Infectierisico bij gebruik van anti-tnf

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Infectierisico bij gebruik van anti-tnf"

Transcriptie

1 Infectierisico bij gebruik van anti-tnf Ook een probleem in de beroepsbevolking? Mei Ziekte, gedrag en samenleving AMC Celine Hogentoren Linda Kooter Nikki Wagenaar

2 Infectierisico bij gebruik van anti-tnf Ook een probleem in de beroepsbevolking? Mei Ziekte, gedrag en samenleving AMC Beoordelaar: Dr. J.L. Hoving Celine Hogentoren UvA-ID: Linda Kooter UvA-ID: Nikki Wagenaar UvA-ID:

3 Inhoudsopgave Abstract 4 Inleiding 5 Methoden 7 Resultaten 9 Discussie 17 Referenties 19 3

4 Abstract Achtergrond en doelstelling: Anti-TNF wordt tegenwoordig veel gebruikt voor de behandeling van inflammatoire ziekten. Dit medicijn grijpt aan op het immuunsysteem en zou daardoor het risico op infecties kunnen verhogen. In dit onderzoek wordt gekeken of dit risico inderdaad verhoogd is, ook wordt gekeken welke beroepen een verhoogd infectiegevaar hebben voor werknemers die anti-tnf gebruiken. Methode: Systematische studie selectie in Pubmed en Embase met inclusie van systematische reviews, prospectief, retrospectief, observationeel en vergelijkend onderzoek en editorials. Daarnaast raadpleging van een expert voor actuele informatie betreffende welke beroepsgroepen een hoger infectiegevaar lopen. Resultaten: Er zijn twaalf artikelen gevonden die aansluiten op de onderzoeksvraag. In elf van de twaalf artikelen wordt een verhoogd risico op infectie gevonden, hiervan zijn er drie significant. De infecties Tuberculose, Histoplasmose en Listeriose zijn de meest besproken infecties met een verhoogd risico. Voor deze infecties zijn de risicoberoepen op een rij gezet. Conclusie: Er is op basis van de gevonden literatuur geen duidelijke conslusie te trekken. De artikelen wijzen echter wel in een bepaalde richting, namelijk dat er een verhoogd risico op infecties bestaat bij anti-tnf gebruik. De risicoberoepen geven aan dat dit onderwerp actueel erg relevant is aangezien het over grote beroepsgroepen gaat die een verhoogd risico lopen. Het grootste risicoberoep voor tuberculose is de gezondheidszorg, voor Histoplasmose beroepen waar gereisd wordt naar hoog endemische gebieden en voor Listeriose beroepen waar veel met dieren wordt gewerkt. Door verder onderzoek zal er in de toekomst hard bewijs gevonden worden en kunnen de preventieve maatregelen en voorlichting in hoeveelheid en kwaliteit toenemen. 4

5 Inleiding Anti-TNF is een therapie die momenteel effectief gebruikt wordt tegen reumatoïde artritis, ziekte van Crohn, artritis psoriatica, spondyloartropathie en vele andere inflammatoire ziekten(1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11). TNF wordt geproduceerd door macrofagen en andere immuuncellen als reactie op beschadiging of infectie. Wanneer deze stof vrijkomt zorgt het onder meer voor een influx van ontstekingscellen in het getroffen gebied(1,4,2,7,9,10). Bij de mensen met systemische inflammatoire ziekten is er een verhoogde concentratie TNF gemeten, zowel systemisch als op de plaats van de inflammatie (1,8,4). Deze verhoogde waarde is direct verantwoordelijk voor de weefselschade waardoor het ziekteproces ontstaat en de behandeling met anti-tnf effectief is (4). TNF heeft behalve een belangrijke rol in het ziekteproces ook een cruciale rol in het beschermingsmechanisme van het lichaam tegen bacteriële en virale invasies, dit gedeeltelijk door het rekruteren van neutrofielen, eosinofielen en macrofagen naar de plaats van infectie. TNF induceert de vrijlating van cytokines en lokale chemokines, wat leidt tot aantrekken en stimuleren van fagocyten, verhoogde T-cel adhesie en verbeterde antigen presentatie met rekrutering en proliferatie van T- of B-cellen (4,5,7,10). TNF zorgt ervoor dat macrofagen beter in staat zijn om mycobacteriën te fagocyteren en doden. Het is voornamelijk betrokken bij de formatie en het onderhouden van granulomateuze laesies, waarmee verspreiding van micro-organismen, voornamelijk intracellulaire bacteriën, wordt voorkomen (5,7). De neutralisatie van TNF door middel van de medicatie zorgt voor een verlaagde productie van interferon-gamma en een verlaagde expressie van Toll-like receptor 4, wat nodig is voor de herkenning van micro-organismen door fagocyten en dendritische cellen, hierdoor lijkt deze medicatie het risico te verhogen op infecties, met in het bijzonder granulomateuze infecties. Ook voordat anti-tnf medicatie in gebruik werd genomen, was bekend dat mensen met een inflammatoire reumatische ziekte een verhoogd risico hadden op infecties, het is gerapporteerd dat de hoeveelheid infecties bij een RA-populatie bijna met een factor twee verhoogd is in vergelijking met een geobserveerde gelijkwaardige niet-ra-populatie (3,9). Dit verhoogde risico is onder meer toe te schrijven aan de ziekte zelf welke, veroorzaakt wordt door een afwijkend immuunsysteem. Ook is hierbij de activiteit van ziekte van belang, de co-morbiditeit en, in de periode van voor anti-tnf, de behandeling met andere immunosuppressiva. Deze factoren staan nauw met elkaar in verband en het is lastig te bepalen welke factor is toe te schrijven aan de ziekten en welk deel aan de voorgeschreven 5

6 medicijnen (4,9). In dit onderzoek wordt dan ook bekeken of anti-tnf een nog hoger risico geeft op het krijgen van infecties bij patiënten met infammatoire ziekten. In bepaalde beroepen kan het verhoogde risico op infecties voor patiënten die behandeld worden met anti-tnf problemen veroorzaken. Op sites zoals KIZA (Kennissysteem InfectieZiekten en Arbeid) komen veel vragen binnen betreffende het gebruik van anti-tnf en het werken in bijvoorbeeld het ziekenhuis waar veel mensen met infecties komen en de kans op het krijgen van een infectie verhoogd lijkt(12). Maar behalve de mensen in de zorg lopen mensen die werken in de afvalverwerking of met dieren werken en op vele andere werkgebieden ook een hoger risico op het krijgen van bepaalde infecties, welke voor gebruikers van anti-tnf gevaarlijk kunnen zijn(12). De antwoorden op de vragen die aan KIZA worden gesteld kunnen niet met zekerheid gegeven worden, over dit specifieke onderwerp lijkt nog maar weinig evidence aanwezig te zijn en de kennis over de risico s op de werkgebieden ontbreekt. Hierdoor lijkt het onderwerp wel te leven onder in ieder geval de werknemers in de zorg, maar werknemers in andere gebieden lijken niet eens op de hoogte te zijn van het onderwerp. Door het gebrek aan onderzoek dat is gedaan op dit gebied, en dus het gebrek aan evidence is niet bekeken welke werknemers op welke infecties meer risico lopen. Wanneer dit bekeken wordt, kunnen mensen op de hoogte worden gebracht van de risico s en kunnen zij door middel van educatie de vroege symptomen van infecties herkennen en mogelijk de schade beperken. Als inderdaad aangetoond kan worden dat het gebruik van anti-tnf een verhoogd risico geeft op infecties, lijkt het dus ook van belang om te gaan kijken op welke gebieden eventuele gebruikers van dit middel meer risico lopen en hoe dit risico geminimaliseerd kan worden en hoe deze mensen op de hoogte kunnen worden gebracht van het risico dat ze lopen. Om bovenstaande punten te onderzoeken is de hoofdvraag als volgt geformuleerd: Hebben mensen die anti-tnf gebruiken meer kans op infecties in vergelijking met mensen die geen anti-tnf gebruiken? Om in te gaan op het actuele onderwerp of de therapie ook van invloed is op de werkvloer is dieper op de materie ingegaan met de subvraag: In welke beroepen geeft anti-tnf gebruik onder werknemers een verhoogd risico op specifieke infecties? 6

7 Methoden Zoekproces Het onderzoeksdoel van de paper is in te delen in twee onderzoeksvragen die ieder een andere onderzoeksmethoden vereisen. De twee onderzoeksmethoden zullen achtereenvolgens besproken worden. Onderzoeksvraag 1 Informatie voor het beantwoorden van deze onderzoeksvraag wordt verkregen uit de digitale databeses Pubmed en Embase. Pubmed is hierbij als belangrijkste databese gebruikt en Embase heeft de functie om relevante artikelen die weggevallen zijn alsnog te includeren. Door middel van een zoekstrategie worden artikelen gezocht en vervolgens geselecteerd op relevantie. Hierdoor blijven alleen die artikelen over die de meeste informatie, betreffende de zoekvraag, bevatten. De zoekstrategie bestaat uit twee categoriën die, gecombineerd door AND, in Pubmed en Embase gebruikt worden om artikelen te zoeken. De eerste categorie bevat verschillende termen voor anti-tnf en de tweede categorie termen gerelateerd aan infecties. De zoekstrategie bevat Mesh termen [Mesh], Medical Subject Headings, specifieke termen die aan artikelen worden gelinkt om de belangrijkste onderwerpen aan te geven. Ook bevat de zoekstrategie vrije tekst woorden dat zijn zoektermen die niet onder Mesh termen vallen. Uiteindelijk is de limit English toegevoegd om te selecteren op taal. De gebruikte zoekstrategie staat hieronder weergegeven: ( TNF inhibitor OR TNF therapy OR adalimumab OR infliximab OR anti-tnf therapy OR anti TNF therapy OR Etanercept ) AND ( infection [Mesh] OR occupational OR occupational hazard OR occupational exposure [Mesh] OR occupational diseases [Mesh]) Limits: English De artikelen die bij Pubmed en Embase gevonden worden met deze zoekstrategie zullen verder geselecteerd worden. In de eerste selectieronde wordt een grove selectie gemaakt van de artikelen op basis van de titel en de abstract. In de tweede selectieronde worden overgebleven artikelen gezelen en op basis van de in- en exclusie criteria geincludeerd of geeëxcludeerd. Onder de inclusie criteria vallen: - Een onderzoekspopulatie van jaar oud. - De infecties die in het artikel worden beschreven moeten grotendeels aan anti-tnf zijn toe te schrijven. 7

8 - Artikelen waarvan het full text artikel verkrijgbaar is. - In de studie moet gekeken zijn naar het risico op meerdere infecties. Alle selectieronden worden uitgevoerd door een onderzoeker waarna een andere onderzoeker dit controleert. Hierdoor wordt de kans op excluderen van relevante artikelen en het includeren van niet relevante artikelen zo klein mogelijk gehouden. De artikelen die na deze selectieronden overblijven zijn de artikelen die belangrijk zijn voor het onderzoek en zullen verder geanaliseerd worden. Per artikel worden de studie-karakteristieken geanaliseerd. Hieronder vallen auteur, publicatiejaar, land, populatie en studietype. Het studietype is belangrijk voor de kwaliteit van het onderzoek, hoe betrouwbaarder het studietype hoe meer de cijfers daaruit bij zullen dragen aan de conclusie van dit onderzoek. Betrouwbaarheid van studietype in aflopende volgorde zijn: systematische reviews en meta-analyse, gerandomiseerd gecontroleerde studies, cohort studies, case control studies, case series en case reports en editorials (13). Op basis van deze volgorde zal de betrouwbaarheid van de artikelen worden getoetst. Er wordt gekeken in de resultaten van de artikelen of er een verhoogd risico op infecties is bij anti- TNF gebruik en welke infecties in het onderzoek bekeken worden. Op basis van de uiteindelijke gegevens uit de artikelen wordt een antwoord gezocht op onderzoeksvraag één. Onderzoeksvraag 2 Het antwoord op deze onderzoeksvraag zal worden gezocht op dezelfde manier als onder onderzoeksvraag 1 beschreven is. De databeses, zoekvraag, in- en exclusiecriteria en selectie zullen op dezelfde manier plaatsvinden. Omdat de verwachting bij deze zoekvraag is dat er minder informatie gevonden zal worden is gebruikt gemaakt van nog een tweede bron om informatie te verkrijgen. Bedrijfsarts H. Stinis is gespecialiseerd in beroepsinfectieziekten en is werkzaam bij KIZA. Hij heeft veel kennis over vele verschillende infectieziekten waardoor hij een belangrijke bijdrage kan leveren voor de basis van dit onderzoek. Door zijn rol als bedrijfsarts heeft hij veel inzicht in de actualiteit in de Nederlandse beroepsbevolking en kan hij voor dit onderszoek de brug vormen tussen infecties enerzijds en de klinische relevantie in verschillende beroepsgroepen anderzijds. 8

9 Resultaten Resultaat zoekstrategie De eerste selectieronde werden alle gevonden artikelen (n=433) bekeken op titel en abstract en op basis hiervan werd er een selectie gemaakt. De meeste artikelen vielen af omdat dit case reports waren welke onze hoofdvraag niet voldoende zouden kunnen beantwoorden. Verder vielen ook een aantal artikelen af omdat op basis van titel en abstract al bleek dat slechts werd gesproken over één infectie. Van de overgebleven artikelen (n=76) is de hele tekst globaal doorgelezen. Er bleken een aantal artikelen aanwezig te zijn die niet geopend konden worden, deze zijn afgevallen. Verder bleken er alsnog een aantal artikelen tussen te zitten waar slechts werd gesproken over één infectie en was er sprake van veel artikelen waarbij het infectierisico niet grotendeels aan anti-tnf was toe te schrijven, ook deze artikelen zijn afgevallen.van de 76 artikelen bleven er twaalf artikelen over. Deze artikelen werden kritisch doorgelezen en deze bleken allemaal informatie te bevatten die kon helpen de onderzoeksvraag te beantwoorden. Figuur 1 Stroomdiagram artikelselectie Data analyse onderzoeksvraag 1 De karakteristieken van de artikelen zijn overzichtelijk in tabel 1 weergegeven. Zes van de twaalf artikelen zijn systematische reviews. De meest recente systematische review komt uit het jaar Vanaf 2008 is er naar andere studietypes gekeken, hieruit zijn twee retrospectieve onderzoeken, een prospectief onderzoek, een vergelijkend onderzoek en tenslotte twee editorials gekomen. Deze studietypes staan op volgorde van meest betrouwbaar tot minst betrouwbaarheid. Er zijn veel systematische reviews geïncludeerd omdat volgens de inclusiecriteria er meerdere infecties besproken zouden moeten worden, hierdoor werden al 9

10 snel de systematische reviews geselecteerd omdat deze een overzicht geven van meerdere onderzoeken en dus meerdere infecties bevatten. De artikelen komen uit verschillende landen, vier uit Amerika en de rest uit Frankrijk, Duitsland, Israël, Japan, Australië/Nieuw-Zeeland, Thailand, Italië en Nederland. De artikelen komen uit verschillende jaren variërend van 2003 tot Er zijn verschillende maten gebruikt om aan te geven hoe vaak een infectie voorkomt, daarom zijn de resultaten moeilijk te vergelijken. In tabel 2 worden de resultaten van de artikelen besproken, bij een positief risicooordeel is een weergegeven, bij een negatief risicooordeel een en bij twijfel of gebrek aan informatie een. In tabel 2 staat in de tweede kolom weergegeven of er een verhoogd risico is op infecties bij gebruik van anti-tnf, hierbij is te zien dat elf van de twaalf artikelen een verhoogd risico hebben gevonden waarvan drie studies dit significant hebben aangetoond, deze zijn beoordeeld met een. Vervolgens zijn de besproken infecties gesorteerd over de kolommen drie, vier en vijf in respectievelijk bacterieel, fungaal en viraal. In de kolom van bacteriële infecties is te zien dat in vijf van de twaalf studies de bacterie Listeriose wordt besproken. In de kolom van fungale infecties is te zien dat in vier van de twaalf studies Histoplasmose wordt besproken. In de kolom van virale infecties is te zien dat deze weinig in de artikelen worden besproken. Uiteindelijk is er nog een aparte kolom voor Tuberculose, omdat deze infectie vaak is besproken, namelijk bij negen van de twaalf artikelen. In de resultatentabel worden er een paar keer gegevens van de site US Food and Drug Administration (FDA) gebruikt. Dit is een site van de overheid van Amerika die de veiligheid en kwaliteit van voedsel en medicijnen bewaakt(14). Data analyse onderzoeksvraag 2 Op onderzoeksvraag 2 is op twee manieren geprobeerd een antwoord te geven. Er is gezocht naar artikelen waarin casussen stonden beschreven van werknemers die door gebruik van anti- TNF medicatie een infectie opliepen. Over dit onderwerp is één artikel gevonden en deze is weergegeven in tabel 3, dit was een observationele studie uit Groot-Brittannië die vijf casussen beschrijft. Twee van de vijf patiënten bleken werkzaam te zijn in de gezondheidzorg. 10

11 Verder hebben wij informatie ingewonnen bij bedrijfsarts H. Stinis, gespecialiseerd in beroepsinfectieziekten. Er is gekeken naar welke infecties het meest besproken werden in de artikelen van tabel 1, de infecties die hieruit zijn gekomen zijn Tuberculose, Histoplasmose en Listeriose. Er is uitgezocht welke beroepen een risico lopen om met deze infecties in aanraking te komen. Dit is uitgezocht op basis van de informatie, een artikel en een website verkregen van H. Stinis. Dit artikel is terug te vinden in tabel 4. De resultaten van tabel 3 en 4 samen met de informatie van H. Stinis en de website zijn samengevoegd in tabel 5. 11

12 Tabel 1 Studie karakteristieken onderzoekvraag 1 Auteur Publicatiejaar Land Populatie Studie type Bekeken infecties C. Salliot et al Frankrijk 745 behandeld met rituximab, 1960 met abatacept, en 2112 met placebo. Systematische review (gebaseerd op 12 studies) Rituximab: vooral bovenste luchtweginfecties, bronchopneumonie(pseudomonas aeruginosa), septische artritis (staphylococcen aureus), pyelonephritis, gastroenteritis, epiglottitis, cellulitis en hepatitis B. Abatacept: bronchopulmonair, staphylococcen artritis, abcessen, gastrointestinale infecties, dermatologische infecties, pyelonefritis, D. E. Furst 2008 Amerika Patiënten die anti-tnf gebruiken in vergelijking met patiënten die DMARDs gebruiken T. Bongartz 2006 Amerika 3493 patiënten met anti-tnf-alfa en 1512 met placebo A. Strangfeld en J. Listing M. Bakleh et al. J. T. Giles en J. M. Bathon Y. Komano et al. I.C. Lawrence et al. P. Suwannalai et al. E. Giulio Favalli et al Duitsland Patiënten met rheumatoide artritis of ankyloserende spondylitis met anti-tnf gebruik 2005 Amerika Patienten die ant-tnf gebruiken (Infliximab, Etanerecept en Adulimumab) 2004 Amerika Patienten die anti-tnf gebruiken (Infliximad, Etanercept en Adulimab) 2011 Japan 1144 patiënten met RA, 646 patiënten werden behandeld met Etanercept of Infliximab Australie/ Nieuw- Zeeland Systematische review (gebaseerd op 11 studies) Systematische review, Meta-analyse (gebaseerd op 9 studies) Systematische review (gebaseerd op 11 studies) tuberculose en apergillose. Aantal infecties en aantal serieuze infecties Serieuze infecties Tuberculose, histoplasmose, listeriose, coccidioidomycosis, candidiasis, pneumocystis jiroveci, aspergillose, sepsis. Infecties voorkomend in: lage luchtwegen, huid, urinewegen, bot en gewrichten. Systematische review Tuberc Tuberculose, histoplasmose, bacteriele infecties waaronder (gebaseerd op 5 studies) listeriamonocytogenes, opportunistische infecties Systematische review Tuberculose, bacteriele infecties, histoplasmose, fungale infecties, listeriose (gebaseerd op 14 studies) Prospectieve cohort studie Serieuze infecties: bacterieel, oppurtunistisch (Herpes zoster, PCP, pulmonaire cryptococcis, pulmonaire non-tb mycobacterieel). 626 met IBD die een anti-tnf ontvangen Retrospectief onderzoek Tuberculose, varicella zoster virus, pneumocystis jiroveci pneumonia, stafylococcen aureus en griepachtige ziekte 2009 Thailand 100 patiënten met reumatische en niet reumatische aandoeningen, 77 behandeld met Etanercept, 23 behandeld met Infliximab Italie 519 behandeld met infliximab, 303 behandeld met adalimumab, 242 behandeld met etanercept A.J.W. Branten 2008 Nederland Patienten die anti-tnf gebruiken (Infliximad en Etanercept) uit verschillende onderzoeken Retrospectief onderzoek Vergelijkend onderzoek Editorial Onbekende bacterieën, klebsiella pneumoniae, tuberculose, HBV, herpes simplex. Infecties voorkomend in: lage luchtwegen, huid, zacht weefsel, urinewegen, osteoarticulair, neurologisch, intra-abdominaal, sepsis en overige. Infecties veroorzaakt door: bacterieel, viraal, myobacterieel, fungaal, parasitair en ongedefinieerd. Algemene infecties en granulomateuze infecties: tuberculose, histoplasmose, atypische mycobacteriosis, candidiasis, aspergillose, listeriose, cryptococcen, nocardiose, toxoplasmose. G. Zandman- Goddard 2003 Israel Patienten die anti-tnf gebruiken (Infliximad, Etanercept en Adulimab) Editorial Listeriose, tuberculose, histoplasmose, pneumocystic carinii pneumonie, salmonellosis, atypische mycobacterieën, listeriose, aspergillose, coccidioidmycosis, CMV, cryptococcosis, candiasis, mucomycosis 12

13 Tabel 2 Resultatentabel onderzoeksvraag 1 Artikel Verhoogd risico op infecties? Bacteriële infecties? Fungale infecties? Virale C. Salliot et al. Voor Rituximab en Abatacept een verhoogd risco op infecties, dit is echter niet significant. D. E. Furst Het risico lijkt verhoogd voor serieuze en niet-serieuze infecties in vergelijking tot DMARDs. T. Bongartz Significant verhoogd risico op infecties. OR: 2.0(95% betrouwbaarheisinterval ) Er werden casussen van Pseudomonas aeruginosa en Staphylococcen aureus infecties gevonden. Verhoogd risico op bacteriële infecties, zoals infecties veroorzaakt door streptococcus pneumoniae en Listeria monoctogenes. 2-4 keer verhoogd risico op serieuze bacteriële infecties Een casus met Pulmonaire aspergillose. infecties? Een casus van acute hepatitis B. Tuberculose? Een casus van tuberculose bij gebruik van abatacept. Onbekend Onbekend Verhoogd risico op TB. Er is een 4-7 maal verhoogd risico op het reactiveren van latente TB bij gebruik van anti-tnf, dit risico is het hoogst voor Infliximab en het laagst voor Etanercept. Opmerkingen/conclusie Algemeen infectierisico lijkt verhoogd, niet significant.individueel risico niet besproken. Algemeen infectierisico lijkt verhoogd, niet significant. Bacterieel en Tuberculose risico lijkt verhoogd, niet significant. Onbekend Onbekend Onbekend Onbekend Algemeen infectierisico significant verhoogd. A. Strangfeld en J. Listing In een meta-analyse van 9 RCT s is een verhoogd risico gevonden op serieuze infecties bij infliximab (RR 2.2 ) en adalimumab (RR 2.1)gebruik. Dit is echter niet significant. Listeriosis: incidentie van 0,13/ bij mensen boven 60jaar en anti-tnf gebruik. Incidentie van 0,03/ bij mensen van alle leeftijden en anti-tnf gebruik Pneumococci: hogere a- priori kans van 2-3/ 100 RA patienten. Callulitis, erysipelas, folliculitis: verhoogd risico, /100 RA patienten per jaar. Staphylococcus: 2-4 verhoogd risico bij patienten met RA tov niet RA. Histoplasmose: bij mensen met een goede afweer geen klinische symptomen, bij anti- TNF gebruik progressief en met mogelijk erntige gevolgen. Coccidioidomycosis: bij anti- TNF gebruik grotere kans op het ontwikkelen van symptomatische Coccidioidomycosis. Onbekend Meer kans op reactivatie van latente Tuberculose. Algemeen infectierisico verhoogd, niet significant. Bacterieel risico lijkt verhoogd, niet significant, Listeriose vn. bij > 60j. Verhoogde kans reactivatie Tuberculose, niet significant. Verder individueel risico niet besproken. 13

14 M. Bakleh et al. Het gebruik van anti-tnf wordt geassocieerd met serieuze infecties Geen significant verhoogd risico kunnen aantonen. Vaak voorkomende bacterien: Streptococcen pneumoniae, Staphylococcen aureus, E. coli, Proteus mirabilis en Salmonella enterica. In december cassusen van Listeriosis bij gebruik van Infliximab en een casus bij gebruik van Etanercept waren bij FDA bekend. In september 2002 waren er 39 casussen van Histoplasmose bekend bij gebruik van Infliximab bij FDA en 3 casussen bij gebruik van Etanercept. Bij patienten waren 73 casussen van Candidiasis, zeven van Aspergillose, zeven casussen van cryptococcosis en een casus van coccidioidomycosis bekend bij gebruik van Etanercept. Bij patienten waren 8 CMV infecties bekend. Infliximab: inc. 144 casussen per Etanercept: inc. 35 per Achtergrond: inc. 27 per Spanje: 20 keer verhoogde kans bij gebruik Infliximab Algemeen infectierisico verhoogd, niet significant. Tuberculose risicoverhoogd, niet significant. Verder individueel risico niet besproken. J. T. Giles en J. M. Bathon Chronisch gebruik kan het individuele risico op bacteriele/fungale infecties verhogen. Incidentie Listeriosis 43 casussen per in vergelijking tot 3 casussen per mensen. Er is geen verhoogde kans op het krijgen van bacteriele infecties bij gebruik van anti-tnf medicatie. In juni 2002 waren er 39 cassusen van Histoplasmose bekend(waarvan 39 bij Infliximab) bij FDA. Verder voorkomen van cryptococcen infecties, coccidioidomycosis, systemische candidiasis, invasieve pulmonaire aspergillose en pneumocystis carinni infecties Onbekend Infliximab: geschatte inc. 24 per pat. Etanercept: geschatte inc. 9 per pat. Controle: geschatte 5.8 per mensen. Spanje: -2000: inc casussen per : inc casussen per Algemeen infectierisico verhoogd, niet significant. Listeriose en Tuberculose risicoverhoogd, niet significant. Verder individueel risico niet besproken Y. Komano et al. I.C. Lawrence Anti-TNF is geassocieerd met een significant vehoogd risico op serieuze infecties, RR 2.37 (95% betrouwbaarheidsinterval ). In Australie en Nieuw-Zeeland komen infecties bij gebruik van anti-tnf niet vaak voor. 14 van de 626 patienten (2.2%) ontwikkelde een ernstige infectie Van de 46 patienten met etanercept of infliximab kwamen 38 serieuze infecties voor, waarvan 25 bacterieel. 7 van de 626 patienten ontwikkelden een bacteriele infecties ( St. aureus, E.aerogenes, E. coli) Onbekend Onbekend Onbekend Algemeen infectierisico significant verhoogd. Verder individueel risico niet besproken. 2 van de 626 patienten ontwikkelden een pneumocystis jiroveci infectie. 3 van de 626 patienten ontwikkelde varicella zoster virus 3 van de 626 patienten waren aan het begin van de behandeling bekend met Tuberculose, maar tijdens de behandeling zijn geen nieuwe gevallen van Tuberculose ontstaan Algemeen infectierisico geen duidelijke uitspraak. Tuberculose risico niet verhoogd, niet significant. Verder individueel risico niet besproken. P. Suwannalai Significante toename van incidentie van infectie in het 8.7% van Infliximab geïnfecteerd met Onbekend 8.7% van Bij Etanercept twee mogelijke casussen van actieve TB Bij patiënten waar infecties zijn ontstaan ook gebruik van andere medicatie. Algemeen infectierisico significant verhoogd. Verder 14

15 et al. E. Giulio Favalli et al. A.J.W Branten G. Zandman- Goddard infectie in het algemeen bij patiënten behandeld met Infliximab ( casussen per patiëntjaar, P< ). Van alle mensen die anti-tnf gebruiken ontwikkelt 73 van de 1064 (6.9%) in dit onderzoek een serieuze infectie. Door de vele factoren die meespelen bij het ontstaan van infecties, is het verhoogde risico bij deze populatie niet zeker toe te schrijven aan anti-tnf medicatie. Behandeling met anti-tnf geeft risico op infecties Er is een verschil in incidentie van serieuze infecties tijdens het gebruik van anti-tnf tov vóór het anti-tnf gebruik onbekende bacterie. 15.6% van Etanercept geïnfecteerd met onbekende bacterie, 1 patiënt met streptococcen B huidinfectie. Van de 73 infecties waren er 41 bacterieel. Van de 73 infecties waren er 2 fungaal. Etanercept patiënten kreeg een herpes zoster huidinfectie. Van de 73 infecties waren er 12 viraal. actieve TB 5 TB gevallen waarvan 3 infliximab, 1 adalimumab en 1 etanercept gebruikten. Door invloed van vele factoren is het effect niet zeker aan anti-tnf toe te schrijven. Onbekend Onbekend Onbekend TNF-alfa is een beschermingsmechanisme tegen o.a. mycobacterium tuberculosis. TB is het grootste probleem, hoewel andere infecties vaker voorkomen. TB n= 54/ behandelde patiënten bij Infliximab, n= 28/ behandelde patiënten bij Etanercept. Listeria: Bij de FDA zijn 26 gevallen van Listeria bekend Histoplasmose: van de 10 gevallen waren er 9 geassocieerd met infliximab en 1 met etanercept Onbekend Van de anti-tnf gebruikers waren er 277 TB infecties (0.06%) individueel risico niet besproken. Algemeen infectierisico verhoogd, niet significant. Verder individueel risico niet besproken. Algemeen infectierisico verhoogd, niet significant. Verder individueel risico niet besproken. Algemeen infectierisico verhoogd, niet significant. Verder individueel risico niet besproken. 15

16 Tabel 3 Studie karakteristieken onderzoeksvraag 2 Auteur Publicatiedatum Land Populatie Type onderzoek Werkgebied Resultaat S. Mankia et al 2010 Groot-Brittanie 703 patienten die anti-tnf gebruiken Observationele studie gezondheidszorg Van de 703 patienten die geobserveerd zijn, hadden 5 patienten TB ontwikkeld. 2 van de 5 patienten was werkzaam in de gezondheidszorg Tabel 4 Studie karakteristieken infectiegevaar beroepsgroepen onderzoeksvraag 2 Auteur Publicatiedatum Land Besporken infecties Risiscoberoepen S.W. Lenhart et. Al Amerika Histoplasmose Bruggeninspecteurs, schoorsteenvegers, boeren, tuinierders, airconditioning monteurs, laboratorium werkers, plaagdierenbestrijders, restaurateurs oude gebouwen, dakwerkers Tabel 5 Resultatentabel onderzoeksvraag 2 Tuberculose Histoplasmose Listeriose -Gezondheidszorg (12,18) -Asielzoekerscentrum medewerkers (12) -Douane (12) -Daklozenzorg (12) -Zakelijke reizigers naar risicogebieden (12) -Verslaafdenzorg (12) -Luchtvaartpersoneel (12) -Penitentiaire inrichtingsmedewerkers (12) -Consultatiebureaus (12) -Reizigers naar risicogebieden (12) -Grondwerkers in stikstofrijke (en besmette) aarde (12) -Archeologen (12) -biologen (12) -Dierverzorgers/ dierentuinmedewerkers (12) -Slopers besmette huizen (12) -Grotten bezoekers(speleologen) (12) -Bruggeninspecteurs (12,19) -Schoorsteenvegers (12,19) -Boeren (12,19) -Tuinierders (19) -Airconditioning monteurs (12,19) -Laboratorium werkers (12,19) -Plaagdierenbestrijders (12,19) -Restaurateurs oude gebouwen (12,19) -Dakwerkers (12,19) -Veterinaire gezondheidszorg/inspectie/kliniek/laboratoria (12,20) -Veeteelt medewerkers (12,20) -Vleesverwerking/slagers/ abattoirpersoneel (12,20) -Kadaverafvoer bedrijven (12,20) -Proefdiergebruikende bedrijven/ laboratoriumwerkers/wetenschappelijkonderzoek (12,20) -Zuivelindustrie (12,20) -Dierentuinmedewerkers, kinderboerderijen (12,20) -Afvalverwerking (12,20) -Humane gezondheidszorg, gynaecologie (12,20) -Dierenhandel (12,20) -Droog diervoedsel productie( silage) (12,20) -Dierentransport, transport en verwerking van dierlijk afval (12,20) -Land- en tuinbouw (12,20) -Gemeentelijke overheden(riool) (12,20) -Levensmiddelenindustrie (zuivel, vlees, etc) (12,20) -Boeren /melkers (12,20) -Schapenfokkers en hun personeel (12,20) -Dierverzorgers (12,20) -Dierveiling, veemarkt personeel (12,20) 16

17 Discussie In dit onderzoek is er gekeken naar de relatie tussen anti-tnf gebruik en infecties. Uit de resultaten blijkt dat in alle artikelen die geselecteerd zijn wordt gezegd dat anti-tnf leidt tot een verhoogd risico op infecties. Bij drie van deze studies zijn de bevindingen significant. Een antwoord op de onderzoeksvraag is dus niet betrouwbaar te geven omdat er gebrek is aan significante uitkomsten en er nog te weinig onderzoek is verricht op dit gebied. Dit onderzoek wijst echter wel in een duidelijke richting, aangezien alle artikelen een verhoogd aantal infecties vinden bij anti-tnf gebruik lijkt dit risico dus wel degelijk verhoogd te zijn. De tweede onderzoeksvraag is specifiek gericht op de Nederlandse beroepsbevolking. Deze vraag bekijkt of de relatie tussen infecties en anti-tnf gebruik leidt tot een verhoogd risico op bepaalde infecties in bepaalde beroepsgroepen. De infecties waar specifiek naar zijn gekeken zijn Tuberculose, Histoplasmose, Listeriose. Bij alle drie de groepen kwamen verschillende resultaten naar voren die moeilijk zijn samen te vatten tot een eenduidige conclusie. Er kan alleen gezegd worden dat de resultaten de verwachting wekken op verhoogde risico s op alle drie de infectiegroepen en er meer onderzoek nodig is om hier een harde conclusie aan te verbinden. Als onze verwachtingen over de conclusie echter wel kloppen en er een verhoogd infectierisico is dan heeft dit betrekking op vele beroepen. In tabel 4 staat een artikel waarin de risicoberoepen voor Histoplasmose weergegeven zijn. Op basis hiervan en op basis van de informatie en website van de expert die is geraadpleegd en tabel 3 is er een lijst van risicoberoepen opgesteld voor Histoplasmose, Tuberculose en Listeriose. Deze lijst is terug te zien in tabel 5. In deze lijst is te zien dat er veel beroepen zijn waar er een verhoogd risico is om een infectie op te lopen. Het grootste risicoberoep voor tuberculose was de gezondheidszorg, voor Histoplasmose beroepen waar gereisd wordt naar hoog endemische gebieden en voor Listeriose beroepen waar veel met dieren wordt gewerkt. In deze beroepen zullen, bij meer bewijs, maatregelen genomen moeten worden en voorlichting voor de anti-tnf gebruikers in hun beroepsgroep zal noodzakelijk zijn. De betrouwbaarheid van de resultaten kunnen enigszins vertekend zijn, omdat het bij selectie van de artikelen een eis was dat de artikelen over meerdere infecties moesten gaan. Dit omdat dit onderzoek een overzicht wil geven van de risico s op verschillende infecties. Als alle case reports en studies over specifieke infecties ook geincludeerd waren was er echter een bredere basis om tot een conclusie te kunnen komen. In welke richting de case reports en studies gewezen zouden hebben is moeilijk te voorspellen. Doordat er meer artikelen gevonden zouden zijn, zouden er meer individuele gevallen van infecties geincludeerd zijn en met meer bewijs over specifieke infecties. Hierdoor zal er meer bewijs zijn voor een verhoogd infectierisico maar echter ook meer artikelen die dit tegenspreken. Om dit zeker te weten zou er een grootschalige literatuurstudie gedaan moeten worden waarbij al deze studies ook geincludeerd zouden moeten worden. Dit was niet mogelijk omdat de tijd beperkt was en er werd 17

18 gedacht alle losse studies te analyseren door de meest actuele systematische reviews te bekijken. Ook kan er vertekening van de resultaten zijn doordat er veel verschillen tussen de verschillende artikelen waren. De populatie, de definitie van een ernstige infectie, de data analyse, de betrouwbaarheid en de vergelijking met het risico dat gezonde mensen lopen liep erg uiteen. Hierdoor is het moeilijk de resultaten samen te voegen tot een overkoepelende conclusie. De generaliseerbaarheid van dit onderzoek is zeer groot omdat er veel beroepsgroepen zijn die een verhoogd risico lopen op bepaalde infecties. Als we er vanuit gaan dat het risico op Tuberculose, Histoplasmose en Listeriose verhoogd is, dan zijn mensen die anti-tnf gebruiken en in de sectoren werken die in tabel 5 zijn aangegeven een hoog risicogroep. Zij lopen dus elke dag op hun werk en in mindere mate daarbuiten een verhoogd risico om infecties op te lopen. Hier zijn ook al maatregelen tegen genomen die terug te vinden zijn in de huidige richtlijnen: Screening op (latente) tuberculose, en behandeling indien deze screening positief blijkt, heeft in de praktijk geleid tot afname van reactivatie van TBC tijdens therapie met TNFα-blokkers en wordt dan ook aanbevolen zowel in de behandelrichtlijnen voor AR, psoriasis vulgaris en voor IBD met gebruik van biologicals. Ondanks ontbreken van duidelijke data zijn richtlijnen aangaande infectiepreventie voorafgaand aan gebruik van biologicals opgesteld. (21). Deze groep mensen zou dus erg veel baat hebben bij meer onderzoek en harde bewijzen die daarop gebaseerd zouden kunnen worden. Toen dit onderzoek werd opgestart waren de verwachtingen overwegend positief. Verwacht werd dat er veel informatie te vinden zou zijn, veel artikelen met hoge betrouwbaarheid en dat er op basis hiervan tot een duidelijk antwoord op de onderzoeksvraag gekomen zou kunnen worden. Dit is tijdens het onderzoek echter tegengevallen. Het bleek een onderwerp te zijn waar nog weinig grote studies naar zijn gedaan en waar weinig significante resulaten gevonden zijn. Het zou dus erg nuttig zijn meer onderzoek te doen op basis van een grote studie die de hele anti-tnf gebruikende bevolking van Nederland analyseert op het aantal infecties en dit vervolgens vergelijkt met een deel van de Nederlandse bevolking met dezelfde externe factoren zonder anti-tnf gebruik. Het is echter nu al belangrijk om patienten te informeren over een verhoogd risico op infecties zodat deze groep patiënten bij vroege symptomen aan de bel trekt, risicovolle situaties kan vermijden en weten wat ze kunnen verwachten als ze aan deze medicatie beginnen. Ook is het belangrijk, bij meer bewijs, een lijst met risicoberoepen openbaar te maken om zo patienten te informeren over het risico dat ze op hun werk lopen. Verder is het van belang om werkgevers meer inzicht te geven in de risico s die hun werknemers lopen als ze anti-tnf gebruiken. 18

19 Referenties 1) Bakleh M, Tjeyjeh I, Matteson EL, Osmon DR, Berbari EF. Infectious complications of tumor necrosis factor alfa antagonists. The International Society of Dermatology 2004; 44: ) Listin J, Strangfeld A, Kary S, et al. Infections in Patients With Rheumatoid Arthritis Treated With Biologic Agents. Arthritis and Rheumatism 2005; 52: ) Favalli EG, Desiata F, Atzeni F, et al. Serious infections during anti-tnf-alfa treatment in rheumatoid athritis patients. Autoimmunity Reviews 2009; 8: ) Strangfeld A, Listing J. Bacterial and opportunistic infections during anti-tnf therapy. Best Practice and Research Clinical Rheumatology 2006; 20: ) Salliot C, Gossec L, Ruyssen-Witrand A, et al. Infections during tumour necrosis factor alfa blocker therapy for rheumatic diseases in daily practice: a systematic retrospective study of 709 patients. Rheumatology 2007; 46: ) Bongartz T, Sutton AJ, Sweeting MJ, Matteson EL, Motori V. Anti-TNF Antobody Therapy in Rheumatoid Arthritis and the Risk of Serious Infections and Malignancies: Systematic Review and Meta-analysis of Rare Harmful Effects in Randomized Controlled Trials. JAMA 2006; 292: ) Branten AJW. Risk of infectious complications during anti-tnf-alfa therapy. The Netherlands Journal of Medicine 2008; 66: ) Giles JT, Bathon JM. Serious Infections Associated With Anticytokine Therapies in the Rheumatic Diseases. Journal of Intensive Care Medicine 2004: 19: ) Salliot C, Dougados M, Gossec L. Risk of serious infections during rituximab, abatacept and anakinra treatments for rheumatoid arthritis: meta-analysis of randomised placebo-controlled trials. Annals of the Rheumatic Diseases 2009; 68: ) Furst DE. The Risk of Infections with Biologic Therapies for Rheumatoid Arthritis. Seminars in Arthritis and Rheumatology 2008; 39: ) Suwannalai P, Auethavekiat P, Udomsubpayakul U, Janvitayanujit S. The infectious profiles of anti-tumor necrosis factor agents in a Thai population: a retrospective study at the university-based hospital. International Journal of Rheumatic Diseases 2009; 11: ) Stinis H, bedrijfsarts; specialisatie: beroepsinfectieziekten. Redacteur KIZA. 13) Nanninga R, Stichting Skepsis evidence based. Website bekeken april, mei ) U.S. Department of Health and Human Services, U.S. Food and Drug Administration, Website bekeken april, mei

20 15) Komano Y, Tanaka M, Nanki T. Incidence and Risk Factors for Serious Infection in Patients with Rheumatoid Arthritisi Treated with Tumor Necrosis Factor Inhibitors: A Report from the Registry of Japanese Rheumatoid Arthritis Patients for Longterm Safety. The Journal of Rheumatology 2011; 38: ) Lawrence IC, Radford-Smith GL, Bampton PA. Serious infections in patients with inflammatory bowel disease receiving anti-tumor-necrosis-factor-alfa therapy: An Australian and New Zealnd experience. Journal of Gastroenterology and Hepatology 2010; 25: ) Zandman-Goddard G. Infection and Anti-Tumor Necrosis Factor-Alpha Therapy. Isreal Medical Association Journal 2003; 5: ) Mankia S, Peters JE, Kang S, Moore S, Ehrenstein MR. Tuberculosis and anti-tnf treatment: experience of a central London hospital. Clinical Rheumatology 2010; 30: ) Lenhart SW, Schafer MP, Singal M, Hajjeh RA. Histoplasmosis; protecting workers at risk. Department of health and human services NIOSH 2005;109: ) Van Dijk F, van der Feltz-Cornelis C, Hugenholtz N, et al. Website bekeken april, mei ) Nederlandse Vereniging voor Reumatologie (NVR), Richtlijn Verantwoord gebruik van biologicals. 2011;

Plaats van biologicals in reumatisch lijden. AZ Damiaan Oostende Dr. M. Maertens Reumatologie

Plaats van biologicals in reumatisch lijden. AZ Damiaan Oostende Dr. M. Maertens Reumatologie Plaats van biologicals in reumatisch lijden AZ Damiaan Oostende Dr. M. Maertens Reumatologie Welke aandoeningen? Plaats van deze biologicals? Welke biologicals? Specifieke aandachtspunten bij patiënt behandeld

Nadere informatie

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar

Behandeling van een trigger finger. Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Behandeling van een trigger finger Loes van Boxmeer & Emma Wassenaar Overzicht Inleiding PICO Zoekstrategie & Flowchart Artikelen Chirurgie Anatomie Open vs percutaan Conclusie Inleiding Klinische symptomen

Nadere informatie

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten?

Literatuuronderzoek. Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? HOGESCHOOL VAN AMSTERDAM Literatuuronderzoek Hoe lang mag een waaknaald blijven zitten? Michelle Entius 500635128 LV13-3IKZ1 Stagebegeleiders: Anetha van Waveren Samantha Carrot Literatuuronderzoek Inhoudsopgave

Nadere informatie

REMICADE (Infliximab) Informatiebrochure voor gezondheidsmedewerkers

REMICADE (Infliximab) Informatiebrochure voor gezondheidsmedewerkers De gezondheidsautoriteiten van de EU hebben een aantal voorwaarden gekoppeld aan het in de handel brengen van het geneesmiddel REMICADE. Het verplichte plan voor risicobeperking in België, waarvan deze

Nadere informatie

TNF blokkerende medicijnen

TNF blokkerende medicijnen TNF blokkerende medicijnen Reumatologie 1 TNF blokkerende medicijnen Etanercept (Enbrel ), Adalimumab (Humira ), Golimumab (Symponi ), Certolizumab pegol (Cimzia ) en Infliximab (Remicade ) Uw reumatoloog

Nadere informatie

Opportunistische infecties. Eric Florence ITG, Antwerpen eflorence@itg.be

Opportunistische infecties. Eric Florence ITG, Antwerpen eflorence@itg.be Opportunistische infecties Eric Florence ITG, Antwerpen eflorence@itg.be Inleiding Definitie Classificatie van HIV infectie OI s in functie van CD4 gehalte Alarmtekens/frekwente symptomen Prophylaxie Besluit

Nadere informatie

PPP Algemene Vergadering 21 oktober 2006. Reumatoïde Artritis: een update R. Westhovens

PPP Algemene Vergadering 21 oktober 2006. Reumatoïde Artritis: een update R. Westhovens PPP Algemene Vergadering 21 oktober 2006 Reumatoïde Artritis: een update R. Westhovens I. Infectierisico II. III. IV. Vaccinaties bij RA Comorbiditeit Meetinstrumenten: HAQ, DAS V. Systeemmanifestaties

Nadere informatie

De behandeling van sarcoïdose: een stapsgewijze benadering

De behandeling van sarcoïdose: een stapsgewijze benadering De behandeling van sarcoïdose: een stapsgewijze benadering Bij de behandeling van sarcoïdose zijn de volgende drie vragen met name van belang: welke patiënten hebben behandeling nodig, waarmee dienen deze

Nadere informatie

Tumor Necrosis Factor (TNF)

Tumor Necrosis Factor (TNF) Reumatologie Tumor Necrosis Factor (TNF) alfa blokkerende behandeling TNF-alfa blokkerende behandeling Toedieningsvorm: Infliximab: intraveneus, via een infuus in de bloedvaten. Dit gebeurt op de afdeling

Nadere informatie

Biologicals. Dr. E.J.A. Kroot, reumatoloog

Biologicals. Dr. E.J.A. Kroot, reumatoloog Biologicals Dr. E.J.A. Kroot, reumatoloog 19 e Grande Conférence Verona 2013 Indicaties Reumatoïde artritis Artritis psoriatica Ankylosing Spondylitis (Bechterew) Sarcoidose Verschillende indicaties verschillen

Nadere informatie

Reumatoïde Artritis: Er is hoop! Doelstellingen van deze site. Wie ben ik?

Reumatoïde Artritis: Er is hoop! Doelstellingen van deze site. Wie ben ik? Reumatoïde Artritis: Er is hoop! In 2005 heb ik de site Artritis Psoriatica: Er is hoop! op het web gezet, omdat mijn vrouw, die AP heeft, heel veel baat had (en nog steeds heeft!) bij een reumadieet,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade)

Patiënteninformatie. Infliximab (Remicade) Patiënteninformatie Infliximab (Remicade) Infliximab (Remicade) Ter voorbereiding op uw afspraak informeren we u met deze folder over dit medicijn voor reumatische aandoeningen. Daarnaast zetten we een

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Eerste resultaten van POEET studie. Marjan Ghiti AIOS reumatologie, MST Enschede

Eerste resultaten van POEET studie. Marjan Ghiti AIOS reumatologie, MST Enschede Eerste resultaten van POEET studie Marjan Ghiti AIOS reumatologie, MST Enschede 13-03-2013 Achtergrond De effectiviteit van TNFi bij de behandeling van RA is in vele studies aangetoond. Wanneer RA patiënten

Nadere informatie

Is intra-articulair hyaluronzuur nuttig bij de behandeling van cuffscheuren in de schouder?

Is intra-articulair hyaluronzuur nuttig bij de behandeling van cuffscheuren in de schouder? Is intra-articulair hyaluronzuur nuttig bij de behandeling van cuffscheuren in de schouder? Dr. P. Verspeelt Fysische geneeskunde en Revalidatie 15 november 2014 Wat is hyaluronzuur? 2 suikermolecules

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Achtergrond Het RIVM en Vernet Verzuimnetwerk B.V. hebben een onderzoek uitgevoerd onder ziekenhuismedewerkers naar de relatie tussen de influenza vaccinatiegraad

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.79926

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.79926 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://hdl.handle.net/11245/2.79926 File ID Filename Version uvapub:79926 Samenvatting (Dutch) unknown SOURCE

Nadere informatie

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Hardell L, Carlberg M, Söderqvist F, Hansson Mild K, Meta-analysis of long-term

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Infliximab (Remicade )

Infliximab (Remicade ) Infliximab (Remicade ) Maatschap reumatologie Kennemerland INFLIXIMAB (REMICADE ) U heeft in overleg met uw arts besloten Infliximab te gaan gebruiken. Deze folder geeft u informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot

Samenvatting. Reumatoïde artritis: biologicals en bot * Samenvatting Reumatoïde artritis: biologicals en bot Samenvatting In deel I van dit proefschrift worden resultaten gepresenteerd van onderzoek naar gegeneraliseerd botverlies (osteoporose) in patiënten

Nadere informatie

Etanercept (Enbrel )

Etanercept (Enbrel ) Etanercept (Enbrel ) Maatschap reumatologie Kennemerland ETANERCEPT (ENBREL ) U heeft in overleg met uw arts besloten Etanercept te gaan gebruiken. Deze folder geeft u informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Biologicals: wat moet u weten?

Biologicals: wat moet u weten? Biologicals: wat moet u weten? INHOUD 1. Wat moet u weten voordat u met een biological begint? 2. Wat doet de arts van tevoren? 3. Wat kunt u zelf doen om een biological goed te laten werken? 4. Wie kan

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Etanercept. (Enbrel ) Sterk in beweging

Etanercept. (Enbrel ) Sterk in beweging Etanercept (Enbrel ) Sterk in beweging Inhoudsopgave Wanneer wordt het gebruikt en hoe werkt het 3 Hoe wordt het gebruikt? 3 Mogelijke bijwerkingen 4 Andere geneesmiddelen 5 Zwangerschap en borstvoeding

Nadere informatie

Stage-opdracht deskundigheidsbevordering

Stage-opdracht deskundigheidsbevordering Stage-opdracht deskundigheidsbevordering Naam: Marthe Verwater Studentnummer:09011129 Klas: HDT 2 Inhoudsopgave: 1.Voorbereiding... Blz.3 2.Literatuurstudie...... Blz.4 3.Verslag... Blz.8 2 Stage opdracht

Nadere informatie

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta.

Evidence piramide. Gecontroleerde studies. Welk studie type? 19/02/2013. 3 me ta.eu. Niet dezelfde piramide voor elke vraag. me ta.eu. me ta. Niet dezelfde piramide voor elke vraag Evidence piramide Gecontroleerde studies Welk studie type? 3 1 Effect van roken op longkaner Richard Doll 1951: prospectieve studie 2/3 mannelijke Britse artsen Goede

Nadere informatie

Biologicals. Een klasse apart. Henk Visser

Biologicals. Een klasse apart. Henk Visser Biologicals Een klasse apart Henk Visser Biologicals: Revolutie in behandeling van reuma - Werkingsmechanisme - Hoge effectiviteit - Snelheid waarmee nieuwe middelen beschikbaar komen - Hoge kosten Biologisch?

Nadere informatie

SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Kattenkrabziekte. Diagnostische en klinische aspecten van Bartonella henselae infectie

SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Kattenkrabziekte. Diagnostische en klinische aspecten van Bartonella henselae infectie 166 Samenvatting SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN Kattenkrabziekte. Diagnostische en klinische aspecten van Bartonella henselae infectie Deel I Introductie In de introductie van dit proefschrift (Hoofdstuk

Nadere informatie

Reduceer positieve lijnkweken bij C.R.R.T.! Sjors van Bedaf Renal Practitioner i.o. 26 oktober 2011

Reduceer positieve lijnkweken bij C.R.R.T.! Sjors van Bedaf Renal Practitioner i.o. 26 oktober 2011 Reduceer positieve lijnkweken bij C.R.R.T.! Sjors van Bedaf Renal Practitioner i.o. 26 oktober 2011 Inhoud 2 Introductie Probleemstelling Vraagstelling Doelstelling Werkwijze Onderzoeksopzet Resultaten

Nadere informatie

Het juiste antibioticum bij meningo-encephalitis. Dr. Danielle Van der beek

Het juiste antibioticum bij meningo-encephalitis. Dr. Danielle Van der beek Het juiste antibioticum bij meningo-encephalitis Dr. Danielle Van der beek Huisartsensymposium 12 maart 2016 Bacteriële meningitis Empirische therapie Volwassenen > 18 jaar en < 50 jaar Volwassenen > 50

Nadere informatie

INFLECTRA (infliximab) RISICO MINIMALISATIE MATERIALEN BETREFFENDE INFLECTRA (INFLIXIMAB) VOOR DE VOORSCHRIJVERS. Biologics

INFLECTRA (infliximab) RISICO MINIMALISATIE MATERIALEN BETREFFENDE INFLECTRA (INFLIXIMAB) VOOR DE VOORSCHRIJVERS. Biologics INFLECTRA (infliximab) Dit geneesmiddel is onderworpen aan aanvullende monitoring RISICO MINIMALISATIE MATERIALEN BETREFFENDE INFLECTRA (INFLIXIMAB) VOOR DE VOORSCHRIJVERS De risico minimalisatie materialen

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

Verpleegkundige dossierbesprekingen. Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk

Verpleegkundige dossierbesprekingen. Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk Verpleegkundige dossierbesprekingen Evidence-based practice voor de dagelijkse praktijk Agenda EBP in het AMC Verpleegkundige dossierbesprekingen Praktijkvoorbeeld EBP in de psychiatrie EBP is ook belangrijk

Nadere informatie

9 e Post-O.N.S. Meeting

9 e Post-O.N.S. Meeting 9 e Post-O.N.S. Meeting Neutropenie & Antibiotica resistentie Heleen Klein Wolterink Research verpleegkundige Medische Oncologie UMC Utrecht Schiphol introductie Neutropenie: Definitie Symptomen MASSC

Nadere informatie

Samenvatting. Etiologie. samenvatting

Samenvatting. Etiologie. samenvatting Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding op dit proefschrift. Luchtweginfecties zijn veel voorkomende aandoeningen, die door een groot aantal verschillende virussen en bacteriën veroorzaakt kunnen

Nadere informatie

Behandeling met Golimumab

Behandeling met Golimumab REUMATOLOGIE Behandeling met Golimumab (Simponi ) bij reumatoïde artritis BEHANDELING Behandeling met Golimumab (Simponi ) Uw arts heeft u voorgesteld om uw reumatische aandoening te gaan behandelen met

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Bijgevoegd vindt u de risico minimalisatie materialen.

Bijgevoegd vindt u de risico minimalisatie materialen. Begeleidende brief voor HCP Betreft: Risico minimalisatie materialen betreffende, infliximab voor voorschrijvers Geachte Heer / Mevrouw, REMSIMA (Infliximab) 100 mg poeder voor concentraat voor oplossing

Nadere informatie

Ontstekingsparameters in de huisartspraktijk. Warffum 2012

Ontstekingsparameters in de huisartspraktijk. Warffum 2012 Ontstekingsparameters in de huisartspraktijk Warffum 2012 Onderwerpen CRP, bezinking of beide CRP bij acuut hoesten CRP sneltest voor andere indicaties? CRP, bezinking of beide? Indicaties - infectie/ontsteking

Nadere informatie

Serologische testen en interpretatie van testresultaten

Serologische testen en interpretatie van testresultaten Serologische testen en interpretatie van testresultaten Serologische testen Serologie is de leer van de stoffen die zich bevinden in het bloedserum. Bloedserum is het vocht dat verkregen is nadat bloed

Nadere informatie

Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie

Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie Paul van Wijk, september 2014 VU medisch centrum, Amsterdam Jeroen Bosch Ziekenhuis, s-hertogenbosch Inhoud Prikaccidenten risico s

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

Cimzia (certolizumab pegol ) door de Amerikaanse FDA goedgekeurd voor de behandeling van volwassen patiënten met actieve psoriatische artritis.

Cimzia (certolizumab pegol ) door de Amerikaanse FDA goedgekeurd voor de behandeling van volwassen patiënten met actieve psoriatische artritis. Cimzia (certolizumab pegol ) door de Amerikaanse FDA goedgekeurd voor de behandeling van volwassen patiënten met actieve psoriatische artritis. Goedkeuring gesteund door gegevens uit de RAPID -PsA-studie,

Nadere informatie

Tentamen B: correctievoorschrift 5 november 2004

Tentamen B: correctievoorschrift 5 november 2004 Thema 2.1: Infectie- en Immuunziekten Tentamen B: correctievoorschrift 5 november 2004 Tentamencoördinator mw. Dr. I. Bakker Tentameninformatie Het tentamen bestaat uit 68 vragen, waarvan 53 gesloten en

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

The RIGHT food is the best medicine

The RIGHT food is the best medicine The RIGHT food is the best medicine Nutritie Support Team : Dr G..Lambrecht, E. Museeuw, N. Baillieul Dienst gastro-enterologie: Dr. G. Deboever Dr. G. Lambrecht Dr. M. Cool Inhoud Ondervoeding Voedingsbeleid

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een CAT

Handleiding voor het maken van een CAT Pagina 1 van 9 Handleiding voor het maken van een CAT Wat is een CAT? Een CAT (Critically Appraised Topic) is een systematische samenvatting van de resultaten van een klein aantal studies over een onderwerp

Nadere informatie

Samenvatting in. het Nederlands

Samenvatting in. het Nederlands 11 Samenvatting in het Nederlands Chapter Samenvatting 1 in het Nederlands Naast therapeutische effectiviteit zijn kostenbeheersing en het verminderen van onnodig antibioticumgebruik belangrijke aspecten

Nadere informatie

Astellas en UCB kondigen overeenkomst aan voor de gezamenlijke ontwikkeling en promotie van Cimzia (certolizumab pegol) in Japan

Astellas en UCB kondigen overeenkomst aan voor de gezamenlijke ontwikkeling en promotie van Cimzia (certolizumab pegol) in Japan Astellas en UCB kondigen overeenkomst aan voor de gezamenlijke ontwikkeling en promotie van Cimzia (certolizumab pegol) in Japan Astellas en UCB werken samen om certolizumab pegol te introduceren bij patiënten

Nadere informatie

HANDLEIDING CAT. Handleiding voor het maken van een CAT

HANDLEIDING CAT. Handleiding voor het maken van een CAT Pagina 1 van 9 Handleiding voor het maken van een CAT Wat is een CAT? Een CAT (Critically Appraised Topic) is een systematische samenvatting van de resultaten van een klein aantal studies over een onderwerp

Nadere informatie

Tuberculose & risicogroepen

Tuberculose & risicogroepen Tuberculosebestrijding Tuberculose & risicogroepen Themadag De Tweede MIJL Maria Knapen Sociaal verpleegkundige tuberculosebestrijding 11 oktober 2014 Programma Introductie Ziektebeeld tuberculose Bron

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) bij huidaandoeningen

Infliximab (Remicade ) bij huidaandoeningen Infliximab (Remicade ) bij huidaandoeningen U heeft in overleg met uw arts besloten infliximab te gaan gebruiken. Deze folder geeft u informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen nog vragen,

Nadere informatie

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi

17/04/2013. 1. Epidemiologische studies. Children should not be treated as miniature men and women Abraham Jacobi Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Aanpak en interpretatie van een epidemiologische studie Katia Verhamme, MD, PhD Epidemioloog OLV Ziekenhuis-Aalst Erasmus MC Rotterdam 20 april 2013

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Nieuwe inzichten in de behandeling van reumatoïde artritis. Dr. C. F. Allaart

Nieuwe inzichten in de behandeling van reumatoïde artritis. Dr. C. F. Allaart Nieuwe inzichten in de behandeling van reumatoïde artritis Dr. C. F. Allaart Onderwerpen Wat is reumatoïde artritis? Hoe behandel je dat? Wat is je doel en hoe meet je het resultaat? Wat is de beste aanpak?

Nadere informatie

Rituximab (Mabthera )

Rituximab (Mabthera ) Rituximab (Mabthera ) Maatschap reumatologie Kennemerland RITUXIMAB (MABTHERA ) Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel Rituximab te behandelen. Deze folder geeft informatie over dit

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa

Patiënteninformatie. Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa Patiënteninformatie Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met

Nadere informatie

Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA)

Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA) www.printo.it/pediatric-rheumatology/nl/intro Juveniele spondylartropathie/enthesitis gerelateerde artritis (SpA-ERA) Versie 2016 1. WAT IS JUVENIELE SPONDYLARTROPATHIE/ENTHESITIS GERELATEERDE ARTRITIS

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Adalimumab (Humira )

Adalimumab (Humira ) Adalimumab (Humira ) Maatschap reumatologie Kennemerland ADALIMUMAB (HUMIRA ) U heeft in overleg met uw arts besloten Adalimumab te gaan gebruiken. Deze folder geeft u informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Behandeling met infliximab

Behandeling met infliximab REUMATOLOGIE/INTERNE GENEESKUNDE Behandeling met infliximab bij reumatoïde artritis BEHANDELING Behandeling met infliximab bij reumatoïde artritis Uw arts heeft u voorgesteld uw reumatoïde artritis (RA)

Nadere informatie

Antibacteriële therapie: diagnose, behandeling en therapieduur

Antibacteriële therapie: diagnose, behandeling en therapieduur Antibacteriële therapie: diagnose, behandeling en therapieduur (Bron: Dr. N.C. Hartwig et al, Vademecum Pediatrische Antimicrobiele therapie, 3 e editie, 2005) In deze tabel wordt, uitgaande van een diagnose

Nadere informatie

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn N. Fraeyman Maart 2012 1 Scope van de presentatie 1. Afbakening van het onderwerp 2. Alternatieve therapieën en rugpijn 3. Bestuderen van

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) Voorgeschreven door de reumatoloog

Infliximab (Remicade ) Voorgeschreven door de reumatoloog Infliximab (Remicade ) Voorgeschreven door de reumatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis juli 2013 pavo 0904 Inleiding De reumatoloog heeft met u besproken dat u infliximab gaat gebruiken. In deze folder

Nadere informatie

Wondjes bij een patient met een THP. Wel of geen antibiotica?

Wondjes bij een patient met een THP. Wel of geen antibiotica? Wondjes bij een patient met een THP. Wel of geen antibiotica? Initiatief: Nederlandse Orthopaedische Vereniging In samenwerking met: Koninklijk Genootschap voor Fysiotherapie Nederlandse Vereniging voor

Nadere informatie

Cimzia (certolizumab pegol ) door de Amerikaanse FDA goedgekeurd voor de behandeling van volwassenen met actieve ankylopoetica spondylitis

Cimzia (certolizumab pegol ) door de Amerikaanse FDA goedgekeurd voor de behandeling van volwassenen met actieve ankylopoetica spondylitis Cimzia (certolizumab pegol ) door de Amerikaanse FDA goedgekeurd voor de behandeling van volwassenen met actieve ankylopoetica spondylitis Goedkeuring is de vierde Amerikaanse indicatie voor Cimzia Brussel,

Nadere informatie

Dierengezondheidszorg Vlaanderen vzw. Autopsie pluimvee 2014 - voornaamste bevindingen

Dierengezondheidszorg Vlaanderen vzw. Autopsie pluimvee 2014 - voornaamste bevindingen Autopsie pluimvee 2014 - voornaamste bevindingen Versie 1.0 28042015 Auteur: Annick Gryspeerdt In 2014 zijn meer dan 330 inzendingen voor autopsie pluimvee verwerkt. Dit vertegenwoordigt meer dan 850 individuele

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20945 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wiria, Aprilianto Eddy Title: Helminth infections on Flores Island, Indonesia

Nadere informatie

dat lage maximum concentraties (piekspiegels) van pyrazinamide, rifampicine en isoniazide leidden tot resistentie-ontwikkeling van de bacterie.

dat lage maximum concentraties (piekspiegels) van pyrazinamide, rifampicine en isoniazide leidden tot resistentie-ontwikkeling van de bacterie. S AMENVATTING 128 Samenvatting Tuberculose (TB of TBC) is een ernstige infectieziekte veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Wereldwijd ontwikkelen jaarlijks 9 miljoen mensen TB en overlijden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

ARBEIDSGEZONDHEIDSKUNDIGE SCREENING

ARBEIDSGEZONDHEIDSKUNDIGE SCREENING ARBEIDSGEZONDHEIDSKUNDIGE SCREENING Inleiding Werken in een gezondheidszorginstelling brengt specifieke risico s met zich mee. Eén daarvan is dat medewerkers in aanraking kunnen komen met patiëntenmateriaal.

Nadere informatie

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen

Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Rituximab (Mab Thera ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel rituximab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

Academische werkplaats publieke Gezondheid (CEPHIR) en Infectieziektebestrijding

Academische werkplaats publieke Gezondheid (CEPHIR) en Infectieziektebestrijding Academische werkplaats publieke Gezondheid (CEPHIR) en Infectieziektebestrijding Een verkenning van de public health impact van 6 proefschriften 2006-2009 Chlamydia trachomatis Screening for Chlamydia

Nadere informatie

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB

MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB MDO september 2014 CAT: bewijs voor nimodipine bij SAB B. J. Snel AIOS anesthesiologie Rowland MJ, Hadjipavlou G. Delayed cerebral ischemia after subarachnoid haemorrage: looking beyond vasospasm. Br J

Nadere informatie

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking?

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Jeroen van Oostrum Hoofd Business Intelligence Center 24 november 2009 Stellingen Stelling 1: Patiëntuitkomstmaten, zoals heropnames, complicaties en patiënttevredenheid,

Nadere informatie

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline?

Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Welke behandeling voor obese type 2 patiënten? Gewoon insuline? Joost Hoekstra, internist, AMC Potentiële belangenverstrengeling Klinische Diabetologie AMC ontvangt sponsoring van cq doet projecten met

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting Samenvatting Marcel D. Posthumus SAMENVATTING Reumatoïde artritis (RA) is een aandoening die voorkomt bij 0,5-1% van de bevolking en die gekenmerkt wordt door een chronische ontsteking van meerdere gewrichten

Nadere informatie

Artritis Psoriatica. Cathelijne Appels 18-9-2013

Artritis Psoriatica. Cathelijne Appels 18-9-2013 Artritis Psoriatica Cathelijne Appels 18-9-2013 Spondylartropathieën Reactieve artritis Artritis Bechterew psoriatica Artritis bij een inflammatoire darmziekte Ongedifferentieerde spondylartropathie Musculoskeletaal

Nadere informatie

Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen

Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen Adalimumab (Humira ) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel adalimumab te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel.

Nadere informatie

De interventiebundels POWI en Lijnsepsis: toe aan verandering?

De interventiebundels POWI en Lijnsepsis: toe aan verandering? De interventiebundels POWI en Lijnsepsis: toe aan verandering? Jan Wille, coördinator infectiepreventie Titia Hopmans, senior adviseur PREZIES RIVM, Centrum voor Infectieziektebestrijding 1 Patiëntveiligheid

Nadere informatie

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand

Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling. Sterfte en HbA1c. ACCORD-studie. HbA1c en gezondheidstoestand Overbehandeling Nieuwe behandeling Bloeddrukbehandeling Is de NHG-Standaard nog up-to-date? MONITORING VAN ONDERBEHANDELING! Simon Verhoeven en Daniel Tavenier MAAR HOE ZIT HET MET OVERBEHANDELING? Sterfte

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter12

Samenvatting. Chapter12 Samenvatting Chapter12 Coinfectie met Mycobacterium Tuberculose tijdens HIV-infectie is een groot probleem in de derde wereld, daar dit leidt tot een grotere sterfte. (hoofdstuk I) In de studies beschreven

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

Anakinra. (Kineret ) Sterk in beweging

Anakinra. (Kineret ) Sterk in beweging Anakinra (Kineret ) Sterk in beweging Inhoudsopgave Hoe werkt het? 3 Hoe wordt het gebruikt? 3 Bijwerkingen 3 Andere geneesmiddelen 4 Zwangerschap 4 Autorijden 4 Vaccinaties 4 Allergieën 5 Wanneer u op

Nadere informatie