Van reststromen biomassa naar bio-energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van reststromen biomassa naar bio-energie"

Transcriptie

1 Van reststromen biomassa naar bio-energie Benutting van biomassa uit natuur- en landschapsbeheer in de regio Spaarnwoude

2 2

3 Van reststromen biomassa naar bio-energie Benutting van biomassa uit natuur- en landschapsbeheer in de regio Spaarnwoude Martin Witteveld Alex Rohof Bas van de Riet Frank Visbeen Carola van den Tempel Landschap Noord-Holland Rapportnummer: Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

4 4

5 Auteurs Martin Witteveld, Alex Rohof, Bas van de Riet, Frank Visbeen, Carola van den Tempel Foto s en afbeeldingen Rolf Groot, Natuurlijk Advies Foto cover Sabine van Keulen (Lange Bretten) ProjectcoördinatiE A. Rohof (RNH) / F. Visbeen (LNH) Opdrachtgever Provincie Noord-Holland Financiering Provincie Noord Holland, Recreatie Noord Holland & Landschap Noord-Holland en Nationale Postcode Loterij Rapport van Afdeling Onderzoek & Advies, Landschap Noord-Holland, Postbus 222, 1850 AE Heiloo. Wijze van citeren Witteveldt, M. Rohof, A. Riet, B. van de, Visbeen, F. & Tempel, C van den Van reststromen biomassa naar bio-energie, rapportnummer RNH, Velsen, LNH, Heiloo. Inhoudsopgave 1. Van biomassa naar bio-energie Introductie Probleemstelling en doelen Onderzoeksvragen 7 2. Methode Aanpak Gebiedsbeschrijving en betrokken partijen Resultaten producenten Respons uit de enquêtes en interviews Vormen van biomassa Hoe wordt de biomassa nu verwerkt? Reststromen Quickscan mogelijke teelten Verwerken van reststromen (afnemers) Inleiding Biovergister Schiphol De Meerlanden E-Corridor Bio-kolen Hemweg Overige afzetlocaties Rekenmodellen Model 1 kwantiteitsberekening Model 2 kosten baten vergelijking en afzet biomassa Prijsontwikkeling Parameters afzetmarkt Beslisboom Samenvatting en conclusies Aanbevelingen 23 Literatuur Bijlagen Projectnummer Landschap Noord-Holland , Recreatie Noord Holland 1648 Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

6 6

7 1. Van biomassa naar bio-energie 1.1 Introductie Bij het beheren van natuur en landschap komt een grote hoeveelheid biomassa vrij in de vorm van maaisel en snoeihout. Nu wordt dit vaak nog (tegen betaling) gecomposteerd of blijft het achter in het gebied, terwijl het om ecologische redenen gewenst is de biomassa af te voeren. Een duurzaam alternatief is om deze biomassa, wat nu als reststroom wordt gezien, te gebruiken voor de opwekking van duurzame energie. Recreatie Noord-Holland en Landschap Noord-Holland hebben daarom het initiatief genomen om samen met de overige belangrijke beheerders in het gebied Spaarnwoude e.o. de reststromen bio-massa te kwantificeren en de afzetmogelijkheden te onderzoeken gericht op het opwekken van bioenergie. Onder reststromen biomassa wordt verstaan dat gedeelte van bestaande biomassastromen dat op dit moment niet nuttig wordt hergebruikt of om niet-ecologische redenen in de natuur wordt achtergelaten. Een belangrijke beweegreden om dit onderzoek te doen is de wens om in het licht van het huidige politieke en economische klimaat de netto financiële lasten voor het onderhoud van natuur- en landschap te verlagen. Als biomassa uit landschapsbeheer kan worden toegepast als grondstof in plaats van afvalstof kan dat sterk positieve gevolgen hebben voor de kosten-/batenbalans van het onderhoud van natuur- en recreatiegebieden en agrarische cultuurlandschappen. Dit project past ook in de groeiende samenwerking tussen de beherende organisaties in Noord-Holland. In deze samenwerking hebben de gezamenlijke terreinbeheerders een aantal onderwerpen uitgekozen waar samenwerking nader uitgewerkt wordt. Een van deze onderwerpen is biomassa. Dit onderwerp wordt gecoördineerd door Waternet. Vervolgens hebben we de organisaties gevraagd input te leveren voor het project via de enquête. Vervolgens zijn de resultaten gepresenteerd aan de gebiedspartijen. Wij hebben gekozen om te onderzoeken of het verwerken tot reststromen tot bio-energie in Spaarnwoude en omgeving haalbaar is. We hebben onze collega gebiedsbeheerders Staatsbosbeheer, Hoogheemraadschap van Rijnland, en agrariers o.a. verenigd in ONS Spaarnwoude daarbij betrokken. Wij hebben voor dit project subsidie ontvangen van de provincie Noord-Holland. De provincie wil in het kader van haar provinciale energiebeleid via een stimuleringsregeling natuur- en landschapsbeheerders bewegen biomassa om te zetten voor de productie van energie. Daarnaast hebben Landschap Noord-Holland, Recreatie Noord-Holland, de Nationale Postcode Loterij en de gebiedspartners ook een eigen financiële bijdrage geleverd voor dit project. 1.2 Probleemstelling en doelen De verwachting is dat door de groeiende energieconsumptie de vraag naar (niet-geteelde) biomassa de komende jaren gaat toenemen. Die ontwikkeling biedt kansen om reststromen biomassa die uit natuur- en landschapsbeheer vrijkomen op een duurzame manier te benutten en tegelijk de kosten voor natuur- en landschapsbeheer te verlagen. Om een gefundeerde inschatting te maken moet inzicht worden verkregen in de omvang van de biomassastromen, de verwerkingskosten en de randvoorwaarden die biomassaverwerkers hebben. In veel gevallen is dit nu nog onduidelijk. Met het project Van biomassa naar bio-energie geven we concreet invulling aan de doelstelling van het lokaal sluiten van ketens en bijdragen aan de productie van duurzame energie. In dit project wordt de haalbaarheid onderzocht om biomassastromen in het gebied Spaarnwoude en omgeving. te benutten voor de opwekking van duurzame energie Het doel van dit haalbaarheidsonderzoek is tweeledig: (1) het onderzoek beoogt duidelijkheid op te leveren of opwekking van bio-energie uit (reststromen) biomassa uit dit zoekgebied haalbaar is; (2) een rekenmethodiek te ontwikkelen om de biomassa te kwantificeren. Het gaat hierbij zowel om de berekening van de hoeveelheden biomassa in een gebied als een rekeninstrument om de kosten en baten van oogst en verwerking inzichtelijk te maken. Deze methodiek zal het terreinbeheerders mogelijk maken ook elders in Noord-Holland of daarbuiten het nuttig omzetten van reststromen biomassa in bio-energie toe te passen. 1.3 Onderzoeksvragen Het onderzoek heeft als doel het beantwoorden van de vraag: Is opwekking van bio-energie uit (reststromen) biomassa uit dit zoekgebied haalbaar? Om tot dit antwoord te komen worden de volgende deelvragen behandeld: welke vormen van biomassa zijn er? wat gebeurt er nu met die (rest) biomassa? welke reststromen biomassa zijn er en om welke hoeveelheden gaat het? welke rekenmethodiek is er om de biomassa te kwantificeren op gebiedsniveau. welke mogelijkheden zijn er voor het verwerken van de reststromen tot bio-energie? kosten en opbrengsten voor verwerken van de reststromen?: - (extra) kosten voor het vrijmaken van rest stroom biomassa voor energie? - wat zijn de handelingskosten zoals oogsten, verzamelen, opslaan en vervoeren? Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

