Jurgen Ganzevles en Rinie van Est (red.) ENERGIE IN Maatschappelijke keuzes van nu

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Jurgen Ganzevles en Rinie van Est (red.) ENERGIE IN 2030. Maatschappelijke keuzes van nu"

Transcriptie

1 Jurgen Ganzevles en Rinie van Est (red.) ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu

2 ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu

3

4 Jurgen Ganzevles en Rinie van Est (red.) ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu

5 V Auteur Prof. dr. Frans W.A. Brom Hoofd Technology Assessment, Rathenau Instituut 4

6 VOORWOORD De wisselwerking tussen technologie en samenleving gaat altijd met horten en stoten. Neem kernenergie. In 2004 bracht het Rathenau Instituut, samen met CE Delft, de studie Het nucleaire landschap. Verkenningen van feiten en meningen over kernenergie uit. De centrale in Borssele zou in 2013 gesloten worden. Plannen voor uitbouw van kernenergie in Nederland waren er niet. Dat kon wel eens snel veranderen, zo was onze inschatting. Klimaatverandering en de liberalisering van de energiemarkt zouden om een nieuw politiek en maatschappelijk oordeel kunnen vragen. Die inschatting bleek juist. Borssele blijft open. En anno 2011 zijn er plannen voor de bouw van een extra kerncentrale. Ondanks het ongeval met de reactor in het Japanse Fukushima (maart 2011) staat uitbouw van kernenergie hoog op de Nederlandse beleidsagenda. De maatschappelijke ontwikkelingen bij andere energietechnologieën laten zich evenmin gemakkelijk voorspellen zo laat het boek Energie in 2030 uitgebreid zien. Denk aan de eerste generatie biobrandstof. Deze optie voor verduurzaming krijgt nu gemakkelijk het label onethisch opgespeld. Want etenswaar die in de tank belandt kan geen hongerige monden voeden. Maar te gemakkelijke indelingen in goede en foute energie helpen de energiediscussie niet verder. Vallen en opstaan is nodig, zo heeft het Rathenau Instituut al eerder laten zien in het rapport Naar de kern van de bio-economie: De duurzame beloftes van biomassa in perspectief. Een ander voorbeeld van horten en stoten is de onrust over de afvang en ondergrondse opslag van CO2. Dit was een speerpunt voor verduurzaming onder Balkenende-IV. Maar na zorgen en protesten van gemeentes en omwonenden zijn proefprojecten op land voorlopig niet meer aan de orde. Meer recent groeit de aandacht voor winning van de enorme hoeveelheden schaliegas (leisteengas) die in de diepe ondergrond van Brabant verscholen zitten. Het groeiend enthousiasme over de economische haalbaarheid lijkt gelijk op te gaan met zorgen over vervuiling van het grondwater. Het voorgaande illustreert dat elke energietechnologie leidt tot maatschappelijke vragen en zorgen. Een silver bullet technology is er niet. Een toverformule voor draagvlak evenmin. De grote vraag is dan ook: hoe houden we onze energie-economie maatschappelijk aanvaardbaar? Door te laten zien wat betaalbare, betrouwbare en schone energie in de praktijk betekent. Met een langetermijn, politieke inspanning die de verdeling van lusten en lasten tussen bedrijven, overheden en burgers stap voor stap transparanter en rechtvaardiger maakt. Met zo min mogelijk nadelen en liever nog voordelen voor mens en milieu elders ter wereld. Met dit boek hoopt het Rathenau Instituut, met dank aan de vele deskundigen die zich hiervoor ingezet hebben, een stap in deze richting te zetten. 5

7 Hoofdstuk 1 INLEIDING Intermezzo MAATSCHAPPELIJKE THEMA S IN BEELD Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 ENERGIEBESPARING HERNIEUWBARE ENERGIE BETAALBAAR Hoofdstuk 4 FOSSIEL EN URANIUM Hoofdstuk 5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 6

