DE KLOOF OVERBRUGGEN BIJ RISICOMANAGEMENT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE KLOOF OVERBRUGGEN BIJ RISICOMANAGEMENT"

Transcriptie

1 Het derde rapport van de Monitoringcommissie deed opnieuw veel stof opwaaien in de Nederlandse media. En dan ging het weer vooral om de vaste en variabele beloningen van de leden van de raad van bestuur. Dat is jammer, want een ander onderdeel van de Code Tabaksblat, te weten de risicoparagraaf, is van veel groter belang. Morris Tabaksblat toonde zich daar ook al teleurgesteld in een interview eerder dit jaar 1 : Risico s identificeren en ze onder controle hebben, is veel belangrijker. Toch is de beschrijving van risico s bij de top-50 van beursgenoteerde bedrijven nog tamelijk beperkt. In dit artikel, dat op persoonlijke titel is geschreven, beantwoorden de auteurs de vraag: moet er meer regelgeving komen of zijn daar alternatieven voor? DE KLOOF OVERBRUGGEN BIJ RISICOMANAGEMENT CARROT OF STICK? Albert Weenink, Simone Heidema, Mirjam Bakker 1. Regelgeving versus praktijk De Code Tabaksblat verlangde van ondernemingen in eerste instantie dat zij in control zijn ten aanzien van de doelstellingen van COSO. 2 Die zijn verdeeld in een viertal categorieën: het bereiken van strategische doelstellingen 3, effectiviteit en efficiëntie van bedrijfsprocessen, betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving en naleving van relevante wet- en regelgeving 4. De Code Tabaksblat is principles based en niet rules based, zoals de Amerikaanse Sarbanes Oxley-wet (SOX). Deze wet is dwingender en bevat gedetailleerde voorschriften, maar heeft een beperktere scope en richt zich enkel op de in control-verklaring met betrekking tot de interne controle over de financiële verslaggeving. De Monitoringcommissie (de Commissie Frijns) heeft als taak de actualiteit en bruikbaarheid van de Code te bevorderen en de naleving te bewaken. Deze Commissie doet hiervan sinds 2005 jaarlijks verslag. Zoals in haar in december gepubliceerde jaarverslag, waarin zij tevens een nadere toelichting geeft over hoe de Code Tabaksblat moet worden geïnterpreteerd. In figuur 1 vindt u een overzicht van de verschillende aspecten die een rol spelen in de Amerikaanse en Nederlandse wet- en regelgeving. 26 Goed Bestuur

2 Volledige scope van COSO Strategisch Operationeel Financiële verslaggeving Compliance Nederland Tabaksblat In Control* In Control* In Control* In Control* Frijns Beschrijving Beschrijving In Control Beschrijving VS SOX In Control PRINCIPLE BASED RULE In Control (Tabaksblat) Een verklaring dat de interne risicobeheersing- en controlesystemen adequaat en effectief zijn. Opmerking*: door marktpartijen opgevat als een in-control -verklaring. In Control (Frijns) Een verklaring dat de risicobeheersing- en controlesystemen redelijke zekerheid verschaffen dat de jaarrekening geen significante onregelmatigheden bevat en een verklaring dat in het afgelopen boekjaar de risicobeheersing- en controlesystemen adequaat hebben gefunctioneerd. En/of een in control-verklaring volgens SOX. Beschrijving (Frijns) Een beschrijving van de risicobeheersing- en controlesystemen op basis van de vastgestelde risico s. In Control (SOX) Een verklaring van bestuursverantwoordelijkheid voor de vaststelling en handhaving van een adequate interne controle ter zake van financiële verslaggeving. Een verklaring ter vaststelling van het door het bestuur gebruikte kader om de effectiviteit van de interne controle te toetsen. Beoordeling door het bestuur van de effectiviteit van de interne controle aan het eind van het afgelopen boekjaar van de onderneming. Een verklaring dat de externe accountant van de onderneming een vertificatieattest inzake de beoordeling van het bestuur heeft afgegeven. Figuur 1. Overzicht corporate governance; een vegelijking van COSO, tabaksblat, Frijns en SOX Goed Bestuur

3 In december 2005 concludeerde de Commissie Frijns (op basis van een evaluatie van jaarverslagen over 2004) 5 dat geen enkele organisatie een onbeperkte in control-verklaring over de adequate en effectieve werking van het interne risicobeheersings- en controlesysteem had afgegeven. Naar onze mening zijn ondernemingen bang om aansprakelijk te worden gesteld; vandaar de vaak tamelijk juridische benadering van de risicoparagraaf. Het verslag van 2005 van de Commissie Frijns gaf bovendien aan dat aanvullende richtlijnen gewenst waren. Er werd onderscheid gemaakt tussen controle over financiële verslaggeving en de beschrijving van het systeem binnen de andere COSO-gebieden. In 2006 concludeerde de Commissie Frijns 6 (betreffende de jaarverslagen van 2005) dat de toepassing door bedrijven van de best practice bepaling uit de Code op het gebied van risicobeheersings- en controlesystemen (II.1.4) aanmerkelijk was verbeterd. De Commissie constateerde echter ook dat veel ondernemingen sinds het eerste verslag van de Commissie Frijns in december 2005 hun interne controlesystemen simpelweg niet op tijd hadden kunnen aanpassen. Op grond van onderzoek van PWC 7 (over 2005) werd geconcludeerd dat 89 procent van de AEX- en AMX-fondsen een in control-verklaring in het jaarverslag heeft opgenomen en elf procent voor toelichting koos (in plaats van naleving); negentig procent van de ondernemingen neemt risico s inzake financiële verslaggeving op, terwijl tien procent ook andere risico s opneemt. Uit hetzelfde onderzoek over bleek dat de nalevingscijfers met betrekking tot de opname van een in control-verklaring nog verder waren gestegen naar 96 procent van de AEX-fondsen en 95 procent van de AMX-fondsen. Alle AEX-fondsen hadden de risico s inzake financiële verslaggeving in de in control-verklaring opgenomen, terwijl slechts vier AMX-fondsen (negentien procent) alle risicogebieden hadden opgenomen. Voor 2006 concludeerde Eumedion weliswaar dat de gehele top-50 van beursgenoteerde ondernemingen een positieve in control-verklaring voor financiële verslaggeving had afgegeven, maar dat de beschrijving van andere risico s net als in voorafgaande jaren tamelijk beperkt was. 2. Schijnzekerheid? In hoeverre bieden deze recentelijk vastgestelde best practices de zekerheid op het gebied van transparantie en risicomanagement waar aandeelhouders van beursgenoteerde ondernemingen om vragen? De in control-verklaring leidt wel tot naleving van de Code Tabaksblat, maar biedt zij ook daadwerkelijk de zekerheid dat risicobeheersings- en controlesystemen effectief functioneren? Vooral omdat ondernemingen deze systemen vaak beperkt omschrijven, zijn wij van mening dat de transparantie en assurance op het gebied van risicomanagement nog veel te wensen overlaat. Ter ondersteuning van ons streven naar verbetering hebben wij onder verschillende stakeholders van AEX-genoteerde ondernemingen een kwalitatief onderzoek uitgevoerd. We hebben diverse toonaangevende institutionele beleggers, analisten, de belangenorganisatie van beleggers Eumedion, 10 uitvoerende en toezichthoudende bestuurders en risicomanagers 11 geïnterviewd. Met dit onderzoek werd in hoofdzaak beoogd vast te stellen of er bij risicobeheersings- en controlesystemen sprake is van een verwachtingskloof tussen aandeelhouders enerzijds en raden van bestuur en raden van commissarissen anderzijds. BEDRIJVEN MET EEN INTEGRAAL SYSTEEM VOOR RISICOMANAGEMENT KUNNEN HUN RISICO S BETER SPREIDEN. DAT DRAAGT BIJ AAN DE VERBETERING VAN HUN TOEZICHT EN BESTUUR EN DE FOCUS OP BEDRIJFSDOELSTELLINGEN 28 Goed Bestuur