8 - hoe is of zijn verwerkingsketens georganiseerd? Producent biomassa, oogst, verzamelaar, tijdelijke opslag, transporteur, verwerker tot energie? - welke installaties voor bio-energie zijn er in Noord- Holland en in het bijzonder in de directe omgeving van het onderzoeksgebied? - een inventarisatie van nieuwe plannen voor installaties bio-energie. - netto opbrengst van bio-energie voor producent biomassa. een quick scan van welke teelten van bio-energiegewassen er in het gebied mogelijk zijn? Organisatie Landschap Noord-Holland en Recreatie Noord-Holland zijn de aanvragers en trekkers van het project. In dit project werken zij samen met de volgende andere beheerders Staatsbosbeheer Hoogheemraadschap van Rijnland Vereniging ONS Spaarnwoude Recreatieschap Spaarnwoude Projectleiders: Frank Visbeen (LNH) & Alex Rohof (RNH) Projectmedewerkers: Bas van de Riet, Carola van den Tempel en Martin Witteveldt (LNH), Floris van der Valk, Martin Timmer, Adriaan van Koeverden (RNH) Leeswijzer Allereerst wordt in hoofdstuk 2 aangegeven welke methoden zijn gehanteerd. In hoofdstuk 3 worden de resultaten van de interviews gepresenteerd voor wat betreft de vormen van biomassa en de hoeveelheden. In hoofdstuk 4 wordt vervolgens aangegeven welke afzetmarkten voor biomassa er zijn of worden ontwikkeld. Het rekenmodel en de beslisboom worden in hoofdstuk 5 uitgelegd. Conclusies worden in hoofdstuk 6 getrokken. Tot slot worden in hoofdstuk 7 de belangrijkste aanbevelingen op een rij gezet. Dankwoord Graag willen wij de volgende personen bedanken voor hun medewerking: Ton van Oostwaard, Gert-Jan Klaasse Bos, Marcel van Beek, Frank van Hedel, Bob Busser, Rolf Groot, Gijs Vink, Lothar Falentijn en Adriaan van Koeverden. Daarnaast danken we de financiers van dit project te weten: Provincie Noord-Holland (uitvoeringsreling bio-energie uit landschapsbeheer Noord-Holland 2012) en Nationale Postcode Loterij. Ook de uitvoerende en deelnemende organisaties danken wij voor hun eigen bijdrage. Foto 1: Reststromen biomassa. 8

9 2. Methode 2.1 Aanpak In de aanpak kunnen we volgende werkzaamheden onderscheiden: 1. Enquête onder beheerders: verzamelen informatie over (rest)stromen biomassa berekenen (rest)stromen biomassa in tonnage (deels middels kengetallen) voor Spaarnwoude berekenen kosten voor behandeling reststromen biomassa: oogst, verzamelen, vervoer en verwerking 2. Literatuuronderzoek Om kengetallen te kunnen bepalen is ook gebruik gemaakt van literatuur. 3. Interviews met biomassa-verwerkers: inventarisatie verwerkingsmogelijkheden en capaciteit van de installatie randvoorwaarden aan te leveren biomassa berekenen opbrengsten bio-energie 4. Ontwikkelen rekenmethodiek biomassa Voor het onderdeel ontwikkelen rekenmethodiek is gebruik gemaakt van de diensten van R. Groot, Natuurlijk Advies, Krommenie. Alle variabelen voor het toetsen van de haalbaar- en betaalbaarheid van het afvoeren van biomassa zijn geïdentificeerd en in een rekenmodel verwerkt. De aangeleverde cijfers voor de bestaande werkmethodiek (het oogsten en afvoeren van de biomassa) kunnen in dit rekenmodel worden ingevuld. Het resultaat is een model waarbij verschillende oogst en verwerkingsmethoden met elkaar vergeleken kunnen worden in termen van tonnen product per hectare en kosten en baten per verwerkingsmethode. 5. Rapportage uitwerken van enkele modellen in de ketenbenadering. consultatie deskundigen rapportage bespreking conceptrapportage met collega terreinbeheerders eindrapportage 2.2 Gebiedsbeschrijving en proces Het onderzoeksgebied is weergegeven in figuur 1. Figuur 1. Overzicht van het onderzoeksgebied. Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

10 Gebiedsbeheerders (geconsulteerde partijen) De volgende organisaties met de volgende gebieden kunnen we onderscheiden 1. Recreatieschap Spaarnwoude, recreatiegebieden Oosterbroek, Buitenhuizen, Westbroekplas, Veerplas, Schoteroog, Westhofbos en Houtrak-zuid, alsmede de agrarische cultuurlandschappen van Hekslootpolder, Vereenigde Binnenpolder, (ca ha) 2. Landschap Noord-Holland: Batterij, Spaarnwouderveen en De Bretten (totaal ca 150 ha) 3. Staatsbosbeheer: Noorderbos en De Houtrak-noord(ca 500 ha) 4. Hoogheemraadschap van Rijnland; diverse watergangen 5. Ons Spaarnwoude: circa 25 agrariërs (hoofdberoepers, nevenberoepers en hobbyboeren) (totaal ca. 750 ha, inclusief in gebruik zijnde gronden van Recreatieschap Spaarnwoude) Biomassaverwerkers &experts Ton van Oostwaard bestuurslid Stichting E-corridors/Groene klimaatgorde Conceptontwikkelaar Gert-Jan Klaasse Bos plant manager anaerobic digestion bij De Meerlanden Bestaande verwerker Marcel van Beek proces manager Energie bij de Schiphol Groep Frank van Hedel senior project ontwikkelaar bij Staatsbosbeheer Bob Busser INB Group (mogelijke biokolen installatie in Amsterdam Westpoort ) Rolf Groot- expert Natuurlijk advies, Krommenie Bestaande verwerker/ontwikkelaar Expert Staatsbosbeheer Kandidaat energieproducent\ Zelfstandig adviseur Om inzicht te krijgen in de hoeveelheid biomassa die bij natuur- en landschapsbeheer uit het pilotgebied Spaarnwoude vrijkomt, is onder de gebiedsbeheerders en agrariërs een enquête gehouden (zie bijlage 2). De resultaten en het conceptrapport zijn gepresenteerd en besproken in een speciale bijeenkomst georganiseerd voor alle beheerders. Bij deze bijeenkomst waren drie van de vijf betrokken partijen aanwezig (RNH, LNH en Ons Spaarnwoude). 10