8 OPZET VAN HET BOEK BETROUWBAAR SCHOON RUIMTELIJK INPASBAAR DRAAGVLAK ESSAYS ESSAYS ESSAYS 7

9 1 INLEIDING _ De zoektocht naar maatschappelijk draagvlak Consensus over energiedoelen controverse in de praktijk Breed overzicht wenselijk Vier maatschappelijke criteria Opzet van het boek 18 2 ENERGIEBESPARING _ Meer efficiëntie is niet genoeg Efficiëntie is toch vaak te duur Efficiëntie niet goed te meten Efficiëntie is minder schoon dan het lijkt Ruimtegebruik energie-efficiëntie onderbelicht Draagvlak gemakkelijk met de mond beleden Tot slot: meer efficiëntie is niet genoeg 61 ESSAYS INFORMATIE _ Een energievreter in opkomst 66 MOBILITEIT _ Slim reizen met minder energieverbruik 84 WONEN _ De wedloop tussen besparing en luxe 102 VOEDING _ Eiwittransitie als besparingsstrategie HERNIEUWBARE ENERGIE _ De monsteruitdaging van Big & Beautiful Internationale gigagroeimarkt Nieuwe afhankelijkheden en schaarste Schoon als lastige belofte De grote planologische opgave Grote woorden beperkte daadkracht Tot slot: de monsteruitdaging van Big & Beautiful 152 ESSAYS WIND OP LAND _ Gemakkelijker gezegd dan gedaan 156 WIND OP ZEE _ Spannende tijden voor de boeg 174 WARMTE- EN KOUDEOPSLAG _ Behoefte aan regie 190 AARDWARMTE _ Het alternatief voor de gasketel? 204 ZONNEPANELEN EN ZONNEBOILERS _ Kan de zon het dak op? 216 SPIEGELCENTRALES _ Zonnestroom uit de Sahara: de vergeten optie 238 WATER _ Waagt Nederland de sprong naar zee? 256 BIOMASSA _ Wat is mogelijk, wat is wenselijk? 274 8

10 INHOUDSOPGAVE 4 FOSSIEL EN URANIUM _ Bronnen van (on)gemak Onzekere economische en maatschappelijke kosten Over de houdbaarheid van betrouwbaarheid Van schoon imago naar duurzaamheidscertificaat Ruimtegebruik als opkomend knelpunt Tegenstrijdige signalen Tot slot: bronnen van (on)gemak 311 ESSAYS AARDOLIE _ Economisch en maatschappelijk smeermiddel voor Nederland 318 AARDGAS _ Eén verleden en vele toekomstscenario s 338 STEENKOOL _ Ongemak over het scenario van Nederland als kolenstroomexporteur 358 KERNENERGIE _ Schuivende posities CONCLUSIES _ Doorbreek de energiemythes Mythe 1: De technologie lost het op Mythe 2: Fossiel is op zijn retour Mythe 3: Hernieuwbaar is oneindig beschikbaar Mythe 4: Hogere energie-efficiënte leidt tot vermindering energieverbruik Mythe 5: De overheid stelt slechts randvoorwaarden aan een vrije markt Mythe 6: We zijn op weg naar CO2-neutraal Mythe 7: Nederlandse verduurzaming is duurzaamheid Aanbevelingen - Op naar maatschappelijk transparant energiebeleid 411 REGISTER 424 DANKWOORD 436 9

11 ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu 1 Auteurs Jurgen Ganzevles en Rinie van Est Onderzoekers bij het Rathenau Instituut 10

12 INLEIDING De zoektocht naar maatschappelijk draagvlak 1.1 Consensus over energiedoelen controverse in de praktijk Betaalbare, betrouwbare en schone energie. Bedrijfsleven, burgers, (milieu)organisaties en overheid iedereen onderschrijft deze algemene doelen voor de energievoorziening. Toch blijkt het erg lastig om ze concreet in te vullen en onderling te verenigen. Een energievoorziening die én betaalbaar én betrouwbaar én schoon is, is minder makkelijk bereikbaar dan het lijkt. Elke nieuwe energie-optie zorgt voor een maatschappelijke controverse, zo lijkt het. Urk heeft liever geen windenergie, vanwege het landschap. Barendrecht en Bergen maken zich zorgen over CO2- en gasopslag, vanwege de veiligheid en eventuele schade door aardbevingen. Milieuorganisaties waarschuwen voor nieuwe kolencentrales vanwege de CO2-uitstoot en het stralingsgevaar bij of kernenergie. En de minister van Economische Zaken van het vorige kabinet ontraadde subsidiëring van zonnepanelen, vanwege de hoge kosten. Maar hoe kritischer we als samenleving zijn, hoe minder energiebronnen er over blijven die aan ons ideaalplaatje van een betaalbare, betrouwbare en schone energievoorziening voldoen. Vanuit het energiebeleid bezien is deze maatschappelijke weerstand dan ook zeer problematisch. Want om een aantal redenen moeten overheid en bedrijfsleven de energievoorziening stevig en ook snel vernieuwen. Vasthouden aan de bestaande energievoorziening is geen optie. Ten eerste zijn er concrete, harde, Europees opgelegde doelstellingen voor energiebesparing, het aandeel hernieuwbare energie en CO2-reductie (EC 2011). In 2020 dient de energie-efficiëntie 20% te zijn ver- 11

13 ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu beterd. Ook moet hernieuwbare energie gaan voorzien in 14% (een zevende deel) van onze nationale energiebehoefte. Verder rekent de Europese Commissie Nederland af op 20% CO2-reductie (ten opzichte van 1990). Ten tweede moet Nederland zich voorbereiden op het wegvallen van de baten uit aardgaswinning. In 2030 is de winning nog maar een kwart van die in 2009 (EZ 2009). Dat betekent een miljardenaderlating voor onze schatkist, maar ook minder gas om gebouwen mee te verwarmen en elektriciteit op te wekken. Er zijn vervangende energiebronnen nodig om in de energiebehoefte te voorzien. En alternatieve manieren om aan energiebedrijvigheid te blijven verdienen. Ten derde veranderen de geopolitieke verhoudingen voor energielevering razendsnel. De vraag naar energie stijgt explosief in China en andere opkomende economieën. Dit verandert de internationale handelsbetrekkingen tussen multinationals en naties ingrijpend. Een land als China lijkt minder terughoudend dan Nederland om zijn eigen energievoorziening veilig te stellen en nieuwe industrieën op te bouwen waarmee stevig verdiend kan worden aan energie-export. Een Australisch bedrijf tekende in 2010 een exportcontract voor steenkool naar China voor een bedrag van maar liefst 60 miljard Amerikaanse dollar. The biggest ever export contract. Goed voor tienduizenden Australische arbeidsplaatsen en miljoenen aan belastinginkomsten voor de Australische staat (BBC 2010). Tegelijkertijd heeft Brazilië zich in de laatste decennia ontwikkeld tot s werelds op één na grootste ethanolproducent: brandstof voor vervoer, gemaakt uit suikerriet (Wikipedia 2011a). Op dit veranderende wereldtoneel moet Nederland zijn energie-economie voor 2030 en daarna zien op te bouwen en veilig te stellen. Maar het gat tussen consensus en controverses is niet zomaar gedicht. In dit boek gaan we daarom op zoek naar maatschappelijk aanvaardbare manieren waarop Nederland zijn energie-economie kan veiligstellen. De centrale vraag hierbij is: hoe kan het draagvlak voor energieontwikkelingen groeien? Collectief draagvlak voor de toekomstige energievoorziening is waarschijnlijk een illusie. Wel zijn de factoren te doorgronden die van invloed zijn op het draagvlak. Die willen we opsporen door een overzicht te geven van de energie-ontwikkelingen die spelen en de maatschappelijke kwesties en keuzes die ze oproepen. 1.2 Breed overzicht wenselijk Waarom zou een gemeente de nadelen en risico s van bijvoorbeeld een windmolenpark of ondergrondse gasopslag accepteren, als die niet weet of er een beter alternatief is? Nut en noodzaak van een dergelijk project kunnen nooit aannemelijk worden wanneer alternatieven onderbelicht blijven. Om een volgende stap te maken in de energiediscussie is het nodig dat alle opties die er zijn vanuit maatschappelijk perspectief even grondig onderzocht worden. Gebeurt dat niet, dan belandt de energiediscussie telkens in een fuik, en dat verhindert de noodzakelijke vernieuwing. Helaas ontbreekt het meestal aan tijd en middelen om het complete palet aan energie-opties uitvoerig te onderzoeken en bespreken. Ook het politieke en maatschappelijke debat zoomt vaak in op de afzonderlijke energie-opties. De ene keer staat gaswinning in de Waddenzee in de belangstelling. Op een ander moment domineert kernenergie de 12

14 INLEIDING kranten. En weer later discussieert men over de vraag waarom wind-op-zee niet langer subsidie krijgt. Deze discussies, beschouwingen en perspectieven zijn relevant. Daarmee komen de voors- en tegen van de afzonderlijke energiebronnen boven tafel. Maar tegelijkertijd is iedere afzonderlijke discussie per definitie beperkt. Bovendien staat het inzoomen een meer integrale discussie over de energievoorziening in de weg. Een compleet overzicht vanuit maatschappelijk perspectief, waarin alle opties besproken worden en feiten zo veel mogelijk onafhankelijk gecheckt zijn, ontbreekt. Met als gevolg dat de afzonderlijke debatten blijven wringen: het wordt niet duidelijk of een concrete energie-ontwikkeling nu wel echt nodig is, en alternatieven kunnen niet helder tegen elkaar afgewogen worden. Dit boek probeert een meer integraal perspectief op de energievoorziening te geven. We zijn de euvele uitdaging aangegaan om met hulp, kennis en inzet van vele energiedeskundigen tot een totaaloverzicht te komen. We hebben experts benaderd om essays te schrijven, die vanuit de historische context de energieontwikkelingen en de bijbehorende maatschappelijke kwesties belichten. Deze essays zijn integraal opgenomen in dit boek. Daarnaast hebben we enkele expertbijeenkomsten georganiseerd, waaraan een bredere kring van deskundigen heeft deelgenomen. Bij elkaar heeft dit een onschatbare bron van kennis opgeleverd, waaruit rijkelijk is geput voor de samenvattende hoofdstukken. In het boek zijn de essays en hoofdstukken geordend in drie delen, die overeenkomen met de drie pijlers van onze energievoorziening. Dit zijn meer energiebesparing, een doorgroei van hernieuwbare energie en het veilig en schoner inzetten van conventionele energiebronnen (fossiel en uranium). Alle visies op de toekomstige energievoorziening bevatten, expliciet en impliciet, gebaseerd op deze drie pijlers. De mate waarin partijen ervoor pleiten om aan bepaalde pijlers meer gewicht toe te kennen verschilt, maar meer pijlers zijn er niet. Hieronder worden ze nader toegelicht. Meer energiebesparing Vanaf de eerste oliecrisis in 1973 hebben overheden en energiebedrijven gehamerd op de noodzaak om energie te besparen. In eerste instantie door burgers op te roepen energiezuiniger te leven, bijvoorbeeld door de gordijnen dicht te doen en zich warmer te kleden. Later kwam de nadruk meer te liggen op technische voorzieningen zoals het isoleren van woningen en gebouwen, en de ontwikkeling en toepassing van efficiëntere apparaten en installaties. Met behulp van subsidies en sancties is de afgelopen veertig jaar veel bereikt op het vlak van besparing. Niet alleen lampen, CV-ketels, automotoren en industriële processen zijn stukken efficiënter geworden, ook de energiebehoefte van woningen en gebouwen is drastisch verminderd. Daarnaast hebben overheden en diverse sectoren de laatste jaren in convenanten besparingsdoelstellingen afgesproken. In de essays over energiebesparing staat het voorzien in de menselijke behoeftes centraal. De technologieën, materialen en processen die nodig zijn voor onze leefstijl kosten allemaal energie. Daar kan in principe nog steeds (veel) op bespaard worden. Vier energie-intensieve domeinen komen aan bod. Kris De Decker, freelance journalist en oprichter van houdt de stijgende vraag en levering van digitale informatie tegen het licht. Peter Peters, verbonden aan de faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen van de Universiteit Maastricht, zoomt in op mobiliteit. Jaap Jelsma, adviseur klimaat en technologie, voorheen verbonden aan de Universiteit Twente en het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN), richt zich op energiebesparing bij het wonen. Hans Dagevos en Erik de Bakker 13

15 ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu ten slotte, onderzoekers bij LEI, onderdeel van Wageningen UR, analyseren de maatschappelijke kansen en belemmeringen voor energiebesparing met betrekking tot onze voeding. Doorgroei van hernieuwbare energie Technisch gezien zijn er legio mogelijkheden om energie te oogsten uit zon, wind, water, biomassa en aardwarmte. In alle scenario s voor 2050 wordt ervan uitgegaan dat het aandeel hernieuwbare energiebronnen substantieel is. In de Shell Energy Scenarios (Shell 2008) gaat het om enkele tientallen procenten biomass and other renewables. In het rapport van de EnergieTransitie (2008) wordt geen specifiek percentage genoemd voor na 2020, maar geeft men wel aan te streven naar volledige opwekking met hernieuwbare bronnen. En het plan Nederland krijgt nieuwe energie, opgesteld door een aantal energie- en milieugroepen en ondertekend door burgers, zet in op een volledige omschakeling naar hernieuwbare bronnen in 2050 (NNE 2010). In de essays komen de maatschappelijke kwesties van de diverse technologieën voor hernieuwbare energieopwekking aan bod. Sylvia Breukers, onderzoeker bij het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) en voorheen verbonden aan het Copernicus Instituut van de Universiteit Utrecht, schrijft over wind op land, wind op zee en biomassa. Hanneke Pieters, Saskia Hagedoorn en Robert Harmsen, adviseurs bij Ecofys en tegenwoordig werkzaam bij respectievelijk Eneco, Brabant Water en de Universiteit Utrecht, belichten de ins en outs van aardwarmte en warmte- en koudeopslag (WKO). Energiewinning uit zonnepanelen, spiegelcentrales en zonneboilers wordt beschreven door Monique Riphagen, onderzoeker bij het Rathenau Instituut en voorheen beleidsmedewerker milieu. Jurgen Ganzevles ten slotte, onderzoeker bij het Rathenau Instituut, daarvoor werkzaam bij de Universiteit Twente en het ECN, zet de maatschappelijke vragen rondom energiewinning uit water op een rij. Veilige en schonere inzet van fossiele brandstoffen en kernenergie Het bestaande Nederlandse energiesysteem draait voor meer dan 95% op fossiele brandstoffen en kernenergie. Daar zijn grote, gevestigde belangen mee gemoeid. Tegelijkertijd zijn er zorgen om klimaat, veiligheid en duurzaamheid. Bij elkaar vormt dit een belangrijke motivatie om de inzet van conventionele energiebronnen zo veilig en schoon mogelijk te maken. Verschillende partijen brengen visies naar voren waarin conventionele energiebronnen tot 2030 en verder een majeure rol spelen. Het International Energy Agency voorspelt dat fossiele brandstoffen voor 80% voorzien in het mondiale energiegebruik van 2030 (IEA 2008). De mondiale energiescenario s van Shell gaan ervan uit dat conventionele energiebronnen in 2050 voor grofweg twee derde in het energiegebruik voorzien (Shell 2008). Het Energieonderzoek Centrum Nederland en het nucleaire onderzoekscentrum NRG hebben een Europees scenario uitgewerkt met meer dan 60% aan conventionele energiebronnen (ECN/NRG 2007). En in twee toekomstbeelden, zoals geschetst in het Energierapport uit 2008, spelen kolen- en gascentrales een belangrijke rol in het Nederlandse elektriciteitsnet van 2050 (EZ 2008). Daarnaast heeft de overheid drie scenario s verkend voor de bouw van een tweede kerncentrale in Borssele, wat heeft geresulteerd in de steun voor vergunningverlening door het kabinet Rutte (Regeerakkoord 2010). Het Energierapport van 2011 gaat uit van wereldwijd nog ruim beschikbare voorraden gas, kolen en uranium (EL&I 2011). 14

16 INLEIDING Het schoner inzetten van conventionele energiebronnen kan op een aantal manieren. Betere installaties maken de inzet van brandstoffen efficiënter. Ook is er technologie om giftige uitstoot te reduceren. Daarnaast worden proeven gedaan met het afvangen en ondergronds opslaan van de CO2 die vrijkomt bij de verbranding of industriële verwerking van fossiele brandstoffen. Voor kernenergie wordt onder meer gewerkt aan de vierde generatie reactoren, die volgens de ontwikkelaars inherent veilig zijn. In vier essays komen de fossiele brandstoffen en kernenergie aan bod. Jochem Meijknecht en Lucia van Geuns, onderzoekers voor het Clingendael International Energy Programma (CIEP), gaan in op de maatschappelijke rol van aardolie voor Nederland. Aad Correljé, universitair hoofddocent Economie van Infrastructuren (TU Delft) en tevens onderzoeker bij het CIEP, doet dit voor aardgas. Steenkool wordt beschreven door Jurgen Ganzevles en Kris De Decker. Last but not least beschrijft Joost van Kasteren (freelance journalist) de maatschappelijke kwesties rondom kernenergie. 1.3 Vier maatschappelijke criteria Het onderzoek voor dit boek heeft vier criteria aan het licht gebracht die het maatschappelijk draagvlak bepalen. Energie-innovaties die op ruim draagvlak in de samenleving kunnen rekenen, zijn Betaalbaar, Betrouwbaar, Schoon, en ook Ruimtelijk Inpasbaar. Tot zover de consensus. Want wie de praktijk induikt, ontdekt dat deze algemene energiecriteria op verschillende manieren opgevat en ingevuld kunnen worden. Bovendien staan ze, zoals hiervoor ook al aangestipt, vaak met elkaar op gespannen voet. De criteria Betaalbaar, Betrouwbaar, Schoon en Ruimtelijk Inpasbaar worden door twee rode draden met elkaar verbonden. Eén rode draad die door alle thema s heen loopt, is sociale rechtvaardigheid. Wie draagt de lusten en wie de lasten, zowel binnen Nederland als daarbuiten, zowel voor de huidige als de toekomstige generaties? Het recht op energieconsumptie, het recht om natuurlijke hulpbronnen te verwerken en te verhandelen, en het ondergaan van onwenselijke neveneffecten zijn vaak ongelijk verdeeld. Een andere rode draad is de complexiteit van het energievraagstuk dat vanuit maatschappelijk perspectief steeds groter geworden is. Op de complexiteit en de onderlinge samenhang tussen de thema s en komen we in dit boek nog uitgebreid terug. Bij wijze van inleiding volstaan we hier met een korte historische schets per thema. Betaalbare energie: de opbouw van een lucratieve energie-economie De kosten voor energie slokken een steeds groter deel op van het budget van huishoudens en bedrijven. Voor een deel komt dat door toegenomen heffingen op energie (ECN 2006). Voor een deel ook door de stijgende prijzen van olie en de daaraan gekoppelde aardgasprijs. Weliswaar kan de olieprijs flink variëren door politieke ontwikkelingen of conflicten, maar met name de laatste tien jaar is er sprake van een trendmatige stijging, mede door de groeiende vraag uit de opkomende industrielanden (Compendium 2010). Vanwege de stijgende energierekening zouden we haast vergeten dat de samenleving ook veel aan energie verdient. Na de ontdekking van de bel bij Slochteren in 1959 werd in rap tempo het landelijke aardgasnet aangelegd. De overheid stimuleerde energie-intensieve bedrijvigheid, waaronder de chemische industrie en de glastuinbouw, maar hield daarnaast nog zoveel gas over dat Nederland uitgroeide tot West-Europa s 15

17 ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu grootste gasexporteur. Stijgende olieprijzen op de wereldmarkt deden ook de Hollandse gasbaten alleen maar stijgen, aangezien de prijs van aardgas gekoppeld was aan de olieprijs. Aardgas vormde daarmee niet alleen een schone en goedkope bron van energie, maar werd ook een van de pijlers van onze verzorgingsstaat. Daarnaast groeide Rotterdam uit tot een wereldoliehaven, en ontwikkelde het Almelose Urenco zich tot een belangrijke internationale speler op het gebied van uraniumverrijking. De overheid legitimeert energie-investeringen door niet alleen naar de becijferbare economische, maar ook de zachtere, bredere maatschappelijke kosten en baten te kijken. Klimaatverandering, kennisontwikkeling, milieueffecten, volksgezondheid en werkomstandigheden zijn domeinen waar zowel positieve als negatieve effecten kunnen optreden. Er zijn pogingen ondernomen om dergelijke effecten door te rekenen in de energieprijs. Het gaat bijvoorbeeld om het opruimen van milieuvervuiling en extra kosten voor gezondheidszorg. Maar de rekenmethodes zijn met grote onzekerheden omgeven. Een reële prijs voor energie, die rekening houdt met zowel de positieve als de negatieve effecten van energieverbruik op mens en milieu, is een som die nergens ter wereld wordt betaald. Betrouwbare energie: het garanderen van aanbod De leveringszekerheid van energie in Nederland ligt zeer hoog. Zo lag de betrouwbaarheid van de elektriciteitsvoorziening in 2009 op 99,9958% (KEMA 2010). De aanwezigheid van een aantal raffinaderijen zorgt voor een constante aanvoer van aardolie en Nederland heeft zijn eigen aardgasvelden. Maar hoewel de energieconsument er in Nederland dus weinig van merkt, moet er op de achtergrond wel degelijk veel gebeuren om de toevoer van de energie nu en in de toekomst zeker te stellen. Sinds begin jaren zeventig staat energieschaarste hoog op de politieke agenda. De Club van Rome maakte veel discussie los door te wijzen op de begrensdheid van natuurlijke hulpbronnen, waaronder fossiele brandstoffen. De oliecrisis van 1973 wees het Westen op de pijnlijk groeiende afhankelijkheid van niet al te betrouwbare leveranciers. In dat jaar verhoogden de Arabische landen verenigd in OPEC de olieprijs met 70%, terwijl tegelijkertijd de productie elke maand met 5% werd verminderd (Wikipedia 2011b). Als gevolg van zijn steun aan Israël tijdens de Jom Kipoeroorlog werd Nederland, samen met onder meer de Verenigde Staten, getroffen door een tijdelijke olieboycot. Benzine ging op de bon, maar dankzij het aardgas bleven de kachels branden en de bedrijven draaien. Zelfs de olieraffinaderijen bleven produceren zij het minder dan normaal dankzij de aanwezige olievoorraden en tankers die hun koers, onder meer door ingrijpen van het deels Nederlandse Shell, verlegden naar oliehaven Rotterdam. Tegelijkertijd begon de zoektocht naar alternatieven. Diversificatie werd het sleutelwoord. Weliswaar bleven de Nederlandse mijnen die na de ontdekking van de Groningse gasbel waren gesloten dicht, maar de import van steenkool groeide. Plannen voor kernenergie kwamen op tafel, wat tot heftige reacties leidde. Om die reden organiseerde de overheid begin jaren tachtig hierover een Brede Maatschappelijke Discussie. Ondanks de uitkomst dat kernenergie onwenselijk was, werden concrete bouwplannen ontwikkeld voor de bouw van nog eens drie kerncentrales (naast Dodewaard en Borssele). Daarnaast groeide de aandacht voor zon, wind- en waterkracht, zij het dat de ambities op dat vlak meestal groter bleken dan de daadwerkelijke uitvoering ervan. De zoektocht naar alternatieve energiebronnen is dus nog van vrij recente datum en nog niet ten einde. 16

18 INLEIDING Schone energie: van milieuvriendelijk naar klimaatneutraal en maatschappelijk verantwoord Later in de jaren tachtig groeit de aandacht voor de milieueffecten van het verstoken van fossiele brandstoffen. Ingrijpende maatregelen zijn nodig om de vorming van zure regen tegen te gaan, in aanvulling op beleid voor het tegengaan van smog en fijn stof. Ook de zuinige omgang met energie wordt een deugd an sich. Het helpt niet alleen tegen schaarste, maar voorkomt ook de uitstoot van schadelijke stoffen. In de jaren negentig wordt de discussie over de toekomstige energievoorziening steeds meer bepaald door de mogelijkheid dat het gebruik van fossiele brandstoffen met de bijbehorende uitstoot van CO2 leidt tot verandering van het klimaat op aarde. De klimaatmodellen wijzen in de richting dat een verdubbeling van de CO2-uitstoot zorgt voor een gemiddelde temperatuurstijging van ongeveer 1 graad Celsius. Door allerlei terugkoppelingsmechanismen zou die stijging ook weleens 2 tot 6 graden kunnen worden in de komende honderd jaar (IPCC 2007). Vanwege de zorg om klimaatverandering en de verstrekkende gevolgen ervan richtten de World Meteorological Organisation en het United Nations Environment Program in 1988 het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) op. Op basis van de wetenschappelijke literatuur probeert dit panel om zo goed mogelijk inzicht te verschaffen in de mogelijke oorzaken en gevolgen van klimaatverandering. Inmiddels zijn vier rapporten verschenen (het laatste in 2007) (IPCC 2011). Het eerste rapport van het IPCC verscheen in 1990, maar vooral het tweede gepubliceerd in 1995 schudde publiek en politiek wakker. Sommige regio s zullen droger worden, andere natter, met alle gevolgen van dien voor landbouw en voedselvoorziening; de zeespiegel zal gaan stijgen, waardoor laaggelegen vaak vruchtbare en dichtbevolkte delta s vaker zullen overstromen, en het aantal stormen en hoosbuien neemt waarschijnlijk ook toe. Het werk van de IPCC vormde de aanleiding tot het Kyoto-Protocol (1997) waarin een aantal landen de afspraak maakte om de uitstoot van broeikasgassen (naast CO2 zijn dat methaan, lachgas en een aantal fluorverbindingen) per 2012 te reduceren met gemiddeld 5% ten opzichte van 1990 (UN 1998). In het verlengde van het Verdrag van Kyoto hebben zowel de Europese Unie als de Nederlandse regering verdergaande doelstellingen geformuleerd (PBL 2010). De Europese inzet is om de uitstoot van broeikasgassen tot 2020 met minimaal 20% te verminderen ten opzichte van Vanaf het begin van deze eeuw zien we, vooral in de voedselsector, de aandacht voor bredere duurzaamheidsvragen opkomen. Er zijn verschillende consumentenlabels op de markt gekomen: denk aan EKO, Max Havelaar en Utz Kapeh. Deze geven een indruk onder welke omstandigheden de producten voor mens, dier en milieu de producten gefabriceerd zijn. In de energiesector neemt de aandacht voor dergelijke vormen van certificering eveneens toe, vooral rondom de inzet van biomassa. Meer op de achtergrond speelt de bredere discussie van het Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO), waarover multinationals in jaarverslagen en in de media verantwoording afleggen. Ruimtelijk inpasbare energie: nijpender ruimtebeslag De afgelopen tweeduizend jaar is Nederland meermalen op de schop gegaan om in zijn energiebehoefte te voorzien. Bossen werden op grote schaal gekapt (Holland is afgeleid van Holtland houtland) en de 17

19 ENERGIE IN 2030 Maatschappelijke keuzes van nu winning van turf transformeerde niet minder dan een zesde van het landschap (RPB 2003). Nog afgezien van het effect dat, als gevolg van vervening en verlaging van de grondwaterstand, de bodem van West- Nederland tot vijf meter daalde (Huisman 1998). Op dit moment heerst het tijdperk dat ruimteclaims voor energie per definitie conflicterend zijn met andere ruimtebelangen. Waar Nederland rond 1800 een kleine 2 miljoen inwoners telde, zijn dat er nu een kleine 17 miljoen (CBS 2011). De bevolkingsdichtheid en de bijbehorende infrastructuur en bedrijventerreinen maken een grootschalige ruimtelijke transformatie als de vervening in de Middeleeuwen, vrijwel onuitvoerbaar. En dat terwijl juist de groei van inwoners en bedrijvigheid de vraag naar energielevering, en de ruimte die dat vraagt, verder doet toenemen. Naast het directe ruimtegebruik voor installaties, gaat het ook om het indirecte ruimtegebruik. Om veiligheidsredenen moet een gepaste afstand worden bewaard tot elektriciteitscentrales, boorinstallaties, windmolens en hoogspanningsmasten. Bij eventuele calamiteiten kan het nodig zijn om een veel groter gebied te ontruimen. Daarnaast legt het Nederlandse energieverbruik een groot beslag op ruimte elders in de wereld (HNS 2008). Denk daarbij aan de winning van olie, aardgas, steenkool en uranium. 1.4 Opzet van het boek Hoe kan het draagvlak voor energieontwikkelingen groeien? Dit boek zoekt in de volgende hoofdstukken naar maatschappelijk aanvaardbare manieren waarop Nederland zijn energie-economie kan blijven waarborgen. Elk hoofdstuk bespreekt één van de drie pijlers, daarbij voortbouwend op de inzichten uit de onderliggende essays. Zo komen Energiebesparing, Hernieuwbare energie en Fossiel & uranium achtereenvolgens aan bod. De analyse in elk hoofdstuk vindt plaats aan de hand van de vier maatschappelijke criteria: Betaalbaar, Betrouwbaar, Schoon en Ruimtelijk Inpasbaar. In het thema Draagvlak komen de bovengenoemde vier criteria vervolgens samen. In het slothoofdstuk verbinden we de pijlers en criteria met elkaar, en formuleren we conclusies en aanbevelingen voor beleid die bijdragen aan de noodzakelijke vernieuwing en waarborg van onze energie-economie. De figuur hieronder geeft een schematische opzet van het boek weer. De vijf hoofdstukken laten zich lezen zonder de afzonderlijke essays in te duiken - en andersom. Het zijn gescheiden leeslagen. Hoofdstuk 1 INLEIDING Intermezzo MAATSCHAPPELIJKE THEMA S IN BEELD Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 ENERGIEBESPARING HERNIEUWBARE ENERGIE FOSSIEL EN URANIUM BETAALBAAR BETROUWBAAR SCHOON RUIMTELIJK INPASBAAR DRAAGVLAK ESSAYS ESSAYS ESSAYS Hoofdstuk 5 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 18

20 INLEIDING Referenties BBC (2010). Australia Signs Huge China Coal Deal. 6 februari CBS (2011). Bevolkingsteller. bekeken op 13 juni Compendium (2010). Energieprijzen kleinverbruikers, invoerprijs steenkool en wereldolieprijs, EC (2011). Europe 2020 Targets. ECN (2006). Historische analyse van kosten & opbrengsten van de Nederlandse energievoorziening. Vergelijking met EU-lidstaten. Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN), december ECN/NRG (2007). De belofte van een duurzame Europese energiehuishouding. Energievisie van ECN en NRG. Petten: Energieonderzoek Centrum Nederland/ Nuclear Research & Consultancy Group (NRG), augustus Elbersen, H. et al. (2005). Energie en Ruimte. Definitiestudie Energie binnen Klimaat en Ruimte (ME4). Wageningen: Agrotechnology & Food Innovations B.V., juli EnergieTransitie (2008). Duurzame energie in een nieuwe economische orde. Hoe maken we de energievoorziening betrouwbaar, betaalbaar en klimaatneutraal? Utrecht: EnergieTransitie, 14 november KEMA (2010). Betrouwbaarheid van elektriciteitsnetten in Nederland in Arnhem: KEMA, juni EL&I (2011). Energierapport Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. EZ (2008). Energierapport Den Haag: Ministerie van Economische Zaken. EZ (2009). Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag Den Haag: Ministerie van Economische Zaken. HNS (2008). Kleine energieatlas. Ruimtebeslag van elektriciteitsopwekking: de voetafdruk van GWh. Amersfoort: H+N+S Landschapsarchitecten, augustus Huisman P. et al. (1998). Water, de bepalende factor voor ruimtelijke structuur en inrichting. In: de Angremond, K. et al. De Watertovenaars. Rotterdam: Beta Imagination Publishers, pp IEA (2008). World Energy Outlook Parijs: International Energy Agency. IPCC (2007). Climate Change 2007, Synthesis Report. Geneve: Intergovernmental Panel on Climate Change. IPCC (2011). History. bekeken op 28 april NNE (2010). Nederland krijgt nieuwe energie voor welvaart en welzijn in de 21 e eeuw. Partijoverstijgend voorstel. PBL (2010). Brief aan de Secretaris-generaal van het Ministerie van VROM, ir. J. van der Vlist. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving, 12 oktober Regeerakkoord (2010). Vrijheid en verantwoordelijkheid. Regeerakkoord VVD-CDA. RPB (2003). Energie is ruimte. Rotterdam/Den Haag: Nai Uitgevers/Ruimtelijk Planbureau. Shell (2008). Shell Energy Scenarios to Den Haag: Shell International B.V. UN (1998). Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change. Bonn: UN- FCCC. Wikipedia (2011a). Ethanol Fuel in Brazil. bekeken op 7 juni Wikipedia (2011b). De oliecrisis van bekeken op 28 april

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

voor tegen gemaakt door: 2009

voor tegen gemaakt door: 2009 In oktober 2008 maakte De Argumentenfabriek in opdracht van De Volkskrant een overzicht van de argumente n - en het bouwen van nieuwe kerncentrales in Nederlan d. De Argumenten kaart Kernenergie is gefabriceerd

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid

Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Hernieuwbare energie: noodzaak, visie op 2050 en beleid Remko Ybema Lezing Den Bosch 12 oktober 2010 www.ecn.nl Inhoud Noodzaak van duurzame energie Een duurzame energievoorziening in 2050 Doelen van het

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

Les De kosten van energie

Les De kosten van energie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les De kosten van energie Werkblad Les De kosten van energie Werkblad Elke dag gebruiken we heel wat energie om het huis warm te houden en te verlichten, televisie te kijken,

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015

KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 DE KRAAN KÁN DICHT Tweede Kamerfractie februari 2015 Er gaat niets boven Groningen. En niets mag boven de veiligheid van de Groningers gaan. Daarom moet de gaskraan dit jaar nog fors dicht. Naar maximaal

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche

OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche 1 OVED Energiecongres 20/10/2009, Gent Toespraak minister Freya Van den Bossche http://www.vlaamsenergiecongres.be/ Als iemand 100 jaar of ouder wordt en dat komt gelukkig steeds vaker voor wordt vaak

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN

WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN WORLD ENERGY TECHNOLOGY OUTLOOK 2050 (WETO-H2) KERNPUNTEN In het kader van de WETO-H2-studie is een referentieprognose van het wereldenergiesysteem ontwikkeld samen met twee alternatieve scenario's, een

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Energietechnologieën

Energietechnologieën pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: over IEA (2008) Energietechnologieën Scenario s tot 2050 Samenvatting en details: GreenFacts Context - Het toenemende energiegebruik dat aan de huidige economische

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie