteld.

Nadere informatie

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010

Roberto H. Flören. Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht. 2 december 2010 Groeiende familiebedrijven: balanceren tussen familie, bedrijf en emotie Prof.dr. Roberto H. Flören Berk Accountants en Belastingadviseurs Hoogleraar Familiebedrijven en Bedrijfsoverdracht 2 december 2010

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Programma Maak van je Pensioen een Succes. Persoonlijk rapport voor Jan Voorbeeld

Programma Maak van je Pensioen een Succes. Persoonlijk rapport voor Jan Voorbeeld Programma Maak van je Pensioen een Succes Persoonlijk rapport voor Jan Voorbeeld LET OP! Dit rapport toont slechts delen van het persoonlijk rapport behorend bij het programma Maak van je Pensioen een

Nadere informatie

De Kies Nu voor Kinderen campagne heeft bijgedragen

De Kies Nu voor Kinderen campagne heeft bijgedragen 1 Widen the circle Beste Mensen Wij zijn trots op Kies nu voor Kinderen De Kies Nu voor Kinderen campagne heeft bijgedragen aan een betere start voor kinderen in Nederland 1. Voor het eerst is er serieus

Nadere informatie

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0 Augustus 2009 pagina 0 CRM in Nederland augustus 2009 a teasing summary Augustus 2009 pagina 1 Introductie Onlangs hebben ruim 1.000 managers meegewerkt aan een grootschalig onderzoek uitgevoerd door MarketCap

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012

Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven. 20 juni 2012 Uitkomsten onderzoek bedrijfsoverdracht familiebedrijven 20 juni 2012 Samenvatting De waardering van het familiebedrijf vormt een belangrijk obstakel bij de overdracht van de onderneming. Vooral de waardering

Nadere informatie

GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010

GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010 Inspireren, creëren, organiseren GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010 1 Inleiding Enquete, SUTO 2010 De wereld In 2010 Trends, Scenario s en Prognoses Voor komende Jaren. Piet

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over

Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Ondernemers staan open voor bedrijfsverkoop, maar moeten mentaal nog een drempel over Rapport Marktmonitor 2015 18 September 2015 Colofon In opdracht van: Majka van Doorn Research Consultant 033 330 33

Nadere informatie

Online onderzoek Uw werknemers

Online onderzoek Uw werknemers Toelichting Online onderzoek In dit bestand vindt u een inspirerende voorbeeldvragenlijst voor een werknemertevredenheid onderzoek! De vragenlijst is bedoeld als hulpmiddel bij het opstellen van uw eigen

Nadere informatie

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen.

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Introductie Familiebedrijven zijn in Nederland veruit in de meerderheid. Zij leveren

Nadere informatie

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector 1 Inhoudsopgave Introductie Onderzoekskader Methodologie Resultaten Conclusie Aanbevelingen 2 Introductie

Nadere informatie

OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven

OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven Grip op groei OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven OASE of Fata Morgana? Anticipatie door ondernemers op noodopvolging bij familiebedrijven Een onderzoek

Nadere informatie

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen

Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA-BoS-14/170 NL Richtsnoeren voor de behandeling van verbonden ondernemingen, waaronder deelnemingen EIOPA Westhafen Tower, Westhafenplatz 1-60327 Frankfurt Germany - Tel. + 49 69-951119-20; Fax. +

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN

FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN ANTWERP MANAGEMENT SCHOOL HEEFT EEN FAMILY WEALTH INSTITUTE FAMILIEVERMOGEN MOET EEN ZEGEN ZIJN Veel ondernemende families willen zich professioneel laten begeleiden om hun patrimonium samen te houden,

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar drs. A. Bruins Zoetermeer, juni 2005 Ervaringen van starters in het eerste jaar Na ruim een jaar bezig zijn met een nieuw bedrijf, zeggen

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten

Middelen Proces Producten / Diensten Klanten Systeemdenken De wereld waarin ondernemingen bestaan is bijzonder complex en gecompliceerd en door het gebruik van verschillende concepten kan de werkelijkheid nog enigszins beheersbaar worden gemaakt.

Nadere informatie

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse

Instrument: de Actorenanalyse. 1. Wat is een Actorenanalyse. 2. Doel van een Actorenanalyse. Instrumenten Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse Instrument: de Actorenanalyse 1 1. Wat is een Actorenanalyse 1 2. Doel van een Actorenanalyse 1 3. Het opstellen van een Actorenanalyse 2 4. Eisen aan een goede Actorenanalyse

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

SLOW & QUICK SCAN COPE 7

SLOW & QUICK SCAN COPE 7 Onderstaand treft u zowel een SLOW als een QUICK SCAN aan voor uw organisatie volgens de COPE 7 organisatie principes. De SLOW SCAN: Als uw antwoord op een hoofdvraag NEE betreft, dan scoort u 0 punten

Nadere informatie

Ondernemerschap en het familiebedrijf

Ondernemerschap en het familiebedrijf Ondernemerschap en het familiebedrijf Bedrijfsfamilies als kweekvijver voor ondernemerschap In opdracht van Bank Insinger de Beaufort N.V. Uitgevoerd door Universiteit Nyenrode Center for Entrepreneurship

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Enquête: 10 vragen voor de BV

Enquête: 10 vragen voor de BV Enquête: 10 vragen voor de BV Het Ministerie van Economische Zaken heeft, in samenwerking met Jong Management en het Platform Zelfstandige Ondernemers, een enquête gehouden onder een aantal leden van deze

Nadere informatie

Mijn Natuurlijke Leiderschap Stijl (NLS)

Mijn Natuurlijke Leiderschap Stijl (NLS) Mijn Natuurlijke Leiderschap Stijl (NLS) Jan Voorbeeld 20.10.2011 Gegevens van de referentiegroep: Managementlevel: Alle Leeftijdsgroep: Alle Geslacht: M en V Regio: Alle Groepscode : PON-SLA-VLA Uw unieke

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Goed belonen loont! Prof. Dr. Mirjam van Praag Drs. Justin van der Sluis Amsterdam Center for Entrepreneurship (ACE)

Goed belonen loont! Prof. Dr. Mirjam van Praag Drs. Justin van der Sluis Amsterdam Center for Entrepreneurship (ACE) Goed belonen loont! Prof. Dr. Mirjam van Praag Drs. Justin van der Sluis Amsterdam Center for Entrepreneurship (ACE) Main Sponsor: Fortis Bank Nederland en Dr. Jan de Kok EIM Onderzoek voor Bedrijf & Beleid

Nadere informatie

Checklist passie en poen

Checklist passie en poen Checklist passie en poen Aandachtspunten voor succesvol sociaal ondernemen gericht op de arbeidsparticipatie van mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie Inleiding In het rapport Sociaal ondernemen:

Nadere informatie

Financieringsmonitor Groei

Financieringsmonitor Groei M200908 Financieringsmonitor Groei Gevestigde bedrijven en snelle groeiers vergeleken Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 Financieringsmonitor groei Terugval financieringsbehoefte snelle groeiers

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht

Veranderen als avontuurlijke tocht Wie op reis gaat, moet eerst gaan zitten Veranderen als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op

Nadere informatie

VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie

VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie VDB advocaten NOTARISSEN. zo zien wij het. Over de organisatie Hoe SCHERP mag advies zijn? VDB Advocaten Notarissen. Zo zien wij het. Onze juridische adviezen geven scherp aan wat de grenzen van het speelveld

Nadere informatie

Businessplan op een Bierviltje

Businessplan op een Bierviltje Businessplan op een Bierviltje Door Quirien Veldman, Syntens Ze zeggen wel eens: een businessplan moet zo simpel zijn dat het op een bierviltje past. Hoe kan dat als de businessplannen die de meeste ondernemers

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat

Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Voor een bedrijfsopvolging binnen de familie zijn er fiscale faciliteiten Bedrijfsoverdracht binnen de familie Het proces van opvolging wordt vaak onderschat Er komt een moment waarop u uw onderneming

Nadere informatie

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015 Ondernemerschap in Nederland blijft achter Hoge mondiale concurrentiepositie geen garantie voor een sterk ondernemerschapsklimaat Rotterdam, 21 januari 2015 Onlangs heeft het World Economic Forum (WEF)

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie

Het managen van opvolging en de volgende generatie Het managen van opvolging en de volgende generatie U hebt jarenlang hard gewerkt om uw bedrijf op te bouwen en tot een succes te maken en u wilt dat het in de familie blijft. Je kunt je kinderen het beste

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen?

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Welke percepties leven er bij werknemers en studenten omtrent de logistieke sector? Lynn De Bock en Valerie Smid trachten in hun gezamenlijke masterproef

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

SWOT-ANALYSE. SWOT en confrontatiematrix aangeboden door www.managementmodellensite.nl 1

SWOT-ANALYSE. SWOT en confrontatiematrix aangeboden door www.managementmodellensite.nl 1 SWOT-ANALYSE De SWOT-analyse is een breed toegepaste manier om kansen en bedreigingen voor en sterkten en zwakten van de organisatie in beeld te brengen. Vaak blijft het bij het benoemen van deze vier

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

ZORG VOOR EEN GOEDE CARRIERE Management samenvatting

ZORG VOOR EEN GOEDE CARRIERE Management samenvatting Meer Mannen in de Zorg en een beter imago Een positief imago en volledige awareness van de werkcondities en carriere mogelijkeden in de Zorg Management samenvatting Om meer mannen te kunnen enthousiasmeren

Nadere informatie

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief M201208 Ondernemerschap in in perspectief Ondernemerschap in vergeleken met en de rest van Ro Braaksma Nicolette Tiggeloove Zoetermeer, februari 2012 Ondernemerschap in in perspectief In zijn er meer nieuwe

Nadere informatie

TMA Talentenanalyse. Kandidaat-rapportage samenvatting. Demo Kandidaat 29 augustus 2011

TMA Talentenanalyse. Kandidaat-rapportage samenvatting. Demo Kandidaat 29 augustus 2011 TMA Talentenanalyse Kandidaat-rapportage samenvatting Demo Kandidaat 29 augustus 2011 Waddenring 24 2993 VE Barendrecht T 0180 848044 I www.priman.nl E info@priman.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3 2. Betekenis

Nadere informatie

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ...

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ... Thema 1: De kern van het ondernemen overheid klanten leveranciers leefomgeving onderneming werknemers... mede-eigenaars drukkingsgroepen en actiecomités U Ondernemen doet iemand in de eerste plaats uit

Nadere informatie

Rotary & Nyenrode. Cursus voor Surinaamse ondernemers

Rotary & Nyenrode. Cursus voor Surinaamse ondernemers Rotary & Nyenrode Cursus voor Surinaamse ondernemers Nieuwsbrief, februari 2011 een training gericht op professionalisering van (beginnende) Surinaamse ondernemers Gesprekspartners Rotary Interland Commissie

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Sociaal ondernemen: passie en poen. Inventarisatie mogelijke succes- en faalfactoren sociale ondernemingen Nathan Rozema & Senna Bouteba

Sociaal ondernemen: passie en poen. Inventarisatie mogelijke succes- en faalfactoren sociale ondernemingen Nathan Rozema & Senna Bouteba Sociaal ondernemen: passie en poen Inventarisatie mogelijke succes- en faalfactoren sociale ondernemingen Nathan Rozema & Senna Bouteba Inhoud Auteurs rapport:, Chris Veldhuysen, Derk Berends, Nathan Rozema

Nadere informatie

Praktijkhandreiking bedrijfsoverdracht

Praktijkhandreiking bedrijfsoverdracht NIVRA Actualiteiten 3 Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Deze publicatie, die tot stand is gekomen onder de verantwoordelijkheid van het NIVRA, beoogt registeraccountants ondersteuning

Nadere informatie

Beroepsmatige instelling Bij beroepsmatige instelling wordt gekeken naar wat u motiveert en welke doelstellingen u op werkgebied heeft.

Beroepsmatige instelling Bij beroepsmatige instelling wordt gekeken naar wat u motiveert en welke doelstellingen u op werkgebied heeft. Pagina 1 van 21 BIP-werkgerelateerde persoonlijkheidsvragenlijst Dit rapport geeft een overzicht van uw positie op de vier persoonlijkheidsdimensies die relevant zijn voor het functioneren in een werkomgeving:

Nadere informatie

Datum: 10 januari 2011

Datum: 10 januari 2011 Kandidaat: Voorbeeld Ondernemer Datum: 10 januari 2011 DilemmaConsult biedt full-service dienstverlening bij inzetbaarheidsvraagstukken, organisatie-ontwikkeling, executive-coaching en leiderschapsontwikkeling.

Nadere informatie

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap

Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap Grote dynamiek in kleinschalig ondernemerschap J. Mevissen, L. Heuts en H. van Leenen SAMENVATTING Achtergrond van het onderzoek Het verschijnsel zelfstandige zonder personeel (zzp er) spreekt tot de verbeelding.

Nadere informatie

8 Politieke processen: omgaan met macht

8 Politieke processen: omgaan met macht 8 Politieke processen: omgaan met macht Politieke processen: omgaan met macht 3 Inleiding 3 De organisatie: formeel en feitelijk 3 De academische organisatie 5 Tactische hulpmiddelen 5 Voorbereiding 6

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Coaching voor CvO Overheidsorganisaties

Coaching voor CvO Overheidsorganisaties Coaching voor CvO Overheidsorganisaties Overheidsmanagers, keuzes en dilemma s Management bij de overheid verschilt wezenlijk van leidinggeven in het bedrijfsleven. Het goed kunnen opereren in de complexe

Nadere informatie