11 3. Resultaten producenten 3.1 Respons uit de enquêtes en interviews Uit de enquête blijkt dat niet alle respondenten volledig inzicht hebben in de omvang van de verschillende biomassastromen. Ook waren er soms alleen gegevens over oppervlakte bekend en niet over volume of massa. De agrariërs in het gebied, verenigd in de SAS &ONS Spaarnwoude, gaven aan dat er geen reststromen biomassa aanwezig zijn; alle biomassa wordt voornamelijk als veevoer benut in het bedrijf. Alleen Landschap Noord-Holland en Recreatie Noord Holland hebben aangegeven hoeveel kosten zij maken voor het beheer, verzamelen en afvoeren van biomassa uit hun gebieden. Beiden geven aan dat het lastig is om de hoeveelheden en kosten te kwantificeren, maar zij hebben wel een indicatie gegeven. Zij laten vaak biomassa achter in de gebieden door het gewas te maaien en te laten liggen, danwel door het gewas binnen het gebied te verzamelen en op hopen te zetten, zoals bijvoorbeeld in moerasbosjes. Het Hoogheemraadschap heeft geen respons gegeven. 3.2 Vormen van biomassa Uit de enquêtes en interviews zijn de volgende vormen van biomassa naar voren gekomen die in het onderzoeksgebied worden geoogst: Natuurgras (incl. natuurbermen) Riet Rietruigte Snoeihout en takken Water- en oeverplanten 3.3 Hoe wordt de biomassa nu verwerkt? Veel van de biomassa (bijna 85%) die uit Spaarnwoude vrijkomt, blijft achter in het gebied (figuur 2). Een deel wordt gecomposteerd (14%) en een klein deel wordt afgevoerd naar de stort (2%). Belangrijkste redenen om niet af te voeren zijn de extra arbeid, en dus kosten, die nodig zijn om het materiaal aan te bieden op een plek waar het opgehaald kan worden. Een klein deel (2 ha) van de terreinen betreft vaarland, of de bodem is te slap om met zwaar materieel te berijden. Biomassa uit watergangen wordt deels wel afgevoerd en gecomposteerd. Een deel van het snoeiafval wordt naar de stort gebracht. Op dit moment wordt er een onbekende hoeveelheid biomassa benut voor opwekken van bio-energie. Het recreatieschap laat het maaisel en snoeihout vervallen aan aannemers. De aannemers zoeken zelf een eindbestemming voor deze producten. Een deel vindt zijn weg richting energieproductie, maar de hoeveelheden daarvan zijn ons onbekend. Figuur 2 geeft inzicht in de verwerking van biomassa over een oppervlakte van 164 ha in Spaarnwoude waar jaarlijks wordt geoogst. Dit zijn met name de grasvegetaties en bosranden langs wegen en paden. Een onbekend deel wordt wel ingezet voor de productie van bio-energie. Dit is afkomstig uit incidentele opdrachten aan aannemers voor onderhoud aan laanbeplanting en bosopstanden. Figuur 2. Overzicht van de verwerking van biomassa in het onderzoeksgebied 3.4 Reststromen Er zijn in het gebied verschillende vormen van biomassa aanwezig. Voor dit onderzoek is echter van belang om te weten in hoeverre er sprake is van een reststroom. Dit betreft biomassa die wel wordt geoogst, maar die niet wordt benut. Omvang De omvang van de reststroom biomassa uit pilotgebied Spaarnwoude drukken we uit in aantal kubieke meter/jaar en/of in ton droge stof per jaar. Deels konden de kengetallen voor de omrekening van oppervlak naar kubieke meters berekend worden uit antwoorden in de enquête. Daarvoor zijn de volgende kengetallen gebruikt op basis van gegevens van de terreinen van Landschap Noord-Holland: Tabel 3.1 Kengetallen voor omrekening van oppervlakte naar productie in m3. Vorm Minimum Productie (m3/ha/j) Maximum Productie (m3/ha/j) Natuurgras (incl. natuurbermen) 4 6 Riet 8 16 Rietruigte 4 8 Snoeihout en takken Water- en oeverplanten Daarnaast zijn kengetallen uit literatuur gehaald om de stromen om te zetten naar massa droge stof (DS) per hectare per jaar: Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

12 Tabel 3.2 Kengetallen voor droge stof productie. Vorm Minimum Productie (ton DS/ha/j) Maximum Productie (ton DS/ha/j) Bermmaaisel (incl. extensief gras) 4 8 Natuurgras (incl. natuurbermen) 4 6 Riet (43.5) Rietruigte 4 12 Snoeihout en takken 5.3* 25 Water- en oeverplanten?? * = o.b.v. dichtheid 0.53 ton/m3 (Alterrarapport 1679). De rest van de getallen komen uit literatuur: Timmermann et al., 2007; Wichtmann & Joosten, 200X; Oomes et al., 1981, Biomassa in Laag-Holland) (Beheer)Kosten RNH besteedt alle arbeid uit. Dit geldt niet voor directie en toezicht, dit vindt in eigen beheer plaats. Per vorm van biomassa is een overzicht van de kosten gemaakt (tabel 3.4). Er is onvoldoende zicht op de extra kosten die zouden worden gemaakt als biomassa wel verzameld wordt en getransporteerd wordt naar een verwerker. De gegevens uit de enquête, gecombineerd met bovengenoemde kengetallen maken het mogelijk om voor het onderzoeksgebied een onderbouwde inschatting te geven van de hoeveelheden biomassa die er uit het gebied per jaar beschikbaar komen. In tabel 3.3 staat van zowel het volume als de massa de range aangegeven. Het onderzoeksgebied van 165 hectare groot kan maximaal 1330 ton droge stof per jaar produceren. Tabel 3.3 Berekende minimum en maximum omvang van de jaarlijkse biomassa die benut zou kunnen worden voor bio-energie. Uitgedrukt in m3 en ton droge stof. Totale oppervlak waar de biomassa van vrijkomt is 165 ha. minimum productie maximum productie minimum productie maximum (m3/jaar) (m3/jaar) DS/jaar DS/jaar Natuurgras ,6 434,4 841,8 Riet 162,2 173,4 53, Rietruigte Snoeiafval en takken ,45 58,3 Water- en oeverplanten ?? Totaal 1214, , ,1 productie Tabel 3.4: Overzicht beheerkosten in RNH-gebieden Werkzaamheden Bermen (maaien en laten liggen) Natuurgras (maaien en laten liggen) Riet (maaien en laten liggen) Snoeien en laten liggen Watergangen schonen met herderbak (deels afvoer) Kosten 1-2 euro per are 2-2,50 euro per are 2-2,50 euro per are 0.60 euro per m euro per m 12

13 Tabel 3.5: Inschatting van de extra arbeid en extra kosten die gemaakt moeten worden om biomassa te verzamelen op een voor een vrachtwagen bereikbare laadplaats. Deelgebied Extra arbeid Totale extra kosten in het gebied Batterij & Spaarnwouderveen scheiding van biomassavormen 1000 euro Binnenliede en Haarlemmerliede transport naar laadplaats 1500 euro De Kluut transport naar laadplaats 5000 euro Lange Bretten transport naar laadplaats 4000 euro Kosten voor afvoer van reststromen die in het gebied achterblijven Naast inzicht in de huidige bestemming van de biomassa is de respondenten gevraagd om een inschatting te maken van de extra kosten wanneer de biomassa, die nu in het terrein achterblijft, in de toekomst wordt benut voor bio-energie (tabel 3.5). Hierbij wordt uitgegaan dat maaitijdstippen ongewijzigd blijven (dus optimaal vanuit het oogpunt van gebiedsbeheer) en de planning van activiteiten gelijk blijft (optimaal voor beheer en uitvoering, dus spreiding van zomer- en wintermaaien). De bedragen zijn indicatief en voor een aantal deelgebieden aangegeven. De vervoerskosten van de laadplaats naar de verwerker zijn niet in deze bedragen meegenomen. De grootste kosten zitten in het verzamelen van biomassa op plekken die bereikbaar zijn voor de transporteur. In sommige gebieden moet binnen het terrein behoorlijke afstanden worden overbrugd om een dergelijke plek te bereiken. Denk aan vaarland en drassige terreinen. Ook het scheiden van verschillende vormen van biomassa wordt genoemd als kostenpost. 3.5 Quickscan mogelijke teelten Tijdens de interviews is ook geïnformeerd naar teelten van biomassa. Het gaat daarbij om teelten die in het werkgebied. Er lijken mogelijkheden voor gras, hout (denk hierbij aan hakhout, griend etc.) en riet. Ook maïs en olifantsgras zijn genoemd. Deze vormen van biomassa staan wat verder af van de doelstellingen van Landschap Noord-Holland. Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

14 Foto 2: Reststromen biomassa. Foto 3: Zagen bij dunning. 14

15 4. Verwerken van reststromen (afnemers) 4.1 Inleiding Om de mogelijkheden voor het verwerken van reststromen in de regio Spaarnwoude in kaart te brengen hebben we met een aantal vertegenwoordigers van regionale verwerkers gesproken. Het gaat om de heer van Beek van de Biovergister Schiphol, de heer Klaase Bos van De Meerlanden, de heer van Oostwaard van E-Corridors en de heer Busser van INB Group (Bio-kolen Hemweg). Op dit moment is alleen de installatie van De Meerlanden operationeel. De overige toekomstige verwerkers zijn allen nog in de planfase. Daarnaast geven we een schets van andere verwerkers, waar geen gesprek mee is gehouden, maar die wel een afzetlocatie kunnen vormen voor biomassa uit het onderzoeksgebied. Deze informatie is afkomstig uit de interviews en de consultatieronde. 4.2 Biovergister Schiphol Algemeen De Biovergister Schiphol is een vergistingsinstallatie die nog gebouwd moet worden. Schiphol wil gras, maïs en Swill (gekookte etensresten, restaurantafval) dat van de luchthaven zelf afkomt of wordt gekweekt benutten. Zij heeft in het plan de mogelijkheid opgenomen om de biomassa in te kuilen en op te slaan op haar eigen terrein. Technische aspecten Volgens opgave biedt deze installatie naast gras, maïs en Swill ook ruimte aan biomassa uit natuur- en landschapsbeheer. Het gaat dan om ton biomassa. De te bouwen installaties bestaan uit een tons DS vergister die wordt gekoppeld aan een 8,5 Mega Volt Ampère (MVA) turbine (warmte kracht koppeling). De maïs zal 80-85% uitmaken van de massa, maar menging met andere biomassa is noodzakelijk om te sturen op ph en gasproductie. Daarnaast wordt ook een 35 tons DS vergistingsinstallatie gebouwd gekoppeld aan een 2,75 MVA turbine (WKK). Kwaliteitseisen De biomassa mag niet te mineraalrijk zijn. Over slib en waterplanten is nog geen duidelijkheid. Voor de in te kuilen biomassa geldt dat deze zo droog mogelijk moet worden aangeleverd Kosten/opbrengsten Er word ingezet op een tarief van 0 als de biomassa wordt geleverd aan de poort. 4.3 De Meerlanden Algemeen De Meerlanden hebben een vergistingsinstallatie die 2x ton verse biomassa per jaar verwerkt. Het gros is gedekt door contracten met de gemeenten Aalsmeer en Haarlemmermeer. Het bedrijf heeft nog ton ruimte die eventueel kan worden ingevuld met reststromen biomassa. Technische aspecten In principe is een continue aanvoer nodig. De Meerlanden voert een pilot uit om het gewas in te kuilen. Dat zou met gras kunnen. Met riet hebben zij geen ervaring. Kwaliteitseisen De calorische waarde van aangevoerde biomassa moet voldoende hoog zijn. Tevens is een laag asgehalte vereist. Er mag weinig grond mee komen in de biomassa, dit versnelt de slijtage van de machines. De Meerlanden is kritisch op de hoeveelheid gras vanwege de hoeveelheid stikstof. Kosten/opbrengsten De kosten en opbrengsten hangen sterk af van de kwaliteit (calorische waarde van het product). Hout kan een vergoeding van 1-2 per ton opleveren, gras kost per ton. De Meerlanden kunnen de transport verzorgen, dit kost 80 per uur. 4.4 E-Corridor Algemeen E-Corridors is de ontwikkelaar van het concept de Groene klimaatgordel. Het verkeert momenteel in de projectplan fase. Het idee van dat project is om langs snelwegen in een ruime cirkel om Amsterdam (Stelling van Amsterdam) gericht biomassa te telen om bij te dragen aan het opnemen van CO2, andere oxiden en fijnstof uit de atmosfeer. Tegelijk komt er voor die percelen een gericht oogstplan om gemiddeld eens in de 4 jaar 25% van de aanwezige biomassa te oogsten en deze te verwerken tot bio-energie; biogas en/of biodiesel. De percelen waarop dat gewas gehouden wordt is in eigendom en beheer van overheden: RWS, provincie, gemeenten, Recreatieschappen, Natuur beheer organisaties. Het concept voorziet in de oogst van biomassa door de verwerker en ontzorgt daarbij de gebiedsbeheerder, waardoor voor de terrein beherende organisatie kostenbesparing gerealiseerd kan worden. Technische aspecten E-Corridors wordt een certificeringsinstantie op basis van de Kramer (voormalige minister van Milieu) richtlijn NTA Eén of meerdere van de projectpartners in de groene klimaatgordel zal een bio-energie installatie moeten gaan exploiteren. De bouw en exploitatie van een biodiesel installatie in de Haarlemmermeer door een (3e partij)is voorzien. Deze installatie kan worden gevoed met product dat geoogst word in Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

16 de Groene klimaatgordel. Deze installatie kan zowel grasgewas als houtige biomassa verwerken, maar zal hoofdzakelijk door houtig gewas (70-80%) gevoed gaan worden. 4.5 Bio-kolen Hemweg Een laatste afzetlocatie wordt mogelijk in de toekomst gevormd door een bio-kolen installatie in Amsterdam Westpoort. De aangeleverde biomassa wordt omgezet in kolen en vormen een grondstof voor de Hemweg kolencentrale. Biomassa wordt dan omgezet in warmte. Deze installatie moet nog worden gebouwd. Het ziet er naar uit dat het tarief dat zal worden gehanteerd 0,--, geleverd aan de poort, zal bedragen. De installatie zal voornamelijk gaan draaien op grasgewas (70-80%) 4.6 Overige afzetlocaties Stadsverwarming Purmerend In de gemeente Purmerend wordt een houtgestookte stadsverwarmingsinstallatie gebouwd. De capaciteit is ton verse houtchips/jr. Er wordt hiervoor nadrukkelijk gezocht naar terreinbeheerders voor de levering van deze houtchips. Staatsbosbeheer heeft een contract gesloten voor de levering van houtchips (meded. F. van Hedel, SBB) Afval energie bedrijf Amsterdam Met deze organisatie is niet gesproken. Tijdens een werkbezoek dat in een ander verband werd afgelegd, werd duidelijk dat het AEB nog capaciteit heeft om biomassa te verwerken, maar dat daar voor betaald moet worden. Huisvuilcentrale Alkmaar Deze locatie zet in op de verwerking van afvalhout (sloop en timmerhout). Er zijn wellicht mogelijkheden voor de verwerking van bijvoorbeeld houtsnippers. 16

17 5. Rekenmodellen 5.1 Model 1 kwantiteitsberekening Om te kunnen bepalen hoeveel biomassa er wordt geproduceerd in een gebied zijn er in het kader van dit onderzoek kengetallen op een rij gezet. Deze kengetallen zijn gebaseerd op gegevens uit enquêtes en literatuur. Onderstaande tabellen geven de getallen weer. Tabel 5.1 Kengetallen voor omrekening van oppervlakte naar productie in m3. Vorm Minimum Productie Maximum Productie (m3/ha/j) (m3/ha/j) Natuurgras (incl. natuurbermen) 4 6 Riet 8 16 Rietruigte 4 8 Snoeihout en takken Water- en oeverplanten Tabel 5.2 Kengetallen voor droge stof productie. Vorm Minimum Productie Maximum Productie (ton DS/ha/j) (ton DS/ha/j) Bermmaaisel (incl. extensief gras) 4 8 Natuurgras (incl. natuurbermen) 4 6 Riet (43.5) Rietruigte 4 12 Snoeihout en takken 5.3* 25 Water- en oeverplanten?? * = o.b.v. dichtheid 0.53 ton/m3 (Alterrarapport 1679). Rest van de getallen uit literatuur: Timmermann et al., 2007; Wichtmann & Joosten, 200X; Oomes et al., 1981, Biomassa in Laag-Holland) ca 250,--/hectare haalbaar zou moeten zijn. Dit komt overeen met een potentiële kostenbesparing van circa 10% ten opzichte van de huidige beheer en onderhoudskosten. 5.2 Model 2 kosten baten vergelijking en afzet biomassa Alle verzamelde gegevens kunnen worden gebruikt om te bepalen of het leveren van biomassa uit reststromen rendabel is. Geconstateerd is dat de verkregen informatie uit interviews van gebiedsbeheerders en (potentiële) biomassaverwerkers hiaten bevatten om een goed beeld van de aansluitingen op de twee onderscheiden werelden te realiseren. Omdat de markt dynamisch is, is het van belang om een rekenhulp te gebruiken om het rendement te bepalen. Voor het rekenmodel is gebruik gemaakt van de diensten van R. Groot (Natuurlijk Advies) die de praktijkervaring koppelt aan de voor dit onderzoek geïnventariseerde data. Op basis van in uitvoering zijnde opdracht voor de oogst en afzet van snoeihout en rondhout uit Spaarnwoude in de winter 2012/2013 is als door de expert als indicatie meegegeven dat in dat specifieke geval een kosten/baten verbetering van Cascadering Het is belangrijk om in het biomassavraagstuk zowel rekening te houden met de korte als de lange termijn. De afzetmarkt is namelijk in ontwikkeling en zal steeds hogere toepassingen (cascadering) vinden voor het maaisel (figuur 3), waarmee de financiële opbrengsten naar verwachting zullen stijgen. Met de beschikbaarheid van kwalitatief goede logistieke voorzieningen is het dan ook niet zozeer de vraag of het haalbaar en betaalbaar wordt om het maaisel (compact) naar de kant te brengen, maar wanneer dit zal gebeuren. De kwaliteit van de logistieke voorzieningen heeft een grote invloed op de kwaliteit en daarmee de handelswaarde van de biomassa. Voor stromen die niet voor veevoer worden benut, vindt er een verschuiving plaats van composteren naar bio-energie, gevolgd door toepassing in hoogwaardige producten en uiteindelijk een volledige bio-raffinage. Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

18 Figuur 3: Cascadering biomassa reststromen 5.3 Prijsontwikkeling Schaarste In tijden van schaarste (bijvoorbeeld door slechte oogst) neemt de prijs per ton toe. De afgelopen jaren is het een paar keer voorgekomen dat het gras uit de natuurgebieden noodzakelijk was om in te zetten als veevoer. Gezien de hogere positie in de cascadering en het hogere tarief dat wordt geboden kan dit interessant zijn voor de leverancier. Bovenstaande situatie heeft zich een aantal jaren achter elkaar voorgedaan en geeft een goed beeld van wat er kan gaan gebeuren als er een aantal nieuwe bedrijven die biomassa gaan verwerken starten -die nu nog in onderzoek en planning staan - en de vraag naar grote hoeveelheden biomassa gaat toenemen voor het produceren van bio-energie, duurzame bouwmaterialen, verpakkingen en andere producten. Zodra de vraag toeneemt, zal de prijs navenant toenemen. 5.4 Parameters afzetmarkt De eerste vragen van een afnemer aan een leverancier gaan over: Kwantiteit Kwaliteit Deze parameters hebben invloed op de prijs. Kwantiteit De meeste afnemers verwerken grote hoeveelheden biomassa en kopen die bij een beperkt aantal leveranciers, handelaren of bemiddelaars in. Dit geeft voor de afnemer minder aanspreekpunten en heeft (administratieve) voordelen. Kleinere partijen biomassa kunnen wel eens tussendoor worden aangeleverd, maar daarbij staan de tarieven meer onder druk. Als leverancier van biomassa heb je een stevigere positie als je (samen) meer biomassa beschikbaar hebt en een grotere leveringszekerheid kunt bieden voor een langere termijn. Dit vertaalt zich naar gunstigere tarieven. Het aantal ton biomassa dat wordt geleverd bij de afnemer is door het drogen lager dan bij de oogst. De kosten voor de tonnages bij oogst moeten vergelijkbaar worden gemaakt met de kosten en opbrengsten van geleverde tonnen. Vandaar dat bij de berekeningen de vochtpercentages van beide momenten (oogst en levering) van belang zijn. Kwaliteit De kwaliteit van biomassa is de belangrijkste factor in de prijsvorming van biomassa. De criteria zijn afhankelijk van de toepassing die de afnemer heeft. Voor bio-energie zijn de belangrijkste criteria: netto stookwaarde of gasopbrengst (mede bepaald door vochtgehalte) en as-/ zandgehalte. Voor andere afzetmarkten zijn waarden voor chloor, silicium, vezels, eiwit weer meer van belang. Over het algemeen hebben afnemers een aantal wensen gemeen en daarbij gaat het er om dat de biomassa zo droog mogelijk moet zijn en nauwelijks vervuiling van zand en geen (huis)afval mag bevatten. Als dit wel het geval is of boven de norm ligt, levert dit een korting op het tarief op. Dat is ook begrijpelijk omdat er door de afnemer meer handelingen uitgevoerd moeten worden om (alsnog) de gewenste kwaliteit biomassa te verkrijgen. Om biomassa te drogen en/of (huis)afval te verwijderen, betekent dat er bewerkingen moeten worden verricht die elk afzonderlijk een aantal euro per ton aan kosten met zich mee brengen. Als er teveel zand in het maaisel zit levert dit schade aan de verschillende installaties op en afhankelijk van de toepassing ontstaat er meer restproduct zoals as. De kosten voor het afvoeren van as hangt af van de kwaliteit. 18

19 Soms kan het bijvoorbeeld in de betonindustrie worden benut, maar als er teveel slakken in zitten (ontstaan door onvolledige verbranding en/of te hoge temperaturen) moet er per ton meer worden betaald. 5.5 Beslisboom Als praktisch hulpmiddel is naast het rekenmodel ook een beslisboom ontwikkeld (Bijlage 3). Met deze beslisboom kan een operationeel beheerder voor elke biomassa vorm (gras, riet) snel worden ingeschat of levering ten behoeve van biomassa rendabel is in vergelijking tot andere afzetmogelijkheden. Foto 4: Houtchips. Foto 5 : Opkronen langs de weg. Landschap Noord-Holland -Van reststromen biomassa naar bio-energie,

20 20

Verkenning biomassaketens Moubeek- Vloethemveld

Verkenning biomassaketens Moubeek- Vloethemveld Pieter Verdonckt T 051/ 27 33 82 pieter.verdonckt@inagro.be Expert houtige biomassa Inagro vzw Maatschappij en Leefomgeving Willem Boeve T 051/27 33 79 willem.boeve@inagro.be Expert valorisatie maaisel

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Samenvatting. Inkomensverlies per ha grasland

Samenvatting. Inkomensverlies per ha grasland Samenvatting 1 De veenweidegebieden ondervinden verschillende problemen, zoals bodemdaling, een verminderde kwaliteit van het oppervlaktewater en een aanzienlijke bijdrage aan de CO 2 -emissie. Een verlaagd

Nadere informatie

Bermgrasinzamelstructuur Regio Utrecht. Sieta de Vries Provincie Utrecht

Bermgrasinzamelstructuur Regio Utrecht. Sieta de Vries Provincie Utrecht Bermgrasinzamelstructuur Regio Utrecht Sieta de Vries Provincie Utrecht Seminar Cumela en BVOR 7 oktober 2013 Accelerating Renewable energies through valorisation of Biogenec Raw materials Doel ARBOR:

Nadere informatie

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen

Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Intentieverklaring biomassa uit bos, natuur, landschap en de houtketen Ondergetekenden: 1. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, mevrouw G. Verburg, handelend als bestuursorgaan, hierna

Nadere informatie

Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint. 10 december 2015. Presentatie Wageningen UR

Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint. 10 december 2015. Presentatie Wageningen UR Bijeenkomst Beheerconvenant Blauwzaam Lint 10 december 2015 Presentatie Wageningen UR Meedenksessie kansen voor duurzaam beheer Parallel aan de totstandkoming van het beheerconvenant heeft Blauwzaam via

Nadere informatie

Hoogwaardige benutting van gras. Wat is daarvoor nodig?

Hoogwaardige benutting van gras. Wat is daarvoor nodig? Hoogwaardige benutting van gras Wat is daarvoor nodig? Seminar Kansen voor Gras 24 September 2014 Arjen Brinkmann Brinkmann Consultancy 1 Hoogwaardige benutting van gras wat is daarvoor nodig? In ieder

Nadere informatie

Dennis Froeling 2 februari 2017

Dennis Froeling 2 februari 2017 Dennis Froeling 2 februari 2017 Inhoudsopgave HVC Huidige verwerking (berm)gras Uitgangpunten (berm)gras verwerking Technologieën Gras naar papier HVC: Samen halen we eruit wat erin zit 52 aandeelhouders:

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

Hout uit natuur en openbaar groen

Hout uit natuur en openbaar groen Hout uit natuur en openbaar groen Paul Sessink Projectgroep Biomassa en WKK 23 maart 2010 BVOR landelijke branchevereniging (1989) van composteerinrichtingen organisch afval m.n. groenafval bio-energie

Nadere informatie

Biomassapotentieel en de rol van lokale ketens. 1 december 2016 David Borgman

Biomassapotentieel en de rol van lokale ketens. 1 december 2016 David Borgman Biomassapotentieel en de rol van lokale ketens 1 december 2016 David Borgman Biomassapotentieel in NL Lokale ketenprojecten Gemene deler in projecten Uitgelicht: Biomassalland Lokale ketens voor glastuinbouw

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving?

Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving? Hoeveel houtige biomassa komt er (in potentie) uit bos, landschap en de bebouwde omgeving? Martijn Boosten Demonstratie oogst en verwerking biomassa 3 juli 2014, Rosmalen Stichting Probos Kennisinstituut

Nadere informatie

Verwerken Biomassa: Potentiele leveranciers van maaisel:

Verwerken Biomassa: Potentiele leveranciers van maaisel: Verwerken Biomassa: van oogst naar verwerking 10 oktober 2014, Gertjan Holshof Potentiele leveranciers van maaisel: Wegbeheerders/Rijkswaterstaat (wegbermen, bermen snelwegen, slootkanten) Gemeenten (bermen,

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

KOP VAN DE PRESENTATIE

KOP VAN DE PRESENTATIE GREEN PAPER AND CARDBOARD ANALYSE ALTERNATIEVE PLANTAARDIGE VEZELS VOOR PAPIER EN KARTON Dronten, december 2013 KOP VAN DE PRESENTATIE Door Hogeschool CAH Vilentum Annemarie van Leeuwen Michiel Klaassen

Nadere informatie

CO₂ Initiatieven. J.M. de Wit Groenvoorziening BV. Hazerswoude-Rijndijk 03-09 2015. Marco Hoogenboom. Afdeling KAM.

CO₂ Initiatieven. J.M. de Wit Groenvoorziening BV. Hazerswoude-Rijndijk 03-09 2015. Marco Hoogenboom. Afdeling KAM. CO₂ Initiatieven J.M. de Wit Groenvoorziening BV Hazerswoude-Rijndijk 03-09 2015 Marco Hoogenboom. Afdeling KAM Akkoord directie: Datum: Handtekening: Project Biomeiler september 2015 Deelnemers; Bedrijf:

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Kostenefficiënte en verantwoorde oogst van tak- en tophout

Kostenefficiënte en verantwoorde oogst van tak- en tophout Kostenefficiënte en verantwoorde oogst van tak- en tophout Martijn Boosten Oogstdemonstratie tak- en tophout 27 februari 2014, Vierhouten Tak- en tophout uit bossen Naar schatting jaarlijks 36.000 ton

Nadere informatie

Staatsbosbeheer - hout en biomassa-

Staatsbosbeheer - hout en biomassa- Staatsbosbeheer - hout en biomassa- Henk Wanningen Programmamanager Biomassa en Klimaat Directie SBB Concern Staf Regio Noord Regio Oost Regio Zuid Regio West Staatsbosbeheer Dienstverlening 1 Staatsbosbeheer

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

Schetsschuit Energielandschap Reestdal

Schetsschuit Energielandschap Reestdal Schetsschuit Energielandschap Reestdal Verkenning ontwerp energielandschappen 1. Inleiding 2. Opdracht 3. Resultaten + aanbevelingen 4. Conclusies Inleiding Opdrachtgever provincie Bijdrage duurzame energie

Nadere informatie

Gemeentelijk bermbeheer

Gemeentelijk bermbeheer Gemeentelijk bermbeheer 2008 2011 Uitdieping i.k.v. Graskracht Anja Delief PHL Bio-Research Situering Werkwijze Resultaten Gemaaide oppervlaktes Maaiselproductie Vegetatietypering Biogasopbrengst Inhoud

Nadere informatie

Energie actieplan. Van Esch Cultuur- en Civieltechniek

Energie actieplan. Van Esch Cultuur- en Civieltechniek Energie actieplan Van Esch Cultuur- en Civieltechniek utorisatie Nummer /versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 11-09-2014 Naam: B. Heesters, F. van Doorn Datum: 11 september 2014 Plaats: Berkel

Nadere informatie

Landschap levert energie!

Landschap levert energie! Landschap levert energie! Inspiratie en input: 1. MIP2 Limburgs groen voor een Groene Economie 2. Energiebos.nl 3. Groen Goud uit Landschapsonderhoud 4. Biomassalland Borgman Beheer Advies B.V. - Jeroen

Nadere informatie

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC LEI Wageningen UR: Co Daatselaar Aanleiding en doelstellingen onderzoek Veel mest elders af te zetten tegen hoge kosten, druk verlichten

Nadere informatie

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Inhoud Over de BVOR Over organische reststromen & biomassa: Waar hebben

Nadere informatie

RECREATIESCHAP SPAARNWOUDE Adviescommissie 12 november 2012 agendapunt 13 Dagelijks bestuur 21 november 2012 Algemeen bestuur 12 december 2012

RECREATIESCHAP SPAARNWOUDE Adviescommissie 12 november 2012 agendapunt 13 Dagelijks bestuur 21 november 2012 Algemeen bestuur 12 december 2012 RECREATIESCHAP SPAARNWOUDE Adviescommissie 12 november 2012 agendapunt 13 Dagelijks bestuur 21 november 2012 Algemeen bestuur 12 december 2012 Aantal bijlagen Onderwerp Besluit Korte toelichting Consequenties

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Houtige biomassa: markt, kenmerken en aandachtspunten

Houtige biomassa: markt, kenmerken en aandachtspunten Houtige biomassa: markt, kenmerken en aandachtspunten Jan Oldenburger Inhoud Houtige biomassa? Kwaliteitsaspecten De markt Omvang Nederlandse markt Typering Prijzen Houtige biomassa? Houtige biomassa?

Nadere informatie

Rapportage: ketenanalyse (versie 8: 01-10-2015) Maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil

Rapportage: ketenanalyse (versie 8: 01-10-2015) Maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil Rapportage: ketenanalyse (versie 8: 01-10-2015) Maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil Pagina 1 Inhoud 1. Inleiding 1.1 Wat is een ketenanalyse 1.2 Doel van een ketenanalyse 1.3 Opbouw van

Nadere informatie

Innovatief aanbesteden van gras

Innovatief aanbesteden van gras Ervaringen Flevoland en Utrecht Peter Aardema Adviseur Infra Provincie Flevoland - Bermbeheer in Flevoland - Beleid verwerking bermmaaisel - Aanbesteding maaibestek Flevoland Oost (met prestatieverklaring

Nadere informatie

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen

Pagina 2 van 5. Financiële toelichting Lasten / baten Dekking in. Plan van aanpak Groene Energie in de Schappen Adviescommissie 4 april 2011 Dagelijks bestuur 13 april 2011 Algemeen bestuur 14 december 2011 Aantal bijlagen: 1 Agendapunt: 22 Onderwerp: Groene Energie in Spaarnwoude Het algemeen bestuur besluit: 1.

Nadere informatie

RECREATIESCHAP SPAARNWOUDE Adviescommissie 10 april 2012 agendapunt 12 Dagelijks bestuur 18 april 2012 Algemeen bestuur 16 mei 2012.

RECREATIESCHAP SPAARNWOUDE Adviescommissie 10 april 2012 agendapunt 12 Dagelijks bestuur 18 april 2012 Algemeen bestuur 16 mei 2012. RECREATIESCHAP SPAARNWOUDE Adviescommissie 10 april 2012 agendapunt 12 Dagelijks bestuur 18 april 2012 Algemeen bestuur 16 mei 2012 Aantal bijlagen Onderwerp Besluit Korte toelichting Geen Inrichting,

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Akkoord Bespreken Naam Datum

Akkoord Bespreken Naam Datum Reg. nr.: 1310125 Afdeling: Ruimtelijke Ontwikkeling Onderwerp Biomassaplein Samenvatting De gemeenten Boxtel, Schijndel, Sint-Michielsgestel, Vught, Best en mogelijk Oisterwijk willen samen een biomassaplein

Nadere informatie

Samenwerking in de biomassaketen. 1 november 2016 David Borgman

Samenwerking in de biomassaketen. 1 november 2016 David Borgman Samenwerking in de biomassaketen 1 november 2016 David Borgman Overzicht samenwerkingsprojecten Midden en Oost Nederland Gemene deler in projecten Uitgelicht: Biomassalland Rol Gemeente Coöperatie Biomassalland

Nadere informatie

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Dirk van der Kroef Provincie Noord-Brabant Subsidieverlening Toepassing houtige biomassa als

Nadere informatie

Biomassa in Laag Holland Een verkenning van de biomassa uit natuur- en landschapsbeheer en mogelijke toepassingen

Biomassa in Laag Holland Een verkenning van de biomassa uit natuur- en landschapsbeheer en mogelijke toepassingen Biomassa in Laag Holland Een verkenning van de biomassa uit natuur- en landschapsbeheer en mogelijke toepassingen Dit rapport is in opdracht van InnovatieNetwerk en Nationaal Landschap Laag Holland/Provincie

Nadere informatie

ENERGIE UIT LANDSCHAPSONDERHOUD. Pieter Verdonckt Mathias D Hooghe

ENERGIE UIT LANDSCHAPSONDERHOUD. Pieter Verdonckt Mathias D Hooghe ENERGIE UIT LANDSCHAPSONDERHOUD Pieter Verdonckt Mathias D Hooghe Inhoud workshop Energie uit landschapsonderhoud landschapsonderhoud Energie uit maaisel Energie uit houtige biomassa Korte omloophout Energie

Nadere informatie

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten.

Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Uw afval is geld waard! Duurzamer produceren bij lagere kosten. Waar gehakt wordt vallen spaanders. Voor uw productiebedrijf betekent dit dat naast de gewenste producten ook afval wordt geproduceerd. Afval

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Mededeling aan het AB

Mededeling aan het AB FPC Mededeling aan het AB Van Dagelijks Bestuur Corsanr. schoen/2013.09706 Onderwerp Overzicht besluitvorming en kostenontwikkeling slibverwerking Agendapuntnr. 3.1 AB-vergadering 4-9-2013 Het Algemeen

Nadere informatie

Energie uit afval, een schone zaak

Energie uit afval, een schone zaak Energie uit afval, een schone zaak Vergisten van GFT-afval ARN meer dan 25 jaar begaan met het milieu Aandeelhouders ARN B.V. Regio Regio Regio REMONDIS Nijmegen De Vallei Rivierenland (privaat) 37,5%

Nadere informatie

PILOT ORGANISCH (REST)MATERIAAL ALS BODEMVERBETERAAR

PILOT ORGANISCH (REST)MATERIAAL ALS BODEMVERBETERAAR PILOT ORGANISCH (REST)MATERIAAL ALS BODEMVERBETERAAR AANLEIDING EN DOEL IN VOGELVLUCHT 1 Behoefte bij agrariërs aan organisch materiaal Idee om vrijkomend organisch materiaal van bermen en uit sloten te

Nadere informatie

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE Dienst uitvoering en toezicht Energie - 1 /7 -.doc Inhoudsopgave 1. DOEL VAN HET INFORMATIEVERZOEK...3 2. INVULINSTRUCTIE MONITOR PRODUCENTEN...4 2.1. Tabel 1 gegevens producent

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Energie uit groenafval deel van een duurzame totaaloplossing Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR) Sinds 1989 branche organisatie

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Kansen voor biomassa uit natuurbeheer

Kansen voor biomassa uit natuurbeheer Kansen voor biomassa uit natuurbeheer Verslag veldwerkplaats --- Algemeen Goor, 10 november 2009 en 15 december 2009 Inleiders: Kees Boon (Algemene Nederlandse Vereniging van Inlands Hout), Ton Roozen

Nadere informatie

Rapportage: ketenanalyse Maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil.

Rapportage: ketenanalyse Maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil. Rapportage: ketenanalyse Maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil. Ketenanalyse maaien, schouwen en verwerken bermgras en schouwvuil d.d. 7-12-2015. Pagina 1 Inhoud 1. Inleiding 1.1 Wat is

Nadere informatie

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303

Paarden 6 mnd., 250 450 kg 11 11,6 127,6 36,6 402,6 17,5 192,5 Paarden 6 mnd., > 450 kg 4 15,0 60,0 47,6 190,4 22,0 88,0 Totaal 204 645 303 Paardenhouderij in het nieuwe mestbeleid Oosterwolde, 13 januari 2006 Vanaf 1 januari 2006 vallen paarden en pony s onder de Meststoffenwet. Dit levert veel (nieuwe) problemen op. In dit bericht worden

Nadere informatie

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015 Gemeente Oegstgeest Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg 11 maart 2015 DATUM 11 maart 2015 TITEL Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg OPDRACHTGEVER

Nadere informatie

Hoogwaardige benutting van gras

Hoogwaardige benutting van gras Hoogwaardige benutting van gras Mogelijkheden van aanbestedingen Arjen Brinkmann 1 Achtergrond Overheden en andere partijen herwaarderen reststromen -> Van Afval naar Grondstof Vertalen van beleidsambities

Nadere informatie

Energie in de provincie Utrecht. Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel

Energie in de provincie Utrecht. Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel Energie in de provincie Utrecht Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel Doel van Onderzoek Dit onderzoek dient om: 1. Een nieuw overzicht samen te stellen van het energiegebruik

Nadere informatie

Kansen voor de wilgenenergieplantages

Kansen voor de wilgenenergieplantages Kansen voor de wilgenenergieplantages in Nederland Martijn Boosten Oogstdemonstratie Flevohout Lelystad, 24 januari 2012 Inhoud presentatie Wilgen-energieplantages Historie (wilgen)energieplantages in

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Biomassa uit natuur en landschap Wat is het potentieel?

Biomassa uit natuur en landschap Wat is het potentieel? Biomassa uit natuur en landschap Wat is het potentieel? 19 maart 2008 Joop Spijker Alterra, Wageningen UR Conferentie regionale kansen voor biomassa en waterstof Opbouw presentatie Inleiding Huidig gebruik

Nadere informatie

Waarheen met grasmaaisel? Brugge, 6/04/2011

Waarheen met grasmaaisel? Brugge, 6/04/2011 Waarheen met grasmaaisel? Brugge, 6/04/2011 Problematiek Natuurtechnisch beheer in natuurgebieden en op wegbermen : afvoer van maaisel noodzakelijk Piekaanvoer bij verwerkingsinstallaties Groencompostering:

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

B-140 Green Deal: Groene Gevangenis Veenhuizen: naar een gevangenis voorzien van duurzame energie uit de regio

B-140 Green Deal: Groene Gevangenis Veenhuizen: naar een gevangenis voorzien van duurzame energie uit de regio B-140 Green Deal: Groene Gevangenis Veenhuizen: naar een gevangenis voorzien van duurzame energie uit de regio Partijen: De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen,

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Bestek verwerking gemeentelijk groenafval of component(en) daarvan

Bestek verwerking gemeentelijk groenafval of component(en) daarvan Bestek verwerking gemeentelijk groenafval of component(en) daarvan Situatieschets Inwoners van de gemeente Smallingerland kunnen zonder betaling hun groenafval storten bij de milieustraat, het zogenaamde

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Transitiepad bio-energie in de glastuinbouw Glastuinbouwdag 2014 Vrijdag 7 maart 2014 Sander Peeters www.energymatters.nl Inhoud 1. Bio-energie in de glastuinbouw 2. Herijking

Nadere informatie

Verwerken van (groene) biomassa en mest:

Verwerken van (groene) biomassa en mest: Verwerken van (groene) biomassa en mest: kan dat samen? Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie CUMELA Nederland Sector: 3.000 ondernemers 30.000 medewerkers Jaaromzet 4 miljard Cumelabedrijven:

Nadere informatie

Inventaris & reductieplan. Project Krispijn

Inventaris & reductieplan. Project Krispijn Inventaris & reductieplan Project Krispijn Opgesteld door: Kader BV Versie: 1.0 Datum: februari 2015 Inhoud Inleiding... 3 1 Beschrijving project... 4 2 Verantwoordelijkheden... 4 3 Referentieperiode...

Nadere informatie

NOTITIE. : Voorstel nadere uitwerking vergisten GFT-afval en 'rijden op groen gas'

NOTITIE. : Voorstel nadere uitwerking vergisten GFT-afval en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek GAD ISO 14001.9 ) NOTITIE Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694

Nadere informatie

26 maart bijeenkomst startnotitie m.e.r. Bio WKK Arnhem

26 maart bijeenkomst startnotitie m.e.r. Bio WKK Arnhem 26 maart bijeenkomst startnotitie m.e.r. Bio WKK Arnhem 1 Achtergrond energie in Arnhem 2 De Kleefse Waard - Arnhem 3 Startnotitie: onderzoek mogelijke milieu effecten 4 Tijdspad 5 Biomassa 6 Vragen 1

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Biomassa in het Greenport Betuwse Bloem. Door Roelf de Boer Lid projectteam GBB

Biomassa in het Greenport Betuwse Bloem. Door Roelf de Boer Lid projectteam GBB Biomassa in het Greenport Betuwse Bloem Door Roelf de Boer Lid projectteam GBB Aan de slag 1. Verkenning 2. Eerste analyse via open netwerk (pre concurrentiefase) 3. Eerste Lunchbijeenkomst (toetsing aannames

Nadere informatie

Ketenanalyse Transport

Ketenanalyse Transport 2015 Ketenanalyse Transport Rapportage: KAS 2015 Datum: 21 augustus 2015 Opgesteld door: Rick Arts Versie: 1.2 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Doel... 4 2.1 Data inventarisatie... 4 2.2 Identificeren van partners

Nadere informatie

INNOVATIEF AANBESTEDEN VAN GRAS. Teus van Steenis Tactisch inkoper

INNOVATIEF AANBESTEDEN VAN GRAS. Teus van Steenis Tactisch inkoper INNOVATIEF AANBESTEDEN VAN GRAS Teus van Steenis Tactisch inkoper AANLEIDING INNOVATIEF AANBESTEDEN VAN GRAS einde lopende contracten veel aandacht voor circulariteit en duurzaamheid ambitie provincie

Nadere informatie

Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen

Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen 15 januari 2014 Roy Ellenbroek Sander Kooper Ter herinnering: handreiking vs. TAB-project Presentatie: kritieke

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

Bedrijfseconomische analyse biologische cranberry in Nederland

Bedrijfseconomische analyse biologische cranberry in Nederland Bedrijfseconomische analyse biologische cranberry in Nederland Onderdeel van project Ketenontwikkeling biologische cranberry s in Nederland Auteurs: N.J. Jukema (PPO) A. Netjes (LEI) Februari 2007 2007

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen

Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Resultaat Windmolenenquête Wakker Emmen Datum: 22 mei 2013 Plaats: Emmen 1. Inleiding Wakker Emmen vindt het belangrijk dat de mening van de burger wordt gehoord. Er is al een geruime tijd discussie binnen

Nadere informatie

Precisielandbouw buiten stal: GrasMais-Signaal. Met gras is nog veel te winnen... Melkproduktie per ha. Droge stofproduktie per ha

Precisielandbouw buiten stal: GrasMais-Signaal. Met gras is nog veel te winnen... Melkproduktie per ha. Droge stofproduktie per ha Precisielandbouw buiten stal: GrasMais-Signaal Met gras is nog veel te winnen... Gezonde Veehouderij 2023 5 november 2015 Bert Philipsen ea WUR Droge stofproduktie per ha Melkproduktie per ha Smith et

Nadere informatie

Groenbeheer in de gemeente Oss

Groenbeheer in de gemeente Oss Jaargang 2 nummer 1 mei 2012 Nieuwsbrief extra Databank Gemeentelijk Groenbeheer Groenbeheer in de gemeente Oss Pagina 1 Nieuwsbrief De Nieuwsbrief Databank Gemeentelijk Groenbeheer geeft informatie over

Nadere informatie

Ketenanalyse grasmaaien

Ketenanalyse grasmaaien Ketenanalyse grasmaaien Criteria Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 3.0 Opgesteld door Paul Bremmer en Marco Vermeulen Opgesteld op 05-04-2017 Inhoudsopgave 1 INLEIDING EN VERANTWOORDING... 3 2

Nadere informatie

Toerisme en recreatie in zicht. Toeristisch-recreatief beleid gemeenten, tweede meting (2010)

Toerisme en recreatie in zicht. Toeristisch-recreatief beleid gemeenten, tweede meting (2010) Toerisme en recreatie in zicht Toeristisch-recreatief beleid gemeenten, tweede meting (2010) Colofon Uitgever: Kronenburgsingel 525 Postbus 9292 6800 KZ Arnhem internet: www.arnhem.kvk.nl Auteurs: Drs.

Nadere informatie

Naar de Peel Martijn Wagener

Naar de Peel Martijn Wagener Naar de Peel Martijn Wagener Indeling Grassa: van project naar bedrijf Wat doet Grassa BV? Grassa! raffinage proces Meer waarde uit gras De producten: mn eiwitconcentraat en Grassa!silage Van Pilot naar

Nadere informatie

Uitbesteding van onderhoud: Het onderhouden van de uitbesteding

Uitbesteding van onderhoud: Het onderhouden van de uitbesteding Uitbesteding van onderhoud: Het onderhouden van de uitbesteding Johan Gerritsen, Frank Verkuijlen (WBL); Marc Bennenbroek (GMB) Wendy van der Valk (UvT) Voorbeelden van prestatiecontracten Prestatieafspraken

Nadere informatie

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG

NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG NOTA WEERSTANDSVERMOGEN RECREATIESCHAP VOORNE-PUTTEN-ROZENBURG Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Voorne-Putten-Rozenburg Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

uitbreiding warmtenet Alkmaar Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen Datum: 6 november 2015

uitbreiding warmtenet Alkmaar Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen Datum: 6 november 2015 6. Uitbreiding warmtenet Alkmaar Aan: Van: Betreft: Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen uitbreiding warmtenet Alkmaar Datum: 6 november 2015 Bijlage: toelichting investeringsvoorstel

Nadere informatie

Direct belanghebbende ondernemers (25% in natura; eigen arbeid). RAUM (25%), Recreatieschap Twiske-Waterland (50%)

Direct belanghebbende ondernemers (25% in natura; eigen arbeid). RAUM (25%), Recreatieschap Twiske-Waterland (50%) Adviescommissie 7 oktober 2013 agendapunt 10 Dagelijks bestuur 17 oktober 2013 Algemeen bestuur 21 november 2013 Bijlagen 1 Sloepennetwerk Laag Holland Voorstel aan het bestuur: Het algemeen bestuur besluit:

Nadere informatie

houtgestookte installaties

houtgestookte installaties Kansen en randvoorwaarden voor houtgestookte installaties Douwe van den Berg BTG biomass technology group bv Arnhem, 27 januari 2011 vandenberg@btgworld.com Inhoud Soorten houtige biomassa voor energie

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

[V Heerhugowaard Stad van kansen. Financiële stukken 2012, 2013 en 2014 Recreatieschap Geestmerambacht

[V Heerhugowaard Stad van kansen. Financiële stukken 2012, 2013 en 2014 Recreatieschap Geestmerambacht [V Heerhugowaard Stad van kansen ļ Raadvergadering 7 Besluip p í-íii-źfl Agendanr.: 10 Voorstelnr.: RB2013079 Onderwerp: Financiële stukken 2012, 2013 en 2014 Recreatieschap Geestmerambacht Aan de Raad,

Nadere informatie