Open source software en Culturele wenselijkheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Open source software en Culturele wenselijkheid"

Transcriptie

1 Master Thesis - Nieuwe Media en Digitale Cultuur Open source software en Culturele wenselijkheid Een onderzoek naar hoe bij gemeentelijke organisaties de besluitvormingsprocessen rond de aanschaf van software verlopen Josine Vos, Universiteit Utrecht, Faculteit der Letteren November 2005

2

3 Inhoud Inleiding...3 Stage en onderzoek...3 Usability binnen een gemeentelijke organisatie...4 Methoden van onderzoek...5 Structuur en opbouw van deze thesis Usability: een bruikbaar concept? Het Exended ISO- of Quint-model Negen eigenschappen van usability Leerbaarheid en psychologische aspecten Gebruikersvriendelijkheid en tevredenheid Meetbaarheid tijdens ontwerpfase Hypothese: organisatiecultuur en usability Open source software Wat is open source software? Open source software in relatie tot free software Het project open source Waarom open source software? Open source software is toegankelijk en controleerbaar Open source software is stabiel en veilig Open source software is flexibel en innovatief Open source software is goedkoop Gebruik en verspreiding van open source software Gebruik open source software bij Nederlandse overheid Gebruik open source software in het buitenland De gemeentelijke organisatie Eindhoven Organisatiebeschrijving gemeente Eindhoven Dienst Algemene en Publiekszaken Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Dienst Stedelijke Ontwikkeling en Beheer Dienst Werk, Zorg en Inkomen Facilitair Bedrijf Organisatiestructuren Structuurconfiguraties De structuurconfiguratie van de gemeente Eindhoven Besluitvorming rond de aanschaf van software IT-beheer bij de gemeente Eindhoven ITIL-beheermethodiek

4 4.1.2 ITIL-Processen Relevant beleid met betrekking tot de aanschaf van software Centralisatie Standaardisatie Softwarebesluitvorming gemeente Eindhoven De verschillende lagen in een besluitvorming De eindgebruikers De beslissers De organisatiecultuur Interne communicatieprocessen binnen de gemeente Eindhoven Vergelijking besluitvorming met andere gemeenten Open source software binnen gemeentelijke organisaties Gemeentelijke organisaties en open source software Samenwerking tussen gemeenten Hoe kiest een gemeentelijke organisatie? Praktijkvoorbeeld: Office Migratie Project Verloop Office Migratie Project Usability in een organisatiecultuur Uitbreiding van het concept usability Conclusies en aanbevelingen Krijgt open source software een eerlijke kans in besluitvormingsprocessen? Het bundelen van krachten Usability: het complete concept Bedrijfsvoering gemeente Eindhoven...94 Bibliografie...96 Bijlage - interviews Interviews gemeente Eindhoven Interviews andere gemeentelijke organisaties

5 Inleiding Het gebruik van software is in de huidige gemeentelijke organisaties niet meer weg te denken. Het uitgeven van paspoorten en rijbewijzen, de verwerking van uitkeringsaanvragen, het bedienen van de verkeerslichten in de stad, het maken van een planologisch ontwerp voor de stad en het plannen van raadsvergaderingen zijn slechts een paar voorbeelden van fundamentele bedrijfsprocessen van een gemeentelijke organisatie, waarbij men afhankelijk is van software. Op de begroting vormt software een steeds grotere kostenpost, zo blijkt uit een gesprek met de heer Ton van Erp die medeverantwoordelijk is voor de financiële administratie van de gemeente Eindhoven. Daarnaast zijn overheidsorganisaties voor cruciale bedrijfssoftware sterk afhankelijk van leveranciers. Wanneer de leverancier geen ondersteuning meer biedt voor bepaalde software, wordt een organisatie gedwongen om de software te vernieuwen. Echter, open source software (oss) biedt mogelijkheden, die de hiervoor genoemde problemen kunnen wegnemen. Naast hoge kostenbesparingen (Open Source Software Lab; Vereniging Open Source Nederland) kan een organisatie zich namelijk ook door het van oss bevrijden uit de wurggreep van de software-leveranciers (Weber, 2004: 4). En dit zijn slechts enkele voorbeelden van vele voordelen die oss te bieden heeft. Open source software lijkt ook steeds meer de kop op te steken; naast veel particulieren, stappen ook steeds meer bedrijven en instellingen over op oss. Ook binnen gemeentelijke organisaties wordt er gebruikt gemaakt van oss. Er zijn echter ook gemeenten die juist helemaal geen gebruik maken van oss. Stage en onderzoek Uit een bericht van 15 november 2004, dat onder andere te lezen was op de website Ososs.nl, bleek dat de gemeenteraad van Eindhoven wil dat hun gemeente serieus aan de slag gaat met open source software (Kelfkens, 2004). Dit bericht vormde voor mij de aanleiding om de gemeente Eindhoven een brief te sturen met het voorstel om onderzoek te doen naar oss, om het besluitvormingsproces van de gemeente wat betreft de overstap op andere software te bestuderen en zelf daarbij op te treden als 'open source consultant'. Dit leidde tot een onderzoeksstage, die ik in het kader van mijn afstuderen aan de Universiteit Utrecht, in de maanden april, mei, juni en juli 2005 heb uitgevoerd bij de 3

6 gemeentelijke organisatie van Eindhoven. Voor het uitvoeren van het onderzoek ben ik geplaatst bij het Facilitair Bedrijf (FB), op de ICT-afdeling. De heer Joop Bruurs, zelf werkzaam als ICT-adviseur bij de gemeente Eindhoven, was gedurende deze periode mijn begeleider. Mevrouw Marianne van den Boomen was mijn begeleidend docente van de Universiteit Utrecht. De onderzoeksopdracht van mijn stage bestond uit het doen van onderzoek naar de wijze waarop de besluitvorming van een gemeentelijke organisatie tot stand komt wat betreft de keuze voor bepaalde software. Ook heb ik onderzocht wat de aanleiding is om van software te veranderen, welke zaken er van belang zijn in de afweging en of er ook meerdere alternatieven met elkaar overwogen worden. Een belangrijk deel van dit onderzoek was erachter te komen in hoeverre oss mee wordt genomen als mogelijk alternatief voor de vervanging van de huidige software. Bij het ontrafelen van de complexiteit van een gemeentelijke organisatie zoals de gemeente Eindhoven heb ik studie verricht naar deze organisatie op verschillende niveaus, met betrekking tot de diverse personen die op verschillende niveaus betrokken zijn bij het maken van besluiten. In het onderzoek heb ik mij gericht op deze personen en de rol die zij vervullen bij besluitvormingsprocessen. Daarnaast heb ik onderzocht of de eindgebruikers ook een stem hebben in het geheel of dat er op een andere wijze rekening wordt gehouden met de personen die de software uiteindelijk gaan gebruiken. Daarnaast hield de onderzoeksopdracht in een vergelijkingsonderzoek te doen naar de wijze waarop andere gemeentelijke organisaties hun besluiten over de aanschaf van software nemen. Bij deze gemeenten heb ik onder andere onderzocht of zij gebruik maken van oss en om welke open source-toepassingen dit dan gaat. Ook wilde ik achterhalen wat de redenen zijn om al dan niet gebruik te maken van oss en wat hun opvattingen over oss zijn. Usability binnen een gemeentelijke organisatie In het onderzoek naar hoe de besluitvorming van een gemeentelijke organisatie tot stand komt wat betreft de keuze voor bepaalde software, heb ik mij in mijn onderzoek ook gericht op het concept usability, dat volgens de bestaande definities voornamelijk betrekking heeft op de bruikbaarheid en gebruikersvriendelijkheid van een product. Gedurende drie maanden heb ik de gemeentelijke organisatie van Eindhoven gevolgd in het besluitvormingsproces rond de vervanging van het kantoorautomatiseringspakket 4

7 Office 97 en onderzocht op welke wijze usability een rol speelt in dit besluitvormingsproces. Het is interessant te onderzoeken hoe een gemeentelijke organisatie haar keuzes maakt en welke zaken van belang zijn in de afweging. Daarbij heb ik onderzocht in hoeverre usability een rol speelt bij het maken van een keuze voor bepaalde software en of er nog kan worden volstaan met de huidige benaderingen van het begrip usability, als we kijken naar de context waarin er keuzes worden gemaakt voor bepaalde software. De reden dat ik de problematiek rond usability in mijn thesis aan de orde wil stellen, is omdat het mij niet is ontgaan dat er binnen de gemeentelijke organisatie van Eindhoven voor zeer prijzige oplossingen wordt gekozen op softwaregebied. Zo heeft de organisatie bijvoorbeeld het programma Acrobat Writer aangeschaft, voor het kunnen opstellen van documenten in.pdf formaat, en de digitale versie van het Van Dale woordenboek dat ook over de functionaliteit van een synoniemenlijst beschikt. Waarom kiest een organisatie zoals de gemeente Eindhoven voor deze zeer prijzige software, de 'bekende merken' onder de software, terwijl er ook andere veel goedkopere alternatieven zijn die kwalitatief minstens even goed zijn? Wordt er wel zorgvuldig gekeken naar de bruikbaarheid van andere software, zoals open source software? Heeft het met de afhankelijkheid van leveranciers te maken? De hiervoor genoemde vragen hebben deel uitgemaakt van het onderzoek, waarin ik mij primair heb gericht op de gemeente Eindhoven. Daarnaast heb ik, door middel van interviews bij andere gemeentelijke organisaties in Nederland, een vergelijkingsonderzoek gedaan. In het vergelijkingsonderzoek heb ik de gemeente Eindhoven vergeleken met andere gemeentelijke organisaties in Nederland en onderzocht in hoeverre er overeenkomsten en/of verschillen zijn in de besluitvormingsprocessen van de organisaties wat betreft de aanschaf van software. Methoden van onderzoek Voor het uitvoeren van het onderzoek heb ik meerdere methoden gebruikt. Zo was er vanzelfsprekend een literatuuronderzoek nodig naar de verschillende opvattingen van usability en de achtergronden van open source software. Naast het literatuuronderzoek heb ik tevens interviews afgenomen. In de interviews heb ik methoden van Deacon e.a. (1999) toegepast. Zo heb ik onder andere de methode Control and comparison toegepast, door alle interviews face-to-face te laten plaatsvinden. 5

8 Face-to-face interviews geven je beter dan bijvoorbeeld het laten invullen van een vragenlijst de mogelijkheid om alle vragen te kunnen stellen die je wilt stellen, ook naar aanleiding van antwoorden van de respondenten (ibid.: 68). Voorafgaand aan ieder interview heb ik wel een vragenlijst opgesteld, die in ieder geval de basis van het gesprek moest vormen. Om zoveel mogelijk boven tafel te krijgen heb ik deze lijst echter niet strikt gevolgd. In dat geval zouden namelijk belangrijke onderwerpen verborgen kunnen blijven (ibid.: 69). Afhankelijk van hoe een gesprek verliep heb ik de vragen soms in een andere volgorde gesteld, vielen er vragen weg of kwamen er juist vragen bij tijdens de gesprekken. Deze methode omschrijven Deacon e.a. als Elaboration and digression (ibid.: 69). Om dezelfde reden zijn er geen geluidsopnames gemaakt, maar heb ik tijdens de gesprekken aantekeningen op papier gemaakt. Met een opname zou namelijk het gesprek niet alleen officiëler worden, maar zou de houding van de respondenten ook meer strategisch en voorzichtiger zijn tijdens het gesprek dat over subjectieve en gevoelige kwesties gaat. Vanzelfsprekend zijn er tijdens het interview ook algemene vragen gesteld (ibid.: 73) om inzicht te krijgen in wat er zoal aan software gebruikt wordt binnen gemeentelijke organisaties. Ook heb ik aan het begin van ieder gesprek gevraagd aan de respondenten hun functie binnen de organisatie te omschrijven en daarbij uit te leggen welke positie hij of zij inneemt binnen de organisatiestructuur. Structuur en opbouw van deze thesis In het eerste hoofdstuk wordt ingegaan op meerdere bestaande benaderingen van het begrip usability, om te laten zien wat er zoal bestaat aan visies op dit begrip. Van daaruit formuleer ik specifieke vragen voor het onderzoek, met name naar bedrijfsculture aspecten, die afwezig blijken te zijn in de bestaande definities van usability. Het tweede hoofdstuk gaat in op de achtergronden van oss en waarom dit type software relevant is voor een gemeentelijke organisatie. Ook wordt ingegaan op toepassingen van oss bij nationale en internationale instituties. Vervolgens wordt in het derde hoofdstuk ingegaan op het primaire onderzoeksobject, namelijk de gemeente Eindhoven. Dit hoofdstuk biedt inzicht in de gemeente Eindhoven als organisatie. Zo wordt de structuur van de organisatie beschreven, waarbij 6

9 verschillende lagen en vakdiensten te onderscheiden zijn, en wordt ingegaan op de organisatiekarakteristieken van de gemeentelijke organisatie van Eindhoven. In hoofdstuk vier en vijf worden de resultaten besproken van het onderzoek naar de besluitvorming van de gemeente Eindhoven rond de aanschaf van software. Ook wordt ingegaan op de bedrijfscultuur van deze organisatie, en wordt er een terugkoppeling gemaakt naar de usability-definities. Hieruit zal blijken dat deze definities nog te beperkt zijn en moeten worden bijgesteld. Ik besluit mijn thesis met conclusies naar aanleiding van mijn bevindingen uit het onderzoek en daarnaast met de aanbevelingen die ik wil doen aan de gemeente Eindhoven, gericht op de inzet van open source software bij diverse bedrijfsprocessen. Daarnaast wil ik ook mijn ideeën voordragen voor de verbetering van de interne bedrijfsvoering van de gemeentelijke organisatie van Eindhoven, alsmede voor het verbeteren van de externe communicatie en het samenwerkingsverband met andere gemeenten om onder andere de implementatie van oss te vergemakkelijken. 7

10 1. Usability: een bruikbaar concept? Is usability hetzelfde als bruikbaarheid of gebruikersvriendelijkheid, of toch niet? In dit hoofdstuk zal ik ingaan op het concept usability en hoe het wordt gedefinieerd door diverse theoretici. In mijn thesis zal ik aantonen dat in de bestaande definities geen plaats is voor het aspect van organisatiecultuur, dat daarentegen wel degelijk een rol speelt in besluitvormings- en implementatieprocessen. Kan nog worden volstaan met de huidige definities? Door uitgebreid uiteen te zetten waar de huidige visies uit bestaan en door in te gaan op de diverse benaderingen van het begrip usability, wil ik de verschillen aankaarten die er te ontdekken zijn in de benaderingen. Naast het bespreken van de verschillen, wil ik ingaan op de overeenkomsten die deze definities met elkaar hebben: het ontbreken van het aspect van de organisatiecultuur. 1.1 Het Exended ISO- of Quint-model Software is geschikt voor organisaties wanneer het voldoet aan de functionaliteit die gewenst en afgesproken is. Echter, daarnaast moet software ook voldoen aan allerlei kwaliteitseisen. Omdat kwaliteit een relatief begrip is in de zin dat verschillende belanghebbenden op verschillende manieren naar software kijken en dus verschillende (soms conflicterende) eisen zullen stellen, is er een kwaliteitsmodel nodig om de gewenste kwaliteit expliciet te kunnen maken (Florijn en Greefhorst, 2001: 14). Een van de belangrijkste kwaliteitsmodellen van dit moment is het Extended ISO-model, hetgeen een uitbreiding is op het eerdere kwaliteitsmodel ISO Deze modellen zijn ontwikkeld door de International Standards Organization (ISO). De ISO bepaalt internationale standaarden, die over de hele wereld worden toegepast (ISO International Organization for Standardization, 2005). Hierbij kan men onder andere denken aan filmrolletjes die in elke camera passen en de lichtgevoeligheid die altijd 100, 200 of 400 bedraagt. Ook worden er wereldwijd dezelfde fittingen gemaakt, zodat lampen altijd passen. ISO heeft wereldwijd 140 leden, waarvan één lid in elk land. Deze organisatie positioneert zichzelf als volgt: The object of ISO is to promote the development of standardization and related activities in the world with a view to facilitating international exchange of goods and services, and to developing cooperation in the spheres of intellectual, scientific, technological and economic activity. The results of ISO technical work are published as International Standards (ibid.). 8

11 Het Extended ISO-model bevat meer kwaliteitseigenschappen dan ISO 9126 door de toevoeging van een aantal in de praktijk gebruikte eigenschappen. Het model bestaat uit 21 kwaliteitseigenschappen van een softwareproduct. Door het project Quint (Quality in Information Technology), waarin onderzoek gedaan is naar het kwantitatief specificeren van kwaliteitseisen, zijn aan deze 21 deeleigenschappen nog 11 eigenschappen toegevoegd die in de praktijk een zinvolle aanvulling bleken te vormen. Het Extended ISO-model wordt daarom ook wel het Quint-model genoemd. In het Extended ISO- of Quint-model worden in totaal 32 kwaliteitseigenschappen van een softwareproduct gegroepeerd onder zes hoofdgebieden. Deze zes hoofdgebieden zijn: functionality, reliability, usability, efficiency, maintainability en portability. Hieronder staat het model afgebeeld, waarbij de door Quint toegevoegde eigenschappen cursief zijn weergegeven. (Florijn e.a., 2003; Florijn en Greefhorst, 2001) Figuur 1: Extended ISO- of Quint-model (Florijn en Greefhorst, 2001; Florijn e.a., 2003) Het Quint-model, dat dateert uit 1991, kan op diverse momenten in het ontwikkeltraject zeer goede diensten bieden (Florijn en Greefhorst, 2001: 17, 18). Zo kan het model hulp bieden bij onder andere het opstellen van specifieke eisen wanneer er onduidelijk beeld bestaat van het toekomstige systeem en bij het voorkomen van onvolledige eisen door alle belanghebbenden hierover te raadplegen (ibid.: 15). Eén van de hoofdgebieden in het Quint-model is usability. Er bestaan vele definities van dit begrip, waarvan ik er vier in dit hoofdstuk zal behandelen. Deze definities vertonen verschillen met elkaar, maar ook overeenkomsten. 9

12 Deze thesis handelt over het feit dat één belangrijk aspect ontbreekt, namelijk de organisatiecultuur. Merk op dat alle definities niet spreken over organisatiecultuur. 1.2 Negen eigenschappen van usability Volgens het Quint-model is het begrip usability uiteen te zetten in maar liefst negen kenmerken of eigenschappen. Usability (bruikbaarheid) is te omschrijven als een verzameling attributen die van invloed is op de inspanning benodigd voor het gebruik, en op de individuele beoordeling van dat gebruik, door een vastgestelde of impliciete verzameling gebruikers (Florijn e.a., 2003: 168). Het begrip usability wordt in het model opgesplitst in deelgebieden (of attributen), die verder inhoud geven aan het begrip usability: understandability, learnability, operability, explicitness, customisability, attractivity, clarity, helpfulness en user-friendliness (Florijn e.a., 2003; Florijn en Greefhorst, 2001). Met understandability (begrijpelijkheid) worden de eigenschappen van de software bedoeld die van invloed zijn op de benodigde inspanning van de gebruiker om het logische concept en de toepassing daarvan te herkennen (Florijn e.a., 2003: 170, 171). De eigenschappen van de software die van invloed zijn op de benodigde inspanning van de gebruiker om de software te leren toepassen (ibid.: 171) kunnen omschreven worden als de learnability (leerbaarheid) van software. Operability (gebruiksgemak) wordt gedefinieerd als de eigenschappen van de software die van invloed zijn op de benodigde inspanning van de gebruiker om de software te gebruiken en het gebruik te beheersen (ibid.: 171). De begrippen explicitness, customisability, attractivity, clarity, helpfulness en user-friendliness zijn de toevoegingen uit het Quint-model. Deze termen zijn als volgt gedefinieerd (ibid.: 169, 171): Explicitness (explicietheid): eigenschappen van de software die van invloed zijn op de duidelijkheid van de software over zijn status. Customisability (aanpasbaarheid): de eigenschappen van de software die het mogelijk maken dat de software wordt aangepast door de gebruiker om de inspanning benodigd voor gebruik te verminderen en de tevredenheid met het gebruik te verhogen. Attractivity (aantrekkelijkheid): eigenschappen van de software die van invloed zijn op de tevredenheid van latente gebruikersbehoeften en voorkeuren door middel van geboden diensten, gedrag en presentatie. Clarity (duidelijkheid): eigenschappen van de software die van invloed zijn op de duidelijkheid waarmee de software gebruikers bewust maakt van de functies die 10

13 de software biedt. Helpfulness (behulpzaamheid): eigenschappen van de software die van invloed zijn op de beschikbaarheid van instructies voor gebruikers voor de interactie met de software. User-friendliness (gebruikersvriendelijkheid): eigenschappen van de software die van invloed zijn op de gebruikerstevredenheid. In het Quint-model worden negen eigenschappen van usability onderscheiden. Echter, tot deze negen eigenschappen behoort nog een tiende eigenschap gerekend te worden, namelijk in termen van organisatiecultuur. 1.3 Leerbaarheid en psychologische aspecten In het boek Usability Inspection Methods, een handboek voor ontwerpers van interfaces, worden methoden beschreven om usability-problemen op te kunnen sporen in een bestaand interface 1 ontwerp en deze problemen op te lossen om zo de usability van het ontwerp te verbeteren. Usability is a fairly broad concept that basically refers to how easy it is for users to learn a system, how efficiently they can use it once they have learned it, and how pleasant it is to use. Also the frequency and seriousness of user errors are normally considered to be constituent parts of usability (Nielsen en Mack, 1994: 3). Dit houdt in dat een gebruiker problemen kan ondervinden met een interface om verschillende redenen: dat het moeilijk is om het systeem onder de knie te krijgen, het systeem te langzaam is voor de gebruiker om bepaalde taken uit te voeren, de vormgeving te lelijk is of dat het systeem op andere manieren voor ontevredenheid zorgt. Deze benadering gaat net als de benadering uit het Quint-model in op de leerbaarheid, maar gaat niet in op de andere eigenschappen uit het Quint-model. Echter, in het Quint-model maakt efficiency geen deel uit van usability, terwijl Nielsen en Mack in hun benadering van usability daar wél op ingaan. Ook worden, in tegenstelling tot de benadering uit het Quint-model, in het boek Usability Inspection Methods tevens psychologische benaderingen besproken met betrekking tot cognitieve vaardigheden, die gerelateerd zijn aan de manier waarop een systeem ontworpen moet worden. Deze benaderingen hebben onder andere betrekking op visuele aspecten als grootte en kleur van de objecten in een systeem. Ook moeten elementen als knoppen in een systeem logische namen krijgen, die goed overeenkomen met het resultaat dat volgt als de knop wordt gebruikt. Daarnaast zijn er belangrijke verschillen tussen beginners en gevorderde 1 User interface wordt gedefinieerd als de presentatie van data en instrumenten aan de gebruiker. Er bestaan zowel analoge, zoals de dashboard van een auto, als digitale user interfaces, zoals een Graphical User Interface (GUI). (Simons, 2002) 11

14 gebruikers, die handelingen op een verschillende manier uitvoeren. Een ontwerp kan verbeterd worden en ontwerpproblemen kunnen voorkomen worden, wanneer men op de hoogte is van hoe gebruikers denken, waarnemen en handelingen uitvoeren. (ibid.: ) Nielsen en Mack betrekken de psychologische aspecten bij het begrip usability. Echter, het bedrijfspsychologische aspect ontbreekt in deze benadering volledig. 1.4 Gebruikersvriendelijkheid en tevredenheid In het Quint-model worden negen eigenschappen van usability genoemd. Echter, tot deze negen eigenschappen worden niet effectiveness en satisfaction gerekend, die Jordan (1998) wél behandelt in zijn definitie van het begrip usability. Het boek An Introduction to Usability, waarin het begrip usability uitgebreid beschreven wordt, is geschreven voor studenten die zich bezighouden met productontwikkeling. Volgens Jordan betreft de term usability in grote lijnen de gebruikersvriendelijkheid van een product. Met de gebruikersvriendelijkheid van een product wordt in grote lijnen bedoeld hoe gemakkelijk een product in gebruik is. Jordan refereert naar de ISO-definitie van usability (Internationale standaard ISO ) uit de jaren '90 van de vorige eeuw: (...) the effectiveness, efficiency and satisfaction with which specified users can achieve specified goals in particular environments (ibid.: 5). Volgens deze definitie komen bij usability effectiviteit, efficiency en tevredenheid kijken, waarmee gebruikers specifieke doelen kunnen bereiken. Effectiviteit refereert naar de mate waarin een doel of taak bereikt kan worden met een bepaald product (ibid.: 7, 18, 19). Het aspect tevredenheid refereert naar het niveau van het comfort dat gebruikers ervaren wanneer zij een product gebruiken en naar hoe goed de gebruikers het product vinden om er hun doel mee te bereiken. Dit laatste betreft een subjectiever aspect van usability dan effectiviteit en efficiency. (ibid.: 7) Het aspect van tevredenheid scheidt zich af van de andere aspecten en is voor een deel onafhankelijk van effectiviteit en efficiency, omdat de mate van tevredenheid dat de gebruiker ervaart tijdens het gebruik van een product niet altijd in direct verband staat met de effectiviteit en efficiency aangezien de 'look and feel' van de interface ook een belangrijke rol speelt. Als een gebruiker het bijvoorbeeld sneller lukt om de helderheid van 12

15 monitor A te veranderen dan van monitor B maar voorkeur geeft aan de lay-out van de menu's van monitor B, kan het zo zijn dat deze gebruiker algeheel toch meer tevreden is over het gebruik van monitor B. (ibid.: 7) Het aspect van tevredenheid wordt tevens het meest belangrijk geacht, voor de usability van een product. Immers, als gebruikers of consumenten niet tevreden zijn met een product zullen zij het ook niet gebruiken, maar zullen het product bovenal in ieder geval niet meer bij dezelfde fabrikant aanschaffen. (ibid.: 7) De tevredenheid kan gemeten worden door mensen te ondervragen hoe zij hun product ervaren. Hoe voelen de gebruikers zich tijdens het gebruik van het product: vinden zij het gemakkelijk in gebruik, hebben zij plezier in het gebruiken van het product of treedt er juist ergernis of frustratie op? Een dergelijke meting, die plaatsvindt in de ontwerpfase van een product, kan worden uitgevoerd door middel van het laten invullen van een vragenlijst. Ook kan de meting in de vorm van een interview uitgevoerd worden, waarbij de interviewer (een persoon die namens het betreffende bedrijf het interview houdt) in kan gaan op de aspecten die de gebruiker als (zeer) positief of (zeer) negatief ervaart. (ibid.: 23) Deze definitie vult het Quint-model aan door in te gaan op het aspect van tevredenheid, maar aan de andere eigenschappen die in het Quint-model genoemd worden wordt door Jordan geen aandacht besteedt. En nogmaals, ook in de definitie van Jordan ontbreekt het aspect van organisatiecultuur volledig. 1.5 Meetbaarheid tijdens ontwerpfase In hun boek Human Factors for Informatics Usability, dat door middel van wetenschappelijk onderzoek naar usability ontwerpers, software en hardware engineers bewust wil maken van het belang van usability, trachten Shackel en Richardson (1991) een eerdere definitie van usability uit 1981 van Shackel te verbeteren. De definitie die zij willen verbeteren luidt als volgt: the capability in human functional terms to be used easily and effectively by the specified range of users, giving specified training and user support, to fulfil the specified range of tasks, within the specified range of environmental scenarios (ibid.: 24). Shackel en Richardson menen dat deze definitie niet specificeert hoe usability te meten is. Zij stellen verschillende operationele criteria voor, die stuk voor stuk een numerieke waarde moeten krijgen: This definition has been formulated so that the numerical values 13

16 can be specified during the design stage of user requirements specification (ibid.: 25). Hieronder hun definitie van het begrip usability: Proposed Operational Definition of Usability Usability can be specified and measured by means of the operational criteria defined below. The terms should be given numerical values when the usability goals are set during the design stage of 'requirements specification'. For a system to be usable the following must be achieved: Effectiveness The required range of tasks must be accomplished at better than some required level of performance (e.g., in terms of speed and errors) by some required percentage of the specified target range of users within some required proportion of the range usage environments Learnability within some specified time from commissioning and start of user training based upon some specified amount of training and user support and within some specified relearning time each time for intermittent users Flexibility with flexibility allowing adaption to some specified percentage variation in tasks and/or environments beyond those first specified Attitude and within acceptable levels of humans cost in terms of tiredness, discomfort, frustration and personal effort so that satisfaction causes continued and enhanced usage of the system. Figuur 2: Definitie van usability volgens Shackel en Richardson (1991: 25) De verschillende deelgebieden waar usability betrekking op heeft zijn volgens Shackel en Richardson learnability, effectiveness, flexibility en attitude. Deze criteria zijn zo gedefinieerd dat het ontwerp van een product aan de hand hiervan getest kan worden om zo het product te verbeteren. Het product is 'usable', wanneer het voldoet aan de criteria die horen bij de effectiveness, learnability, flexibility en attitude. (ibid.: 25, 26). Deze benadering vertoont overeenkomsten met het Quint-model door het aspect leerbaarheid erbij te betrekken. Echter, naast dat hier efficiency en effectiviteit genoemd worden die niet in de benadering van usability van het Quint-model voorkomen, vult de benadering van Shackel en Richardson die van het Quint-model aan door ook nog in te gaan op de meetbaarheid van usability in de ontwerpfase. Verder worden er door Shackel en Richardson niet meer ingegaan op andere eigenschappen uit het Quint-model en 14

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999 Tilburg University Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1999 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P.

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Tilburg University Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1987 Link to publication Citation

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Open source VoIP Networks

Open source VoIP Networks Open source VoIP Networks Standard PC hardware inexpensive add-in vs. embedded designs Ing. Bruno Impens Overview History Comparison PC - Embedded More on VoIP VoIP Hardware VoIP more than talk More...

Nadere informatie

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider Incidenten in de Cloud De visie van een Cloud-Provider Overzicht Cloud Controls Controls in de praktijk Over CloudVPS Cloudhosting avant la lettre Continu in ontwikkeling CloudVPS en de Cloud Wat is Cloud?

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1983 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Virtual Enterprise Centralized Desktop

Virtual Enterprise Centralized Desktop Virtual Enterprise Centralized Desktop Het gebruik van virtuele desktops en de licensering daarvan Bastiaan de Wilde, Solution Specialist Microsoft Nederland Aanleiding Steeds meer gebruik van Virtuele

Nadere informatie

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M.

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Tilburg University Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1989 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

13/07/2012. Op naar Product Quality Monitoring René Tuinhout. Agenda. Tijdsindeling. K o f f i e p a u z e. TestNet Summerschool, juni 2012

13/07/2012. Op naar Product Quality Monitoring René Tuinhout. Agenda. Tijdsindeling. K o f f i e p a u z e. TestNet Summerschool, juni 2012 Op naar Product Quality Monitoring René Tuinhout Agenda No. 2 Tijdsindeling K o f f i e p a u z e No. 3 1 Introductie Zaterdag 9 juni 2012 Vrijdag 15 juni 2012 Zaterdag 16 juni 2012 Zaterdag 9 juni 2012

Nadere informatie

Tilburg University Het voorkomen van merkverwarring General rights Take down policy

Tilburg University Het voorkomen van merkverwarring General rights Take down policy Tilburg University Het voorkomen van merkverwarring Hacker, T.W.F.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Continuous testing in DevOps met Test Automation

Continuous testing in DevOps met Test Automation Continuous ing in met Continuous testing in met Marco Jansen van Doorn Tool Consultant 1 is a software development method that emphasizes communication, collaboration, integration, automation, and measurement

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Extended ISO 9126: 2001. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Extended ISO 9126: 2001. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Extended ISO 9126: 2001 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces

Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces Kikkers en Heilige Koeien UvAConext & standaarden voor het primaire onderwijs en onderzoek proces SURF Seminar September 2015 Frank Benneker, ICTS Universiteit van Amsterdam Perspectief ICTS & OO dienstverlening

Nadere informatie

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012 Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink ? Mythes Investeringen komen bij andere partijen terecht (kan zijn, dus doe er wat aan!) BIM is

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988 Tilburg University Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo Published in: De Psycholoog Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen,

Nadere informatie

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982 Tilburg University Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout

Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout Agenda No. 2 1 Tijdsindeling Binnen TestNet is gesproken over Product Kwaliteit (in 2011 en tijdens de Summerschool 2012). Een TestNet-werkgroep

Nadere informatie

Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M.

Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M. Tilburg University Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M. Published in: Adformatie Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Cotask en Open Source Software. Ruud ziet (nog) niets in Open Source geloof ik

Cotask en Open Source Software. Ruud ziet (nog) niets in Open Source geloof ik Cotask en Open Source Software Ruud ziet (nog) niets in Open Source geloof ik Wat gaan we doen? Inleidende presentatie 30 min Vragen 10 min Demonstratie 30 min Linux Client Linux Server Samenwerking met

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Maturity van security architectuur

Maturity van security architectuur Renato Kuiper Principal Consultant LogicaCMG renato.kuiper@logicacmg.com LogicaCMG 2006. All rights reserved Over de spreker Renato Kuiper Principal consultant Information Security bij LogicaCMG Hoofdredacteur

Nadere informatie

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R.

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Tilburg University Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Published in: Bedrijfskunde: Tijdschrift voor Modern Management Publication date: 1991 Link to publication Citation

Nadere informatie

HIRLAM Plans for academic research models. Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM

HIRLAM Plans for academic research models. Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM HIRLAM Plans for academic research models Tilly Driesenaar Scientific secretary HIRLAM Contents Introduction sci-sec tasks Introduction HARMONIE HARMONIE for Universities Sci-sec HIRLAM tasks HIRLAM.org

Nadere informatie

The Power of N. Novell File Management Products. Dupaco Cafe. Anthony Priestman Sr. Solution Architect Novell Inc.

The Power of N. Novell File Management Products. Dupaco Cafe. Anthony Priestman Sr. Solution Architect Novell Inc. The Power of N Novell File Management Products Dupaco Cafe Anthony Priestman Sr. Solution Architect Novell Inc. Twentieth Century Fox Data Governance Beheren en monitoren van toegang File Management Zoek

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon in kaart brengt.

Nadere informatie

Tilburg University. Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1980 Link to publication Citation for

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4

User Centred Development. UCD Werkcollege blok 1 week 4 User Centred Development UCD Werkcollege blok 1 week 4 Agenda Introductie Huisregels Blok beschrijving Observatie opdracht & huiswerk Introductie Aranea Felëus Industrieel Ontwerpen Strategic Product Design

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

Open Source Support Center NOiV congres 24 maart 2011

Open Source Support Center NOiV congres 24 maart 2011 Open Source Support Center NOiV congres 24 maart 2011 Jeroen van Disseldorp Bouke Koelstra René Schouten Waarom support op open source software? Onderzoeksbevindingen The presence of open source is inevitable

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

PUBLICATIE INFORMATIE TRIMBLE ACCESS SOFTWARE. Versie 2013.41 Revisie A December 2013

PUBLICATIE INFORMATIE TRIMBLE ACCESS SOFTWARE. Versie 2013.41 Revisie A December 2013 PUBLICATIE INFORMATIE TRIMBLE ACCESS SOFTWARE 1 Versie 2013.41 Revisie A December 2013 Legal Information Trimble Navigation Limited Engineering Construction Group 935 Stewart Drive Sunnyvale, California

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011 Professionaliseren dienstverlening CMS Agenda Introductie CIBER Waarom verder professionaliseren Tijdslijnen selectietraject Businesscase Scope implementatie Status

Nadere informatie

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English

Handleiding beheer lijst.hva.nl. See page 11 for Instruction in English Handleiding beheer lijst.hva.nl See page 11 for Instruction in English Maillijsten voor medewerkers van de Hogeschool van Amsterdam Iedereen met een HvA-ID kan maillijsten aanmaken bij lijst.hva.nl. Het

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Free Technology Academy

Free Technology Academy Free Technology Academy Symposium 21 november 2009 Wat is vrije software? Begrip geïntroduceerd door Richard Stallman in 1985 Niet verwarren met gratis software (freeware) 'Free as in free speech, not

Nadere informatie

Presentatie jaarcongres ECP Software-ontwikkeling en recht André Kamps & Jan-Willem Oordt De IT-Jurist bv 20 november 2014

Presentatie jaarcongres ECP Software-ontwikkeling en recht André Kamps & Jan-Willem Oordt De IT-Jurist bv 20 november 2014 Presentatie jaarcongres ECP Software-ontwikkeling en recht André Kamps & Jan-Willem Oordt De IT-Jurist bv 20 november 2014 De IT-jurist bv - Verzelfstandig van Software Borg juridisch - Software Borg Stichting

Nadere informatie

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Presentatie 21 maart 2013 Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Luc Kleijnen Food2Market Innovatie training 1 Bouwen aan Innovatie - Over Altuïtion (1) Opgericht in 1997: 30 engagement

Nadere informatie

Tilburg University. Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1977. Link to publication

Tilburg University. Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1977. Link to publication Tilburg University Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog Publication date: 1977 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1977). Economische

Nadere informatie

Tilburg University. Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue. Publication date: 1985

Tilburg University. Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue. Publication date: 1985 Tilburg University Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue Publication date: 1985 Link to publication Citation for published version (APA): Pieters,

Nadere informatie

Tilburg University. Deelname aan huisvuilscheidingproeven Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Toegepaste sociale psychologie 1

Tilburg University. Deelname aan huisvuilscheidingproeven Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Toegepaste sociale psychologie 1 Tilburg University Deelname aan huisvuilscheidingproeven Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Toegepaste sociale psychologie 1 Publication date: 1985 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools)

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) Kim Kranenborg TNO Human Factors P.O Box 23 3769 ZG Soesterberg +31 346 356267 kranenborg@tm.tno.nl Knowledge for business VIOS: Veiligheid

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models 9 februari 2012 2011 - All rights reserved Noventum Service Management Consultants Ltd. 1 Low Cost High Value Service Delivery Models Low cost delivery

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Open Source Software. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl)

Open Source Software. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Open Source Software Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Open Source Software (OSS) Wat is het Waarom willen we het wel (of niet) OSS voorbeelden Geschiedenis Licenties Ontwikkeling en ondersteuning Wat

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Usability. in relatie tot Ontwerp processen. Les 1

Usability. in relatie tot Ontwerp processen. Les 1 Usability in relatie tot Ontwerp processen Les 1 Emiel Kampen Game-, Interaction Designer Afgestudeerd Interaction Designer (MA) Play-testing @ Guerrilla (2008) Gamedesigner @ Keesing (2009) Gamedesigner

Nadere informatie

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Jeanine Gregersen Samenvatting Context : werkdefinities en twee stellingen Focus op interculturele competentie Implicaties voor instellingen Moot court

Nadere informatie

PROPEDEUSE MARKETING BLOK 2 LESWEEK 2, WERKGROEP 2!

PROPEDEUSE MARKETING BLOK 2 LESWEEK 2, WERKGROEP 2! PROPEDEUSE MARKETING BLOK 2 LESWEEK 2, WERKGROEP 2! AGENDA Vragen over hoorcollege & huiswerk SMART herhaling Het segmentatie proces Marktsegmentatie Segmentatie oefening 1 welke variabelen? (40 minuten)

Nadere informatie

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2 Gauke Boelensstraat 108 NL-9203 RS Drachten The Netherlands Tel: +31 (0) 512 354 126 GSM: +31 (0) 650 882 889 Fax: +31 (0) 847 187 776 www.rfhamdesign.com E-mail: info@rfhamdesign.com Model A-360 Azimuth

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

Tilburg University. Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H.

Tilburg University. Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H. Tilburg University Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H. Published in: Waarden-in-Spanning. Conflicterende Keuzen bij Zelfstandige Ondernemers, Land en- Tuinbouwers Publication date: 2001 Link to publication

Nadere informatie