Grontmij Energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Grontmij Energie www.grontmij.nl"

Transcriptie

1 Grontmij Energie

2 Afbeelding voorzijde Soeters van Eldonk Architects 2

3 Voorwoord Grontmij is een duurzaam ontwerp-, advies- en managementbureau dat actief is in de markten water, energie, infrastructuur en duurzame planning en ontwerp. We zijn in Europa jaarlijks betrokken bij tienduizenden projecten op het gebied van ondermeer stedelijke gebiedsontwikkeling, bouw- en vastgoed, transport en mobiliteit, industrie, water en energie. Duurzaamheid staat voor de Grontmij - organisatie zelf, maar ook in projecten van onze opdrachtgevers hoog op de agenda. Herman Postma Hoofd Afdeling Energie Grontmij Nederland B.V. We worden geconfronteerd met de gevolgen van een veranderend klimaat en het schaarser worden van grondstoffen en fossiele energie. De continuïteit van welzijn, welvaart en economische groei vraagt om een nieuwe benadering van energieopwekking, energiedistributie en energiegebruik. Op de lange termijn is de samenleving beter af met duurzame energie. Wij werken daarom met onze opdrachtgevers in hun omgeving aan de verduurzaming van de energievoorziening en maken gebruik van restwarmte. Door efficiencymaatregelen en door te besparen op energiegebruik, maar ook door het benutten van bronnen in de omgeving, het realiseren van slimme infrastructuur, het toepassen van hernieuwbare energietechnieken en het reduceren van ongewenste gevolgen van het gebruik van fossiele energie. Een gezonde businesscase realiseren, gericht op vermindering van CO 2 emissies. Over duurzaamheid wordt veel gesproken en geschreven. Dat is goed. De voorbeelden in dit boekje laten zien dat er ondertussen ook veel projecten worden gerealiseerd. Met Grontmij, partner in energie. Planning, connecting, respecting the future, van visie tot realisatie. 3

4 Duurzaam gebouw Grontmij 4

5 Inhoudsopgave Strategisch advies en duurzame gebiedsontwikkeling 7 Hernieuwbare energie 31 Windenergie 45 Energiebesparing in de gebouwde omgeving 59 Warmte 87 Industrie 95 5

6

7 Strategisch advies en duurzame gebiedsontwikkeling Lokaal Duurzaam Energiebedrijf en het Klimaatbedrijf 9 Strategienota Energie- en Klimaatbeleid van de Provincie Zeeland 11 Klimaatatelier Rijnenburg Utrecht 13 Haalbaarheidsstudie aquatische koeling bedrijventerrein Breda 15 Haalbaarheidsstudie energieneutraal Sluiseiland 17 Energievisie bedrijventerrein Breekland Langedijk 19 Bodemenergie kansenkaart gemeente Ede 21 Geothermie Noord-Holland: inventarisatie kansrijke locaties 23 Klimaatbeleidsplan Coevorden 25 Visie duurzame energie woningcorporatie Woonstede Ede 27 Consulentschap Bio-energie provincie Gelderland 29

8 8

9 Lokaal Duurzaam Energiebedrijf en het Klimaatbedrijf In de Haarlemmermeer heeft Grontmij samen met andere partijen waaronder afvalverwerkers, gemeente en woningcorporaties een haalbaarheidsstudie uitgevoerd voor een lokaal duurzaam energiebedrijf. We hebben gekeken naar de missie, visie, strategie en taken van het bedrijf en onderbouwing geleverd vanuit organisatorisch, juridisch, financieel en technisch perspectief. Grontmij zal betrokken blijven bij de realisatie van het bedrijf, waarin zij als leading consultant haar kennis van duurzame energie inzet en tevens de processen stroomlijnt. De gemeente Haarlemmermeer en het Natuur- en Milieucentrum (NMC) Haarlemmermeer (Schiphol, Rabobank, Meerlanden) en de samenwerkingspartners van het kennisconcept Klimaatbank (Grontmij, Ymere, Amvest en AM) hebben de gezamenlijke ambitie om de ontwikkelingen in de Haarlemmermeer verder duurzaam vorm te geven. Hieronder valt het opzetten van een Klimaatbedrijf dat zich richt op CO 2 -reducerende maatregelen in de gemeente Haarlemmermeer. De gemeente Haarlemmermeer en het NMC hebben Grontmij gevraagd een eerste verkenning te doen naar de haalbaarheid. De haalbaarheidsverkenning heeft zich toegespitst op mogelijke pilots rondom twee ontwikkelingslocaties: Lisserbroek en Hoofddorp- Zuid. In de startfase ligt de focus op het stimuleren van de regionale productie en afzet van duurzame energie. In een volgend stadium komen daar ook maatregelen bij die zijn gericht op energiebesparing en gedrag (sociale duurzaamheid). 9

10 10

11 Strategienota Energie- en Klimaatbeleid van de Provincie Zeeland Grontmij stelde in opdracht van de Provincie Zeeland de Strategienota Energie- en Klimaatbeleid en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma op. Omdat de Provincie Zeeland een actieve bijdrage wil leveren aan de vermindering van broeikasgasemissies liet zij door Grontmij een Strategienota Energie- en Klimaatbeleid opstellen waarin ambities, doelstellingen en maatregelen worden gegeven die een bijdrage leveren aan beperking van emissies van broeikasgassen. De provincie Zeeland levert daarmee een bijdrage aan de internationale klimaatproblematiek en het landelijke beleid. De Strategienota richt zich uitsluitend op mitigatie (maatregelen die emissies beperken) en niet op adaptatie (maatregelen die de provincie Zeeland bestand maken tegen de gevolgen van de klimaatverandering). Grontmij heeft met veel betrokken partijen in de provincie consultaties gevoerd: energiebedrijven, bedrijfsorganisaties als Zeeland Seaports, woningcorporaties, diverse afdelingen van de provincie Zeeland en met het Waterschap Zeeuwsche Eilanden. 11

12 12

13 Klimaatatelier Rijnenburg Utrecht In Rijnenburg, een nieuwbouwlocatie van circa woningen, staat de gemeente Utrecht voor een aanzienlijke en bijzondere opgave. Rijnenburg is één van de nieuwbouwlocaties die vanwege de ligging en schaalgrootte kansen biedt om een voorbeeld te zijn van een duurzame wijk en van een succesvolle voorbereiding op de gevolgen van klimaatverandering. De gemeente Utrecht, de provincie Utrecht en het Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden hebben gezamenlijk de ambitie uitgesproken om Rijnenburg klimaatbestendig en duurzaam te ontwikkelen. Hiervoor is het klimaatatelier Rijnenburg opgericht. De uitdaging is om gezamenlijk de vernieuwende ideeën, ontwerpen en middelen te ontwikkelen die nodig zijn voor het opstellen van een duurzame en klimaatbestendige structuurvisie. Grontmij begeleidt de partijen hierin en organiseert het proces van het klimaatatelier. Binnen het klimaatatelier is de door Grontmij ontwikkelde methode climate and the city toegepast. Deze methode verbindt ambities op diverse thema s aan kennis en ervaring uit wetenschap en praktijk. Met behulp van de lagenbenadering leidt dit tot een integraal, realistisch en breed gedragen ontwerp. 13

14 14

15 Haalbaarheidsstudie aquatische koeling bedrijventerrein Breda Grontmij voert voor de gemeente Breda t.b.v. de herstructurering van bedrijventerrein Emer/Hintelaken een haalbaarheidsonderzoek uit naar de mogelijkheden om het energieconcept van het bedrijventerrein te verduurzamen. Dit doen we door een diepe waterplas in te zetten als aquatische koelmachine. Grontmij heeft met een energyanalyse getoetst of de diepe waterplas Emerput (met afmetingen 450 x 280 x 12 meter) inzetbaar kan zijn als een aquatische natuurlijke koelmachine. Hierbij is het hydrologische en ecologische gedrag van de waterplas van 10 tot 12 m diepte belangrijk. De volgende vragen werden beantwoord: wat is de watertemperatuur onder in de plas en hoe snel herstelt deze zichzelf en hoeveel koelvermogen kan in welk jaargetijde onttrokken worden aan de waterplas. Vervolgens is de jaarlijkse energievraag gesimuleerd op basis van buitentemperatuur-afhankelijke bedrijfsvoering met KNMIweergegevens van het warme jaar Vier verschillende energieconversie-concepten zijn gesimuleerd om de energievraag van het bedrijventerrein door te rekenen naar primair energieverbruik. Uit de analyse blijkt dat tot 44% bespaard kan worden op energie voor de koeling van gebouwen en processen. De aquatische koeling heeft voor de aangesloten bedrijven voornaamste voordeel dat er niet meer geïnvesteerd hoeft te worden in een traditionele koelmachine, maar dat slechts een vastrecht en een prijs per afgenomen koude in rekening wordt gebracht. Het is een verschuiving van investering naar exploitatie, waardoor bedrijven meer geld over houden voor hun kernactiviteiten. De diepe waterplas in Breda heeft een capaciteit voor ongeveer m2 bedrijventerrein dat zich binnen een straal van 1 tot 2 kilometer van de plas bevindt. 15

16 16

17 Haalbaarheidsstudie energieneutraal Sluiseiland In Vianen wordt het nieuwe gebied Sluiseiland ontwikkeld. Hier worden 160 woningen gebouwd. De wens van de gemeente Vianen en de provincie Utrecht is dat Sluiseiland energieneutraal wordt ontwikkeld. Grontmij voerde hiervoor een haalbaarheidsstudie uit vanuit technisch, financieel en organisatorisch oogpunt. Het doel van deze haalbaarheidsstudie was om na te gaan hoe Sluiseiland energieneutraal ontwikkeld kan worden. De haalbaarheidsstudie zal moeten aantonen welke maatregelen goed toegepast kunnen worden om energie te besparen. Ook werd er gekeken naar welke meerinspanning gevergd wordt om een ontwikkelgebied in de gemeente Vianen energieneutraal te maken. Conclusie van de studie is dat Sluiseiland daadwerkelijk energieneutraal kan worden gerealiseerd. Voor de korte termijn is windenergie hierbij een onmisbare optie. Verder is verankering van de ambitie in het beleid nodig en zal de economische haalbaarheid van een Warmte Koude Opslag systeem in detail onderzocht moeten worden, zodra de specificaties (gebruiksoppervlak, warmte en koudevraag) van de woningen en appartementsgebouwen bekend zijn. 17

18 18

19 Energievisie bedrijventerrein Breekland Langedijk De gemeente Langedijk gaat bij Oudkarspel het bedrijventerrein Breekland ontwikkelen. De geplande omvang van het terrein bedraagt circa 75 hectare. De gemeente heeft de ambitie om het bedrijventerrein duurzaam te ontwikkelen en energie is een van de belangrijkste milieuthema s. Grontmij heeft daarom voor het plangebied een energievisie opgesteld. De doelstelling voor het opstellen van de energievisie was het maken van strategisches keuzes omtrent het ambitieniveau voor de energievoorziening van het bedrijventerrein Breekland en de wijze waarop deze ambities het beste kunnen worden gerealiseerd. Op basis van de energievisie moeten betrokken partijen afspraken kunnen maken over hun belangen en hun mogelijke rol en de wijze waarop de energievoorziening wordt gerealiseerd. Er werd een energieprofiel voor het bedrijventerrein opgesteld met o.a. de verwachte typen bedrijvigheid, arealen en omvang, verwachte energieverbruik, energiedichtheid en een profiel van het energieverbruik zoals elektriciteitsverbruik voor verlichting, koeling en proces maar ook warmteverbruik op diverse temperatuurniveaus. Op basis van het energieprofiel kon een strategische keuze worden gemaakt m.b.t. de wijze waarop de efficiënte en duurzame technieken het beste kunnen worden gerealiseerd en hoe deze het beste konden worden ingebed in de ontwikkeling van het bedrijventerrein als geheel. 19

20 20

21 Bodemenergie kansenkaart gemeente Ede In opdracht van de Gemeente Ede stelde Grontmij een Bodemenergie Kansenkaart van de gemeente op. De kansenkaart geeft aan of de bodem geschikt is voor koude warmte opslag (KWO). De gemeente kan de kaart inzetten als middel om het gebruik van bodemenergie als bron van duurzame energie te stimuleren. Bij een geplande bouwactiviteit kan met behulp van de kaart eenvoudig worden bepaald of de locatie geschikt is voor het toepassen van bodemenergie. Bij het opstellen van de kaart werd onder andere gekeken naar de geohydrologie, nabij gelegen KWO onttrekkingen, waterwingebieden en verontreinigingen. De kansenkaart is opgesteld uit GIS-kaarten van de: ligging van de watervoerende pakketten grondwaterstand verstoppingsrisico van de bronnen ligging van waterwingebieden ligging van bestaande KWO systemen doorlaatvermogen van de bodem bekende grondwaterverontreinigingen samenstelling van de bodem (klei, veen, leem of zand) Daarnaast bevat het rapport achtergronden van koude warmte opslag ten aanzien van beleid en systematiek. 21

22 22

23 Haalbaarheid Elektriciteitproductie uit Geothermie In opdracht van het innovatieplatform Glastuinbouw Oostland, werkt Grontmij de technische en economische haalbaarheid van de productie van elektriciteit en warmte met behulp van geothermie in de Nederlandse situatie uit. Het innovatieplatform is een samenwerkingsverband tussen de gemeentes Lansingerland en Pijnacker-Nootdorp met de glastuinbouwondernemers in het gebied. De betrokken tuinders en cofinanciers Provincie Zuid-Holland, Productschap Tuinbouw en Rabobank Nederland hebben of ervaring met geothermie of serieuze interesse in toepassing van geothermie voor elektriciteitproductie en warmteopwekking. Het doel van de opdracht is tweeledig. Ten eerste stellen we vast wat de globale haalbaarheid is en wat de technische en bedrijfseconomische randvoorwaarden. Bovengrondse aspecten, installatietechnische, energetische en bedrijfseconomische aspecten worden onderzocht. Bij voldoende perspectief zal vervolgens een geologische studie uitgevoerd worden naar het winnen van aardwarmte met een brontemperatuur 120 C uit het Trias gesteente op circa m diep. Op basis van alle bestaande kennis maken we een zo betrouwbaar mogelijk ondergrondmodel om de meest geschikte locaties en optimale boortrajecten vast te stellen. 23

24 24

25 Klimaatbeleidsplan Coevorden Om het broeikaseffect terug te dringen door een verminderde CO 2 -uitstoot heeft de overheid met provincies en gemeenten het Klimaatconvenant gesloten. Gemeente Coevorden schakelde Grontmij in om een beleidsplan op te stellen naar aanleiding van dit convenant. Duurzame energie vormt een belangrijk aandachtsveld in het energiebeleid van de gemeente Coevorden. De gemeente haakt hiermee in op landelijke ontwikkelingen waarin het traditionele energiebeleid verbreed wordt met klimaatbeleid. Grontmij heeft hiertoe samen met de gemeente Coevorden een klimaatbeleidsplan ontwikkeld, waarin naast energiebesparing de nadruk ligt op het stimuleren van duurzame energie, duurzaam bouwen en de energieaspecten rond verkeer en vervoer. Het gebruik van duurzame energie is van belang om de CO 2 -uitstoot terug te dringen en om minder afhankelijk te zijn van de eindige voorraden fossiele en nucleaire brandstoffen. 25

26 26

27 Visie duurzame energie woningbouwcorporatie Woonstede Ede Woonstede in Ede beschikt als één van de eerste woningbouwcorporaties in Nederland over het certificaat Klimaatcorporatie en heeft Grontmij gevraagd een visie op duurzame energie op te stellen. Daarin is aangegeven welke vormen van duurzame energie geschikt zijn voor nieuwbouwprojecten en grootschalige renovaties en wat er komt kijken bij realisatie. Grontmij heeft hiertoe twee workshops begeleid. Er werd in groepjes gewerkt aan opdrachten en vervolgens plenair gediscussieerd. Zo ontstond consensus over wat past bij Woonstede. De uitkomsten van de workshops zijn door Grontmij verder aangevuld en vervolgens vastgelegd in de Visie Duurzame Energie. Nieuwbouw wordt door Woonstede in principe energiezuinig gebouwd. De resterende energiebehoefte wordt aangevuld door middel van duurzame energie, voor zover de totale woonlasten hierdoor niet stijgen. Er is behoefte aan focus, er wordt daarom gekozen voor een beperkt aantal energiesystemen. In het rapport is opgenomen welke voorzieningen aantrekkelijk zijn voor individuele woningen, voor kleine woningbouwprojecten, voor grotere projecten en voor grootschalige renovaties. De volgende stap is het opstellen van een haalbaarheidsstudie en een businesscase voor een specifiek concreet woningbouw- of renovatieproject. 27

28 28

29 Consulentschap Bio-energie provincie Gelderland De Provincie Gelderland heeft grote ambities op het gebied van duurzaamheid, energie en klimaat. Eén van de belangrijkste aandachtspunten daarbij is het stimuleren van energie uit biomassa. Om invulling te geven aan die ambities is Gelderland in 2008 via een openbare aanbesteding op zoek gegaan naar een bureau om Gelderland in deze ambitie te ondersteunen. Grontmij stelt twee jaar een team van drie consulenten bio-energie beschikbaar in de vorm van het Consulentschap Bio-energie. De opdracht van dit team is om namens de provincie adviezen te leveren en meerwaarde te bieden bij het realiseren en ondersteunen van diverse bio-energie projecten. Daarnaast wordt van Grontmij verwacht, gezien onze kennis en ervaring, dat wij kansen in de markt signaleren en waar mogelijk die met Gelderland oppakken en realiseren. Deze opdracht is zowel voor Grontmij als de Provincie Gelderland een grote uitdaging. Veel partijen in de markt van bio-energie hebben grote ambities en mooie plannen, maar daadwerkelijke realisatie blijkt in de praktijk lastig. Hierdoor worden doelstellingen niet of zeer moeilijk gehaald. Grontmij gaat samen met de provincie, daar de komende twee jaar verandering in brengen. 29

30

31 Hernieuwbare energie Elektriciteitsopwekking met geothermie Sauerlach 33 Benutting biomassa Beuningen 35 Een rioolwaterzuiveringsinstallatie als energiefabriek 37 GFT-vergistingsinstallatie ROVA 39 Vervroegde onttrekking stortgas op stortplaats Stainkoeln 41 Stortgasonttrekking in Nanchang, China 43

32 32

33 Elektriciteitsopwekking met geothermie Sauerlach Geothermie is een duurzame bron van energie, het spaart het milieu en klimaat. De CO 2 -emissie van het elektriciteitsgebruik voor de benodigde pompen is verwaarloosbaar en ook andere vormen van milieubelasting zijn minimaal of ontbreken geheel. Het is dag en nacht beschikbaar en goed regelbaar. Nadelen zijn de hoge aanvangsinvesteringen en het risico van tegenvallende warmteproductie. In vergelijking met de ons omringende landen wordt geothermie in Nederland nog weinig toegepast. Belangrijke toepassingsgebieden zijn nieuwbouwwijken, stadsvernieuwingsprojecten en de glastuinbouw. De focus ligt in Nederland voorlopig vooral op warmtegebruik, waar ondanks een lastige concurrentiepositie ten opzichte van de aardgasprijzen en -infrastructuur de eerste projecten momenteel starten in de glastuinbouw en een nieuwbouwwijk in Den Haag. In opdracht van Stadwerke München heeft Grontmij het Geothermieheizkraftwerk Sauerlach ontwikkeld. Dit is de grootste geothermie warmtekrachtcentrale van Duitsland en hierin wordt op meter diepte met een capaciteit van 240 liter per seconde, water met een temperatuur van 140 ºC gewonnen. Hiermee wordt 8 tot 10 MW aan elektrisch vermogen opgewekt en zal circa 4 MW aan warmte aan een lokaal warmtenet geleverd worden. Grontmij onderzocht de mogelijkheden van ultradiepe geothermie mét productie van elektriciteit. Een hogere temperatuur levert namelijk netto zoveel financieel voordeel dat de economische haalbaarheid sterk toeneemt ten opzichte van alleen warmtewinning. 33

34 34

35 Benutting biomassa Beuningen De gemeente Beuningen heeft plannen voor het aanplanten van een klimaatbos en een energiebos rondom een nieuwbouwwijk. Grontmij onderzocht in deze studie onder andere hoeveel biomassa beide bossen opleveren en of deze hoeveelheid voldoende is om in de warmtebehoefte van de wijk te voorzien. Daarnaast is de haalbaarheid verkend van toepassing van biomassa uit de wijk. Met behulp van hout uit het bos kan gedeeltelijk in de warmtebehoefte worden voorzien; een aanvullende energievoorziening is echter nog wel nodig. De opbrengst kan worden verhoogd door ook gebruik te maken van hout uit andere delen van de gemeente. Een alternatief is het verkopen van het geoogste hout, bijvoorbeeld via het Shared Service Model. Daarmee wordt elders duurzame energie opgewekt; de opbrengst kan worden besteed aan inkopen van groene stroom/groen gas. Tenslotte kan het hout uit de wijk worden ingezet als aanvulling op het al geplande Warmte Koude Opslag (WKO) -systeem in de wijk. Het WKO-systeem levert de basiswarmte; in tijden waarin extra warmte nodig is (winterperiode, koude dagen), wordt de biomassa benut om aan deze piekwarmtevraag tegemoet te komen. De mogelijkheden die de gemeente het meest aanspreken, kunnen in een meer gedetailleerde haalbaarheidsstudie met elkaar vergeleken worden. 35

36 rioolwater in A Scheiding organisch stof en water water B Waterzuivering effluent uit organische stof (slib) slib extra organische stof (biomassa) C Biomassaconversie restwater D Deelstroombehandeling ENERGIE 36

37 Een rioolwaterzuiveringsinstallatie als energiefabriek Het energieverbruik voor rioolwaterzuivering is hoog. Het is dus een grote uitdaging om dit energieverbruik naar beneden te brengen. Onze ambitie gaat verder: samen met Waterschap Aa en Maas en andere instanties onderzoeken we of een zuivering energie kan produceren! Dat doen we door reststromen uit het rioolwater, eventueel in combinatie met andere energiehoudende stromen (zoals maaisel of industriële reststromen), te vergisten tot groene elektriciteit, groen gas en warmte. Grontmij heeft technologische en kostentechnische ondersteuning geleverd bij de uitwerking van De Energiefabriek. Op basis van de inventarisatie van technieken en ontwikkelingen is een groot aantal totaalconcepten voor De Energiefabriek denkbaar. Er kan een onderscheid worden gemaakt in drie typen totaalconcepten: Basis: uitbreiding van de installatie met bewezen technieken. Dit levert een energieneutrale situatie op en is direct en risicoloos in te voeren. Plus: het basisscenario met energielevering d.m.v. een brandstofcel en een extra ontsluitingsstap voor de slibbehandeling, zodat netto energielevering plaatsvindt. Dit scenario is binnen twee jaar te realiseren maar technisch onzekerder, omdat in Nederland met een aantal beschikbare technieken nauwelijks ervaring heeft. Super: het plusscenario, waarbij de gisting plaatsmaakt voor superkritische vergassing van slib. Deze optie levert serieuze energie op, maar vergt nog wel enkele jaren ontwikkelingstijd. 37

38 38

39 GFT-vergistingsinstallatie ROVA ROVA gaat als opdrachtgever samen met drie partners een GFT-vergistingsinstallatie bouwen met als doel het opwekken van methaangas, om dit om te zetten in aardgas en dit gas te gaan leveren aan een nabij gelegen brandstofvulstation. Op termijn moet o.a. het wagenpark van ROVA gaan overschakelen op rijden op aardgas. Grontmij stelde hiervoor de aanvraag op voor een Wm- & Wvo-vergunning. Naast het opstellen van de aanvragen verzorgde Grontmij ook een geuronderzoek, een onderzoek naar luchtkwaliteit, een IPPC-toets, een NRB-beoordeling, het opstellen van een AO/IC en het begeleiden van een door een derde uit te voeren geluidsonderzoek. Het project is een duidelijk voorbeeld van het belang dat de overheid stelt aan het klimaat. ROVA heeft duidelijke klimaatdoelstellingen en heeft daarom het initiatief genomen tot dit innovatieve project. Het opwekken van energie uit reststoffen, in dit geval aardgas uit GFT, om daarmee het gebruik van primaire grondstoffen te beperken, levert een bijdrage aan een duurzaam energiebeleid. 39

40 40

41 Vervroegde onttrekking stortgas op stortplaats Stainkoeln Op de stortplaats Stainkoeln in Groningen vindt al vele jaren onttrekking van stortgas uit oudere stortplaatsgedeelten plaats. In nieuwere compartimenten waren nog geen voorbereidingen getroffen, onder meer omdat onttrekkingsvoorzieningen een groot obstakel vormen voor de stortactiviteiten. Vanwege extra aandacht voor beter emissiebeheer en het optreden van geurhinder in de omgeving van de stortplaats heeft Grontmij onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om al gedurende de exploitatiefase van een stortcompartiment stortgas te onttrekken uit het afvalpakket. Vanaf 2001 vindt er in de jongste delen van de stortplaats een nieuwe wijze van stortgasonttrekking plaats. Deze bestaat uit het aanbrengen van de onttrekkingsbronnen in het afvalpakket in opbouw, dus tijdens het storten van afval. Het grote voordeel van deze wijze van aanleg is dat de voorzieningen vrijwel direct na aanleg beschikbaar komen voor het onttrekken van stortgas, zodat het totale rendement van het onttrekkingssysteem aanmerkelijk vergroot en de vrije emissie sterk gereduceerd wordt. Grontmij begeleidt een demonstratieproject, waarin verschillende systeemontwerpen worden aangelegd en onderzocht. Gedurende twee jaar worden deze voorzieningen beoordeeld, waarna voor zowel Stainkoeln als voor andere locaties de meest betrouwbare en kosteneffectieve variant wordt gekozen. 41

42 42

43 Stortgasonttrekking in Nanchang, China Sinds zomer 2008 is Grontmij als vaste adviseur werkzaam voor OneCarbon, een bedrijf dat wereldwijd bij Carbon Credits projecten betrokken is. Grontmij ontwerpt complete systemen voor het onttrekken van methaangas bij vuilnisstortplaatsen. Met deze ontworpen systemen gaat OneCarbon naar China om ze daar te realiseren. Grontmij verzorgt vervolgens de noodzakelijke back-up. De vuilnisstortplaats Maiyuan bij Nanchang in China is sinds november 1997 operationeel en zal tot ongeveer actief blijven. Momenteel bevat de stortplaats circa 5 miljoen ton huishoudelijk afval, met een dagelijkse hoeveelheid van tot ton. Grontmij heeft het stortgasextractiesysteem ontworpen en het afvoersysteem voor percolatiewater geoptimaliseerd om overtollig percolatiewater effectief te kunnen afvoeren. Grontmij biedt ondersteuning in de opstartfase en tijdens bedrijf van de stortgasbehandelingsinstallatie. Stortgas wordt onttrokken uit de stortplaats en getransporteerd naar de stortgasbehandelingsinstallatie, waar het wordt geproduceerd. Overtollig stortgas wordt gefakkeld. De elektriciteit die vrijkomt wordt geleverd aan het openbare net van Nanchang In China worden stortgasprojecten uitgevoerd, waarbij het in stortplaatsen vrijkomende methaangas de brandstof is voor motoren die elektriciteit opwekken. Door methaangas in grote hoeveelheden uit de stortplaats te halen wordt zo een grote broeikasgasreductie behaald en een forse hoeveelheid groene energie opgewekt. 43

44

45 Windenergie Quickscan windenergie met WINDPRO software 47 Planontwikkeling en planologisch proces Windpark A7 49 Initiatief windpark Klaverpolder 51 Offshore Windpark Middelgrunden Denemarken 53 Offshore windpark Egmond aan Zee 55 Offshore windpark Rødsand 2 Denemarken 57

46 46

47 Quickscan windenergie met WINDPRO software Voor diverse locaties doet Grontmij onderzoek naar de mogelijkheden voor plaatsing van grootschalige windturbines. Voor deze quickscan wordt gebruik gemaakt van het softwarepakket WINDPRO, waarmee onder andere in detail de geluids- en slagschaduwcontouren van de windturbines worden vastgesteld. Per inpassingsvariant presenteren we een kaartbeeld, waarbij ook een aanname wordt gedaan hoeveel huishoudens elke variant kan voorzien van duurzame elektriciteit. Vervolgens worden de inpassingsvarianten kwalitatief beoordeeld door te kijken welke variant beter aansluit bij het geldende beleid en de ruimtelijke randvoorwaarden. Naast beoordeling op deze ruimtelijke aspecten berekenen we in meer detail de parkproducties. Ook hiervoor wordt gebruik gemaakt van WINDPRO. Zo worden de varianten op zowel de ruimtelijke aspecten als economische gronden afgewogen. Naast de inpassing en berekeningen kunnen we de mogelijkheden voor windturbines ook visualiseren. Door middel van fotoreconstructies worden de toekomstige turbines in het landschap gevisualiseerd. 47

48 48

49 Planontwikkeling en planologisch proces Windpark A7 Verduurzaming van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen in de komende decennia. Windenergie is één van de beste mogelijkheden om op korte termijn resultaten te boeken. Grontmij adviseert zowel over de planvorming en techniek van grote off-shore windprojecten als de ontwikkeling van windparken op land. Een recent voorbeeld is het Windpark A7. Dit is een project waarbij twaalf particuliere windturbines zijn vervangen door een cluster van vier nieuwe windturbines van 2 MW. In dit project heeft Grontmij de initiatiefnemers begeleid bij de planontwikkeling en het planologisch proces (artikel 19 procedure, NB-wet vergunning), inclusief beroepsprocedures bij de Raad van State. Er is nauw samengewerkt met gemeente en provincie om de planologische aspecten rond te krijgen. Met name de motivering om af te wijken van het streekplan, de wijze waarop de sanering gewaarborgd kon worden en hardnekkig verzet van enkele omwonenden vormden uitdagende kwesties die uiteindelijk succesvol werden opgelost. Het windpark is op 7 mei 2009 geopend door minister Cramer (VROM). 49

50 50

51 Initiatief windpark Klaverpolder Agrowind en Grontmij hebben de handen ineen geslagen om gezamenlijk het windpark Klaverpolder tot stand te brengen. Een windpark dat ontwikkeld wordt met respect voor ecologie, duurzaamheid en beeldkwaliteit. Het plangebied voor ons initiatief ligt in de strook tussen de snelweg A16 en de HogeSnelheidsLijn (HSL). In deze strook zouden vier windturbines geplaatst kunnen worden die 20 MegaWatt (MW) aan duurzame elektriciteit opwekken. Hiermee voorzien we ruim huishoudens van duurzame elektriciteit. Het aanzicht van het park is zodanig gekozen, dat dit windpark als een landmark voor de Moerdijkbruggen zal gelden. De keuze voor deze locatie is niet willekeurig. Het gebied waarin wij ons initiatief willen realiseren heeft een agrarische functie. Door de ligging tussen rijksweg en de recent aangepaste HSL zijn de natuurwaarden laag, waardoor weinig verstoring door de windturbines optreedt. Doordat in het gebied al flink wat lawaai aanwezig is, is de locatie Klaverpolder ten opzichte van veel andere locaties zeer geschikt voor windturbines. Maar ook de afwezigheid van nabijgelegen geluidsgevoelige bestemmingen maken deze locatie tot een geschikte keuze voor ons initiatief. 51

52 52

53 Offshore Windpark Middelgrunden Denemarken Offshore windpark Middelgrunden is het eerste windpark in de totale offshore windparkenontwikkeling in Denemarken. De kennis die is opgedaan in dit project wordt ingezet voor de volgende grote windparken in Denemarken. Grontmij voerde voor dit project verschillende diensten uit: - conceptueel ontwerp - haalbaarheidsstudie voor funderingen - milieu-effectrapportage, zoals beïnvloeding van zeestromingen en weerstand tegen ijsgang en gofslag - risicoanalyse voor de scheepvaart - detailontwerp en sterktemodellering - opstellen van aanbestedingdocumenten - contractmanagement - documentatie voor certificering - projectmanagement - directievoering en supervisie tijdens de bouw 53

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012

WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld. Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 WKO-coach Drenthe Kansen gemeente Westerveld in beeld Rutger Wierikx IF Technology 9 februari 2012 Inhoud 1. Introductie 2. Inventarisatie a. Bodemgeschiktheid b. Bouwontwikkelingen c. Omgevingsbelangen

Nadere informatie

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V.

Wavin Diensten BV. Energiebesparing. warmte-koudeopslag restwarmte. Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Wavin Diensten BV Energiebesparing warmte-koudeopslag restwarmte Door Thom Cremer Manager locatiebeheer Wavin Diensten B.V. Inhoud 2 Inhoud Wavin locatie algemeen Koude opslagsysteem Ombouw naar warmte-koude

Nadere informatie

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden

WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden WKO en sanering gecombineerd in Spoorzone Woerden Ko Hage (TTE) Delft, 1 december 2010 TTE consultants verbinden van ondergrond en bovengrond - Opgericht in 1999 door drie ingenieurs (The Three Engineers)

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011

Workshop J De kracht van een klimaatfonds. 05 april 2011 Workshop J De kracht van een klimaatfonds 05 april 2011 Presentatie Ad Phernambucq Zeeuws Klimaatfonds: Klimaatneutraal met Zeeuwse Projecten Nationaal Energie- en klimaatbeleid Doelstelling: Duurzame

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Milieudienst West-Holland. Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012. Gerrit Jan Schraa Programmaleider

Milieudienst West-Holland. Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012. Gerrit Jan Schraa Programmaleider Klimaatprogramma Holland Rijnland en Rijnstreek 2008-2012 Gerrit Jan Schraa Programmaleider Klimaatprogramma Vervolg op Klimaatbeleid 2003-2007 Waarom een Klimaatprogramma? Wat houdt het programma in?

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens

Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens Nieuwveense Landen Meppel Diep onder Drenthe 12-6-2012 Door Wouter Deddens MeppelEnergie Lokaal Duurzaam EnergieBedrijf MeppelEnergie Openingshandeling op 26-1-2012 Duurzame energie voor de woonwijk Nieuwveense

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

IMPERFECTIE. ReinhaRD OMARM DE. 7 groei- WieseMann. FaCtORen ECONOMIE. WESTaS OPRICHTER. special. safe-ice zie pagina 25. SuccESVoL MOBILISEREN?

IMPERFECTIE. ReinhaRD OMARM DE. 7 groei- WieseMann. FaCtORen ECONOMIE. WESTaS OPRICHTER. special. safe-ice zie pagina 25. SuccESVoL MOBILISEREN? jaargang elf nummer n ReinhaRD WieseMann OPRICHTER UNPERFEKTHAUS OMARM DE IMPERFECTIE printport en andere innovaties voor de logistieke WESTaS SuccESVoL HEroNTWIKKELEN? KIES VOOR MuLTI- FuNCTIONaLITEIT

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 1 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 5-3-2013 Nummer voorstel: 2013/18 Voor raadsvergadering d.d.: 19-03-2013 Agendapunt: 06 Onderwerp:

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0

Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder. Versie 4.0 Energiezorgplan 2011-2015 Van Dorp CO 2 Prestatieladder Versie 4.0 Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: oktober 2015 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude

Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Riothermie en WKO voor duurzame warmte en koude Door Arné Boswinkel, Bert Palsma en Rada Sukkar Een aanzienlijk deel van de warmte uit huishoudens en industrie wordt via het afvalwater geloosd. Het potentieel

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Local Energy Solutions

Local Energy Solutions 24 mei 2011 Warmtelevering vanuit energiefabriek Apeldoorn Ontwikkeling van energie voor eigen gebruik naar externe levering aanleiding samenwerking warmteleiding Zuidbroek extra energie uit slachtafval

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen

Masterclass IV. Energie op bedrijventerreinen Masterclass IV Energie op bedrijventerreinen Programma Tijd Onderwerp Wie 16.00 Welkom Aleida van den Akker / Margreet Verwaal (Provincie Zuid-Holland) 16.05 Context en urgentie Wiebe Brandsma (Provincie

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling Notitie Aan : Ad Vlems, Bert Lagerweij Van : Arjan van Bon Datum : 28 augustus 2012 Kopie : Anne Pronk Onze referentie : 9X3809.A2/N00001/110412/Nijm2 HASKONING NEDERLAND B.V. BUILDINGS Betreft : Power2Nijmegen

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater 15 november 2011 Giel Geraeds en Ad de Man Waterschapsbedrijf Limburg is een samenwerkingsverband van Waterschap Peel en Maasvallei en Waterschap Roer en Overmaas Onderwerpen Introductie

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

Hoe kunnen we energie optimaal benutten

Hoe kunnen we energie optimaal benutten Hoe kunnen we energie optimaal benutten Inhoudsopgave Graag laten wij u in dit boekje de mogelijkheden voor energiebesparing, het opwekken van energie en het hergebruiken van energie zien. Voorwoord Energiebesparing

Nadere informatie

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04

OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 OPZET KLIMAATPLAN 11-2-04 Samenvatting Deze notitie voorziet in de opzet van het klimaatplan voor Nijmegen. Dit is de voortzetting het Nijmeegse energiebeleid. Actualisering was sowieso nodig omdat oude

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

WERKWIJZE WERKTERREIN

WERKWIJZE WERKTERREIN Het merendeel van de bedrijfsgebouwen stamt uit een tijd dat we ons nog geen zorgen maakten over energieverbruik. De kosten waren laag en investeren in energiebesparing was niet of nauwelijks rendabel.

Nadere informatie

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE

GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE GREEN DEAL DUURZAME ENERGIE In kort bestek Rafael Lazaroms INHOUDSOPGAVE 1. Wat houdt het in? 2. Motieven, doelstellingen en ambities 3. Organisatiestructuur GELOOFWAARDIGE BOODSCHAP Waterschappen hebben

Nadere informatie

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed

AT OSBORNE. Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later. 19 september 2012. Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed AT OSBORNE www.atosborne.nl Practice what you preach: Hoofdkantoor AT Osborne 3 jaar later Gerhard Jacobs Directeur Huisvesting & Vastgoed 19 september 2012 AT Osborne Huisvesting en Vastgoed Infrastructuur

Nadere informatie

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst!

Besparen op uw maandelijkse energiekosten is uw eerste winst! Accountants controleren over het algemeen niet de energierekening van hun cliënten op fouten! Controleert u de energierekening op fouten? Uit onderzoek van de NMa blijkt dat meer dan 20% van energierekeningen

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012

Februari 2010. Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Februari 2010 Kadernotitie duurzame ontwikkeling Smallingerland 2009 2012 Inleiding Het college van Smallingerland heeft de nota Duurzame Ontwikkeling in Smallingerland, periode 2009-2012 vastgesteld

Nadere informatie

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Huidge situatie aarde Het klimaat verandert, de aarde warmt op Huidge situatie energie Energievoorraad stagneert Huidge situatie bevolking De arbeidsmarkt

Nadere informatie

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig

Privaat vastgoed. Optimaal renderend en toekomstbestendig Privaat vastgoed Optimaal renderend en toekomstbestendig Duurzaam huisvesten Royal HaskoningDHV is sinds jaar en dag een betrouwbare partner in commercieel vastgoed. Als adviseurs hebben wij mede het aanzicht

Nadere informatie

De financiering van geothermie in de glastuinbouw

De financiering van geothermie in de glastuinbouw De financiering van geothermie in de glastuinbouw Rabobank en Geothermie Anneke Postma Sectormanager Tuinbouw, Rabobank Nederland Inhoud presentatie Deel 1: Deel 2: Deel 3: Deel 4: Deel 5: Deel 6: Rabobank

Nadere informatie

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen

Mijnwater 2.0 Heerlen. Hybride Duurzame Energie infrastructuur. Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Mijnwater 2.0 Heerlen infrastructuur Structuurplan Duurzame Energie - Business plan Mijnwater Energiebesparing CO 2 reductie 1 Inhoudsopgave Mijnwater 1.0 Terugblik- Hoe zijn wij zover gekomen

Nadere informatie

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee

Een goede zaak. Stadswarmte helpt mee Een goede zaak Stadswarmte helpt mee Stadswarmte. Een goede zaak 3 Zo makkelijk kan het ook Ondernemen is vooruitzien. Beslissingen nemen die zorgen voor winstoptimalisatie, voor continuïteit en voor

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the future Steeds meer consumenten en ondernemers zijn zich ervan bewust dat het tegengaan van klimaatverandering een verantwoordelijkheid is voor iedereen. De wereldwijde

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Presentatie 18 dec. VV. Berkum Eddy Bramer

Nadere informatie

Vereveningsplan Groene Poort

Vereveningsplan Groene Poort Vereveningsplan Groene Poort Vereveningsplan Groene Poort ZLTO 8 april 2010 1 Vereveningsplan Groene Poort Opdrachtgever: De Groene Poort p/a Diaconielaan 27 4443 AN Nisse Opgesteld door: ZLTO Advies Cereshof

Nadere informatie