4 VERREWEG DE MEESTE BELEGGERS ZIJN BEREID EEN PREMIE TE BETALEN VOOR ONDERNEMINGEN DIE ER HOGE CORPORATE GOVERNANCE-NORMEN OP NA HOUDEN Het blijkt dat de meeste institutionele beleggers en analisten ontevreden zijn over het huidige inzichtelijkheids- en transparantieniveau van deze systemen, én de mate van zekerheid die deze bieden. Bovendien lijkt er een brede kloof te bestaan tussen de praktijk van interne risicobeheersings- en controlesystemen en de verwachtingen van aandeelhouders, grotendeels beleggers. Moet de in control-verklaring daarom voortaan ook de andere gebieden omvatten? Die van niet-financiële verslaggeving bijvoorbeeld? En moeten we meer regels ontwikkelen voor een precieze beschrijving van de in controle-vereisten, zoals uiteengezet in de Code? Met andere woorden, moeten we overstappen op een meer rules based systeem? Wij denken van niet. Alvorens na te gaan wat we het best kunnen doen om van de relatieve schijnzekerheid op het gebied van transparantie en controle af te komen, geven we in tabel 1 een korte samenvatting van het onderzoek. 3. Verschillende perspectieven Zoals gesteld hebben we een kwalitatief onderzoek uitgevoerd om na te gaan hoe de algemene praktijk op het gebied van risicobeheersings- en controlesystemen zich verhoudt tot de verwachtingen van toonaangevende institutionele beleggers, analisten en de belangenorganisatie van beleggers Eumedion Hoe de kloof te overbruggen De stick : meer regels Dus hoe overbruggen we de kloof tussen de huidige naleving en het streven naar meer zekerheid op het vlak van transparantie en controle? Meer wet- en regelgeving zou meer inzicht kunnen verschaffen in de specifieke eisen voor interne controle, die nu op tamelijk algemene wijze zijn beschreven in best practicebepaling II.1.4 van de Code Tabaksblat. Zo pleit Eumedion ervoor de nu aanvaardbare, beperkte interpretatie van best practice-bepaling II.1.4 op termijn te vervangen door de verplichting een meer informatieve en transparante beschrijving te geven van de risico s en de risicobeheersing. 13 Een dergelijke verplichting - ook indien deze principles based zou zijn - zou gebruikt kunnen worden als stok achter de deur (stick) om meer inzichtelijkheid, transparantie en zekerheid te verkrijgen. De aandeelhouders daarentegen die we hebben geïnterviewd, delen onze opvatting dat meer regels niet de oplossing zijn. Meer regels leiden niet noodzakelijkerwijs tot effectievere controles. Bovendien zal meer rules based wetgeving afbreuk doen aan het concept van pas toe of leg uit waarop de beginselen van de Code Tabaksblat berusten. Daarbij komt dan nog het negatieve signaal dat uitgaat van de substantiële gevolgen op kostengebied voor de betrokken ondernemingen... Voorts zouden zulke additionele voorschriften afscheid betekenen van de principles based benadering. En die is niet alleen verankerd in de Code Tabaksblat, maar vormt ook de basis van nieuwe EU-regelgeving. Een goed voorbeeld in dit verband is het voorstel van de Europese Commissie betreffende Solvency II, dat zij op 10 juli 2007 heeft ingediend. Solvency II voorziet in de invoering van een pan-europese en alomvattende risicogeoriënteerde benadering voor de vaststelling van solvabiliteitsvereisten voor verzekeringsmaatschappijen. De omarming door de EU van principles based regelgeving juichen wij toe. Het betekent dat ondernemingen de regelgeving moeten interpreteren voor toepassing in hun eigen situatie, in plaats van blind te volgen (box ticking). Dus wat is het alternatief? Goed Bestuur

5 Perspectieven Aandeelhouders Risicobeheersing in de praktijk* Transparantie Aandeelhouders verwachten meer transparantie ten aanzien van bedrijfsrisico s (strategische, operationele en compliance risico s). Hoe groot is de kans dat de risico s zich voordoen en wat zijn de mogelijke gevolgen voor de aandeelhouderswaarde en het bedrijfsresultaat? Hoe worden de risico s vastgesteld en beheerst? Wat zijn de resterende tekortkomingen in het interne controlesysteem en welke maatregelen (zullen) worden genomen om die tekortkomingen weg te nemen? Aandeelhouders willen heldere antwoorden en geen proza. Leden van de raad van bestuur en de raad van commissarissen vinden het moeilijk om zich in duidelijke taal uit te laten over bedrijfsrisico s. Beduchtheid voor de concurrentie wordt gezien als een van de belangrijkste oorzaken. Risicomanagement proces Aandeelhouders verwachten dat ondernemingen zich bedienen van gedegen kaders voor financiële controle die hun in control-verklaringen ondersteunen. Ze treffen in de jaarverslagen echter nauwelijks informatie aan over het raamwerk van de financiële verslaggeving zelf waarmee de in control-verklaring wordt verantwoord. Verder gaan ze uit van een goed doortimmerd proces van risicobeheersing, gericht op alle ondernemingsrisico s en in overeenstemming met de bedrijfsdoelstellingen van de onderneming. Ticking the box exercities zijn uit den boze. Ondernemingen worstelen met de opzet van een adequaat en effectief risicomanagementmodel. Een formeel proces van risicomanagement rondom met name strategische risico s staat nog in de kinderschoenen bij veel bedrijven. Formele processen om operationele, (financiële) verslaggevings- en compliance risico s te beheersen zijn in veel gevallen verder ontwikkeld maar zitten nog niet een volwassenheidsfase. De meeste bedrijven verwachten dat ze op dit vlak binnen drie tot vijf jaar een volwassen (d.w.z. een integraal en verankerd) risicomanagementmodel hebben. De Sox -bedrijven hebben in het algemeen een voorsprong ten aanzien van de beheersing van financiële verslaggevingrisico s. Toezicht Aandeelhouders verwachten van bestuurders dat zij met hun raad van commissarissen en leden van de auditcommissie een permanente dialoog voeren over bedrijfsrisico s. De praktijk is dat gesprekken tussen leden van de raad van bestuur en de raad van commissarissen vaak vooral gaan over de financiële (verslaggevings)risico s en niet zozeer over strategische, operationele en compliance risico s. Tabel 1. Resultaten van het kwalitatieve onderzoek * omvat transparantie, het risicomanagement en toezicht 30 Goed Bestuur

6 ER LIJKT EEN BREDE KLOOF TE BESTAAN TUSSEN DE PRAKTIJK VAN INTERNE RISICOBEHEERSINGS- EN CONTROLESYSTEMEN EN DE VERWACHTINGEN VAN AANDEELHOUDERS, GROTENDEELS BELEGGERS De carrot : duurzame waardecreatie 14 Er bestaat een andere mogelijkheid om bedrijven meer inzichtelijkheid, transparantie en zekerheid te laten bieden met betrekking tot effectieve risicobeheersings- en controlesystemen. Zo is het mogelijk ondernemingen te wijzen op de financiële voordelen van een breed opgezet integraal systeem voor risicomanagement. Door bijvoorbeeld bewijs aan te dragen dat de inzet van een effectief risicobeheersings- en controlesysteem geen methode is om risico s te mijden; en door uit te leggen dat ondernemingen met behulp van dergelijke systemen hun risico s beter kunnen spreiden. En dat ze hun toezicht en bestuur in het algemeen kunnen verbeteren. Dit levert een betere focus op de bedrijfsdoelstellingen en maakt duurzame waardecreatie mogelijk. Als ondernemingen dit voor elkaar krijgen, zouden ze in staat moeten zijn om zekerheid en transparantie naar een hoger plan te tillen en daarmee de aandeelhouderswaarde te vergroten. 5. De waarde van de carrot ten opzichte van de stick Uit verschillende onderzoeken naar het belang van goede corporate governance en risicobeheersings- en controlesystemen is gebleken dat ondernemingen hier prioriteit aan zouden moeten geven. Dit is in 2002 al geopperd in een studie van McKinsey and Company 15, waarin werd geconcludeerd dat verreweg de meeste beleggers bereid zijn een premie te betalen voor ondernemingen die er hoge corporate governance-normen op na houden. Gemiddeld bedroegen de premies procent in Noord-Amerika en West-Europa; procent in Azië en Latijns-Amerika en meer dan 30 procent in Oost-Europa en Afrika. Bovendien gaven beleggers te kennen dat zij corporate governance op één lijn stellen met financiële indicators bij de evaluatie van beleggingsbesluiten, aldus deze studie. In meer recente onderzoeken van de afgelopen jaren worden dezelfde conclusies getrokken. Volgens een studie van Governance Metrics International (GMI) 16 vormen goede accountingpraktijken en een krachtig intern controlesysteem belangrijke drijvende krachten voor de aandeelhouderswaarde op de lange termijn. Daarnaast laten deze onderzoeken het verband zien tussen governance en kapitaalkosten: De resultaten onderbouwen de algemene hypothese dat bedrijven met een betere governance minder agency risk met zich meebrengen voor aandeelhouders, hetgeen uitmondt in lagere kapitaalkosten. Uit het GMI-onderzoek van vorig jaar 17 bleek dat het verband tussen goede governance en lange termijn rentabiliteit een steun in de rug zou moeten betekenen voor besturen (raden van commissarissen) en management die minder tijd aan compliance kwesties willen besteden en zich meer op strategie willen richten. Onderzoek van Ernst & Young 18 biedt inzicht in de waarde van transparantie voor beleggers: 69 procent van de respondenten noemde transparantie een topprioriteit bij hun keuze voor een eerste belegging. Volgens dit onderzoek zijn de drie grootste voordelen van risicomanagement: minder negatieve verrassingen (29 procent), grotere financiële stabiliteit (23 procent) en meer zekerheid over de winstgevendheid (22 procent). Ook worden bedrijven door beleggers afgestraft als zij van mening zijn dat het risicomanagement onder de maat is: 61 procent van de respondenten verklaarde beleggingen in bedrijven met ondermaats risicomanagement te vermijden en 48 procent gaf aan aandelen in dergelijke bedrijven te hebben afgestoten. Uit een onderzoek van PWC, gehouden in januari 2007 onder leden van de raden van bestuur van internationale beursgenoteerde ondernemingen, 19 bleek dat bedrijven met risicobeheer- Goed Bestuur

7 singsystemen hun risico s beter kunnen spreiden. Bovendien kunnen ze hun toezicht en governance in het algemeen verbeteren. Dat maakt een betere focus op de financiële vooruitzichten en duurzame waardecreatie mogelijk. Hoewel dit onderzoek zich beperkte tot de financiële dienstverlening, hebben ook bedrijven buiten die sector een reden om zich met risicomanagement bezig te houden. Standard & Poor s denkt momenteel na over hoe het de inspanningen van bedrijven op dit terrein kan integreren in de ratings die het toekent. Dit ratingbureau stelt voor om analyse inzake de beheersing van het ondernemingsrisico wereldwijd te integreren in het kredietbeoordelingsproces om zo een toekomstgericht en gestructureerd kader tot stand te brengen voor de beoordeling van het management als hoofdonderdeel bij de vaststelling van het algemene bedrijfsprofiel. (Het bedrijfsprofiel en het financiële profiel zijn de belangrijkste factoren bij een kredietrating van Standard & Poor s). 6. Aanbevelingen Op basis van de voorafgaande paragrafen zijn we gekomen tot een reeks aanbevelingen. Deze moeten enerzijds de kloof slechten tussen de huidige praktijk en het streven naar meer transparantie en zekerheid op het gebied van riskmanagement, en moeten anderzijds de aandeelhouderswaarde voor de lange termijn verhogen: Voor raden van bestuur meer aandacht schenken aan de verdere ontwikkeling van risicomanagement, met name aan het strategisch risicomanagement en het management van operationele en compliance risico s; uitgebreidere rapportage aan de raad van commissarissen en de auditcommissie over aanpak, resultaten en actieplannen ten aanzien van risicobeheersings- en controlesystemen; zorgen voor een robuust kader voor financiële controle dat voorziet in adequate informatie ter zake van financiële verslaggeving; transparantie verhogen in de risicoparagraaf door meer informatie te verstrekken over strategieën, doelstellingen en belangrijke risico s; voorzien in een pragmatische kwantificering (inschatting van impact en waarschijnlijkheid) van materiële risico s, met dien verstande dat kwantificering geen doel op zichzelf mag zijn. Aan raden van commissarissen risicomanagement als specifiek onderwerp op de agenda zetten bij vergaderingen van de raad van commissarissen en de auditcommissie; een meer proactieve houding innemen met betrekking tot risicobeheersings- en controlesystemen overeenkomstig de aanbeveling van de Commissie Frijns. 7. Conclusie en uitnodiging aan de Commissie Frijns Ons onderzoek over risicomanagement heeft ons duidelijk gemaakt dat de verwachtingen van aandeelhouders en de praktijk sterk uiteenlopen als het gaat om transparantie, risicobeheersings- en controlesystemen en toezicht. Naar ons oordeel is het in het belang van zowel de aandeelhouders als de (beursgenoteerde) ondernemingen om deze kloof te dichten. Het ligt voor de hand om toevlucht te nemen tot de stick: meer regels. Wij spreken ons echter volmondig uit voor het verkennen van VEEL AANDEELHOUDERS ZIEN NIETS IN BOX TICKING, HET BLIND VOLGEN VAN VOORSCHRIFTEN. MEER REGELS LEIDEN NIET NOODZAKELIJKERWIJS TOT EFFECTIEVERE CONTROLES. 32 Goed Bestuur

8 een oplossing waarin de nadruk op de carrot ligt: duurzame waardecreatie. Het resultaat van waardecreatie is dat ondernemingen sterker worden gemotiveerd hun risicomanagementprocessen te verbeteren. Wij vrezen dat zonder die oplossing ondernemingen de aanbevolen gestandaardiseerde beschrijvingen van de Monitoringcommissie domweg overnemen (box ticking) zonder dat ze hun systeem voor risicobeheersings- en controlesystemen in praktische zin verbeteren. Wij zijn zeer ingenomen met de aandacht van de Commissie Frijns voor interne risicobeheersings- en controlesystemen, één van de hoekstenen van hun derde verslag gepubliceerd op 19 december In dit verslag toonde de Commissie zich enthousiast over initiatieven van de markt bedoeld om de kwaliteit van risicomanagement te verbeteren. Wel zijn we enigszins teleurgesteld dat de Commissie het daar (vooralsnog) bij laat en niet hamert op het belang van effectieve risicomanagementsystemen. Vooruitlopend op hun definitieve verslag deze zomer in 2008 willen wij de Commissie verzoeken het volgende in overweging te nemen: het belang onderstrepen van effectief risicomanagement, niet alleen vanuit een compliance perspectief (met de nadruk op transparantie en de beschrijving van risico s en de systemen om deze te beheersen), maar ook vanuit het oogpunt van duurzame waardecreatie; nadere verkenning van onze argumenten om de carrot te gebruiken: duurzame waardecreatie als doeltreffende methode om ondernemingen te stimuleren de afstand naar effectief risicomanagement te overbruggen en ondernemingsgedrag te veranderen; de markt helpen om initiatieven te ontplooien die risicomanagement effectiever maken, bijvoorbeeld door het beleggen van rondetafelgesprekken met toonaangevende beursgenoteerde ondernemingen; onderzoek doen naar de rol die raden van commissarissen spelen bij risicomanagement: op welke punten kan hun bijdrage worden verbeterd en hoe is dit te verwezenlijken; bestuderen van mogelijkheden om risicomanagement verder op één lijn te brengen met de strategie en operaties van de organisatie, mogelijk resulterend in de opname van de risicobeheersingsparagraaf van het jaarverslag in het strategisch onderdeel; nagaan wat kan worden geleerd van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van regelgeving en de markt. Hierbij moet gedacht worden aan het voorstel van de Europese Commissie betreffende Solvency II, dat voorziet in een alomvattende risicogeoriënteerde benadering voor de vaststelling van solvabiliteitsvereisten voor verzekeringsmaatschappijen. Een ander voorbeeld is het voorstel van Standard & Poor s om een analyse inzake de beheersing van het ondernemingsrisico te integreren in het kredietbeoordelingsproces. 22 Wij hopen dat ons artikel een bijdrage levert aan de dialoog tussen ondernemingen en hun aandeelhouders om de kloof op het gebied van effectief risicomanagement in kaart te brengen en uiteindelijk te overbruggen. Dat is namelijk in het langetermijnbelang van niet alleen de aandeelhouders en de ondernemingen, maar ook van de andere stakeholders. Over de auteurs: Drs. A.J.M. Weenink RA is Corporate Risk Manager bij Vedior N.V., drs. S.N. Heidema RA is partner bij Corgwell C.P.I. Governance en mr. M.N. Bakker MBA is werkzaam als Group Compliance Officer bij AEGON N.V. Dit artikel is op persoonlijke titel geschreven door de auteurs. Noten 1. Pieter Couwenbergh en Hein Haenen, 'De regels en het spel; Gesprekken met Morris Tabaksblat', Amsterdam 2007, p COSO staat voor 'Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission', een commissie die in 1985 is opgericht vanuit een particulier initiatief in de Verenigde Staten. Deze commissie beoogt met name de factoren in kaart te brengen die frauduleuze financiële verslaggeving veroorzaken en aanbevelingen te doen om dit verschijnsel terug te dringen. COSO heeft een algemene definitie geformuleerd van interne controles, normen en criteria waartegen ondernemingen en organisaties hun controlesystemen kunnen afzetten. 3. Hieronder vallen ook het beheersen van financiële risico's (risico's op het gebied van liquiditeit, financiële structuur, financiering etc.). 4. Hieronder valt ook het beheersen van integriteitrisico's. 5. Commissie Frijns (2005), rapport over de naleving van de Code Tabaksblat. Goed Bestuur

9 HET IS GOED DAT DE COMMISSIE FRIJNS VEEL AANDACHT HEEFT VOOR INTERNE RISICOBEHEERSINGS- EN CONTROLESYSTEMEN. HELAAS HAMERT DE COMMISSIE (NOG) NIET OP HET BELANG VAN EFFECTIEVE RISICOMANAGEMENTSYSTEMEN 6. Commissie Frijns (2006), rapport over de naleving van de Code Tabaksblat. 7. Jos de Groot en Bart Koolstra, 'De in-control practice van de Commissie Frijns lost nog niet alle vragen op', PWC Spotlight 2006, uitgave Jos de Groot, 'De risicoparagraaf in de jaarverslagen 2006', PWC Spotlight jaargang 14, Brief van Eumedion aan de Commissie Frijns van 17 juni Voor de uitvoering van het onderzoek is aangenomen dat met deze beleggers, analisten en belangenorganisatie van beleggers de aandeelhouders van Nederlandse beursgenoteerde bedrijven representatief vertegenwoordigd zijn. 11. In ons kwalitatieve onderzoek hebben we in totaal elf stakeholders geïnterviewd. 12. Eumedion, Spearheads 2008, 8 november Brief van Eumedion aan de Monitoringcommissie van 21 juni Dit pleidooi is in iets andere bewoordingen kracht bijgezet in een latere brief van Eumedion van 8 november 2007 aan raden van bestuur en commissarissen. 14. Als we het hebben over 'waardecreatie' of 'aandeelhouderswaarde' bedoelen we lange termijn creatie van aandeelhouderswaarde. 15. McKinsey and Company (2002) Global Investor Opinion Survey: Key Findings 16. Governance Metrics International (2004), GMI Governance and Performance. 17. Governance Metrics International (2006), Governance and Performance: Recent Evidence. 18. Ernst and Young accountants (2005), Investors on risk, the need for transparency. 19. PWC, 'Creating value; effective risk management in the Financial services, enquête van EIU/PWC'. 20. Standards & Poor's (15 november 2007), Request for comment: Enterprise Risk Management Analysis For Credit Ratings of Non financial Companies. 21. Bijvoorbeeld het 'Discussiepaper van het NIVRA', oktober 2007 (www.nivra.nl <http://www.nivra.nl> ). 22. Zie voetnoot Goed Bestuur

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring

Concept Praktijkhandreiking 1119 Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring Nadere toelichtingen in de goedkeurende controleverklaring maart 2012 Concept Praktijkhandreiking 1119 Inleiding Binnen de huidige wet- en regelgeving kan de accountant reeds uitdrukkelijk inspelen op

Nadere informatie

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM E Ernst & Young Accountants LLP Telt +31 88 407 1000 Boompjes 258 Faxt +31 88407 8970 3011 XZ Rotterdam, Netherlands ey.corn Postbus 2295 3000 CG Rotterdam, Netherlands Nederlandse Beroepsorganisatie van

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn Telefoon (055) 579 39 48 www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van

Nadere informatie

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit Van commissie Peters naar commissie Van Manen, een statusupdate PAS Conferentie 3 december 2015 Gefeliciteerd! PAS Conferentie

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN

Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN Reglement Auditcommissie Raad van Commissarissen MN Dit reglement is op grond van artikel 8.3 het reglement van de Raad van Commissarissen vastgesteld door middel van een besluit van de Raad van Commissarissen

Nadere informatie

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT Groningen, maart 2016 Wim Pauw Risicomanagement Risicomanagement is steeds meer een actueel thema voor financiële beleidsbepalers, maar zij worstelen vaak met de bijbehorende

Nadere informatie

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code

Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code Overzicht van de afwijkingen van PGGM N.V. ten opzichte van de Nederlandse Corporate Governance Code De Nederlandse Corporate Governance Code ( Code ) is van toepassing op alle Nederlandse beursgenoteerde

Nadere informatie

Corporate governance code Caparis NV

Corporate governance code Caparis NV Corporate governance code Caparis NV De brancheorganisatie sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie Cedris heeft in het voorjaar van 2010 een branchecode aangenomen. In de inleiding van deze branchecode

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Stek 1 Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe

Nadere informatie

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur

Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur Hoofdlijnen Corporate Governance Structuur 1. Algemeen Deugdelijk ondernemingsbestuur is waar corporate governance over gaat. Binnen de bedrijfskunde wordt de term gebruikt voor het aanduiden van hoe een

Nadere informatie

De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008

De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008 De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008 November 2009 Corporate Governance Insights Centre Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

De effectieve directie

De effectieve directie Studiedag - Journée d études De interne audit en het auditcomité Walgraeve M. Hoofd interne audit NVSM 17.10.2008 Verslag over: De effectieve directie - Financiële, operationele en strategische risico

Nadere informatie

Januari 2011. Visiedocument Bestuurdersaansprakelijkheid Woningcorporaties. Governance, Risk & Compliance

Januari 2011. Visiedocument Bestuurdersaansprakelijkheid Woningcorporaties. Governance, Risk & Compliance Januari 2011 Visiedocument Bestuurdersaansprakelijkheid Woningcorporaties - Governance, Risk & Compliance Agenda Bespreken ontwikkelingen Governance, Risk & Compliance Invloed op bestuurdersaansprakelijkheid

Nadere informatie

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Jos de Groot, Assurance Organisaties van openbaar belang (OOBs) dienen een auditcommissie in te stellen of als alternatief hiervoor

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

NB: De agendapunten 4, 6, 8a, 8b, 9, 11, 12, 13, 14 en 15 zullen ter stemming worden gebracht.

NB: De agendapunten 4, 6, 8a, 8b, 9, 11, 12, 13, 14 en 15 zullen ter stemming worden gebracht. Beter Bed Holding N.V. Agenda Algemene Vergadering van Aandeelhouders op donderdag, 28 april 2011 om 12.30 uur bij IBN Vergadercentrum, Hockeyweg 5, 5405 NC Uden 1. Opening. 2. Bespreking jaarverslag 2010.

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V.

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE TELEGRAAF MEDIA GROEP N.V. Dit Reglement is goedgekeurd door de Raad van Commissarissen van Telegraaf Media Groep N.V. op 17 september 2013. 1. Inleiding De Auditcommissie is een

Nadere informatie

Compliance- verklaring

Compliance- verklaring Compliance- verklaring 23 januari 2013 1 van 6 Inleiding Spaarnelanden en de Code Goed Bestuur Publieke Dienstverleners Spaarnelanden wenst haar governance in lijn te brengen met de laatste inzichten op

Nadere informatie

Risico s managen is mensenwerk

Risico s managen is mensenwerk TRANSPORT Risico s managen is mensenwerk Ondernemen is kansen zien en grijpen, maar ook risico s lopen. Risicomanagement behoort daarom tot de vaste agenda van bestuurders en commissarissen. Omdat ook

Nadere informatie

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006

Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers. Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Pas toe of leg uit regel voor institutionele beleggers Rients Abma Directeur Eumedion 22 november 2006 Agenda Achtergrond verantwoordelijkheden institutionele beleggers Code Tabaksblat Wettelijke verankering

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van Pension Fund Governance

Nadere informatie

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2012

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2012 Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL te Amsterdam Jaarrekening 2012 Inhoudsopgave Blad Verslag van het Bestuur 2 Jaarrekening Balans per 31 december 2012 4 Staat van baten en lasten over

Nadere informatie

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE WONINGBOUWVERENIGING OUDEWATER

REGLEMENT AUDITCOMMISSIE WONINGBOUWVERENIGING OUDEWATER REGLEMENT AUDITCOMMISSIE WONINGBOUWVERENIGING OUDEWATER Auditcommissie reglement def Pag. 1 Missie / doelstellingen De auditcommissie is een vaste commissie van de Raad van Toezicht. De auditcommissie

Nadere informatie

RvC-verslagen geven weinig inzicht

RvC-verslagen geven weinig inzicht RvC-verslagen geven weinig inzicht Erasmus Universiteit Rotterdam September 2010 Dr. Mijntje Lückerath-Rovers Drs. Margot Scheltema contact: luckerath@frg.eur.nl Het onderzoek Ondernemingen : Van 60 ondernemingen

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V.

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE Add Value Fund N.V. I Inleiding Keijser Capital Asset Management B.V. (de Directie ) voert de directie over Add Value Fund N.V. (hierna ook Add Value Fund of Fonds ). De Directie

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering en de directie van Hanzevast capital N.V. Verklaring betreffende de jaarrekening Wij hebben de in dit rapport opgenomen

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen

REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen REGLEMENT VOOR DE RAAD VAN COMMISSARISSEN VAN SOURCE GROUP N.V. (de Vennootschap ) Vastgesteld door de raad van commissarissen Versie 1.1 dd. 15 januari 2014 Artikel 1 - Algemene taak 1.1 De raad van commissarissen

Nadere informatie

Implementatie Code Banken

Implementatie Code Banken Implementatie Code Banken Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bngbank.nl BNG Bank is een handelsnaam van N.V. Bank Nederlandse Gemeenten, statutair gevestigd te Den Haag, KvK-nummer

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders In gesprek met stakeholders Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma Rients Abma (l.) is directeur bij Eumedion, platform voor institutionele beleggers. Arjan Brouwer (r.) is partner bij PwC en was lid

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT DIVISIE PENSIOEN & LEVEN Laan van Malkenschoten 20 Postbus 9150 7300 HZ Apeldoorn www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van 2013

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2013

Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL. te Amsterdam. Jaarrekening 2013 Stichting Bewaarder BNP Paribas Beleggingsfondsen NL te Amsterdam Jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Blad Verslag van het Bestuur 2 Jaarrekening Balans per 31 december 2013 4 Staat van baten en lasten over

Nadere informatie

RJ-Uiting 2014-3: ontwerp-richtlijn 400 Jaarverslag

RJ-Uiting 2014-3: ontwerp-richtlijn 400 Jaarverslag RJ-Uiting 2014-3: ontwerp-richtlijn 400 Jaarverslag Ten geleide In de jaareditie 2013 van de Richtlijnen voor de jaarverslaggeving is hoofdstuk 400 Jaarverslag opgenomen met geringe aanpassingen in de

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

Concept Praktijkhandreiking 1118 Het optreden van de accountant in de algemene vergadering van aandeelhouders Reactietermijn tot 16 december 2011

Concept Praktijkhandreiking 1118 Het optreden van de accountant in de algemene vergadering van aandeelhouders Reactietermijn tot 16 december 2011 Concept Praktijkhandreiking 1118 Het optreden van de accountant in de algemene vergadering van aandeelhouders Reactietermijn tot 16 december 2011 NIVRA en NOvAA gebruiken de merknaam NBA (Nederlandse Beroepsorganisatie

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Beleid inzake belangenconflicten

Beleid inzake belangenconflicten Beleid inzake belangenconflicten 2 Wat zijn belangenconflicten Bij het verrichten van beleggingsdiensten en activiteiten kunnen zich belangenconflicten voordoen tussen onder andere een financiële instelling

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN

REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN REGLEMENT VAN DE AUDITCOMMISSIE VAN DE RAAD VAN COMMISSARISSEN Dit reglement is op 11 mei 2012 vastgesteld door de raad van commissarissen van Koninklijke FrieslandCampina N.V. (de "Vennootschap"). Artikel

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013 REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMISSIE PGGM N.V. 26 november 2013 Inhoudsopgave 1. Algemeen... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Samenstelling... 6 4. De voorzitter... 7 5. De secretaris... 7 6.

Nadere informatie

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe

Directiestatuut. Waterleidingmaatschappij Drenthe Directiestatuut Waterleidingmaatschappij Drenthe Inhoud Directiestatuut van de NV Waterleidingmaatschappij Drenthe Artikel 1 Definities 3 Artikel 2 Inleiding 3 Artikel 3 Taken van de directie 3 Artikel

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE

REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE REGLEMENT AUDIT, RISK & COMPLIANCE COMMITTEE Distributie Audit, Risk & Compliance Committee leden Raad van Commissarissen Kempen & Co Directie Kempen & Co N.V. Hoofd interne accountantsdienst Hoofd compliance

Nadere informatie

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen.

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Risicobeheersing begint aan de top CPI Governance CPI (Corporate, Public en Internal) Governance

Nadere informatie

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V.

REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. REGLEMENT VOOR DE AUDIT, COMPLIANCE EN RISICO COMMISSIE VAN PROPERTIZE B.V. Datum: 11 mei 2015 Artikel 1. Definities AvA: Commissie: Reglement: RvB: RvC: Vennootschap: de algemene vergadering van aandeelhouders

Nadere informatie

De verwachte effecten van het richtlijnvoorstel voor institutionele beleggers

De verwachte effecten van het richtlijnvoorstel voor institutionele beleggers De verwachte effecten van het richtlijnvoorstel voor institutionele beleggers Edith Siermann, CIO Fixed Income / Manager Governance & Active Ownership Eumedion-symposium 12 November 2014 Aandacht vanuit

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion www.haygroup.com Inleiding In aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving en de Code Tabaksblat zijn in oktober 2006 door Eumedion,

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

Remuneratierapport DOCdata N.V. 2005

Remuneratierapport DOCdata N.V. 2005 Remuneratierapport DOCdata N.V. 2005 Inleiding Het doel van het bezoldigingsbeleid voor de Directie van DOCdata N.V. is een zodanige beloning te verschaffen dat: prestaties die in overeenstemming zijn

Nadere informatie

FD Henri Sijhoff-prijs 2014

FD Henri Sijhoff-prijs 2014 FD Henri Sijhoff-prijs 2014 Resultaten onderzoek naar de rol van het jaarverslag Inhoud Enquête aan bedrijven... 1 Enquête aan beleggers en analisten... 3 Amsterdam, 26 november 2014 Hoofdstuk: Enquête

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

REGLEMENT AUDIT- EN COMPLIANCECOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. Vastgesteld door de RvC op 25 augustus 2014

REGLEMENT AUDIT- EN COMPLIANCECOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. Vastgesteld door de RvC op 25 augustus 2014 0. INLEIDING REGLEMENT AUDIT- EN COMPLIANCECOMMISSIE VAN LANSCHOT N.V. Vastgesteld door de RvC op 25 augustus 2014 0.1 Dit reglement is opgesteld door de RvC ingevolge artikel 5 van het Reglement van de

Nadere informatie

Informatiebehoefte/voorziening van de interne toezichthouders

Informatiebehoefte/voorziening van de interne toezichthouders 25 september 2013 Informatiebehoefte/voorziening van de interne toezichthouders Prof. dr. ir. Rienk Goodijk GITP/TiasNimbas Business School Agenda vanavond Ontwikkelingen Eigen taakopvatting toezichthouders

Nadere informatie

Variabel beloningsbeleid Identified Staff Kempen & Co

Variabel beloningsbeleid Identified Staff Kempen & Co Variabel beloningsbeleid Identified Staff u 2014 heeft een zorgvuldig, beheerst en duurzaam beloningsbeleid, dat vanzelfsprekend voldoet aan de geldende wettelijke vereisten. Belangrijke doelen van dit

Nadere informatie

CONCEPT DE NEDERLANDSCHE BANK N.V. Good Practice Kapitaalbeleid kleine verzekeraars

CONCEPT DE NEDERLANDSCHE BANK N.V. Good Practice Kapitaalbeleid kleine verzekeraars CONCEPT DE NEDERLANDSCHE BANK N.V. Good Practice Kapitaalbeleid kleine verzekeraars Good Practice van De Nederlandsche Bank N.V. van [DATUM] 2014, houdende een leidraad met betrekking tot het kapitaalbeleid

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Stichting Bewaarder Robeco

Stichting Bewaarder Robeco Stichting Bewaarder Robeco Jaarrekening over het boekjaar 2013 Stichting Bewaarder Robeco INHOUDSOPGAVE Pagina Algemene informatie 1 Verslag van het Bestuur 2 Algemeen 2 Ontwikkelingen gedurende het verslagjaar

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Implementatie Regeling beheerst beloningsbeleid Wft 2011 bij BNG

Implementatie Regeling beheerst beloningsbeleid Wft 2011 bij BNG Implementatie Regeling beheerst beloningsbeleid Wft 2011 bij BNG Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bng.nl Vastgesteld door de Raad van Bestuur op en goedgekeurd door de Raad van Commissarissen

Nadere informatie

Remuneratierapport 2014 Loyalis N.V.

Remuneratierapport 2014 Loyalis N.V. Remuneratierapport 2014 Loyalis N.V. Voorwoord Dit remuneratierapport geeft inzicht in de belangrijkste ontwikkelingen in het beloningsbeleid van Loyalis N.V. over het jaar 2014. Met dit rapport wil Loyalis

Nadere informatie

Aan: het Bestuur en de Raad van Toezicht van Stichting STBN Postbus 8124 3503 RC UTRECHT CONTROLEVERKLARING VAN DE ONAFHANKELIJKE ACCOUNTANT Verklaring betreffende de jaarrekening Wij hebben de in het

Nadere informatie

Controleverklaring van de onafhankelijke accountant Aan: de algemene vergadering en de directie van Vlootfonds Hanzevast 3 ms Hanze Göteborg N.V. Verklaring betreffende de jaarrekening Wij hebben de in

Nadere informatie

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V.

- Vaststelling van de jaarrekening 2014 van ABN AMRO Group N.V. Verantwoording stemgedrag eerste half jaar 2015 Stemgedrag op vergaderingen van aandeelhouders en genomen aandeelhoudersbesluiten buiten vergadering 1. Inleiding NLFI onderschrijft het belang van de Nederlandse

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S Algemeen Het beleid van Imtech N.V. is gericht op de continuïteit van de onderneming als een winstgevende organisatie, die met haar bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

Generieke systeemeisen

Generieke systeemeisen Bijlage Generieke Systeem in kader van LAT-RB, versie 27 maart 2012 Generieke systeem NTA 8620 BRZO (VBS elementen) Arbowet Bevb / NTA 8000 OHSAS 18001 ISO 14001 Compliance competence checklist 1. Algemene

Nadere informatie

Reglement audit committee

Reglement audit committee Reglement audit committee Artikel 1. Vaststelling en wijziging reglement 1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen op 19 augustus 2013, gewijzigd op 2 december 2013 en laatstelijk

Nadere informatie

Risicoparagraaf. Kwaliteit Accountantscontrole en Verslaggeving. Oktober 2014

Risicoparagraaf. Kwaliteit Accountantscontrole en Verslaggeving. Oktober 2014 Risicoparagraaf Kwaliteit Accountantscontrole en Verslaggeving Oktober 2014 Inhoudsopgave 1 Managementsamenvatting 4 2 Aanleiding, doelstellingen en populatie 6 3 Belangrijkste onderzoeksresultaten 7 2

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Remuneratierapport DOCdata N.V. 2006

Remuneratierapport DOCdata N.V. 2006 Remuneratierapport DOCdata N.V. 2006 Inleiding Het doel van het bezoldigingsbeleid voor de Directie van DOCdata N.V. is een zodanige beloning te verschaffen dat: prestaties die in overeenstemming zijn

Nadere informatie

Onderwijsrisico s in beeld

Onderwijsrisico s in beeld 28 Onderwijsinstellingen moeten rapporteren over de organisatiebrede risico s die ze lopen en de wijze waarop ze die risico s beheersen. Nieuwe verslagleggingregels stellen hieraan sinds 2008 nadere specifieke

Nadere informatie

Corporate Governance Verklaring Batenburg Techniek N.V.

Corporate Governance Verklaring Batenburg Techniek N.V. Corporate Governance Verklaring Batenburg Techniek N.V. Corporate Governance Verklaring 2015 Batenburg Techniek N.V. 1 van 10 I. Gedragscodes 1.1 Mededeling over de naleving van de principes en best practice

Nadere informatie

NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM. Per email: j.scheffe@nba.nl. Geachte heer Scheffe,

NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM. Per email: j.scheffe@nba.nl. Geachte heer Scheffe, NBA T.a.v. de heer J. Scheffe RA RO CIA Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM Per email: j.scheffe@nba.nl Den Haag 3 december 2012 Referentie: 2012078 GK / DT Betreft: Reactie VEB op Discussierapport NBA Het

Nadere informatie

Reglement audit committee van de raad van commissarissen

Reglement audit committee van de raad van commissarissen Reglement audit committee van de raad van commissarissen Vaststelling en wijziging reglement. Artikel 1. 1.1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen met ingang van 1 januari 2016.

Nadere informatie

AGENDA. 2. Jaarverslag 2014 a. Bespreking van het verslag van de Raad van Commissarissen b. Bespreking van het verslag van de Directie

AGENDA. 2. Jaarverslag 2014 a. Bespreking van het verslag van de Raad van Commissarissen b. Bespreking van het verslag van de Directie 1. Opening AGENDA Agenda voor de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Koninklijke Brill NV te houden op woensdag 13 mei 2015 om 14.00 uur ten kantore van de Vennootschap, Plantijnstraat 2, Leiden

Nadere informatie

Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy

Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy Impact of BEPS disruptions on TCF / TRM / Tax Strategy Be prepared for the future Herman Huidink & Hans de Jong TCF / TRM Basics (I) Werkstromen Tax Tax risk management & control Tax reporting & compliance

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! 1! Inrichting van de IAF! zoals het moet! Esther Poelsma RA CIA! 2! Programma! Even voorstellen Waarom een IAF? Wat is de rol van een

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008.

Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Bestuursreglement Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen van Woningbouwvereniging Habeko wonen op 8 juli 2008. Artikel 1 Status en inhoud van het reglement 1. Dit reglement is opgesteld

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen Wonion

Profielschets Raad van Commissarissen Wonion Profielschets Raad van Commissarissen Wonion Uitgangspunten 1. Deze profielschets wordt gehanteerd: bij de werving en selectie van nieuwe leden van de Raad van Commissarissen; bij de discussie over de

Nadere informatie

De aangepaste Code Tabaksblat 2008, vanuit risicoperspectief van commentaar voorzien.

De aangepaste Code Tabaksblat 2008, vanuit risicoperspectief van commentaar voorzien. De aangepaste Code Tabaksblat 2008, vanuit risicoperspectief van commentaar voorzien. Handen af van de Code, nu voor de derde maal! Motivatie 4 maal eerder heb ik gereageerd op de (concept) Code en de

Nadere informatie

www.pwc.nl Woningcorporatierisico s in beeld In-controlverantwoording door woningcorporaties

www.pwc.nl Woningcorporatierisico s in beeld In-controlverantwoording door woningcorporaties www.pwc.nl Woningcorporatierisico s in beeld In-controlverantwoording door woningcorporaties 18 januari 2011 Bij PwC in Nederland werken ruim 4.500 mensen met elkaar samen vanuit 12 vestigingen en drie

Nadere informatie

Onder redactie van M.Jurgens R. Stijnen. Compliance in het financieel toezichtrecht

Onder redactie van M.Jurgens R. Stijnen. Compliance in het financieel toezichtrecht Onder redactie van M.Jurgens R. Stijnen Compliance in het financieel toezichtrecht INHOUDSOPGAVE Woord vooraf De bijdrage van de compliancefunctie aan verandering 1. Inleiding/11 2. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Comply Explain. Comply

Comply Explain. Comply 1.1 1.2 II.1.1 Naleving en handhaving van de Coporate Governance Code Hoofdlijnen corporate governance worden in een apart hoofdstuk van het jaarverslag besproken Wijzigingen in de corporate governance

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie