INTERNATIONALE SANCTIES

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INTERNATIONALE SANCTIES"

Transcriptie

1 management nr. 02 / 2012 / 9,80 Onderschat het ego van de commissaris niet Willem Vermeend, commissaris en ondernemer dossier Management denkers INNOVATIE BOVENAAN DE BESTUURSAGENDA IMAGOSCHADE DOOR INTERNATIONALE SANCTIES ONDERNEMERSCHAP WORDT WEG GEREORGANISEERD

2 Luxe krijgt tijdelijk een nieuwe dimensie: xf 2.2d ,- Mark Uyl inhoud 8 18 Marco Bakker 26 Yvonne Kroese HET TOEZICHT IS ERG streng GEWORDEN Sipko Schat, bestuurslid Rabobank Nederland, pagina 18 8 WILLEM VERMEEND De commissaris en ondernemer geeft zijn visie op toezicht in Jongeren denken minder hiërarchisch en zijn opgegroeid met internet. 16 BOARDROOM-AGENDA Uit onderzoek van Management Scope naar de agenda van de raad van bestuur, blijkt dat innovatie en technologie topprioriteit hebben. B De Jaguar XF. Standaard imponerend. Wat dacht u van een nieuwe krachtige 2.2 liter dieselmotor. Goed voor 190 pk (140 kw) en een koppel van 450 Nm. Met 8-traps automaat en intelligent Stop/Start systeem. 18 INTERNATIONALE SANCTIES een discussie met een bankier, een ondernemer en een beleidsmaker over de valkuilen en problemen die internationale sancties tegen bepaalde landen kunnen veroorzaken. XF 26 IT ALS STROOM UIT DE MUUR De rol van de cio wordt strategischer omdat het operationele deel van het werk afneemt. De Jaguar XF is leverbaar als gelimiteerde XF 2.2D LE vanaf , incl. BTW en BPM. Prijs- en specificatiewijzigingen voorbehouden. 3 jaar fabrieksgarantie zonder kilometerbeperking. Leaseprijs vanaf 999,- p/m excl. BTW op basis van Operational Lease (Bron: Jaguar Financial Services), 48 maanden, km/jaar. Gemiddeld brandstofverbruik varieert van 5,4 l/100 km tot 12,5 l/100 km. Gemiddelde CO 2 -uitstoot varieert van 149 g/km tot 292 g/km. nr. 02 /

3 dossier Management denkers colofon nr. 02 / 2012 MANAGEMENT SCOPE A meeting of minds, is een uitgave van Scope Business Media, Amstelzijde 85a, 1184 TZ Amstelveen. Sebastiaan Westerweel Yvonne Kroese Marcel Bakker ad nuis ad nuis MANAGEMENT Drie hoogleraren reflecteren op de toestand van organisaties, leiders en ondernemers. 38 TOPSPORTCOaCHES De wereld van de topsport en het bedrijfsleven liggen verder uit elkaar dan je denkt. 42 MANAGEMENTDENKER Jeffrey Pfeffer geeft leiders er ongezouten van langs. 49 MANFRED KETS DE VRIES Door wie laat de leiderschapscoach zich adviseren? 50 interview a.t. kearney Twee strategieconsultants over kritische factoren bij transformaties. 54 ORGANISATIEVERANDERING De cfo is de spin in het web bij verandertrajecten. 56 HAICO MEIJERINK De ceo van postbedrijf Sandd over zijn nieuwe functie en de liberalisering. 60 ANDERS TRAINEN Managers leren leiden in een militaire bootcamptraining. 62 ROB VAN DEN BERGH De oud-vnu-topman en commissaris: Commissarissen zitten klem. Elke maand 4 colofon 6 kort 7 editorial 15 wandelgangen 25 column DIRECTEUR/UITGEVER Walter Vesters HOOFDREDACTIE Quinty Danko EINDREDACTIE Nicole Gommers REDACTIECOÖRDINATIE Chantal Doezie MARKETING EN ONDERZOEK Luuk Besamusca SALES Jotta Erath, Simone Wismans ADMINISTRATIE Lilian Koenders VORMGEVING Thielenpeters ARTDIRECTION Marian Konings MEDEWERKERS Marcel Bakker, Marco Bakker, Lex Draijer, Paul Groothengel, Rob Hartgers, Jacqueline Hoefnagels, Suzanne Karsters, Jan Kooistra, Matthew Lloyd, Ad Nuis, Irene Schoemakers, Mark Uyl, Sebastiaan Westerweel, Marike van Zanten INTERVIEWERS Tineke Bahlmann (Commissariaat voor de Media), Peter Bakker, Dick Benschop (Shell), Anna Bertona (A.T. Kearney), Hendrik Jan Biemond (Allen & Overy), Cees de Boer (Deloitte), Herman Bol (UMC Utrecht), Marco Gianotten (Giarte Media Group), Eric de Groot (Boer & Croon), Hans Hemels (Hay Group), Rob van der Hoeven (Citrix), Bart Hogendoorn (HP), Gert van der Houwen (Nive), Twan van de Kerkhof (European leadership Platform), Paul Nobelen (bestuursadviseur), Monique Noomen (Eiffel), Harry Starren (De Baak), Jeanine van der Vlist (Alcatel-Lucent), Maarten Vijverberg (Boer & Croon), Jurgen van Weegen (A.T. Kearney), Hans Wijers (AkzoNobel), Caroline Zegers (Deloitte) ABONNEMENTEN De abonnementsprijs van Management Scope bedraagt 98,- per jaar. Losse nummers 9,80 (inclusief 6% BTW). Schriftelijke annulering van abonnementen is mogelijk tot uiterlijk twee maanden voor het begin van het nieuwe abonnementsjaar. ADRESWIJZIGINGEN Het doorgeven van adreswijzigingen aan de administratie dient schriftelijk te gebeuren. ADMINISTRATIE EN REDACTIE Postbus 23, 1190 AA Ouderkerk a/d Amstel, T , F Niets in deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Duurzaam ondernemen dat levert op Bedrijven die bekend staan als groene ondernemers, kunnen beter klanten aantrekken en binden. Neem daarom Eneco HollandseWind voor bedrijven. Dat is windstroom, 100% afkomstig uit Nederlandse windparken. U ontvangt daarbij nu ook een Certificaat met Milieukeur. Want als bedrijf mag u er best trots op zijn. Kijk voor meer informatie op eneco.nl/duurzaamondernemen. 4. management scope

4 kort Tekst Rob Hartgers Recessie-ceo Ceo s die hun carrière begonnen in een recessie hebben een andere leiderschapsstijl dan collega s die hun carrière startten in een hausse. Dat is de conclusie van een interessant onderzoek van MIT. De recessie-ceo s zijn conservatiever in hun financiële management, meer geneigd om risico s te spreiden en investeren minder in r&d. De onderzoekers adviseren bedrijven daarom om bij het kiezen van een ceo te kijken naar de begindagen van diens carrière. Overigens verdienen de recessie-ceo s gemiddeld genomen minder dan hun hausse-collega s en geven ze leiding aan kleinere bedrijven. Ook veranderen ze minder vaak van werkgever. Shaped by Booms and Busts: How the Economy Impacts ceo Careers and Management Style, Antoinette Schoar en Luo Zuo. Informele overdracht Organisaties laten veel kennis van werknemers onbenut. Dat stelt adviesbureau Krauthammer op basis van een eigen onderzoek (Informal learning in organisations). Volgens de onderzoekers zijn organisaties nog te veel gericht op formele vormen van kennisuitwisseling bijvoorbeeld via trainingen of cursussen. Ze hebben onvoldoende oog voor het op een informele manier delen van kennis. Dit wordt nauwelijks gestimuleerd en er wordt te weinig op gestuurd. Meer dan een derde van de werknemers is zelfs huiverig om kennis te delen met collega s, uit angst voor plagiaat, sancties of omdat ze vrezen dat de kennis tegen ze zal worden gebruikt. KENNIS DELEN Onderdeel van functiebeschrijving 21% Het wordt niet tegen me gebruikt 24% Mijn marktwaarde stijgt 46% als ik kennis deel EVENWICHT Slecht leiderschap kost bedrijven geld. Dat komt deels door managers die er een zooitje van maken. Maar ook als een organisatie in een bepaalde fase niet het juiste type bestuurder heeft, komen de bedrijfsresultaten onder druk te staan. De auteurs Freek Peters en Ineke Strijp beschrijven zowel wereldwijde als landelijke trends in de samenleving en in de economie die nieuw leiderschap noodzakelijk maken. Hun boek Leiderschap in evenwicht baseren zij op universitair promotieonderzoek naar de effectiviteit van leiderschap in het huidige tijdperk. En wat blijkt: de huidige leiders zijn lang niet allemaal geschikt om onze bedrijven en organisaties te leiden. Het type leider en de strategische opgave waar bedrijven voor staan, komen niet meer vanzelf overeen. Door deze mismatch komen de bedrijfsresultaten en de economische groei onder druk te staan. De auteurs geven handreikingen aan bestuurders en commissarissen hoe zij Evaluatie Voor het vijfde achtereenvolgende jaar hebben onderzoekers van Nyenrode en de Erasmus Universiteit Nederlandse commissarissen het hemd van het lijf gevraagd. De resultaten van dit Nationaal Commissarissen Onderzoek 2011 werden onlangs gepresenteerd. Dit jaar waren de onderzoekers met name geïnteresseerd in de evaluatie van de rvc. Hoe evalueren rvc s zichzelf, de juiste leiders kunnen identificeren. Belangrijk is dat organisaties zelf effectief leren toetsen in hoeverre het huidige leiderschap bij de eigen organisatie past, zegt Strijp. Toen in 2010 een onderzoekscommissie van de Tweede Kamer een opvallend tekort aan zelfreflectie bij de bankensector constateerde, koos het kabinet expliciet voor een relatief jonge outsider als opvolger van DNB-president Nout Wellink: Klaas Knot. Dat geldt volgens de auteurs niet alleen voor de bankensector of het bedrijfsleven. Ook in de publieke sector lijkt een nieuw type leider noodzakelijk. Leiderschap in evenwicht - Freek Peters en Ineke Strijp. Uitgever: Academic Service, prijs 39,95 worden daar externe deskundigen bij betrokken en welke thema s zijn onderdeel van de evaluatie? Een van de opvallendste conclusies is dat rvc s evaluaties graag in eigen kring houden. Zowel de rvb als de bestuurssecretaris worden er in de meerderheid van de gevallen niet bij betrokken. Bij beursgenoteerde ondernemingen wordt mondjesmaat gebruik gemaakt van externe adviseurs. ALS PROGRESSIEVE CEO KUN JE DINGEN DOEN DIE EEN VERSCHIL MAKEN IN DE WERELD. Peter Bakker, president World Business Council for Sustainable Development (Forum) quote Koffiedik kijken Het is inmiddels een traditie. Iedere januari werpen de analisten van de Global Economics, Commodities and Strategy -groep van Goldman Sachs een blik vooruit op het nieuwe jaar. Verplichte stof, want de bankiers hebben het vaak bij het rechte eind. Het zal niemand verrassen dat de voorspellingen voor Europa somber zijn. De komende maanden verwachten de analisten een verdere verdieping van de crisis in de Eurozone en meer politieke instabiliteit. Wel spreken ze de voorzichtige verwachting uit dat in de loop van het jaar de Europese overheden en de Europese Centrale Bank meer grip op de crisis krijgen door een reeks van nieuwe fiscale wetten. Maar zelfs voor de fine fleur van Goldman Sachs blijft het koffiedik kijken. Verkiezingen in Rusland, Frankrijk, de Verenigde Staten en een wisseling van de wacht in China kunnen het politieke en economische spel totaal veranderen. Het wordt een spannend jaar. 53% Meer dan de helft (53%) van de werknemers met een depressie denkt dat de klachten gerelateerd zijn aan hun werk. Dat blijkt uit een onderzoek in opdracht van zorgverzekeraar CZ en BNR Nieuwsradio. Hoge werkdruk en stress zijn de voornaamste boosdoeners, maar ook het ontbreken van een uitdaging, slechte samenwerking met een leidinggevende en onregelmatige werktijden worden genoemd als veroorzakers van een depressie. Hoewel de meeste depressieve werknemers het positief vinden als werkgevers online zelfhulp aanbieden, maakt slechts een heel klein percentage hiervan gebruik. BOARDROOM AGENDA De crisis houdt u nog steeds in zijn greep. Veel bestuurders dachten dat het dit jaar beter zou zijn, maar de zorgen houden nog even aan. Dit blijkt uit de Boardroom Agenda, het jaarlijkse onderzoek van Management Scope. Voor de jaarwisseling hebben we bestuurders en commissarissen gevraagd naar de prioriteiten op hun agenda voor Wat blijkt? Innovatie en technologie zijn de onderwerpen die u het meest bezighouden. Ook hoog op uw prioriteitenlijst staan thema s die alles te maken hebben met zowel de gevolgen van de crisis als met technologische ontwikkelingen: nieuwe verdienmodellen en cloud computing het opslaan van gegevens buiten het bedrijf. Hoewel dataopslag nog geen topprioriteit is, vinden bestuurders het wel belangrijker dan vorig jaar. De crisis noopt tot meer transparantie, kostenefficiency Volgend jaar is hr prioriteit en klantgerichtheid. De snel veranderende technologie, waarbij cloud computing een van de belangrijkste topics is, maakt dat ook mogelijk. Cloud computing kan de organisatie van een onderneming totaal veranderen. Dit blijkt duidelijk uit de analyse It uit de muur op pagina 26. De werkzaamheden van de cio wijzigen in rap tempo. Zijn rol wordt steeds strategischer, het operationele deel van zijn werk neemt af. In plaats daarvan denkt de cio meer mee over het bereiken van de bedrijfsdoelstellingen, uiteraard met ondersteuning van de nieuwste mogelijkheden in ict. Mooi dat innovatie en technologie hoog op de bestuursagenda staan. Bij de meeste raden van commissarissen is het belang daarvan nog niet doorgedrongen. Zo zegt Willem Vermeend op pagina 8: Ik vind dat iedere raad van commissarissen een topexpert op het gebied van internet moet hebben. KPN bijvoorbeeld, heeft de toenemende invloed van internet en sociale media onderschat. Dat heeft ceo Eelco Blok ook toegegeven. Die constatering geldt dus ook voor de rvc. Met de technische mogelijkheden, de druk op de resultaten, andere wensen van klanten en de globalisering realiseren bestuurders zich dat ze over nieuwe businessmodellen moeten nadenken. Helaas is de weg naar die nieuwe verdienmodellen een bumpy road. Volgens strategieconsultant Anna Bertona (pagina 50) is grootste hobbel die bedrijven moeten nemen de mens. Het is niet zo ingewikkeld om een nieuw model te ontwerpen en om er draagvlak voor te krijgen. Ervoor zorgen dat medewerkers zich anders gaan gedragen, dát is de echte uitdaging. Waarschijnlijk zullen hr en de arbeidsmarkt volgend jaar uw agenda domineren. Quinty Danko, hoofdredacteur Management Scope edito rial 6. management scope nr. 02 /

5 Commis saris 3.0 Willem Vermeend De oude garde ziet internet nog steeds als een speeltje Hij vergadert met de ipad op tafel en zou in elke raad van commissarissen graag een frisse jongen of meid uit de internetgeneratie als tegengif voor de internet ignorant babyboomers zien. Interview Caroline Zegers Tekst Marike van Zanten Fotografie Mark Uyl Iedere rvc heeft een topexpert op het gebied van internet nodig In de hoek van de kamer en suite in de Haagse pied à terre van Willem Vermeend staat in de hoek een meer dan manshoge engel, als een theatrale bewaker van de winterse achtertuin. Vermeend heeft wel iets met engelen, maar het beeld ooit gebruikt als prop bij filmopnamen in Italië heeft voor hem verder geen speciale spirituele betekenis. Ik hou gewoon van iets lekker geks in mijn interieur, legt hij uit, om vervolgens met smaak te verhalen hoe de raampartij aan de straatkant gedemonteerd moest worden om de enorme engel naar binnen te krijgen. Hij moet hard lachen bij de herinnering, zoals zijn lach tijdens het interview wel vaker opklinkt naar het hoge plafond. Vermeend past wonderwel in de klassieke inrichting met een twist: hij is zelf ook moeilijk in een hokje te plaatsen als oud-politicus (PvdA), hoogleraar, ondernemer, adviseur, commissaris, schrijver, commentator bij WNL s Vandaag de Dag, ideeënman en rekenmeester. De ondernemingen waar ik commissaris ben vragen me altijd voor het audit committee, vertelt hij. Dat ligt ook een beetje voor de hand, want ze gaan er vanuit dat ik vanwege mijn achtergrond de cijfertjes snel kan doorzien. Maar wat ik écht leuk vind, is meedenken over de strategie en de gekozen richting scherp houden. Dat is de ondernemer in mij. PORTEFEUILLE de ondernemende commissaris Die inborst is ook voelbaar in zijn portefeuille commissariaten, waarin (voormalig) familiebedrijven een rode draad vormen. Zo is hij bijvoorbeeld commissaris bij Randstad Nederland (waarin zich hoewel de holding beursgenoteerd is nog altijd de cultuur van oprichter Frits Goldschmeding doet voelen) en bij Rotra, een logistiek dienstverlener die werd opgericht in Verder was hij voorheen onder meer commissaris bij Maison van den Boer en Free Record Shop en werd hij een half jaar geleden benoemd tot commissaris bij internetbedrijf Jitscale, samen met Bernhard van Oranje, in wiens bedrijf Levi9 hij zitting heeft in de raad van advies. The family connection in zijn portfolio is een bewuste keuze, beaamt hij. Grote concerns worden geleid door managers die een vast salaris verdienen en weinig risico lopen. Bij familiebedrijven vind je nog echt ondernemerschap. Ik ben zelf ook opgegroeid in een 8. management scope nr. 02 /

6 Commissaris 3.0 ondernemersgezin, mijn vader had een houtbewerkingsbedrijf. Timmeren, zagen en later de boekhouding en marketing: ik heb het allemaal gedaan. Als kind merkte ik het ook als het slechter ging met het bedrijf: dan gingen er minder offertes de deur uit. Toch heb ik als oudste van vijf jongens uiteindelijk niet voor de zaak gekozen, ik wilde mijn vleugels graag breder uitslaan. Mijn broers voelden er evenmin voor, dus het bedrijf is verkocht. Maar een ondernemer ben ik altijd gebleven. Ook toen ik in de Tweede Kamer zat, had ik allerlei nevenfuncties. Ik was eigenlijk ondernemend Kamerlid. Pas toen ik in het kabinet kwam, mocht ik er niets meer naast doen en hield ik me alleen nog maar bezig met politiek. Maar ik heb er nooit spijt van gehad. De politiek is een geweldige leerschool, veel moeilijker dan het ondernemerschap. Je hebt met veel meer stakeholders te maken. Daarna heb ik het ondernemerschap trouwens gewoon weer opgepakt. I-TOEZICHT Willems speeltje Zijn vader had geen raad van commissarissen, vertelt hij desgevraagd. Dat vond hij niet nodig, net als veel andere directeuren van familiebedrijven. Zelf denk ik er als ondernemer ook zo over: als ik advies nodig heb, huur ik wel iemand in. Ga dus vooral niet verplichten dat ieder familiebedrijf een raad van commissarissen moet krijgen. Er zijn al te veel wettelijke regels, dit land is dichtgeregeld. Als het bedrijf groter wordt, ligt het nut van een raad van commissarissen misschien weer anders. Rotra bijvoorbeeld heeft meer dan vierhonderd medewerkers. Maar ook dan heb je als commissaris rekening te houden met de aandeelhouder. Het is zijn geld, dus hij beslist. Je moet als commissaris bij een familiebedrijf overigens wel toegevoegde waarde hebben, anders moet je weg gaan. In die zin verschilt het weer niet van andere bedrijven. Die toegevoegde waarde hangt af van het type bedrijf. Bij Jitscale zijn Bernhard en ik bijvoorbeeld specifiek gevraagd vanwege onze expertise op het gebied van internet. Als ik naar een commissarissenvergadering ga, heb ik mijn ipad of smartphone bij me om aantekeningen te maken of meteen dingen te kunnen opzoeken. Bernhard doet dat ook, die heeft zijn ipad zelfs gewoon voor zich staan, bij mij ligt hij tenminste nog. Hij schaterlacht. Er zijn nog veel te weinig commissarissen met internetexpertise, benadrukt hij vervolgens. De oudere garde bestuurders en commissarissen heeft 0,0 procent verstand van internet en sociale media. Ze zien het nog steeds als een speeltje, terwijl ze vijf jaar geleden al een omslag hadden moeten maken. Willem Vermeend (63) Opleiding: Economie, fiscaal-juridische studierichting, Universiteit Groningen; promotie in Leiden over het stimuleren van bedrijfsinvesteringen Loopbaan heden Ondernemer, commissaris, schrijver, bijzonder hoogleraar European Fiscaal Economics Universiteit Maastricht, Professor of Economics and Internet Economics, Maastricht School of Management heden Lid bestuur TSS Cross Media Group Lid raad van commissarissen Imtech Lid raad van commissarissen Randstad Holding Lid raad van commissarissen Afab Ceo financieel verkoop- en advies Meeùs groep Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Staatssecretaris van Financiën Hoogleraar belastingrecht, Rijksuniversiteit Limburg Buitengewoon hoogleraar Europees belastingrecht, Rijksuniversiteit Limburg Tweede Kamerlid der Staten Generaal voor PvdA Hoogleraar belastingrecht, Rijksuniversiteit Groningen Ondernemer en deeltijddocent fiscaal recht, Rijksuniversiteit Leiden Huidige commissariaten Jitscale, LIOF, Mitsubishi Motors Europe, Randstad Nederland, Rotra; raad van advies Levi9. Hobby s voetbal, wielrennen, hardlopen Ik heb als commissaris toen al geroepen dat internet een integraal onderdeel moet gaan uitmaken van de strategie. Willems speeltje, wordt er dan soms gereageerd, maar bedrijven die niet de juiste draai weten te maken, missen straks de boot. Ik blijf het zeggen, al voel ik me soms een roepende in de woestijn. Ik vind dan ook dat iedere raad van commissarissen tenminste één topexpert op het gebied van internet moet hebben. Had KPN met zo n expert in de rvc bijvoorbeeld eerder een andere strategie gevolgd? KPN heeft de toenemende invloed van internet, sociale media en WhatsApp onderschat. Dat heeft Eelco Blok ook eerlijk toegegeven. Die constatering geldt dus ook de raad van commissarissen. We zullen die expertise veel sterker moeten gaan ontwikkelen in Nederland. Op de basisschool leren kinderen wel aardrijkskunde, maar niets over internet. Maak er een verplicht vak van! DIVERSITEIT te veel oude mannen Dat de gemiddelde commissaris zo internet ignorant is, heeft volgens Vermeend ook te maken met de eenzijdige samenstelling van veel raden. Er zijn te veel oude en te veel mannelijke commissarissen. En dat heeft weer te maken met de selectiecommissies die te eenzijdige benoemingscriteria hanteren. En met het aanbod, natuurlijk. Maar ik vind niet dat je wettelijk met een vrouwenquotum moet afdwingen dat er meer vrouwen een commissariaat gaan bekleden: dat kan ten koste gaan van deskundigheid, het beeld oproepen van de excuustruus en het risico creëren dat commissariaten slechts bij een klein aantal vrouwen terechtkomen, zoals in Noorwegen, doordat er vooral in technische sectoren onvoldoende aanbod is. Golden skirts moeten we volgens Vermeend in Nederland niet hebben, wel commissarissen die bereid zijn hun kennis te vergroten, zich ondernemend op te stellen in plaats van alleen de rol van waakhond te spelen en het old boys netwerk in te ruilen voor een nieuw leiderschapsparadigma. Voor de nieuwe generatie speelt het gezagselement geen rol meer. Jonge bedrijven worden geleid door geïnspireerde aanvoerders, die investeren in het nieuwe werken, sturen op output en zich richten op de wereldeconomie. De groei vindt plaats in de BRIC-landen en andere opkomende economieën zoals Mexico en Turkije. China telt vijfhonderd miljoen internetters! De gemiddelde Nederlandse commissaris van de oudere generatie heeft daar geen weet van, die zit nog lekker in de polder rond te kijken. Terwijl het geld in toenemende mate elders in de wereld wordt verdiend. TOEZICHT 2020 volgens Willem Vermeend In 2020 zullen er veel meer vrouwelijke commissarissen zijn. Die zitten nu bij mij in de collegebanken. Mannen bluffen sneller dat ze iets weten, vrouwen nemen pas het woord als ze denken echt een inbreng te hebben. Ze vragen ook meer door. Lachend: Sommigen zijn zelfs niet te stuiten. Dat heeft ook te maken met de minderheidspositie waarin vrouwen zich nog steeds bevinden. Dan moet je altijd een stapje harder lopen. In 2020 zal de afspiegeling hopelijk beter zijn. Dan zal ook een nieuwe generatie tot de raden van bestuur en commissarissen toetreden: jongeren die tussen 1980 en 1990 zijn geboren, in een wieg die naast het internet stond. Ze denken minder hiërarchisch en sturen niet op basis van gezagsrelatie of functie, maar willen het maximale talent uit hun medewerkers halen. Dat zal leiden tot een andere bestuurscultuur. In 2020 zal ook elk bedrijf een multimediabedrijf geworden zijn: wie niet op internet gevonden wordt, bestaat straks niet meer. Daarmee wordt actuele kennis in raden van commissarissen steeds belangrijker. Sommige commissarissen beroepen zich op het feit dat ze dertig tot veertig jaar bestuurlijke ervaring hebben. Maar wat is die ervaring in het internettijdperk nog waard, als alles zo snel verandert? Na het terugtreden van een bestuurder zal die ervaring hooguit nog een jaar of vier houdbaar zijn. Nu hebben oud-bestuurders vaak nog een lange carrière als commissaris, die zal in de toekomst korter worden. Maar waarom wachten tot 2020? Zet die internetjongens en meisjes van 30, 31 jaar nu alvast naast de babyboomers in de raden van commissarissen. Heerlijk verfrissend! INFORMATIEVERGARING facebook als digitale koffieautomaat Vermeend gebruikt het internet ook om informatie te vergaren over de bedrijven waar hij commissaris is. De directie moet de raad van commissarissen optimaal op de hoogte stellen. Als commissaris moet je daar ook van op aan kunnen. Maar daarnaast moet je als commissaris zelf op zoek naar informatie. Ik begeef me niet actief op de werkvloer om te horen wat er bij de koffieautomaat besproken wordt. Dat had ik dan al van het bestuur moeten horen. Bovendien heb ik het niet nodig: ik kan op internet of via twitter alles vinden. Een soort digitale koffieautomaat, ja. Facebook bijvoorbeeld heeft wereldwijd meer dan achthonderd miljoen gebruikers en zo n dertig procent van alles wat daar wordt besproken, is bedrijfsgerelateerd. Dus je kunt alle informatie vinden, ook via bijvoorbeeld Google alerts en andere zoekmachines en via je toegang tot intranetten. Dat zeg ik ook regelmatig tegen bestuurders. Tegen Ben Noteboom bijvoorbeeld, ceo van Randstad? Nee, tegen hem hoef ik dat niet te zeggen. Hij is open, trans- 10. management scope nr. 02 /

7 Commissaris 3.0 parant, creatief, heeft een brede blik en omarmt het internet. Het prototype van een modern bestuurder, daar zouden er meer van moeten zijn. INTERNETETIQUETTE wel buzz, geen twitter De commissarissen van ING hadden ook beter eerst een rondje internet kunnen doen voordat ze ceo Jan Hommen en zijn medebestuurders vorig jaar een bonus toekenden, oordeelt Vermeend desgevraagd. Het toekennen van de bonus was een ernstige blunder, dat hadden ze gewoon ruiterlijk in het openbaar moeten erkennen. De commissarissen waren de weg kwijt, losgezongen van de werkelijkheid. Ze hebben de impact van de bonus op de gevoelens in de samenleving onderschat. Terwijl dat niet had gehoeven: als ze de buzz op het web hadden gevolgd, dan zouden ze precies hebben geweten hoe gevoelig het lag bij hun klanten. En als de commissarissen dat niet uit zichzelf doen, had het webcareteam van ING een verslag naar de raad van commissarissen kunnen sturen. Een deel van de kritiek op de commissarissen van ING richtte zich op het feit dat ze zich stil hielden bij alle commotie en niet uitlegden waarom ze de bonus hadden toegekend. Hadden de ING-commissarissen internet en sociale media niet ook juist kunnen inzetten om tegenwicht te bieden aan de verontwaardiging? Ik denk dat een uitleg niet meer zou hebben gewerkt. Bovendien moet je als commissaris ook voorzichtig zijn met naar buiten treden, zeker bij een beursgenoteerde onderneming. Ik zal geen tweet sturen vanuit een commissarissenvergadering. EVALUATIE niet-aanvalsverdragen Het bonusdebacle zal bij ING zeker een puntje voor de evaluatie zijn geweest. Hoe kijkt Vermeend aan tegen deze jaarlijkse exercitie voor rvc s? Evalueren vind ik een goede zaak, maar het blijft moeilijk om je eigen functioneren en dat van je medecommissarissen te beoordelen. Het is toch een beetje de slager die zijn eigen vlees keurt. In de politiek heb je vaak niet-aanvalsverdragen: als jij mij niets doet, zal ik jou niets doen. Dat heb je in raden van commissarissen ook. Dan kom je samen al snel tot de conclusie: we doen het goed. Bovendien is een rvc volgens de wet natuurlijk ook een collectief college. Ik zie het in de praktijk dan ook niet gauw gebeuren dat commissarissen elkaar gaan aanspreken op hun gedrag, bijvoorbeeld op ieders aanwezigheid en voorbereiding op de vergadering. Dat gebeurt zelfs in mijn voetbalteam niet! Hij lacht weer. Je ontziet elkaar toch. Een externe begeleider helpt wel, maar ook die Onderschat het ego van een commissaris niet heeft vaak een opvallend milde opstelling en spreekt zich eerder uit over het collectief dan over het individu. Zo n begeleider zal niet snel zeggen: commissaris A maakt er een zootje van. Het gaat allemaal heel voorzichtig, want het ego van commissarissen moet je niet onderschatten. OPSTAPPEN de maat was vol Ook de relatie tussen de raad van bestuur en de raad van commissarissen vormt vaak een standaardonderdeel van de evaluatie. Vermeend ziet een heldere afbakening: De directie moet de dagelijkse beslissingen nemen en treedt daarover naar buiten. De commissarissen moeten de directie daarvoor ook alle ruimte geven. Er zijn natuurlijk altijd momenten dat je als commissaris nauwer bij de gang van zaken betrokken bent, zoals bij een overname, maar de verantwoordelijkheid voor de dagelijkse gang van zaken ligt altijd bij de directie. De commissarissen moeten elke beslissing vervolgens afwegen tegen het belang van de continuïteit van het bedrijf, daarvoor ben je samen met het bestuur verantwoordelijk. Soms lopen de opvattingen uiteen, zoals bij Afab, verstrekker van consumptief krediet, waar Vermeend in 2009 opstapte als commissaris. Ik vond dat het bedrijf niet goed opereerde en dat de directie onvoldoende luisterde naar de raad van commissarissen en daar heb ik mijn consequenties aan verbonden. De andere commissarissen respecteerden mijn beslissing om op te stappen en ik respecteerde hun beslissing om te blijven zitten. Je weet dat je met je vertrek een signaal naar de buitenwereld geeft, ja. Omdat ik redelijk bekend ben, komt het gelijk in de krant. Maar voor mij was de maat vol en dan kun je alleen nog maar opstappen. Overigens hebben de andere commissarissen de directie niet veel later op non-actief gesteld. Zijn commissarissen wel voldoende onafhankelijk, ook in financieel opzicht, om de ultieme beslissing te kunnen nemen als ze dat nodig achten? Hij lacht. Zo hoog zijn die beloningen voor de meeste commissarissen niet, hoor. Als je bang bent je inkomsten kwijt te raken, moet je geen beroepscommissaris worden. Caroline Zegers is partner bij Deloitte. Safari in Afrika? Bij Jambo Safari Club zijn de mogelijkheden eindeloos! jambo.nl TEL: KENIA T A N Z A N I A O E G A N D A SEYCHELLEN MAURITIUS M A D A G A S K A R MOZAMBIQUE Z A M B I A B O T S W A N A N A M I B I Ë ZUID-AFRIKA D Afrika specialist! priv reizen geheel conform uw eigen wensen 12. management scope

8 komen & gaan wandel gangen IN Bestuurders Mark Boerekamp Bedrijf APG Groep Functie coo Bart Enhus Bedrijf Koninklijke Wegener Functie cfo Joost de Haas Bedrijf Roto Smeets Functie ceo Eric Hageman Bedrijf KPN Functie interim cfo Stephanie Hottenhuis Bedrijf Arcadis Functie lid rvb Steven van Schilfgaarde Bedrijf KPN Functie interim cfo Ernst-Jan Boers Bedrijf SNS Bank Functie interim ceo Bert van der Els Bedrijf Heijmans Functie ceo Linda Galipeau Bedrijf Randstad Functie lid rvb Erwin van Laethem Bedrijf Essent Functie ceo Michel Jaski Bedrijf Grontmij Functie ceo Piet Hein Meeter Bedrijf Deloitte Functie ceo Hubert Vanhoe Bedrijf USG People Functie coo Johan Pardoel Bedrijf Action Functie ceo Bart Merkus Bedrijf The Greenery Functie commercieel directeur Tom Verhaegen (per 1 april 2012) Bedrijf Grolsch Functie ceo Ben Vree Bedrijf APM Terminals Functie directievoorzitter Commissarissen Peter Bakker Bedrijf The World Business Counsil for Sustainable Development (WBCSD) Functie president Joop van Oosten Bedrijf Royal Haskoning Functie lid rvc Tex Gunning Bedrijf FrieslandCampina Functie lid rvc Robert Easton Bedrijf LBI Functie lid rvc Charles Estourgie Bedrijf CZ Functie lid rvc Pauline Meurs Bedrijf CZ Functie lid rvc Joop Munsterman Bedrijf Stage Entertainment Functie lid rvc Henk Raué Bedrijf CZ Functie lid rvc Marjet van Zuijlen (per 17 april) Bedrijf Koninlijke Wessanen Functie lid rvc Bestuurders Peter Boerma Bedrijf Delta Functie ceo Roger Dassen Bedrijf Deloitte Functie ceo Floris Deckers Bedrijf Van Lanschot Functie ceo Rudolph Huyzen Bedrijf Roto Smeets Functie interim ceo/vz rvc Carla Smits-Nusteling Bedrijf KPN Functie cfo Bart van Ingen Bedrijf Eiffel Functie lid rvb Douwe Kras Bedrijf Eneco Functie lid rvb uit Annemieke Nijhof Bedrijf Grontmij Functie lid rvb Harrie Noy Bedrijf Arcadis Functie ceo Rob Snel (per 1 april 2012) Bedrijf Grolsch Functie ceo Raymond Steenvoorden Bedrijf Strukton Functie cfo Sylvo Thijsen Bedrijf Grontmij Functie ceo Gerrit Witzel Bedrijf Heijmans Functie ceo Commissarissen Pieter Paul van Besouw Bedrijf Royal Haskoning Functie lid rvc Wim Dik Bedrijf Stage Entertainment Functie lid rvc Rob ter Haar Bedrijf FrieslandCampina Functie lid rvc Nazo Moosa Bedrijf LBI Functie lid rvc Peter Nederhof Bedrijf Vivenda Functie president commissaris Jean-Luc Schnoebelen Bedrijf Grontmij Functie lid rvc Cees Veerman Bedrijf DHV Functie lid rvc Vrouwen op drift Hoe zou de oudejaarsavond van Carla Smits-Nusteling verlopen zijn? Beschouwde de cfo van KPN haar beslissing om op te stappen bij het telecombedrijf als haar belangrijkste goede voornemen voor 2012, waarmee ze zichzelf om uur met een glas champagne feliciteerde, na een laatste aanval van twijfel tussen oliebol en bitterbal? Feit is dat ze haar vertrek onverwacht bekendmaakte, toen het nieuwe jaar nog slechts drie dagen jong was, twee weken voor de publicatie van de jaarcijfers. Gelukkig Nieuwjaar iedereen, maar dan zonder mij. Smits-Nusteling kon zich niet vinden in het nieuwe bestuursmodel van KPN, dat haar functie als cfo zou hebben uitgehold doordat de besluitvorming grotendeels is verschoven naar de divisiehoofden in het executive committee. De nieuwe topstructuur moet een einde maken aan de vechtcultuur bij KPN, waardoor eerder Smits-Nustelings voorganger Marcel Smits de deur uitliep. Ironisch genoeg heeft juist de constructie die een brede consensus in de top moest creëren, nu opnieuw tot een gevoelig verlies geleid. President-commissaris Jos Streppel was niet blij, want vind maar weer eens iemand die cfo wil worden bij een concern dat zich nog steeds in een annus horribilis bevindt én vind maar weer eens een vrouwelijk bestuurder. Als voorzitter van de Monitoring Commissie Corporate Governance Code maakt Streppel zich publiekelijk sterk voor meer diversiteit en dan vormen de eigen commissariaten natuurlijk een mooi voorbeeldtuintje. Smits-Nusteling vertrekt zonder persoonlijk conflict en zonder vertrekregeling. Oftewel: zonder vechtscheiding, waarbij de ander een poot wordt uitgedraaid. Ook Annemieke Nijhof stapte twee maanden na haar benoeming alweer op als bestuurder van Grontmij. Het ingenieursbedrijf manifesteert zich als een glazen klip waarop de ene na de andere bestuurder uitglijdt. Reden voor Nijhof om snel zelf de piste af te skiën. Kennelijk ambiëren vrouwen de top net zo hard als mannen, maar dan wel op hun eigen voorwaarden en niet tegen elke prijs. Gelukkig krijgen we er ook weer twee topvrouwen voor terug, en nog wel twee dames die via de rank and file omhooggeklommen zijn, over internationale ervaring beschikken en met zichtbaar succes de laatste sprong naar de top afdwongen. Zo treedt de Canadese Linda Galipeau toe tot de raad van bestuur van uitzendconcern Randstad en komt Stephanie Hottenhuis in het bestuur van Arcadis. Ze bezet er de vrijgekomen stoel van Neil McArthur, die ceo Harrie Noy opvolgt na de verrassende bekendmaking van diens vertrek. Noy heeft geen zin meer in de slijtageslag die het veroveren van de opkomende markten met zich meebrengt. Hij reist er als pensionado liever privé naar toe, samen met zijn vrouw, die al druk reisfolders heeft verzameld. Noy wil leuke dingen gaan doen, net als zijn generatiegenoot Floris Deckers, de topman van Van Lanschot, die eveneens onlangs zijn terugtreden bekendmaakte. Al is er wel een nuanceverschil: Deckers wil eigenlijk vooral geen náre dingen meer doen. Van Lanschot staat voor een ingrijpende sanering, waarbij fors in kosten, arbeidsplaatsen en kantoren geschrapt moet worden. Deckers heeft bij ABN Amro al vaker met dat bijltje gehakt en is reorganisatiemoe. Bovendien is het bedrijfsmodel van de deftige zakenbank, met zijn kapitale kantoorvilla s en oude meesters aan de muur, niet meer toegesneden op de rich kids van tegenwoordig. De noodzakelijke vernieuwingsslag vraagt ook om nieuw leiderschap, vindt Deckers zelf. Jos Streppel, vicevoorzitter van de rvc, moet dus niet alleen op zoek naar een nieuwe cfo bij KPN, maar zich ook bezighouden met een nieuwe bestuursvoorzitter voor de Bossche Bank. Laat het een vrouw worden, Jos, dan valt die ene kale plek wat minder op en staat ons Hollandse bloementuintje er weer wat aardiger bij. yvonne kroese 14. management scope nr. 02 /

9 Onder zoek DE BOARDROOM AGENDA Welke thema s zijn top of mind bij bestuurders? De uitkomsten van het Management Scope-onderzoek naar de boardroom-agenda zijn veelzeggend: de crisis verlamt niet en leiders willen graag de sprong naar voren maken. Tekst Rob Hartgers Het zal weinigen verbazen dat de agenda s van Nederlandse bestuurders dit jaar, net als het voorgaande jaar, worden gedomineerd door de financiële crisis. Een overgrote meerderheid (84 procent) zet de crisis hoog op de agenda. Een minderheid van elf procent houdt het hoofd koel en noemt de prioriteit van de crisis laag. Een splintergroep van twee procent maakt zich zelfs helemaal niet druk om BESTAANDE BUSINESS WINT HET VAN EMERGING MARKETS de crisis. Dit blijkt uit het Boardroom Agenda-onderzoek, door Management Scope gehouden onder topbestuurders van de duizend grootste Nederlandse bedrijven. De bestuurders kregen een aantal thema s voorgelegd, telkens met de vraag hoeveel prioriteit zij aan dit onderwerp geven. In totaal werkten 131 bestuurders mee aan het onderzoek. Hype Na de crisis scoort Innovatie en technologie als hoogste prioriteit op de agenda van de bestuurders, op de voet gevolgd door sustainability en risk management. Veiligheid is voor meer dan de helft van de respondenten (56 procent) een belangrijk agendapunt, maar daar staat tegenover dat elf procent dit thema helemaal niet noemt. Ook plaatst meer dan de helft van de geënquêteerden de thema s nieuwe verdienmodellen, human relations/arbeidsmarkt en shareholder versus stakeholder hoog op de agenda. M&A en groei en een veranderende organisatiestructuur ontbreekt op bijna geen enkel lijstje, maar is bij een minderheid van de bestuurders top of mind. Ook dat is, gezien het economische klimaat, niet verrassend. Wel verrassend is dat cloud computing totaal niet als prioriteit wordt aangemerkt. Hoewel het onderwerp wel een stuk belangrijker wordt gevonden dan vorig jaar, is de door Microsoft en andere it-reuzen voorspelde revolutie in dataopslag kennelijk nog niet helemaal op stoom. Het zijn vooral de toezichthouders die hier warm voor lopen, ceo s en cfo s zijn er niet erg mee bezig. Laten we het erop houden dat de geesten langzaam rijp worden gemaakt voor de cloud, maar dat de hype nog niet in volle hevigheid is doorgedrongen tot de boardroom. De bestuurders stromen evenmin over van enthousiasme voor de opkomende markten. Het thema emerging markets/brics wordt door een minderheid belangrijk gevonden. Dit thema was vorig jaar zelfs iets populairder dan nu. Het komende jaar lijken de bestuurders zich vooral te willen concentreren op de (bestaande) business. Discussies over de veranderende rol van de rvc en de rvt en de one-tier versus de twotier board toch al nooit populaire gespreksonderwerpen verdwijnen naar de achtergrond. De op stapel staande veranderende regelgeving zal daar misschien verandering in brengen. Net als vorig jaar zijn er gezien de precaire vooruitzichten maar weinigen die het op dit moment belangrijk vinden om na te denken over het aantrekken van kapitaal of het inkopen van commodities. Nuchter We vroegen de topbestuurders ook om verder vooruit te kijken. Waarmee verdient Nederland volgens hen over tien tot dertig jaar zijn geld? Dienstverlening is het meest genoemde antwoord. Daarnaast denken bestuurders dat de handels-, transport- en logistieke sector zullen blijven profiteren van de strategische ligging van ons land. En ondanks de hardnekkig sombere geluiden over het innovatievermogen van Nederland hebben de respondenten vertrouwen in het rendement van Nederlandse kennis en innovatie en in de kwaliteit van Nederlandse producten. Ook werden financiële producten en diensten, technologie en (water)bouw meermaals genoemd als toekomstige inkomstenbronnen. Uit de korte commentaren van de geënquêteerden spreekt een nuchtere handelsgeest. We noteerden hard werken, voorzichtig investeren en creatief kansen benutten en mondiaal denken. Afspiegeling Deze enquête is geen getrouwe afspiegeling van de Nederlandse boardrooms. Bestuurders uit de dienstverlening en de industrie zijn oververtegenwoordigd. Ook zijn de verschillende functiegroepen niet evenredig verdeeld over de sectoren. Onder de respondenten die werkzaam zijn in de dienstverlening zijn de ceo s in de meerderheid, terwijl de industrie het sterkst vertegenwoordigd wordt door toezichthouders en cfo s. Daar komt bij dat de prioriteiten van cfo s vaak heel anders liggen dan die van ceo s en toezichthouders. Om een voorbeeld te geven: het inkopen van commodities is voor cfo s een bovengemiddeld belangrijk agendapunt, terwijl ze zich minder druk maken over de rol van de rvt en de rvc. Desondanks kunnen we wel iets zeggen over de agenda s van de twee best vertegenwoordigde branches. De dienstverleners, de eerste ruim vertegenwoordigde groep, maken zich grote zorgen over de arbeidsmarkt en andere hr-zaken. Na de financiële crisis, die het merendeel van de agenda s domineert, is dit met voorsprong het meest genoemde thema. Voor maar liefst 66 procent is dit een hoofdpijndossier. Bij de bestuurders uit de overige branches komen hr-zaken en de arbeidsmarkt gemiddeld pas op de zesde plaats. Nieuwe verdienmodellen zijn voor de dienstverleners iets belangrijker dan voor de andere bestuurders, net als de onderwerpen shareholder versus stakeholder en M&A en groei. Daar staat tegenover dat innovatie en technologie, veiligheid en inkoop commodities gemiddeld genomen lager op de agenda s van de dienstverleners staan. Dat is deels te verklaren door de aard van de branche. De meeste optimisten vinden we onder de industriëlen. Het is de enige sector waarin de financiële crisis niet met stip bovenaan staat. Ook onder bestuurders uit de industrie scoort de crisis hoge ogen, maar innovatie en technologie worden minstens zo belangrijk gevonden, in sommige gevallen zelfs nog iets belangrijker. Sustainability en risk management staan gemiddeld genomen weer iets hoger op de agenda van de industrie dan bij andere sectoren. De industriebestuurders lijken het meest internationaal georiënteerd. De opkomende markten worden scherp in de gaten gehouden. Bij meer dan de helft van de bestuurders (56 procent) staat dit onderwerp hoog op de agenda. Een substantiële minderheid onder de industriëlen vindt, tegen de trend Nederland moet focussen op zaken waar het goed in is Ewald Kist in, het aantrekken van kapitaal een belangrijk agendapunt. Arbeidsmarkt en hr-zaken vinden de industriëlen aanzienlijk minder belangrijk dan hun collega-bestuurders. Ook is er in deze sector minder interesse in nieuwe verdienmodellen, de stakeholder versus shareholder-kwestie, een veranderende organisatiestructuur, en het thema M&A en groei. Momentopname We vroegen topbestuurders om zes minuten van hun tijd. De uitkomsten zijn veelzeggend. Het moge duidelijk zijn dat de voortrazende financiële crisis in de Eurozone als een donkere wolk boven de bestuursagenda s hangt. Maar het is zeker niet zo dat de bestuurders verlamd zijn door de crisis, als konijnen in de koplampen van een aanstormende auto. De ontwikkeling van nieuwe verdienmodellen heeft grote prioriteit, veel meer dan vorig jaar. Het belang dat wordt gehecht aan innovatie en technologie duidt erop dat bestuurders graag de sprong naar voren willen maken. Het nuchtere commentaar van oud-bankier Ewald Kist spreekt wat dat betreft boekdelen: Nederland moet focussen op zaken waar het goed in is. 16. management scope nr. 02 /

10 Sanctiewetgeving grijpt hard in op internationale handel ronde tafel Iran, Libië, Soedan, Birma. Zomaar een greep uit de lijst van landen die te maken hebben met opgelegde sancties. Waar iedere organisatie rekening mee moet houden: het handels- en betalingsverkeer kan enorm lijden onder opgelegde sancties. Wie de opgelegde sancties omzeilt, kan een flinke boete verwachten. Plus het nodige reputatieverlies. Interview Hendrik Jan Biemond Tekst Paul Groothengel Fotografie Marco Bakker vlnr: Eric Ligthart, Job Rietkerk, Sipko Schat en Hendrik Jan Biemond 18. management scope nr. 02 /

11 RONDE TAFEL eregeld worden internationale sancties opgelegd aan landen die in de ogen van de internationale gemeenschap over de schreef gaan, denk aan schending van de mensenrechten. Met als doel hen onder druk te zetten opdat ze hun gedrag verbeteren. De mogelijke sancties variëren van wapenembargo s en handelsrestricties tot het bevriezen van tegoeden. Onlangs nog breidde de Europese Unie het pakket sancties tegen Iran verder uit: er komt een verbod van de export van olie naar landen van de Europese Unie, bovendien zijn er sancties opgelegd aan de Iraanse centrale bank. Dergelijke sancties hebben gevolgen voor Nederlandse bedrijven en financiële instellingen. Hoe kun je je als onderneming wapenen tegen de risico s die ontstaan als gevolg van deze internationale wetgeving? Hierover praten we met een bankier, een ondernemer en een beleidsmaker: Sipko Schat is lid van de raad van bestuur van Rabobank Nederland en verantwoordelijk voor het Internationale Bedrijf. Job Rietkerk is Chief Legal Counsel van Nidera, in ruim negentig jaar tijd uitgegroeid tot een wereldwijd opererend handelshuis in agrarische grondstoffen zoals soja, granen en plantaardige oliën. Eric Ligthart werkt bij het ministerie van Financiën als plaatsvervangend hoofd Institutioneel Beleid en Integriteit van de Directie Financiële Markten. Hendrik Jan Biemond, advocaat en partner bij Allen & Overy, leidt de discussie. Wat merkt u in uw eigen, dagelijkse praktijk van internationale sanctiewetgeving? Rietkerk: We zijn al decennia bekend met het fenomeen sancties. Als handelsonderneming hadden de sancties gericht tegen het Argentijnse regime tijdens de Falklandoorlog in de jaren tachtig al veel impact op onze activiteiten, net als de sancties tegen de Sovjet-Unie, vanwege hun oorlog tegen Afghanistan. Hadden de boycots in die tijd vooral een politiek doel, de impact van de huidige boycots is heviger. Wij hebben onze organisatie daar uiteraard op aangepast, bijvoorbeeld op het gebied van credit management. En er is meer noodzaak dan ooit om de hele supply chain echt goed te kennen. Wij verhandelen voedselgrondstoffen over de hele wereld, en de leveranties van voedsel en medicijnen zijn doorgaans niet gesanctioneerd. Voor ons ligt eventuele impact met name op het vlak van de financiële afwikkeling van transacties. Als financiële systemen geraakt worden, zoals in Iran en Libië, heeft dat direct invloed op wat wij doen. Ofwel, als wij niet meer kunnen handelen of niet meer betaald kunnen worden door een afnemer, houdt het gewoon op, met alle consequenties van dien voor de voedselvoorziening in zo n land. Ligthart: De Directie Financiële Markten adviseert het ministerie van Buitenlandse Zaken bij de totstandkoming van financiële sancties en is verantwoordelijk voor de implementatie daarvan. Nederlandse bedrijven die door de sancties geraakt worden, of bang zijn geraakt te gaan worden, kloppen geregeld bij ons aan. Bijvoorbeeld als de financiële verplichtingen van hun contracten niet meer uitgevoerd kunnen worden. Wij zijn dan bevoegd om, binnen bepaalde marges, uitzonderingen toe te staan. Schat: Er staan nu wereldwijd enkele tientallen landen op de sanctielijst, met uiteenlopende gradaties wat betreft het gewicht van de sancties. Al onze klanten die in dollars zaken willen doen met Cuba, hebben ook te maken met Amerikaanse sancties tegen Cuba. Dit raakt niet alleen onze Amerikaanse klanten in de VS, maar ook daarbuiten, waaronder veel bedrijven uit de agrarische industrie. Hoe dan ook, voor ons als financiële dienstverlener is consistentie in de internationale sanctiewetgeving zeer belangrijk. Ligthart: Sancties dienen uiteindelijk vaak een diplomatiek doel. Je kunt er als land je tanden mee laten zien, zonder direct in de oorlogsmodus te hoeven schieten. Sancties maken vaak onderdeel uit van langdurige processen. Er worden om uiteenlopende redenen sancties opgelegd, denk aan de ontwikkeling van een nucleair programma, zoals nu in Iran, of ernstige schendingen van de mensenrechten, of groeperingen die elkaar naar het leven staan. Dat proces begint vaak met afkeurende verklaringen van de internationale gemeenschap. Gebeurt er in zo n land vervolgens niets, dan moet je een volgende stap zetten. Dan komen de eerste sancties aan de orde, bij voorkeur gebaseerd op een VN-resolutie. Het lukt echter niet altijd om in VN-verband tot sancties te komen en dan speelt al snel het concurrentieaspect: de landen met de strengste sancties treffen hiermee ook hun eigen bedrijfsleven. Er zijn verschillende categorieën van sancties; je kunt bijvoorbeeld leiders op een lijst zetten en hun tegoeden bevriezen, handelsrestricties opleggen of bepaalde sectoren taboe verklaren. Welke middelen zijn het meest effectief? Ligthart: Dat hangt deels af van de impact die de sancties mogelijk sorteren. Een land dat erg afhankelijk is van importen en exporten, zoals Libië, is uiteraard makkelijker te treffen met sancties dan een relatief autarkisch land als Birma, dat nauwelijks verweven is met de EU-lidstaten. Maar de trend is dat het opschuift, dat sancties steeds zwaarder worden, al neemt het aantal sanctieregelingen op zich niet toe. Na 9/11 werden, in het kader van de aanpak van terrorisme, veel verdachte personen actief voor bijvoorbeeld Al Qaida en de Taliban op de lijst gezet. De laatste jaren komen met landen als Birma en Iran de meer veelzijdige dossiers op. Dan zet je eerst het regime op de lijst; daarna wordt de export van goederen waarmee repressie mogelijk is verboden; of je probeert, zoals in het geval van Iran, de nucleaire capaciteit van zo n land aan te pakken door sancties steeds verder uit te breiden. Het is lastig als bedrijven in het ene land iets wel mogen en in het andere niet Banken nemen geen risico met bepaalde transacties, uit angst de sanctiewetgeving te overtreden. Begrijpelijk. Maar juist dan zijn er toch kansen voor banken met een wat steviger risk appetite? Schat: Het probleem voor banken is dat ze de risico s heel moeilijk kunnen inschatten. Er worden bijvoorbeeld regelmatig schepen omgevlagd tijdens een reis. Moet je dan als financier halverwege de transactie van een klant onderbreken? Dat kan niet altijd zomaar, vanwege codes waarop het documentair betalingsverkeer is gebaseerd. Voor banken is de operationele complexiteit in dit opzicht heel groot. Er zullen best kansen zijn voor banken die scherp aan de wind willen zeilen, maar de realiteit is dat steeds meer banken juist afzien van dergelijke risico s. Datzelfde geldt voor onze klanten. Zowel banken als bedrijven zijn bang voor reputatieverlies en, zeker in de VS, voor zeer forse boetes. Dat weegt voor hen veel zwaarder dan de mogelijke opbrengst van een paar transacties met een land dat op de lijst staat. Eric Ligthart (46) is plaatsvervangend hoofd Institutioneel Beleid en Integriteit van de Directie Financiële Markten, van het Ministerie van Financiën. Hiervoor was hij ondermeer financieel attaché bij de permanente vertegenwoordiging van Nederland in de EU. Leidt dat ertoe dat Rabo zichzelf meer beperkingen oplegt dan door de sanctiewetgeving wordt voorgeschreven? Schat: Kijk, wij zijn een mondiale bank, dus we moeten ook rekening houden met Amerikaanse opvattingen over sanctiewetgeving, over handha- 20. management scope nr. 02 /

12 RONDE TAFEL Banken zijn schuwer geworden Sipko Schat (51) is lid van de raad van bestuur van Rabobank Nederland en verantwoordelijk voor het Internationale Bedrijf. Hij werkt al meer dan vijfentwintig jaar voor Rabobank, ondermeer als bedrijfsjurist, Global Head Corporate Finance en lid van de Managing Board van Rabobank International. ving en boetes. We hebben een aantal landen uitgesloten: Birma, Soedan, Iran, Noord-Korea. Met een uitzondering voor voedselleveranties aan Iran. Maar wat als Artsen zonder Grenzen ons vraagt de betalingen aan hun artsen in Soedan te regelen? Of in Birma? Als je alles helemaal op zwart zet, kun je ook geen eenvoudig betalingsverkeer meer faciliteren; dus als een Soedanese student aan bijvoorbeeld de TU Delft bij ons hier in Nederland een betaalrekening wil openen, brengt dit sanctierisico s met zich mee. Namelijk, hoe stel je als bank vast dat het in dit specifieke geval altijd om legitieme betalingen gaat en niet om betalingen die op de een of andere manier onder de sancties vallen? Vanuit dat sanctierisico doen we dat soort dingen dus niet. Rietkerk: Wij hebben geregeld problemen met de afwikkeling van documentair krediet. Het is wel eens voorgekomen dat een betalingstransactie niet doorging, omdat onze tegenpartij, die zuiver op de graat was, een verwijzing op zijn website had naar een bank die wel door de EU was gesanctioneerd. De risicoaversie van banken is in mijn ogen veel sterker dan zuiver juridisch noodzakelijk zou zijn. Zo accepteren de meeste Europese banken de laatste tijd sowieso geen enkele transactie waar Iran op wat voor wijze dan ook bij betrokken is. Het doel van de sancties is het betalingsverkeer met Iran te monitoren en controleren; dat die zesbaans snelweg daarmee wordt teruggebracht naar een landweg is begrijpelijk, maar dat spreekwoordelijke landweggetje moet dan wel begaanbaar blijven. Dat dreigt nu helemaal te verdwijnen, helemaal nu de centrale bank van Iran op de zwarte lijst is geplaatst. En wat dan? Het Iraanse volk moet kunnen blijven eten dus leveranties van voedselgrondstof moeten mogelijk blijven. Dan gaan handelsfirma s kijken naar andere mogelijkheden, denk aan banken in de Emiraten, Azië en Turkije. Ja, we respecteren de sancties, maar wij doen dat ook. Daar zit voor ons verder geen ethische kant aan. Dan schieten opgelegde sancties dus mogelijk hun doel voorbij. Ligt er niet een taak voor beleidsmakers om duidelijkheid te verschaffen over welke mogelijkheden er nog wel zijn? Ligthart: Als je bijvoorbeeld de tegoeden van een centrale bank blokkeert, is dat een heel zware sanctie. Dat kan zo n land een aantal maanden volhouden, maar op een gegeven moment loopt de machinerie toch echt vast. Zo n sanctie is de moderne variant van de stadsbelegeringen uit de Middeleeuwen. Natuurlijk treft zo n freeze op een centrale bank ook veel banken en bedrijven. Wij proberen er wel aan bij te dragen dat landen de regels eenduidig interpreteren; het is voor bedrijven lastig als ze in het ene land iets wel mogen en in het andere niet. Daarom zijn medewerkers van de verschillende Europese ministeries van Financiën geregeld met elkaar in gesprek om aan die eenduidige interpretatie te werken, best practices te formuleren et cetera. Rietkerk: Zijn jullie, bij het adviseren over de invulling van financiële sancties, ontvankelijk voor input van partijen uit bijvoorbeeld de financiële sector, de industrie of de handel? Ligthart: Zeker, het is voor ons als beleidsmakers belangrijk om te weten wat de specifieke Nederlandse belangen zijn. Hiervoor doen we navraag bij bedrijven en belangengroeperingen, maar vaak melden deze zich uit zichzelf. Zo stelt de Nederlandse Vereniging van Banken geregeld vragen over hoe zaken werken; dat is goed, dat kan van invloed zijn als de regels gevormd worden. Rietkerk: Toch lopen wij binnen onze bedrijfsvoering geregeld aan tegen de interpretatie van een sanctie, zeker op financieel vlak. We hebben behoefte aan een soort ruling: wat zijn mogelijke problemen als we activiteiten wel of niet uitvoeren. Ligthart: Wij investeren veel tijd in het beantwoorden van vragen, zonder meteen aanteke- ningen te maken voor de toezichthouder. Zolang bedrijven van goede wil zijn, denken wij graag mee over wat er binnen de sanctieregels nog wel mogelijk is en wanneer je het punt bereikt echt je vingers te branden. Wij gaan echter alleen over de sancties die in de EU gelden. Vaak worden bedrijven en instellingen ook geconfronteerd met strengere regels, met name van de VS. Daarvoor is het zaak om tijdig bij het Amerikaanse Office of Foreign Assets Control aan te kloppen. Proberen jullie te anticiperen op sancties of andere exportbeperkingen richting een bepaald land, of kunnen jullie alleen maar afwachten tot er een sanctiebesluit wordt gepubliceerd? Rietkerk: Vooral het laatste. Maar uiteraard monitoren we zo goed als mogelijk wat er in de politiek speelt. We hebben advocaten in Washington die ons bijvoorbeeld briefen over wat de Amerikaanse senaat bespreekt ten aanzien van Iran. En we raadplegen alle mogelijke publieke bronnen om zo de vinger aan de pols te houden. Maar we staan soms voor lastige keuzes. De sancties met Iran worden steeds steviger, reageert Iran door de Straat van Hormuz af te sluiten? Kunnen wij nu, gezien die dreiging, nog schepen met onze lading daar doorheen sturen? Het prettige van deze tijd is wel dat we dankzij ict in staat zijn heel snel te reageren; zo weten we nu op ieder moment de exacte positie van al onze schepen. Dan kun je sneller reageren. Schat: De technologie zorgt ook voor grotere effectiviteit van sancties. Opsporing wordt makkelijker dankzij het SWIFT-netwerk, bovendien kun je betalingen via dat systeem eenvoudig traceren of blokkeren. Wat betreft onze houding, Rabo wil vooral risico s mijden. Het is voor bedrijven mooi als ze dat spreekwoordelijke landweggetje nog kunnen en willen bewandelen. Maar als het gaat om een land als Iran, zeggen wij: het houdt een keer op. Hoe graag we onze klanten ook willen faciliteren. Hoe zit het met handhaving van sancties? Ligthart: We krijgen jaarlijks maar een beperkt aantal zaken waar iets mis is gegaan. Wat betreft de naleving, bij financiële instellingen is het bewustzijn over sancties en de mogelijke impact daarvan sterker dan bij de meeste bedrijven. Schat: Dat banken steeds schuwer zijn geworden, komt ook door de opstelling van toezichthouders: die gaan steeds meer rulebased opereren, in plaats van principle based. Het toezicht is nu erg streng geworden. Er is weinig gelegenheid meer De impact van boycots is hevig Job Rietkerk (40) is Chief Legal Counsel van Nidera. Eerder was hij partner bij de advocatenkantoren Schut & Grosheide en Simmons & Simmons. voor een goed gesprek. De naleving van sancties verschilt overigens wel per regio. In Azië en Latijns-Amerika zijn partijen veel makkelijker. Ligthart: Dat klopt, vanuit de toezichthouders is er binnen die regio s ook minder kennis over sanctiewetgeving en de naleving daarvan. Landen worden echter door de Financial Action Task Force steeds meer beoordeeld op de wijze waarop VN-sancties worden nageleefd. Er worden nog heel wat onvoldoendes uitgedeeld, waar het gaat om de naleving van sancties. In Nederland overtreden bedrijven doorgaans niet moedwillig sancties, maar komen ze er gaandeweg achter dat ze zich in de nesten hebben gewerkt. Ze krijgen hun geld niet als gevolg van de sancties, ze krijgen hun lading niet meer verzekerd, dat lucratieve contract kan opeens uitmonden in een nachtmerrie. Meer bewustwording rond internationale sanctiewetgeving is dan wel een vereiste. Hendrik Jan Biemond is advocaat en partner bij Allen & Overy. 22. management scope nr. 02 /

13 Deloitte s Executive Programma Waar het draait om uw agenda column Tegeltjeswijsheid Het Executive Programma van Deloitte biedt een exclusief platform voor topbestuurders en toezichthouders in de private en publieke sector in Nederland. Binnen het Executive Programma bestaan deelprogramma s voor Chief Financial Officers, Chief Human Resource Officers, commissarissen & toezichthouders en vrouwelijke bestuurders & toezichthouders. Ieder deelprogramma biedt genodigden de mogelijkheid om het onderlinge netwerk te versterken, de dialoog aan te gaan over actuele en relevante thema s en kennis met elkaar te delen. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Jan Buné, Voorzitter Executive Programma, via of bezoek onze website: fotografie suzanne karsters N Prof.dr. Mijntje Lückerath-Rovers is hoogleraar Corporate Governance aan Nyenrode Business Universiteit. Daarnaast is ze verbonden aan de Erasmus Universiteit en commissaris bij Achmea/ Eureko en de ASN Beleggingsfondsen. iemand wil ze thuis aan de muur, maar tegeltjeswijsheden zijn zo gek nog niet: ze geven kernachtig belangrijke boodschappen weer: Beter een goede buur dan een verre vriend. De Engelse uitgever van de Corporate Governance Code, de Financial Reporting Council (FRC), heeft vorig jaar als aanvulling op de Code een richtlijn gepubliceerd die een opsomming lijkt van tegeltjeswijsheden. Wat dacht u van: An effective board should not necessarily be a comfortable place. Of deze: Good boards are created by good chairman. Belangrijke boodschappen, kernachtig weergegeven. De Engelse Corporate Governance Code wordt wel eens aangeduid als de mother of all codes. Veel landen hebben de Engelse Code als voorbeeld genomen om hun eigen Corporate Governance Code op te stellen. Ook de Nederlandse versie lijkt, ondanks dat de code bedoeld is voor de two-tier situatie, veel op de Engelse Code. De UK Corporate Governance Code is voor het laatste herzien in juni Opvallend is dat de uitgevende instantie FRC sindsdien ook additionele richtlijnen heeft uitgegeven voor de verschillende betrokkenen in corporate governance. Zo verscheen in juli 2010 de Stewardship Code, specifiek gericht op aandeelhouders, waarin zij worden aangespoord daadwerkelijk hun aandeelhoudersbetrokkenheid te tonen. En in maart 2011 verscheen de Guidance on Board Effectiveness waarin richting wordt gegeven aan de wijze van opereren in de bestuurskamer. De Code bepaalt de kaders, de Guidance vult ze in. Blijkbaar is de FRC van mening dat de Code onvoldoende richting geeft aan een effectief opererende board. Volgens de FRC gaat de Code vooral in op structuren en processen, maar moet de board vooral zelf nadenken over de wijze waarop ze haar rol uitoefent en over het gedrag dat ze vertoont. In het voorwoord van de Guidance geeft de FRC dan ook aan dat deze vooral bedoeld is om boards te stimuleren na te denken over de manier waarop zij in staat zijn hun rol het meest effectief uit te oefenen. Meer nog dan de Code is de Guidance een pamflet, een betoog voor goed ondernemingsbestuur. Met zinnen die in een Code niet zouden passen maar wel meer indruk maken dan harde regels. Een laatste voorbeeld: Non-executive directors should appreciate that constructive challenge from non-executive directors is an essential aspect of good governance. Kortom, in plaats van meer regels terug naar de kern van de zaak. Ik voorzie een gat in de markt. Binnenkort online te bestellen, oud-hollandse tegeltjes met teksten over corporate governance. Hang ze niet thuis op, maar duidelijk zichtbaar in de boardroom. Daarnaast zal in maart een Nederlandse variant van de Guidance verschijnen, een werkgroep is daar reeds mee van start gegaan. Ik houd u op de hoogte Deloitte The Netherlands nr. 02 /

14 analyse IT uit de muur Cloud computing geeft velen van ons nog een onveilig gevoel: alsof je ordners met gevoelige informatie in een loods op een bedrijventerrein opslaat. Toch laat brede acceptatie niet lang meer op zich wachten. Tekst Rob van der Hoeven Illustratie Yvonne Kroese De opslag van gegevens bevindt zich op dit moment midden in de overgang naar een utiliteit. Zegt dat u niets, dan kunt u zich afvragen wat elektriciteit, water, transport en dataopslag met elkaar gemeen hebben. Op het eerste gezicht is dataopslag binnen dit rijtje een vreemde eend in de bijt. De overeenkomst tussen elektriciteit, water en vervoer ligt al meer voor de hand: op een bepaald moment in de geschiedenis zijn deze voorzieningen een utiliteit geworden. Weinig mensen hebben nog een eigen generator of waterput in de achtertuin. We maken allemaal gebruik van het waterleidingnetwerk. Ook het openbaar vervoer is zo n dienst waar iedereen iets aan heeft. Ook met de opslag van gegevens gaan we tegenwoordig anders om. Het outsourcen van datacenters gebeurt al enige jaren, maar de échte omslag vindt op dit moment plaats: we vinden het steeds gewoner dat onze bestanden niet meer lokaal op een harde schijf staan, maar ergens anders. Diskettes Sinds het ontstaan van computers en de opmars hiervan in het bedrijfsleven, is het opslaan van bestanden en programma s een interne aangelegenheid geweest. Niet verwonderlijk: de eerste computers hadden nog geen internetverbinding, dus er waren heel wat diskettes nodig om je data elders op te slaan. Toen bedrijfscomputers een modem kregen en de bandbreedte in een paar jaar tijd met een factor duizend vermenigvuldigde, kwamen externe datacenters langzaam maar zeker in opmars. Een it-dienstverlener zorgde ervoor dat al je gegevens veilig werden opgeslagen in een datacenter, zodat een organisatie zelf geen enorme serverhokken meer hoefde te onderhouden. Tegelijkertijd zorgde het internet voor een revolutionaire verandering in de manier waarop software werd gedistribueerd. Kunt u zich nog herinneren dat uw it-beheerder met een cd-rom alle bedrijfscomputers langsging om overal een nieuwe versie van een tekstverwerkingsprogramma te installeren? Dat is waarschijnlijk alweer lang geleden. Door de huidige verbindingssnelheid wordt software niet alleen veel vaker via het web gedownload, maar zelfs ook via een browser aangeboden. De it-term hiervoor is Software-as-a-Service (SaaS): programma s worden steeds vaker aangeboden als een online dienst, gewoon in Internet Explorer of een andere webbrowser. Een van de bekendste voorbeelden op dit gebied is salesforce.com, een leverancier van crm-software die alleen te gebruiken is in de browser. Brede acceptatie Externe datacenters en SaaS zorgen er samen voor dat een steeds groter deel van de bedrijfsgegevens buiten de bedrijfsmuren wordt opgeslagen. Niet iedereen juicht die ontwikkeling toe, trouwens. Het voelt toch een beetje alsof je ordners met gevoelige informatie opslaat in een loods ergens op een bedrijventerrein. Daarom wordt er vaak nog voor gekozen om bedrijfskritische gegevens lokaal op te slaan. Is deze angst voor het opslaan van data in de cloud terecht? Nee, driekwart van de Nederlanders maakt immers ook gebruik van internet- of mobiel bankieren. Het verschil tussen het online invoeren van je bankgegevens en het halen van bestanden en applicaties uit de cloud is natuurlijk niet groot. Alle koudwatervrees ten spijt, een brede acceptatie van it uit de muur zal niet lang meer op zich laten wachten. Want net zoals de stroomvoorziening centraal beheerd wordt, is het centraal beheren en distribueren van data veel efficiënter. Bedrijven kunnen veel geld besparen door dit proces efficiënter en optimaal in te richten. Bovendien is veiligheid eigenlijk geen issue: er zijn genoeg experts die kunnen aantonen dat bedrijfsdata in de cloud juist veiliger zijn dan lokaal opgeslagen gegevens. Bedrijfsdata in de cloud zijn veiliger dan lokaal opgeslagen gegevens 26. management scope nr. 02 /

15 analyse ST. MARITIEM De rol van de cio wordt steeds strategischer 28. management scope Als we voor het gemak het opslaan van data op de harde schijf fase 0 noemen, dan zijn er drie fases in de ontwikkeling van de cloud: In de private cloud blijft het merendeel van de bedrijfsgegevens in het centrale datacenter staan dat wordt beheerd door de organisatie zelf. Omdat de data niet op de harde schijf van het apparaat staan, maar meestal via het interne netwerk worden geleverd, spreken we toch van een cloud. De public cloud houdt in dat (een gedeelte van) de data wordt ondergebracht bij een externe partij. Dit biedt de mogelijkheid om meer of minder capaciteit in te huren: bij bijvoorbeeld een snelle groei of een overname, hoeft een organisatie alleen maar de vraag op te schalen. De personal cloud wordt steeds belangrijker, omdat medewerkers meer en meer geneigd zijn om hun eigen apparaten mee te nemen naar de werkvloer (ook wel bring your own of kortweg BYO genoemd). Gebruikers krijgen vanaf iedere device toegang tot hun zakelijke apps, desktops, gegevens, contacten en diensten. Waar deze data zich bevinden of voor welke platforms een app oorspronkelijk is ontworpen, maakt eigenlijk niet meer uit. Met name voor de it-afdeling heeft dit grote gevolgen. Door deze ontwikkelingen staat de pc steeds minder centraal in de it-wereld. it-afdelingen houden zich steeds meer bezig met het leveren van de juiste applicaties, besturingssystemen en bedrijfsgegevens aan alle medewerkers op allerlei verschillende apparaten (tablet, smartphone, laptop, pc) de personal cloud dus. De rol van de cio en zijn team wordt hierdoor steeds strategischer. Het operationele deel van het werk (beheren van apparaten, troubleshooting, zorgen voor beschikbaarheid van netwerk, applicaties en data) neemt immers af. De cio kan zich daardoor meer gaan richten op waar hij goed in is: bijhouden welke technologieën er beschikbaar zijn op de markt en hieruit een optimale keuze maken voor de organisatie. it-managers kunnen ervoor zorgen dat bedrijfsdoelstellingen worden ondersteund met de nieuwste en beste it-systemen. Een goed voorbeeld hiervan is een ontwikkeling die de laatste tijd veel stof doet opwaaien: Big Data. Organisaties worden overspoeld met meer data dan ze kunnen analyseren klantgegevens, informatie over de markt of leveranciers. Big Data is een manier om die grote hoeveelheden informatie te screenen, te analyseren en om te zetten in goede beslissingen, bijvoorbeeld door klantpatronen te leren herkennen en dus gerichtere oplossingen te kunnen bieden. Toekomst De overgang naar de cloud is en blijft een geleidelijk proces. Het zal nog zeker twee tot vijf jaar duren voordat organisaties het aandurven om alles uit de cloud te halen. Wat de toekomst ons daarna gaat brengen? Dat is moeilijk te voorspellen. Bill Gates zei al in 1995 dat de cd maar een tussenstap is in ontwikkeling van de manier waarop we muziek opslaan en luisteren. En eigenlijk zijn we pas sinds een paar jaar aan het loskomen van de cd en muziek meer via de computer gaan luisteren. Het datacenter als utiliteit gaat er dus zeker komen wanneer dit alles definitief een feit is, dat zal de tijd ons leren. Rob van der Hoeven is Area Vice President & Managing Director bij Citrix Systems. 10 redenen om overstag te gaan 1 Perfecte maritieme omstandigheden 2 Brede keuze aan ankerplaatsen 3 Zeilparadijs voor iedereen 4 St. Maarten Heineken Regatta in maart 5 Culinaire hoofdstad van de Caribbean 6 Onbezorgd eilandhoppen 7 De enige plek waar ons koninkrijk aan Frankrijk grenst 8 Bruisend tropisch carnaval in april 9 Groen heuvelachtig landschap 10 Maar liefst 37 poederwitte stranden Kijk op Tel. +31 (0)

16 Strategie bepalen is één. Onze 509 consultants zorgen voor implementatie. dossier Management denkers WIJ MAKEN STRATEGIE WERKZAAM. Het is tijd voor herbezinning over het functioneren van organisaties en hun leiders, vinden de deskundigen in dit dossier. Volgens Jeffrey Pfeffer moeten leiders loyaler worden naar hun menselijk kapitaal. Drie hoogleraren hekelen de drang te rigide te sturen op efficiency. 32 Ronde tafel Reflecteren op leiderschap 38 Analyse Topsportcoach heeft weinig bruikbare tips 42 jeffrey Pfeffer Kritisch over leiders en hun kortetermijnvisie Dossier in samenwerking met nive

17 dossier ronde tafel Tijd voor herbezinning Drie hoogleraren, divers in hun achtergrond en opvatting, reflecteren op de toestand van organisaties, van leiders en ondernemers. De diversiteit in ondernemingen verdwijnt. Dat is gevaarlijk. Interview Dirk Duijzer Tekst Paul Groothengel Fotografie Sebastiaan Westerweel vlnr: Dirk Duijzer, Erik van de Loo, Gerda van Dijk en Henk Volberda 32. management scope nr. 02 /

18 DOSSIER RONDE TAFEL Echte innovatie komt vanuit nieuwe netwerken Gerda van Dijk (51) is adjunct professor Leiderschap- en Organisatieontwikkeling bij TiasNimbas Business School waar ze werkt als directeur van het Leadership Development Centre en academisch directeur van de Executive Master Public and Non-Profit Management. Daarnaast voert ze haar eigen adviespraktijk. ndernemerschap in Nederland wordt steeds meer weggeorganiseerd. Leiderschap en visie staan onder druk. Diversiteit is helaas ver te zoeken. Een quotum voor vrouwen aan de top? Goed idee. Het gesprek schiet direct alle kanten op, er wordt vrijelijk geassocieerd. Boeiend. We zijn onder professoren. Aan tafel zijn aangeschoven: bioloog Gerda van Dijk, adjunct professor Leiderschap- en Organisatieontwikkeling en directeur van het Leadership Development Centre van TiasNimbas Business School, bedrijfskundige Henk Volberda, hoogleraar Strategisch Management en Ondernemingsbeleid aan de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit, en psychoanalyticus Erik van de Loo, hoogleraar Leiderschap en Gedrag aan de VU. Gastheer en interviewer is Dirk Duijzer, directeur Coöperatie en Duurzaamheid van de Rabobank. Het is crisis. In hoeverre is er in Nederland nog ruimte voor ondernemerschap en leiderschap? Van Dijk: Ik denk dat ondernemerschap, en daarmee autonomie, steeds meer weggeorganiseerd wordt. Zeker de laatste jaren vallen organisaties sterk terug op procedures en systemen. Want management wil vooral beheersen en sturen op efficiency. Die trend zet de rendementen alleen maar onder druk. Bizar is dat bedrijven hun mensen wel naar leiderschapscursussen sturen, maar als die daarna geïnspireerd terugkomen op de werkvloer krijgen ze de ruimte niet om dat ondernemerschap in praktijk te brengen. Want dat past dan niet in het heersende systeem. Volberda: Dat er meer nadruk op efficiency ligt kan ik ondersteunen vanuit onderzoek van de Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor: daaruit blijkt dat maar liefst 65 procent van de ondernemingen efficiency en kostenverlaging als strategie heeft. Gevolg: medewerkers hebben weinig ruimte en autonomie om te innoveren, om hun kennis te vernieuwen. We denken in Nederland dat we zachtjesaan afscheid hebben genomen van het Angelsaksische model, maar niets is minder waar. Zo n tachtig procent van de beursgenoteerde ondernemingen laat zich leiden door een kortetermijnoriëntatie. Financiële prikkels en de belangen van de aandeelhouders staan nog steeds voorop. Daardoor worden echt leiderschap en visie de kop ingedrukt. Van de Loo: Dat is de rare reflex in Nederland: als het in economisch opzicht minder gaat, gaan we direct snijden in de kosten. Downsizing is dan het parool. Maar de meeste downsizing levert op termijn alleen maar waardeverlies op. Waar die reflex vandaan komt? Ik weet het niet, ik denk dat men graag laat zien te durven ingrijpen. Volberda: Het is een klassieke reflex. Bedrijven die juist nu durven te investeren in innovatie, zijn straks veel veerkrachtiger. Ik vind het huidige beeld zorgelijk. Onze multinationals worden momenteel almaar kleiner, dat gaat toch ten koste van hun innovatiekracht. Omdat onze bedrijven zo focussen op die korte termijn, neemt het innovatieve vermogen van de BV Nederland ontegenzeggelijk af. Steeds meer kennisintensieve activiteiten verhuizen naar opkomende economieën. Meer focus op efficiency, minder innovatie, zien jullie daarin nog verschillen tussen grote en kleine bedrijven? Van Dijk: Op zich niet. Ongeacht de omvang van een organisatie, het effect van downsizing en oprukkende aandacht voor systemen en procedures is dat de diversiteit in ondernemingen verdwijnt. Dat is gevaarlijk. Nu de vraagstukken in onze samenleving steeds complexer worden, moet ik denken aan een bekende biologische wetmatigheid: je hebt diversiteit nodig om met diversiteit om te kunnen gaan. Binnen onze bedrijven gebeurt helaas dus het tegenovergestelde. Volberda: Ik denk dat veel kleine bedrijven zich net zo goed blindstaren op saneren. Het is nou eenmaal toch het dominante managementmodel en dat raakt iedereen. Bij het mkb zie je bovendien dat zodra private equity gaat participeren, de focus op procedures en systemen alleen nog maar heviger wordt. Natuurlijk zijn er talloze uitzonderingen die de regel bevestigen. Kijk naar de lijstjes van bedrijven die innovatieawards winnen, daar is nog heel wat toeloop. Ook een relatief groot bedrijf als midkap-fonds Ten- Cate is zeer vernieuwend bezig, crisis of niet. Van Dijk: We hebben het voortdurend over organisaties, maar daarmee gaan we ten onrechte voorbij aan de trend van de opkomende netwerken, de zzp ers die aanhaken bij platforms et cetera. Daar komen steeds meer innovaties uit voort. Misschien moeten we innovatieve oplossingen sowieso alleen maar zoeken in dit soort nieuwe netwerkbewegingen. Volberda: Zo beschouwd blijven de grote concerns inderdaad ver achter. Neem de farmacie. Grote farmaceuten zijn ontzettend traag, het enige dat ze aan innovatie doen, is innovatieve oplossingen inkopen van kleine partijen. De ondernemers van die overgenomen kleine spelers moeten dan integreren en raken gefrustreerd, want ze lopen al snel tegen de procedures op waar we het net al over hadden. Voor hen is de lol er gauw af, en dus vertrekken ze. En dan is die organisatie weer terug bij af. Van de Loo: Gelukkig sluiten snijden in de kosten en innoveren elkaar niet per definitie uit. Ik ben betrokken bij een academisch ziekenhuis, waar ze er hard aan werken om hun kosten omlaag te brengen. Ze moeten wel, en ze willen dat ook. Maar tegelijk willen ze fundamenteel innoveren in hun basisprocessen. Ik denk dat die combinatie wel degelijk mogelijk is, de tering naar de nering zetten en ondertussen doorwerken aan innovaties. Downsizing is een rare reflex Erik van de Loo (55) is hoogleraar Leiderschap en gedrag aan de VU. Daarnaast is hij visiting clinical professor of Leadership aan INSEAD, waar hij werkt als programmadirecteur voor het Executive Education programma Consulting & Coaching for Change. We gaan toe naar een netwerkeconomie, heeft het zin om te kijken hoe vanuit netwerken voortgekomen startups het aanpakken? Van de Loo: Zeker. Ik las laatst over de wijze waarop een succesvolle, Singaporese startup in videogaming zich had georganiseerd. Of beter, iedere vorm van organisatie ontbrak volledig. Daar waren ze allergisch voor. Geen vergaderzalen, want vergaderen deden ze staande, in kleine groepjes. De hamvraag bij dit soort netwerkachtige bedrijven is uiteraard wat er gebeurt als ze doorgroeien. Vaak zie je dan toch de behoefte ontstaan aan een organisatiesysteem, aan stafafdelingen, et cetera. Maar de kern is zoals ook Daniel Pink beschrijft in zijn werk over intrinsieke motivatie de mate van autonomie. Mensen zeggen dat ze lekker werken als niets hen in de weg staat, als ze kunnen samenwerken met wie ze willen. Autonomie zorgt voor de juiste voedingsbodem voor innovatie. Volberda: Mee eens. Autonomie en vertrouwen zijn de belangrijkste voorwaarden dat mensen plezier hebben en houden in hun werk. Ik zie vaak in grote organisaties dat mensen s ochtends binnenkomen en meteen hun hersens als het ware aan de kapstok hangen. Hun creativiteit bewaren ze voor de activiteiten in hun vrije tijd. Tja. Het loont als je ook deze medewerkers probeert om te turnen tot zelforganiserende kenniswerkers. Van Dijk: Maar niet alle medewerkers zijn kenniswerkers. Bij het Kadaster wilde het management overstappen op zelfsturende teams, maar die medewerkers zagen dat helemaal niet zitten! Die wilden gewoon een baas, zeiden ze letterlijk. Dat waren ze al dertig jaar zo gewend, en dat vonden ze heerlijk. Volberda: Maar zijn dat niet de laatste dinosaurussen? Ik denk dat je iedereen kunt omturnen tot kenniswerker, ook op de productievloer. Bij DSM Anti-Infectives moet de productiviteit radicaal worden verhoogd om nog te kunnen concurreren met China. Naast het doorvoeren van technologische innovaties heeft het management besloten om te investeren in medewerkers door extra opleiding en een aantal mbo-trainingen. Medewerkers gingen produceren in zelfsturende teams. Dat ging prima. De productiviteit nam jaarlijks met twaalf procent toe en nu kunnen ze succesvol concurreren met China. En wat betreft het Kadaster: toen ik laatst een stukje bosgrond had gekocht, kreeg ik ook met hen te maken. Die medewerkers wilden me graag helpen, direct langskomen. Maar ze mochten niet van het systeem, ze werden beperkt door allerlei regeltjes. We moeten toe naar postmoderne organisaties, waar kenniswerkers renderen in platte, flexibele organisatievormen. 34. management scope nr. 02 /

19 DOSSIER RONDE TAFEL Henk Volberda (47) is hoogleraar Strategisch Management en Ondernemingsbeleid en directeur Knowledge Transfer aan de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit. Daarnaast is hij wetenschappelijk directeur van het topinstituut INSCOPE. Onlangs publiceerde hij, samen met Menno Bosma, het boek Innovation 3.0. Het wemelt van de capabele vrouwen Dat nieuwe werken vereist een andere vorm van aansturing, meer vanuit lateraal denken. Vrouwen zijn hier beter in. Zijn zij daarom de leiders van nu en de toekomst? Van de Loo: Ik zie een organisatie als een energieveld waarin je mensen en ideeën met elkaar verbindt, en ze niet alleen maar topdown aanstuurt. Al zijn er natuurlijk altijd wel mensen die houvast ontlenen aan een vaste structuur. Maar je moet als leider zorgen voor betere en snellere verbindingen tussen mensen, met al hun creatieve energie. Geef ze vooral meer autonomie. Dat vergt inderdaad een andere manier van aansturen, ik onderschrijf de stelling dat vrouwen daarin gewoonweg beter zijn. Maar laten we het nuanceren. Ik praat liever over vrouwelijke versus mannelijke eigenschappen; dus enerzijds bijvoorbeeld verbindingen kunnen leggen en nadruk leggen op relaties, anderzijds controleren, topdown willen sturen, jezelf laten gelden. Uiteraard beschikken vrouwen gemiddeld over meer vrouwelijke eigenschappen en vice versa. Van Dijk: Ik geloof ook in dit opzicht in diversiteit. Dus meer vrouwen in de top, maar niet louter kiezen voor vrouwen. Hoe homogener je een organisatie maakt, vaak een gevolg van beheersdrang, des te kwetsbaarder deze op termijn wordt. Leer van onze geschiedenis. In de Gouden Eeuw stond onze samenleving enorm open voor buitenstaanders, en daarmee voor diversiteit. Letterlijk. Veel grote denkers vluchtten destijds naar ons land, bijvoorbeeld vanuit Spanje. Maar diversiteit alleen is niet genoeg, er moet inderdaad ook verbinding komen tussen al die uiteenlopende mensen. Volberda: Diversiteit is inderdaad aanbevelenswaardig, en dan niet alleen in geslacht maar ook in leeftijd, achtergrond, opleiding, communicatieve vaardigheden et cetera. Wat betreft vrouwen, we weten uit onderzoek dat zij inderdaad beter zijn in multi skilling en parallel processing. Ik zie vaak dat vrouwen, in de ratrace naar de hoogste posities, een opmerkelijk kuddegedrag vertonen; ze conformeren zich aan de binnen hun organisatie dominante visie op leiderschap. Oftewel, veel topvrouwen gaan na verloop van tijd uiterst zakelijk, mannelijk gedrag vertonen. Van Dijk: Dat zijn bekende socialisatieprocessen, mensen passen zich doorgaans aan aan de heersende organisatiecultuur. Maar feit blijft, organisaties waarin goed gemengde teams aan het roer staan, presteren in financieel opzicht aantoonbaar beter dan organisaties die gedomineerd worden door een managementteam van hetzij mannen, hetzij vrouwen. Moeten er, om een betere man-vrouw verdeling aan de top te krijgen, quota komen? Van Dijk: Meer vrouwen an sich kan het doel niet zijn, meer diversiteit wel. Nu het crisis is, hebben we alle talenten echt hard nodig. Het is toch zonde om de helft van de samenleving, waar het gaat om topfuncties, op voorhand af te schrijven? Dus zo n quotum juich ik wel toe. Maar ja, feit is dat hier in Nederland de moedercultuur dus dat de vrouw thuis blijft en voor de kinderen zorgt zeer geaccepteerd is. Daarnaast, veel getalenteerde vrouwen haken op voorhand af omdat ze weinig trek hebben te werken in een organisatie die sterk gericht is op beheersing, op systemen en procedures. Volberda: Er zijn gevallen dat de wal het schip keert. Bij PwC hebben ze problemen om goede accountants te krijgen. Veel capabele, vrouwelijke accountants willen niet zestig tot tachtig uur per week werken, die vragen PwC of het niet ook in drie dagen kan. En daar stemmen ze noodgedwongen steeds vaker in toe. Wat betreft zo n quotum: we hebben in Noorwegen gezien dat het tot radicale veranderingen leidt. Dat ondersteunt nog niet de stelling dat we een quotum moeten invoeren, al ben ik daar persoonlijk wel voorstander van. Het wemelt immers van de capabele vrouwen, wat je onder meer ziet binnen universiteiten en binnen de rechterlijke macht. Wat mij trouwens verbaast, is dat hier in Nederland de ondernemingsraden die toch ook een commissaris voor mogen dragen te weinig de mogelijkheid benutten om ook eens een vrouw te kandideren voor een topfunctie. Het gevolg is dat binnen veel rvc s nog steeds de ouwe jongens krentenbrood-mentaliteit overheerst. Van de Loo: Prima, zo n quotum. Maar vergis je niet, die topvrouwen kunnen wonderlijke situaties tegen het lijf lopen. Ik sprak laatst een topvrouw, ze had een exacte achtergrond van registeraccountant. Als ze met haar mannelijke collega s zit, krijgt ze alle aandacht als ze een op feiten of cijfers gebaseerde kwestie aan de orde stelt; maar is die kwestie gebaseerd op gevoelens of impressies, dan kijken diezelfde mannen haar wazig aan. Wat stemt jullie optimistisch? Van de Loo: Ik zie veel perspectief in het beeld van nieuwe energievelden, en organisatievormen die daar bij passen. Maar het gaat niet om een complete transformatie, laten we de traditionele, grote organisaties vooral niet afschrijven. Maar er moet meer ruimte komen om nieuwe verbindingen te maken. Dat vraagt een herbezinning over wat een organisatie en het bijbehorende leiderschap is, of zou moeten zijn. Wessel Koning en Wessel van Eeden, oprichters Amsterdance Volberda: Langzamerhand ontstaat een landschap waarbinnen ruimte is voor nieuwe leiders. Voor platte organisaties en slimmer werken. Voor co-creatie met klanten en leveranciers. Dat is mooi. Van Dijk: Laten we niet somberen over de grote organisaties, want uit die hoek hoeven we toch geen innovaties of grote veranderingen te verwachten. Al realiseren ze zich gelukkig steeds beter dat ze er zijn om de maatschappij te dienen. Ik richt me liever op al die nieuwe netwerken, dáár gebeurt het nu. We zitten echt in een overgangstijd. Laten we daarop aansluiten, zonder precies te weten wat dat ons gaat brengen. Advertentie Dirk Duijzer is directeur coöperatie en duurzaamheid bij de Rabobank. Zijn de VS klaar voor the sound of Amsterdam? Agentschap NL helpt ondernemers bij hun voorbereiding op het buitenland. Agentschap NL heeft ons geholpen met een gedetailleerde marktscan voor de Verenigde Staten. Nu weten we beter wie de belangrijke spelers zijn. Daarnaast brachten ze ons in contact met verschillende interessante bedrijven. We profiteren van hun internationale netwerk, met korte lijnen naar ambassades en consulaten. Een prima stukje dienstverlening van de overheid. Lees het verhaal van Amsterdance en ontdek wat Agentschap NL voor u kan betekenen management scope

20 dossier analyse Manke metafoor Topsportcoaches zijn gewilde sprekers in het bedrijfsleven. Maar wat steken managers nou eigenlijk op van die populaire topcoaches? Gert van der Houwen van Nive is er kort over: niet veel. Tekst Gert van der Houwen Illustratie Yvonne Kroese Het is inmiddels een uitgebreide industrie: (voormalige) topsportcoaches die het bedrijfsleven bezoeken en hun succesverhalen uit de doeken doen. De presentaties gaan over het bloed, het zweet en de tranen die zij samen met hun team of topsporter vergoten, het overwinnen van allerlei problemen en uitdagingen, en hoe zij uiteindelijk dan toch maar Europees kampioen werden of een andere belangrijke prijs wonnen. Het publiek bestaat altijd uit managers die geacht worden door de sportcoaches geïnspireerd te raken. Met hun nieuw verworven inzichten kunnen ze aan de slag: die moeten direct worden toegepast op de werkvloer. De lessen van winnaars zijn immers waardevol en topsport is een prachtige metafoor voor topmanagement! Of dat ook echt zo is, daar kun je over twisten. Wat mij betreft gaat de vergelijking tussen de topcoach en de manager behoorlijk mank. Ik denk dat de lezingen van sportcoaches een hoog entertainmentgehalte hebben en op het aanstekelijke enthousiasme na natuurlijk nagenoeg geen toegevoegde waarde voor de manager. De dagelijkse realiteit van de topsportcoach en de werkelijkheid waarbinnen de manager opereert verschillen zo enorm dat de manager vanuit praktisch oogpunt weinig heeft aan het succesverhaal van zijn evenknie in de sport. De instrumenten die de topcoach gebruikt om zijn eigen performance (en die van het team) te verbeteren, zijn gewoon niet bruikbaar voor de manager. Hieronder tien belangrijke verschillen tussen de werkomgeving van de coach en de manager. Minimaal of maximaal 1 m/v Lijkt hetzelfde, maar is een wereld van verschil. Een manager heeft per werkplek één kracht, en daar moet hij het dan ook mee doen. Er zijn de nodige hindernissen: de betreffende medewerker gaat af en toe op vakantie is of is ziek. In het geval van de coach is er áltijd iemand voor de werkplek, ook al is hij of zij soms niet de eerste keuze. Ik heb nog nooit meegemaakt dat Robin van Persie op vakantie ging tijdens de voorbereiding op een EK, maar meneer van Hoogstralen van de schadeafhandeling moet tijdens een periode van piekbelasting wel naar de bruiloft van zijn dochter. Accepteren versus selecteren Bij GE moest elk jaar de slechtste tien procent van het personeel het veld ruimen. Een bekend verhaal, maar de werkelijkheid van alledag zit toch anders in elkaar. Medewerkers zijn vaak al jaren werkzaam bij een organisatie en hebben plichten, maar vooral ook rechten opgebouwd. Daarnaast zijn ze volledig aangepast aan het bedrijf, zowel in positieve als in minder positieve zaken. Menselijk kapitaal loos je niet zomaar eventjes. Hoe anders gaat het bij sportclubs. Bij de teams in goeden doen mag de coach wel twee keer per jaar doorselecteren. Er worden spelers aangetrokken en doorgeschoven. Kortom: de basisopstelling wordt helemaal opnieuw gebouwd, waarbij er een volledig nieuwe groepsdynamiek ontstaat. Het summum: als hockeycoach je twee beste spelers niet meenemen naar de Olympische Spelen omdat dat het team in de weg staat. Complexiteit versus focus Je zou er jaloers van worden: een coach heeft de luxe om totaal gefocust te zijn op één team met daarbij wat reservespelers. Alle andere zaken worden hem door zijn gevolg van assistenten, commercieel managers, scouts en technisch directeuren uit handen genomen. Voor managers ligt dit anders. Niet alleen hebben zijn hun eigen verantwoordelijkheid te managen, daarnaast moeten zij rekening houden met hun collega s op hetzelfde niveau, plus de niveaus boven en onder hen. En dan is er nog de kritische omgeving van klanten, concurrenten, toezichthouders, instanties en inspecties, die klaar staan om van leer te trekken als daar aanleiding toe is. MAGER SALARISGEBOUW OF ROYAAL ARBEIDSVOORWAARDENPAKKET Probeer als manager in de zorg of het onderwijs maar eens je mensen te motiveren met de cao als instrument. Hoe goed je ook bent, hoe hard je ook werkt, je zit in schaal XX op treetje acht, en als je geluk hebt gaat de cao met anderhalf procent omhoog. Daar kun je tegenin brengen dat werken in onderwijs of zorg een roeping is en dat mensen dat dus niet voor het geld doen, maar voor de waardering. Maar hoe betaal je aan het eind van de maand je gas, water en licht als je niets dan waardering krijgt? Nee, dan de coach en zijn medewerkers. De arbeidsvoorwaarden zijn altijd maatwerk, het salaris is niet zelden astronomisch en ook bij de secundaire voorwaarden likt menigeen zijn vingers af (mooie reizen, prachtige optredens voor het publiek, eeuwige roem). Nog nooit heb ik iemand horen zeggen dat basketbal meer een roeping is dan een beroep. Werken om te leven tegenover leven voor de sport Om een goed leven te leiden is geld nodig, en werk is een prima middel om dat geld te verdienen. Managers hebben dagelijks te maken met medewerkers die werken om te leven. Negatief gesteld kun je beweren dit een negen-tot-vijfmentaliteit is, anderzijds kun je ook zeggen dat dit volwassen medewerkers zijn die hun grenzen bewaken en het met de werkgever gesloten contract ( ik huur je in voor 32 uur en betaal je voor 32 uur ) nakomen. Een coach heeft te maken met sporters die maar een doel in het leven kennen, daar letterlijk alles voor opzij zetten, dag en nacht bezig zijn met hun passie. Neem Marianne Vos: een zeer gedreven vrouw die levend vanuit een camper zoveel mogelijk medailles probeert te winnen. Een sociaal leven, even op de koffie bij een vriendin, een avondje uitgaan, verkering: het is er niet bij. Want dat zijn allemaal zaken die afleiden van het grote doel. Als manager heb je dan toch wel met een andere setting te maken. Stafafdelingen versus de medische staf Een manager is binnen een organisatie verantwoordelijk voor een bepaald team. Deze verantwoordelijkheid wordt vanuit stafafdelingen echter behoorlijk aangetast. Het bestaansrecht van stafafdelingen is permanent in het geding en dus moeten zij constant bewijzen dat zij nodig zijn. Hoe doen zij dat? Door allerlei zaken te bedenken waar mijnheer of mevrouw de manager mee aan de slag moet 38. management scope nr. 02 /

DE NIEUWE COMMISSARIS

DE NIEUWE COMMISSARIS DOSSIER TOEZICHT ONDER ZOEK Tekst Peter Rikhof Illustratie Yvonne Kroese DE NIEUWE COMMISSARIS Meer diversiteit, permanente opleiding en jaarlijkse evaluatie van het team en de individuele commissarissen.

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

VROUWELIJKE PARTNERS IN DE TOP ADVOCATUUR

VROUWELIJKE PARTNERS IN DE TOP ADVOCATUUR VROUWELIJKE PARTNERS IN DE TOP ADVOCATUUR FEITEN EN CIJFERS Onderzoeksgegevens Onder wie: partners van de 30 grootste advocatenkantoren in Nederland Gezocht: 3 vrouwelijke en 3 mannelijke partners per

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen

Profielschets Raad van Commissarissen Profielschets Raad van Commissarissen Vastgesteld door de Raad van Commissarissen op 18 maart 2009 en laatstelijk gewijzigd in 2014. 1. Doel profielschets 1.1 Het doel van deze profielschets is om uitgangspunten

Nadere informatie

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land.

Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Interview door Sandra Heuts en Cees Jorissen Technologie is essentieel voor de verdere groei van ons land. Egbert ten Cate is op het moment van dit gesprek zowel directeur van Bank Ten Cate & Cie als commissaris

Nadere informatie

Bedrijfsjurist in Beweging

Bedrijfsjurist in Beweging Salary Survey editie 2014 Bedrijfsjurist in Beweging Profiel, lonen en trends 01 Executive summary Met 696 deelnemers is deze editie 2014 van de salary survey bij de bedrijfsjurist een succes. We noteerden

Nadere informatie

Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers?

Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers? Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers? Inhoud: 1. Aanleiding 2. Geen bonus bij Staatsteun 3. Lagere beloningen (in de top) bij staatsdeelnemingen 4. Ontnemen onterechte

Nadere informatie

Amsterdam, 18 september 2014. Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders

Amsterdam, 18 september 2014. Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders Amsterdam, 18 september 2014 Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders 1 Dhr. Scholtes Opening BAVA 2 Agenda 1 Opening BAVA door de heer Scholtes 2 Behandeling agendapunten door de heer Scholtes 3 Dhr.

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren.

Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren. Branche onderzoek 2015. Credit management beleid en Wwft naleving van accountancy- en administratiekantoren. Voorwoord De accountancy- en administratie sector is aan verandering onderhevig en wordt gedwongen

Nadere informatie

Bedrijfsjurist in Beweging

Bedrijfsjurist in Beweging Salary Survey editie 2014 Bedrijfsjurist in Beweging Profiel, lonen en trends 01 Executive summary Met 696 deelnemers is deze editie 2014 van de salary survey bij de bedrijfsjurist een succes. We noteerden

Nadere informatie

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm

Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands. door Alina Stan en Marieta Vermulm Een enerverend en inspirerend gesprek met Hans Nieuwlands door Alina Stan en Marieta Vermulm Op 1 augustus spraken Alina Stan en Marieta Vermulm, beiden lid van de Commissie Young Professionals met Hans

Nadere informatie

De kredietverzekering

De kredietverzekering Euler Hermes Nederland De kredietverzekering Met een gerust hart zaken doen. Exclusief voor klanten van de Rabobank www.eulerhermes.nl Euler Hermes is wereldmarktleider op het gebied van kredietverzekeren

Nadere informatie

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT Exact Online CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY GROEI DOOR PROACTIEF ADVIES Het gaat goed bij Joanknecht & Van Zelst: dit Eindhovens

Nadere informatie

AGENDA. 2. Bespreking notulen van de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van 24 april 2008.

AGENDA. 2. Bespreking notulen van de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van 24 april 2008. GENDA AGENDA Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders De Buitengewone Algemene Vergadering van Aandeelhouders van DNC De Nederlanden Compagnie N.V. ( DNC ) wordt gehouden op 4 november 2008

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

24-uurs inspirerend leiderschap

24-uurs inspirerend leiderschap 10 juni 2015 Amsterdam 24-uurs inspirerend leiderschap Copyright 2014 De Transformatie Groep Het programma van een 24-uurs leidt tot een diepere verbinding met jezelf en je omgeving PROGRAMMA Avond Ochtend

Nadere informatie

IBM Cognos Performance 2010

IBM Cognos Performance 2010 IBM Cognos Performance 2010 Smart Decisions. Better Results. De Meervaart, Amsterdam Woensdag 10 november 2010 09.30-18.15 uur Kom naar IBM Cognos Performance 2010 op 10 november in Amsterdam 33% meer

Nadere informatie

MotivatieMonitor voor HR-professionals

MotivatieMonitor voor HR-professionals MotivatieMonitor voor HR-professionals Een onderzoek naar de ambities en verwachtingen van studenten en starters betreffende de arbeidsmarkt en het beeld dat HR-professionals van deze nieuwe generatie

Nadere informatie

Bindende voordrachten

Bindende voordrachten President/CEO en lid van de Raad van Bestuur Leden van de Raad van Bestuur Leden van de Raad van Commissarissen In verband met de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Koninklijke Philips Electronics

Nadere informatie

HBO Talentenprijs editie marketing

HBO Talentenprijs editie marketing HBO Talentenprijs editie marketing Nieuwsbrief - maart Donderdag 31 mei 2012 Hanzehogeschool Groningen We zijn aan het eind van de maand maart en dat betekent dat het unieke HBO Talentenprijs event over

Nadere informatie

RExP. Retail Executive Platform. Vier topcolleges voor bestuurders & commissarissen van retailorganisaties. Het Retail Executive Platform (RExP)

RExP. Retail Executive Platform. Vier topcolleges voor bestuurders & commissarissen van retailorganisaties. Het Retail Executive Platform (RExP) RExP Retail Executive Platform Vier topcolleges voor bestuurders & commissarissen van retailorganisaties Het Retail Executive Platform (RExP) Het RExP is een besloten ledencentrum bestaande uit directieleden,

Nadere informatie

SALARISADMINISTRATIE

SALARISADMINISTRATIE SALARISADMINISTRATIE Zelf doen of uitbesteden? Leuk dat je ons partner kennisdocument hebt gedownload. In kennisdocumenten in samenwerking met horecabranche experts brengen wij je op de hoogte van de voor

Nadere informatie

Bijlage persmap 21 maart 2013: Verzelfstandigd Havenbedrijf Amsterdam kan van start

Bijlage persmap 21 maart 2013: Verzelfstandigd Havenbedrijf Amsterdam kan van start Bijlage persmap 21 maart 2013: Verzelfstandigd Havenbedrijf Amsterdam kan van start Directie Havenbedrijf Amsterdam NV Dertje Meijer Dertje Meijer, Chief Executive Officer (CEO) Havenbedrijf Amsterdam

Nadere informatie

Masterclass IT Savvy. Impact van trends

Masterclass IT Savvy. Impact van trends Masterclass IT Savvy Impact van trends Regelmatig komen onderzoeksbureaus zoals Gartner en McKinsey met rapporten waarin nieuwe trends worden aangekondigd. Belangrijke vraag, en niet eenvoudig te beantwoorden,

Nadere informatie

MotivatieMonitor voor HR-professionals

MotivatieMonitor voor HR-professionals MotivatieMonitor voor HR-professionals Een onderzoek naar de ambities en verwachtingen van studenten en starters betreffende de arbeidsmarkt en het beeld dat HR-professionals van deze nieuwe generatie

Nadere informatie

Investeer in start-ups en jongeren

Investeer in start-ups en jongeren Het jaar 2033 - Bilderbergconferentie 2015 Stef van Grieken, tech-ondernemer Investeer in start-ups en jongeren Stef van Grieken (1986) studeerde Industrial Engineering aan de Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free Trends in onderwijs Interview met Coen Free Welke trends doen er toe? Trends in het onderwijs: welke zijn van belang en welke niet? Waar kan uw onderwijsinstelling haar voordeel mee doen en welke kun je

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Nieuw type leider komt in boardroom maar niet aan de bal

Nieuw type leider komt in boardroom maar niet aan de bal Nieuw type leider komt in boardroom maar niet aan de bal Jeroen Bos en Pieter Couwenbergh maandag 08 september 2014, 09:16 update: maandag 08 september 2014, 09:37 Thinkstock De financiële crisis heeft

Nadere informatie

Hoe bedrijven social media gebruiken

Hoe bedrijven social media gebruiken Hoe bedrijven social media gebruiken SMO_214 Powered by Pondres Onderzoek Rob van Bakel Auteurs Milou Vanmulken Sjors Jonkers Beste lezer, Ook in 214 publiceren Pondres en MWM2 het Social Media Onderzoek.

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN NVZD najaarscongres 25 november 2015, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN Naar permanente leiderschapsontwikkeling Ambitie De NVZD wil met dit congres onderstrepen

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code: twee werelden apart? Drs. H. Linkels Managing partner Linkels & Partners

Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code: twee werelden apart? Drs. H. Linkels Managing partner Linkels & Partners Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code: twee werelden apart? Drs. H. Linkels Managing partner Linkels & Partners Persoonlijke effectiviteit van toezichthouders en de Code 2 werelden

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek.

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Wat drijft hen, wat vinden zij belangrijk? In hun ondernemerschap, in de manier waarop ze zichzelf willen ontwikkelen. Een onderwerp

Nadere informatie

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011 Voorwoord In mijn scriptie De oorlog om ICT-talent heb ik onderzoek gedaan of Het Nieuwe Werken als (gedeeltelijke) oplossing kon dienen voor de aankomende vergrijzing. Hiervoor werd de volgende onderzoeksvraag

Nadere informatie

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet

Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet Aandeelhouder doorstaat toets Tabaksblat nog niet 7 oktober 2005 - Goed bestuur zoals dat wordt beschreven in de code- Tabaksblat moet van twee kanten komen. De bedrijfsbestuurders moeten hun organisatie

Nadere informatie

Euler Hermes Nederland. Corporate. Uw waardevolle en kwetsbare business beschermd. www.eulerhermes.nl

Euler Hermes Nederland. Corporate. Uw waardevolle en kwetsbare business beschermd. www.eulerhermes.nl Euler Hermes Nederland Corporate Uw waardevolle en kwetsbare business beschermd www.eulerhermes.nl Euler Hermes is wereldmarktleider op het gebied van kredietverzekeren en corporate incasso en is onderdeel

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

Homo-emancipatie behouden voor volgende generaties. moet zichzelf kunnen zijn

Homo-emancipatie behouden voor volgende generaties. moet zichzelf kunnen zijn Homo-emancipatie behouden voor volgende generaties Ieder mens moet zichzelf kunnen zijn Daarom bewaakt en versterkt Het Blauwe Fonds de rechten van homoseksuelen. We nodigen je uit om Het Blauwe Fonds

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Tijdbom onder arbeidsmarkt financiële dienstverlening

Tijdbom onder arbeidsmarkt financiële dienstverlening Marktvisie Finance Tijdbom onder arbeidsmarkt financiële dienstverlening Marktvisie > Finance 3 Inleiding In de financiële dienstverlening zullen de komende jaren mede onder invloed van de digitalisering

Nadere informatie

De gegevens als bedoeld in artikel 2: 142 lid 3 Burgerlijk Wetboek, zijn gepubliceerd op de website van de vennootschap en luiden als volgt:

De gegevens als bedoeld in artikel 2: 142 lid 3 Burgerlijk Wetboek, zijn gepubliceerd op de website van de vennootschap en luiden als volgt: Onderstaand zijn de gegevens vermeld als bedoeld in artikel 2: 142 lid 3 Burgerlijk Wetboek betreffende mevrouw C.M.C. Mahieu, in verband met de voorgenomen benoeming van mevrouw Mahieu tot lid raad van

Nadere informatie

Welkom Bestuur en toezicht

Welkom Bestuur en toezicht Welkom Bestuur en toezicht Suzan Koerselman advocaat Turnaround Advocaten Turnaround Advocaten is een klein en modern gespecialiseerd advocatenkantoor. Digitaal dossier. Wij bieden de inzet van zeer ervaren

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Drie raden balans tussen strategie en toezicht. WissemaGroup

Drie raden balans tussen strategie en toezicht. WissemaGroup Drie raden balans tussen strategie en toezicht 9 december 2015 Doelstellingen Achtergrond schetsen van de relaties in de gouden driehoek Ideeën presenteren voor de intensivering van de relaties in de gouden

Nadere informatie

SLUIT U AAN BIJ DE HR TOP VAN NEDERLAND WORD NU LID VOOR PERSOONLIJKE & PROFESSIONELE GROEI

SLUIT U AAN BIJ DE HR TOP VAN NEDERLAND WORD NU LID VOOR PERSOONLIJKE & PROFESSIONELE GROEI SLUIT U AAN BIJ DE HR TOP VAN NEDERLAND WORD NU LID VOOR PERSOONLIJKE & PROFESSIONELE GROEI 1 Fantastisch niveau van deelnemers waar je veel van kunt leren Voor en door professionals, interessante thema

Nadere informatie

Onze gedragscode zorg

Onze gedragscode zorg INTERN RESULTAAT Afspraak is afspraak glashelder MELDPUNT intranet aandacht INZICHT dilemma s BETROUWBAAR Onze gedragscode zorg eerlijk vertrouwenspersonen meer vertrouwen Zo doen we dat samen bij Staedion

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 8. vakmanschap is niet genoeg. Your business technologists.

In samenwerking met. White paper. grafieken. interim index 8. vakmanschap is niet genoeg. Your business technologists. In samenwerking met White paper I grafieken interim index 8 vakmanschap is niet genoeg Your business technologists. Powering progress Contents Voorwoord 3 Onderzoeksresultaten 4 Extra bevindingen 8 Op

Nadere informatie

Cloud adoptie in Europa:

Cloud adoptie in Europa: Public Briefing / Maart 2015 Cloud adoptie in Europa: Angst voor onveiligheid en gebrek aan kennis temperen implementaties Door: Maurice van der Woude 1 In december 2014 heeft EuroStat, een orgaan van

Nadere informatie

Jong en veelbelovend

Jong en veelbelovend Jong en veelbelovend Geen bedrijf kan zonder jong talent. Ook Facilicom niet. Maar in tijden van krimp is het moeilijk om plekken voor hen te creëren. Hoe gaan jonge talenten hiermee om? Denken ze een

Nadere informatie

MKB ICT-onderzoek 2009

MKB ICT-onderzoek 2009 ICT: noodzakelijk kwaad of concurrentievoordeel? Voor 32% van het MKB vormt ICT een bijrol binnen de business, terwijl voor het overig deel ICT een sleutelfunctie heeft binnen de bedrijfsvoering: als de

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talent wordt schaars en er zal om gevochten worden. Dat was kort samengevat de gedachte achter de term The War for Talent, die eind vorige eeuw werd

Nadere informatie

Social Employee Platform

Social Employee Platform SUCCESVOL GEREALISEERD VOOR Social Employee Platform Een nieuw platform voor interne communicatie en kennisdeling 1 Social media in een corporate context Het internet is niet langer een plek waar we alleen

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Een nieuw Bestuursmodel. Dat is de gedachte. Dat is het idee. Rabobank Staphorst-Rouveen. Een bank met ideeën.

Een nieuw Bestuursmodel. Dat is de gedachte. Dat is het idee. Rabobank Staphorst-Rouveen. Een bank met ideeën. Een nieuw Bestuursmodel. Dat is de gedachte. Dat is het idee. Rabobank Staphorst-Rouveen. Een bank met ideeën. Rabobank Staphorst-Rouveen op weg naar een nieuw bestuursmodel Vanaf medio april 2010 werkt

Nadere informatie

T A S K. Wim Dubbink. Winst & Verlies. over zelfverbetering en morele excuses TASK. 13 mei 2015

T A S K. Wim Dubbink. Winst & Verlies. over zelfverbetering en morele excuses TASK. 13 mei 2015 T A S K Wim Dubbink 13 mei 2015 Winst & Verlies over zelfverbetering en morele excuses Waarom is een wethouder corrupt? Waarom schendt een Tweede Kamerlid de integriteitsregels? Waarom speculeert een directeur

Nadere informatie

Factsheet persbericht. Vooral studentes somber over kansen arbeidsmarkt

Factsheet persbericht. Vooral studentes somber over kansen arbeidsmarkt Factsheet persbericht Vooral studentes somber over kansen arbeidsmarkt Inleiding Van augustus 2009 tot en met september 2009 hield Zoekbijbaan.nl het Nationale Bijbanen Onderzoek. Aan het onderzoek deden

Nadere informatie

Creativiteit is prioriteit

Creativiteit is prioriteit PERSBERICHT Hasselt, 9 november 2011 Creativiteit is prioriteit Creativiteit noodzakelijk voor toekomst Limburgse bedrijven Onderzoek VKW Limburg en UNIZO-Limburg: 4 op 5 bedrijven acht creativiteit noodzakelijk

Nadere informatie

Samenvatting Nederlandse Female Board Index 2011 1

Samenvatting Nederlandse Female Board Index 2011 1 A Samenvatting Nederlandse Female Board Index 1 Mijntje Lückerath-Rovers De Nederlandse Female Board Index geeft voor het vijfde jaar een overzicht van de vrouwelijke vertegenwoordiging in de Raden van

Nadere informatie

RvC-verslagen geven weinig inzicht

RvC-verslagen geven weinig inzicht RvC-verslagen geven weinig inzicht Erasmus Universiteit Rotterdam September 2010 Dr. Mijntje Lückerath-Rovers Drs. Margot Scheltema contact: luckerath@frg.eur.nl Het onderzoek Ondernemingen : Van 60 ondernemingen

Nadere informatie

Hoe sportief is uw organisatie?

Hoe sportief is uw organisatie? Nationaal HR onderzoek Hoe sportief is uw organisatie? door en Hilversum, mei 2006 SportiefLeven.nl P&Oactueel Marco Schreurs (Oprichter) Seb van der Kaaden (Uitgever) Calandstraat 14 Postbus 16500 1222

Nadere informatie

StudentenBureau Stagemonitor

StudentenBureau Stagemonitor StudentenBureau Stagemonitor Rapportage Mei 2011 1 SAMENVATTING... 3 ERVARINGEN... 3 INLEIDING... 4 ONDERZOEKSMETHODE... 5 RESPONDENTEN... 5 PROCEDURE... 5 METING... 5 DEEL I ANALYSE... 6 1. STAGE EN ZOEKGEDRAG...

Nadere informatie

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers'

Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' Casus 2.1 Betere prestaties door beter verslag; bedrijf gebaat bij niet-financiële 'cijfers' 22 januari 2011 zaterdag Arjan de Draaijer en Marleen Janssen Groesbeek Afgelopen week is voor het eerst de

Nadere informatie

Maak de sprong naar de opleiding tot registercontroller. business in control

Maak de sprong naar de opleiding tot registercontroller. business in control Alleen de top biedt het perspectief Maak de sprong naar de opleiding tot registercontroller business in control De registercontroller als business partner voor het management De functie van controller

Nadere informatie

De status van mobiel intranet

De status van mobiel intranet De status van mobiel intranet White paper Bilthoven, 26 april 2012 Sabel Online Lonneke Theelen E Lonneke@sabelonline.nl T (088) 227 22 00 W www.sabelonline.nl http://nl.linkedin.com/in/lonneketheelen

Nadere informatie

projectmanagement van projectmanagement Drs. A.J.Gilbert Silvius MBA Lector Business, ICT en Innovatie Consultant Hogeschool Utrecht Van Aetsveld

projectmanagement van projectmanagement Drs. A.J.Gilbert Silvius MBA Lector Business, ICT en Innovatie Consultant Hogeschool Utrecht Van Aetsveld Drs. A.J.Gilbert Silvius MBA Lector Business, ICT en Innovatie Consultant Hogeschool Utrecht Van Aetsveld Gilbert Silvius 45 jaar Opleiding: KMA Bedrijfseconomie (Erasmus) MBA (K.U. Leuven) Promotieonderzoek

Nadere informatie

UITNODIGING. 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT 5 JUNI ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY SAVE THE DATE

UITNODIGING. 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT 5 JUNI ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY SAVE THE DATE ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY EXECUTIVE EDUCATION AND ORGANISATIONAL DEVELOPMENT SAVE THE DATE 5 JUNI 14:00-17:30 RSM Open Programmes UITNODIGING 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT

Nadere informatie

OfficeTeam Salary Guide 2011. Nederland

OfficeTeam Salary Guide 2011. Nederland OfficeTeam Salary Guide 2011 Nederland Inleiding Als de economie aantrekt, is het voor bedrijven nog belangrijker om hun jaarlijkse beloningen en secundaire arbeidsvoorwaarden te vergelijken met die van

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Nico Verbaan

Curriculum Vitae. Nico Verbaan Curriculum Vitae Nico Verbaan oog voor resultaat/hart voor mensen hr = mindset het nwe ontwikkelen talent management people & performance can do/will do Geboortedatum 18 januari 1964 Adres Groen-blauwlaan

Nadere informatie

Ervaar de voordelen van onze. 75 jaar ervaring!

Ervaar de voordelen van onze. 75 jaar ervaring! Ervaar de voordelen van onze 75 jaar ervaring! Jos Klaasse (1956) Jos is fiscalist en ondernemersadviseur. Hij heeft o.a. maatschappen in de financiële en dienstverlenende sector en MKB-ondernemers als

Nadere informatie

PERSBERICHT Interim Management Projects verandert de rekruteringsmarkt ingrijpend.

PERSBERICHT Interim Management Projects verandert de rekruteringsmarkt ingrijpend. PERSBERICHT Interim Management Projects verandert de rekruteringsmarkt ingrijpend. In België zijn zo'n 50.000 tot 60.000 mensen, waaronder veel senioren, tewerkgesteld als uitzendkracht in verantwoordelijke

Nadere informatie

Partneren met een Cloud broker

Partneren met een Cloud broker Partneren met een Cloud broker Vijf redenen om als reseller te partneren met een Cloud broker Introductie Cloud broker, een term die je tegenwoordig vaak voorbij hoort komen. Maar wat is dat nu precies?

Nadere informatie

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com.

AGENDA. Voor (het advies inzake) de routebeschrijving en bereikbaarheid met het openbaar vervoer verwijzen wij u naar onze website: www.nedap.com. AGENDA voor de jaarlijkse Algemene Vergadering van Aandeelhouders van de N.V. Nederlandsche Apparatenfabriek Nedap, gevestigd te Groenlo, te houden op 3 april 2014, s morgens om 11.00 uur in het EYE (filmmuseum)

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

Voor 99,59% Raad van Bestuur (Besluit) 8. Het verlenen van kwijting aan de leden van de

Voor 99,59% Raad van Bestuur (Besluit) 8. Het verlenen van kwijting aan de leden van de Aandeelhoudersvergadering TNT Express 10 april 2013 Datum AVA 10 april 2013, 11.00 uur Locatie Muziek gebouw aan t IJ, Amsterdam Woordvoerder Eumedion Carola van Lamoen, Robeco Volmacht om te spreken namens

Nadere informatie

Codes worden een beetje volgens

Codes worden een beetje volgens Interview door Peter Bommel Codes worden een beetje volgens de smaak van de dag gemaakt Jeroen van der Veer Codes zijn beter dan wetgeving. De voormalig Shell-topman Jeroen van der Veer is stellig in zijn

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Compliance Management System

Compliance Management System Klöckner & Co SE A Leading Multi Metal Distributor Helmut Geisen Chief Compliance Officer Ralf Oberhuber Head of Corporate Compliance Office Compliance Management System Release: May Oktober 20102013 Agenda

Nadere informatie

VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN

VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN VERTROUWEN & VERANTWOORDELIJKHEID WIM VANDERSTRAETEN VAN WAAR KOMT VERTROUWEN? De EU markt (economisch): groei staat onder druk Voor het eerst sinds jaren Oorzaken? Opvoeding? Opleiding? Economie? Waarom?

Nadere informatie

ippq Organisatierapport voor Octopus BV 2012-12-06

ippq Organisatierapport voor Octopus BV 2012-12-06 ippq Organisatierapport voor Octopus BV 2012-12-06 Rapport - Overzicht 1. Doelstelling 2. Het Performance-Happiness Model 3. Belangrijkste uitkomsten 4. De 5Cs 5. Vertrouwen, trots en erkenning 6. Vergelijking

Nadere informatie