Is punk dood? De punksubcultuur in Vlaanderen anno 2009: een kwalitatief onderzoek. Proeve ingediend voor het behalen van de graad van Master in de

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Is punk dood? De punksubcultuur in Vlaanderen anno 2009: een kwalitatief onderzoek. Proeve ingediend voor het behalen van de graad van Master in de"

Transcriptie

1 Dana Vanduren Is punk dood? De punksubcultuur in Vlaanderen anno 2009: een kwalitatief onderzoek Proeve ingediend voor het behalen van de graad van Master in de Communicatiewetenschappen Vrije Universiteit Brussel Faculteit der Letteren en Wijsbegeerte Studiegebied Communicatiewetenschappen Promotor Katia Segers Academiejaar

2 Inhoudsopgave 1 INLEIDING IS PUNK DOOD? AFBAKENING PROBLEEMSTELLING MAATSCHAPPELIJKE EN WETENSCHAPPELIJKE RELEVANTIE THEORETISCH KADER STRUCTUUR THEORETISCH DEEL EMPIRISCH ONDERZOEK 12 2 SUBCULTUREN, POPULAIRE CULTUREN EN JEUGDCULTUREN SUBCULTUREN Het belang van Cultural Studies en aanpassingen van dit model Redenen van ontstaan subculturen Toegepast op punk Subculturen en media POPULAIRE CULTUUR Definitie populaire cultuur en het belang ervan De passieve massa Nieuwe inzichten van Cultural Studies JEUGDCULTUREN De term jeugd Eerste onderzoeken naar jeugdcultuur Onderzoeken naar jeugdculturen vanaf HET CONCEPT FANS 29 3 PUNK HET ONTSTAAN VAN PUNK The Sex Pistols Economische crisis DE PUNKSTIJL Pogingen tot definiëren Bricolage en Do-It-Yourself GEOGRAFISCHE VERSCHILLEN Globalisering van muziekgenres Regionale verschillen in punk BESLUIT THEORETISCH DEEL 43 4 EMPIRISCH ONDERZOEK METHODOLOGIE 45 3

3 4.2 VERLOOP ONDERZOEK RESPONDENTEN TOPICLIJST BEPERKINGEN ONDERZOEK 54 5 RESULTATEN VAN HET ONDERZOEK VERSCHILLENDE SOORTEN PUNK DE MUZIEK EN DE OPTREDENS Omschrijving punkmuziek Belang muziek binnen de punksubcultuur Het fandom Punkoptredens DE STIJL Omschrijving punkstijl anno De Do It Yourself mentaliteit Redenen om zich punk te kleden DE IDEOLOGIE Vrijheid om te zijn wie je bent Punk als verzet tegen overheid, ouders, Punk en economie Plezier Het negatieve imago PUNK EN MEDIA Mainstream media Subculturele media DE PUNKSCENE IN VLAANDEREN Leeft punk nog in Vlaanderen anno 2009? Hoe is de punkscene in Vlaanderen geconstrueerd? Transregionale subcultuur BESLUIT EMPIRISCH DEEL 80 6 ALGEMEEN BESLUIT 83 7 BIBLIOGRAFIE MONOGRAFIEËN, TIJDSCHRIFTARTIKELS EN ARTIKELS UIT VERZAMELWERKEN DOCUMENTAIRES KRANTEN 93 4

4 5

5 1 Inleiding 1.1 Is punk dood? Punk werd in het midden van de jaren 1970 bekend in grote delen van Europa en Noord-Amerika. Rond deze tijd ontstonden een aantal bands die muziek speelden die veel luider, sneller, opgewekter en agressiever was dan wat men ooit voordien had gehoord. Deze bands kregen hierdoor al vrij snel internationale aandacht van verschillende media. Punkmuziek werd gezien als zowel een protest tegen als een antwoord op de vervreemding tussen de uitvoerder/muzikant en de luisteraar/fan tijdens de discoperiode. Ook de fans van deze muzieksoort kregen heel wat aandacht in de media. Buitenstaanders waren geschokt en klasseerden deze fans onder de term 'probleemjongeren'. Ze waren bang voor wat ze zagen in de media, ze waren bang van de rare kledingstijl van deze jongeren en het gewelddadige gedrag dat de media van hen toonde. Punkers werden op een vrij negatieve manier beoordeeld, simpelweg omdat ze zo anders waren dan de mainstream bevolking. De eerste belangrijke punkband was The Sex Pistols. Hun echte doorbraak begon op 1 december Die dag werden ze live geïnterviewd voor de Today Show. "Say something outrageous", vroeg Bill Grundy hen tijdens het interview. The Sex Pistols reageerden hierop met heel wat gescheld. De volgende ochtend stond dit gegeven op de voorpagina van de krant Daily Mirror en er volgde een golf van verontwaardiging over heel Engeland. Maar het voorval maakte The Sex Pistols razend populair bij heel wat jongeren: ze verkochten maar liefst exemplaren van de single Anarchy in the UK. En volgens Andy Bennett, een auteur die heel wat onderzoek verrichtte naar muziek en subculturen, was hiermee de punkmentaliteit geboren. De vele bands die ontstonden NA The Sex Pistols zagen deze groep als de belichaming van de commercialisering van het punkgenre. The Sex Pistols waren zo sterk verbonden met de perceptie van het woord punk, dat toen de band splitte, velen punk doodverklaarden. Maar ontelbaar veel bands en fans hebben zich geassocieerd met het woord 'punk' en dit zowel voor, tijdens, als na het ontstaan en splitten van The Sex Pistols. Zelfs vandaag nog, zo n 30 jaar na The Sex Pistols, zijn er nog steeds heel wat mensen over de hele wereld die zich identificeren met het begrip punk. Ook jongeren in plaatsen die nooit bekend stonden als punkscene, zoals in Vlaanderen, verzamelen zich nog steeds onder deze benaming. 1.2 Afbakening probleemstelling De centrale probleemstelling luidt als volgt: Wat betekent punk de dag van vandaag (2009) volgens de Vlaamse punkers en kan men punk nog steeds zien als een subcultuur? 6

6 Het eerste deel hierbij Wat betekent punk de dag van vandaag in Vlaanderen? houdt in dat we zullen trachten punk te definiëren, zullen schetsen welke plaats punk heeft in het leven van hedendaagse punkers en zullen kijken naar hoe men het punk zijn beleeft. Bij de beleving van punk stellen we ons de vraag hoe het punk zijn zich uit, maar ook welke gedachtegang achter punk zit. We zullen ons in deze thesis zowel richten op de oorzaken van het afwijzend gedrag dat punkjongeren ten opzichte van de samenleving aannemen, als op de manier waarop ze dit doen. Waarom kiezen jongeren op een bepaald ogenblik in hun leven ervoor om zich af te zetten tegen de mainstream? Hoe uiten deze jongeren hun afwijzing naar de samenleving? En via welke kanalen? Speciale aandacht zal hier dus uitgaan naar het concept verzet, maar aspecten als plezier zullen ook niet over het hoofd gezien worden. Kortom: We stellen ons de vraag wat punk precies betekent voor de jongeren die zich de dag van vandaag er nog steeds in terugvinden? Het tweede deel van onze probleemstelling draait rond subculturen. We zullen in het theoretisch kader de term subcultuur bespreken en ons de vraag stellen of punk onder dit concept te plaatsen is. Daarnaast zullen we proberen te achterhalen hoe deze subcultuur geconstrueerd is en of men van een punkscène in Vlaanderen kan spreken. Omdat dit onderzoek gebeurt vanuit de communicatiewetenschappen zullen we bovendien rekening houden met de rol van de media in deze kwesties. Dit onderzoek zal zich dus concentreren op de jongeren die zich anno 2009 als punk beschouwen en het conceptueel kader waarin zij zich inpassen. We willen onderzoeken wat punk nu nog betekent in Vlaanderen. Wanneer iemand zich in 1977 punker noemde, bracht dat namelijk bepaalde connotaties met zich mee. Punkers werden toen aanschouwd als jongeren die de burgerlijke maatschappelijke waarden verwierpen en dit voornamelijk uitten via hun muziek en hun kledij. We stellen ons de vraag of een persoon die zich in 2009 punker noemt dezelfde terminologie en idealen zal hanteren? En uiten zij dit verzet op dezelfde manier als iemand uit 1977 of zal hij of zij hiervoor andere middelen gebruiken? Wat punk zijn de dag van vandaag nog betekent, hopen we dus duidelijk te kunnen maken met dit onderzoek. Waar en vooral op welke manier vindt punk toch nog 'leven na de dood' hier in Vlaanderen? Maar vooral: welke houdingen en idealen kenmerken de personen die zichzelf ook nu nog identificeren met deze subcultuur? Daarnaast gaat deze thesis over het muziekgenre punk en de subcultuur die hier rond ontstaat. Deze subcultuur situeert zich op sociaal, geografisch, politiek, economisch en muzikaal vlak. Punk kan heel wat verschillende betekenissen hebben en is dus eigenlijk een vrij ambigue genre. Het is een vorm van een subcultuur, een jongerencultuur, een smaakcultuur en misschien zelfs een tegencultuur. Het is dus een zeer moeilijk te vatten concept. Het belangrijkste is dat het wel degelijk bestaat en dat veel jongeren en ook ouderen zich nog steeds identificeren met dit concept. We beperken ons voor dit onderzoek tot de regio Vlaanderen. Bestaat er nog zoiets als een punksubcultuur in Vlaanderen, en zo ja: hoe is deze dan geconstrueerd? 7

7 1.3 Maatschappelijke en wetenschappelijke relevantie In Vlaanderen valt het punkfenomeen eerder op door niet op te vallen. Punk is nauwelijks tot niet in de commerciële circuits te vinden. Er zijn weinig punkfestivals en je zal niet snel reclame zien van een punkconcert of punkbijeenkomst. Toch zijn er nog heel wat punkers in Vlaanderen, maar dit sociaal netwerk is voor buitenstaanders vaak niet echt zichtbaar en dus ook moeilijk te begrijpen. Af en toe zie je iemand die de typerende punkstijl nog toepast en zijn/haar haren in een hanenkam draagt, veel piercings heeft, veiligheidsspelden als versiering gebruikt, topjes met het logo van punkbands draagt, etc. Maar al bij al kan je stellen dat dit soort punkers eerder een zeldzaamheid is in Vlaanderen en dat punk dus niet opvallend aanwezig is in onze maatschappij. Toch blijft deze subcultuur reeds decennialang voortbestaan, terwijl hij als muziek en stijl al jaren geleden dood verklaard werd door buitenstaanders. De gemeenschappelijke muziek en kledingstijl is een belangrijk aspect voor punk: jongeren in een subcultuur identificeren zich met elkaar aan de hand van deze kledingstijl en zetten zich op deze manier tegelijkertijd af van anderen. Maar punk is voor veel fans veel meer dan dit, het is voor hen echt een levensstijl. Door de muziek reflecteren deze jongeren over wat het betekent om een mens te zijn, en dit op een bepaalde plaats en op een bepaald moment in de geschiedenis. Met andere woorden: wat is het om mens te zijn in Vlaanderen anno 2009? Elke jongerencultuur ontstaat en is ingebed in een bepaalde context, samenleving en tijdsgeest. Aan deze context geven jongerenculturen betekenis. Punkers geven kritiek op de maatschappij, ze bekritiseren ze en discussiëren erover. Hierdoor zijn subculturen of culturele stijlen, volgens Tillman, onlosmakelijk verbonden aan de sociale en historische context waarin zij ontstaan zijn 1. Het is dus op maatschappelijk vlak zeker interessant om te onderzoeken hoe punkers onze maatschappij zien, hoe ze erover praten en discussiëren. Verzetten punkers zich tegen mainstream? En waarom doen ze dit dan? Hoewel de punkscène voornamelijk in Engeland en New York ontstond, is het nu een bekend begrip in zowat heel Europa en Noord-Amerika en eveneens in al de andere continenten. Het internationale karakter van punk komt tot uiting door de invloed die de New Yorkse en Britse punk op elkaar hadden. Naast deze invloeden waren er natuurlijk ook verschillen tussen beide vormen van punk. Zo kreeg de Britse punk zeker meer media-aandacht, was ze uitdagender, gewelddadiger en waren haar teksten meer politiek en maatschappijkritisch geladen. Er zijn veel onderzoeken die de verschillen bekijken tussen Amerikaanse en Britse punk. Er zijn dus wel degelijk internationale verschillen en dat maakt een onderzoek dat zich toespitst op Vlaanderen net zo interessant. 1 TILLMAN (R.H.). Punk Rock and the Construction of Pseudo-Political Movements. In: Popular Music and Society, 1980, VII, 3, p

8 Er is echter relatief weinig onderzoek verricht naar punk in Vlaanderen. Net zoals het geval is bij andere subculturen, wordt Vlaanderen een beetje over het hoofd gezien. Aspecten van Britse punk zijn wel al vaker het subject geweest van sociologische en culturele analyses 2. Bij het aanvangen van deze thesis vonden we dus ook weinig werken die punk in Vlaanderen behandelen. Het enige wat we tot nu toe konden vinden waren enkele thesissen die zich eveneens op de punksubcultuur richtten. Maar deze thesissen zijn vaak in een ander tijdskader of vanuit een andere discipline geschreven. We hopen dan ook op deze manier dit hiaat in de onderzoeksliteratuur met betrekking tot punksubcultuur in Vlaanderen op te vullen en een beeld te geven hoe Vlaamse jongeren punk ervaren in Theoretisch kader We zullen voor dit onderzoek vooral terugvallen op de standpunten van het Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies, waarbij we zeker ook de beperkingen van dit begrippenkader in rekening zullen brengen. Daarvoor hebben ook sociologen jeugdculturen onderzocht, maar zij zagen deze eerder als geheimzinnige tradities van afwijkend gedrag. Jeugdculturen delen volgens hen weliswaar elementen met de mainstream cultuur, maar ze zijn vooral bedreigend 3. De studies van het Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies zijn al recenter en zagen subculturen eerder als een weerstand ten opzichte van de hegemonie, een vorm van oppositie tegenover de vanzelfsprekende ideologieën die ingebed zijn in symbolen, rituelen en populaire cultuur 4. Wat deze beide benaderingen gemeenschappelijk hebben, is de veronderstelling dat het politiek potentieel van jongerenculturen ligt in de stijl, de overschrijding van gangbare betekenissystemen zichtbaar in kleding, jargon en beeldspraak. Hoewel er heel wat kritieken terug te vinden zijn op de onderzoeken van het centrum, gebruiken onderzoekers nog vaak het door hen vooropgesteld kader. Dit kader wordt dan echter meestal aangepast aan nieuwe tijden en situaties. We kunnen nu eenmaal niet altijd zonder meer de begrippenkaders van vroeger overnemen, omdat ze simpelweg niet meer stroken met de hedendaagse situatie. Dus we zullen bij het zoeken naar antwoorden zeker rekening houden met de kritieken en aanpassingen op de bevindingen van het Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies. 2 Zie bijvoorbeeld BENNETT (A.). Punk s Not Dead: The Continuing Significance of Punk Rock For an Older Generation of Fans. In: Sociology, 2006, 40, pp ; HEBDIGE (D.). Subcultures: the meaning of style. London, Routledge, 1988, pp ; MOORE (R.). Postmodernism and Punk Subculture: Cultures of Authenticity and Deconstruction. In: The communication Review, 2004, 7, pp ; TILLMAN (R.H.). Punk Rock and the Construction of Pseudo-Political Movements. In: Popular Music and Society, 1980, VII, 3, pp ; WILLIS (P.). Symbolism and practice: a theory for the social meaning of pop music. Birmingham, University, 1974, pp AMIT (V.). Youth Culture: Anthropology of. In: SMELSER (N.J.) en BALTES (P.B.). International Encyclopedia of the Social and Behavioral Sciences, XXIV, Amsterdam, Elsevier, 2001, p ; TER BOGT (T.). One two three four: popmuziek, jeugdcultuur en stijl. Utrecht, Lemma, 1997, pp FRITH (S.). Jeugdsociologie. Groningen, Wolters-Noordhoff, 1987, pp ; HEBDIGE (D.). Subcultures: the meaning of style. London, Routledge, 1988, pp ; WILLIS (P.). Symbolism and practice: a theory for the social meaning of pop music. Birmingham, University, 1974, pp. 6-7.; WILLIS (P.), JONES (S.) en CANAAN (J.). Common culture: symbolic work at play in the everyday cultures of the young. Milton Keynes, Open University Press, 1990, pp

9 In deze thesis komen dus verschillende inzichten aan bod, zoals deze van de Chicago School of Sociologie, van het Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies, maar ook van latere auteurs die zich post-birmingham noemen, zoals Sarah Thornton. Hoewel het niet onze bedoeling is om een historisch onderzoek te verrichten, zullen we in onze literatuur vaak moeten teruggrijpen naar oudere werken. Eerder is het de bedoeling een mix tussen een sociologische en een communicatiewetenschappelijke studie af te leveren. Uiteraard zullen we ook heel wat andere vakgebieden, zoals de geschiedenis en de musicologie, moeten consulteren om volledig te zijn. Je kan dus stellen dat dit eigenlijk veeleer een multidisciplinair onderzoek is, waarin we verschillende uitgangshoeken zullen bekijken. 1.5 Structuur theoretisch deel Het theoretische deel bestaat uit twee grote luiken. Deel één gaat dieper in op de betekenis van subculturen. Deel twee gaat in op de punksubcultuur. Hierbij hebben we ook aandacht voor de ontstaanscontext en de geschiedenis van punk. Meer specifiek zal het eerste deel van deze thesis bestaan uit een theoretisch hoofdstuk over subculturen, populaire cultuur en jeugdcultuur. In het hoofdstuk over subculturen gaan we kijken welke theorieën en concepten van belang zijn. Welke termen zijn hier belangrijk, wat betekenen ze en door wie worden ze gebruikt? Vooral de auteurs van het Centre for Contemporary Cultural Studies zijn hierin belangrijk. Bovendien stellen we ons de vraag waarom subculturen ontstaan. Subculturen hebben volgens Garratt namelijk 2 belangrijke functies. Zo zijn ze voor de meeste jongeren een middel om hun eigen identiteit te creëren maar kunnen ze ook functioneren als een vorm van symbolisch verzet 5. Deze theorieën rond subculturen zullen natuurlijk toegepast worden op punk. Zo zullen we ons bijvoorbeeld de vraag stellen of punk een vorm van symbolisch verzet is. Als communicatiewetenschapper hechten we daarnaast uiteraard veel belang aan de link tussen de media en subculturen. Zowel de massamedia als media van de subcultuur zelf zullen hierin belangrijk zijn. Daarnaast zullen we populaire cultuur verder toelichten. Populaire cultuur en zeker populaire muziek is namelijk heel erg belangrijk in het leven van jongeren. Muziek was al in 1961 de meest geliefde vorm van ontspanning bij jongeren 6. Dit lijkt de dag van vandaag zeker nog te gelden. We zullen in dit deel het belang van populaire cultuur en populaire muziek toelichten. Eerst zullen we oudere werken bespreken die rond populaire muziek draaien, waaronder Adorno. In oudere werken wordt het publiek vaak als passief gezien en wordt populaire cultuur daarom als 5 GARRATT (D.). Youth-cultures and sub-cultures. In: ROCHE (J.), TUCKER (S.) en THOMSON (R.). Youth in society: contemporary theory, policy and practice. Londen, Sage, 2005, p FRITH (S.). Rock!: sociologie van een nieuwe muziekcultuur. Amsterdam, Elsevier, 1984, pp

10 een negatief verschijnsel beschouwd. Deze auteurs noemen populaire cultuur ook wel massacultuur. Cultural Studies gaf echter een totaal nieuwe betekenis aan populaire cultuur en bekeek deze niet zo negatief als bovenstaande auteurs. Ook deze theorieën zullen uitgebreid aan bod komen. Tot slot zullen we in dit deel het concept jeugdculturen bespreken. De meest voor de hand liggende vraag is hier natuurlijk: Wat zijn jeugdculturen?. Om op deze vraag te antwoorden zullen we eerst het begrip jeugd verder moeten uitleggen. We beginnen dit deel met de onderzoeken die verricht werden vanuit de Chicago School of Sociologie. Deze onderzoeken zijn echter oud en veel bekritiseerd. De manier waarop deze auteurs naar jeugdcultuur keken was niet vol te houden. De auteurs van de Chicago School beschouwde de jeugd als een autonome groep, maar vanaf de jaren 60 werd in onderzoek langzaam duidelijk dat er een grote verscheidenheid is tussen jeugdgroepen onderling. Volgens deze auteurs kunnen we niet meer spreken van één jeugdcultuur en is de term jeugdculturen eerder van toepassing. In het tweede deel van de theorie gaat onze aandacht voornamelijk uit naar punk zelf. We vertrekken hier vanuit het concept fans. Welke vormen van fandom bestaan er, welke fases kan men onderscheiden, enzovoort. Daarnaast zullen we de historische context schetsen waarin punk ontstond. Hierin zijn The Sex Pistols heel belangrijk en we zullen deze band dan ook uitgebreid bespreken. Hoe is deze band tot stand gekomen? Wanneer en waarom werden The Sex Pistols alom bekend? Hoe reageerden de media op deze groep? De geschiedenis van de punksubcultuur brengt ons bovendien naar een chaotische periode van sociale, culturele en politieke herstructurering in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië, inclusief economische crisis en de-industrialisatie en de groei van ultraconservatieve politieke machten. Stond punk symbool voor verzet en een politieke beweging? Of hoe en waarom is punk juist 30 jaar geleden ontstaan? Punk draaide in de jaren '70 rond 'ophouden met dromen'. Deze vorm van jongerencultuur staat symbool voor de culturele en economische verschillen tussen de jaren '60 en de jaren '70. We kunnen hier dus spreken over een grote verandering van omstandigheden. Maar hoe kunnen we dit dan juist reflecteren naar de hedendaagse situatie? Speelde de crisis en de daar bijhorende (jeugd)werkloosheid echt zo n grote rol in het ontstaan van de punker? Hoe keken punkbands naar deze crisis? En als dit zo n grote rol speelt, hoe komt het dan dat we de dag van vandaag nog steeds jongeren terugvinden die zich identificeren met punk? Vooral rond de mentaliteit die bij punkers leeft zullen we in dit deel dus verdere uitleg geven. Vervolgens zullen we trachten een definitie te geven van de punkstijl. Dit is uiteraard geen makkelijke opdracht en we zullen ons daarbij ook vaak moeten nuanceren. De punkstijl is door de jaren heen namelijk sterk veranderd. Daarnaast passen verschillende generaties en verschillende regio s deze stijl op een andere manier toe. Dit zal ik proberen te staven door twee omschrijvingen van de punkstijl met elkaar te vergelijken. Toch kunnen we een paar belangrijke stijleigenschappen onderscheiden, zoals bricolage en Do-It-Yourself. 11

11 Vervolgens zullen we in dit deel ook de geografische verschillen proberen uit te lichten. Vooreerst gaat onze aandacht uit naar de globalisering van subculturen en muziekstijlen. Hoe gaat dit in zijn werk en welke gevolgen heeft deze overname van de punkstijl van het ene land naar het andere? Tenslotte zullen we kijken hoe punk toch nog verschilt van regio tot regio. Hoe vergelijkbaar zijn de Britse en de Amerikaanse punkscène? Zoals we zullen zien, zijn er regionaal toch vrij veel verschillen te ontdekken in de punkstijl en ideologie. Dit is een belangrijke bevinding omdat het impliceert dat punk in Vlaanderen helemaal anders tot uiting kan komen dan punk in Groot- Brittannië. 1.6 Empirisch onderzoek De termen die we in het theoretische deel toelichten, worden toegepast in het tweede, empirische deel. In dit deel zullen we trachten de Vlaamse punksubcultuur anno 2009 in kaart te brengen. De onderzoeksvraag die we in ons empirisch deel zullen trachten te beantwoorden luidt als volgt: Hoe leeft punk in Vlaanderen anno 2009? Deelvragen die ons hierbij zullen helpen een antwoord te zoeken zijn: Waarom identificeren onze respondenten zich met punk? Hoe komt het tot uiting dat iemand punk is? Is er een punkscene in Vlaanderen en hoe is deze dan geconstrueerd? Vermits het onze bedoeling is om te ontdekken hoe de 'doodverklaarde' punksubcultuur zich nog steeds kan manifesteren en waar punk de dag van vandaag nog voor staat, zullen we kwalitatieve diepte-interviews afnemen met personen die zich de dag van vandaag identificeren met de punkscène in Vlaanderen. We laten de personen die zich identificeren met punk, zelf omschrijven wat punk vandaag nog kan betekenen, waarom het zoveel voor hen betekent en hoe hun ervaringen zijn met de punksubcultuur in Vlaanderen. Het gaat ons er dus om hoe deze jongeren zichzelf zien. De buitenstaanders zijn is deze thesis bijgevolg niet van belang. Het gaat namelijk niet om het beeld dat anderen van punkers hebben, maar om de realiteit voor punkers zelf. "In so many ways we show our pain in unison" Songtekst So many ways van Bad Religion Dit stukje tekst uit een liedje van Bad Religion haalt al aan dat 'unison' en dus collectiviteit een belangrijk aspect is in de punkbeleving. Net als in andere subculturen is het collectieve karakter van punk heel erg belangrijk. Hoewel het collectieve karakter een belangrijke rol speelt in zowat elke subcultuur, kent punk eigenlijk heel wat verschillende varianten en soorten. Sommige vormen zijn extreem hard, andere juist heel rustig. Sommige bands zijn sterk politiek getint, andere zingen juist over hun 12

12 persoonlijke ervaringen en nog andere zelfs over de meest banale dingen. Elke punker zomaar afbeelden als een anarchist en een rebel zou dus een verarming betekenen van het concept punk. Punk zijn draait niet enkel rond 'zich afzetten van mainstream'. Plezier maken is even goed een belangrijk aspect van punk. Net als voor andere jongeren is plezier maken een belangrijk onderdeel in het leven van een punker, niet alles draait rond het verzet. Daarom zullen we in deze thesis proberen rekening te houden met de individuele verschillen en de verschillende soorten punk. Ook dit is een belangrijke reden waarom ik ervoor koos om kwalitatieve interviews te gebruiken. In kwantitatief onderzoek is het de bedoeling om te veralgemenen. Vermits we geïnteresseerd zijn in individuele meningen is kwantitatief onderzoek niet geschikt. We zullen in dit onderzoek dus trachten om diverse gezichtspunten aan bod te laten komen. Ook zullen we proberen om vrouwelijke punksters te ondervragen. Meisjes worden namelijk vaak een beetje vergeten in onderzoek naar punk en naar subculturen in het algemeen 7. 7 BENNETT (A.) en KAHN HARRIS (K.). After Subculture: Critical Studies in Contemporary Youth Culture. Basingstoke, Pallgrave Macmillan, 2004, pp

13 2 Subculturen, populaire culturen en jeugdculturen 2.1 Subculturen Het belang van Cultural Studies en aanpassingen van dit model In dit deel wordt gekeken welke theorieën en concepten van belang zijn geweest in onderzoeken naar subculturen. Welke termen zijn hier belangrijk, wat betekenen ze en door wie worden ze gebruikt? Vooral auteurs van het Centre for Contemporary Cultural Studies in Birmingham hebben veel onderzoek verricht naar subculturen. Zij begonnen reeds in de jaren 60 met diverse onderzoeken en hebben hierdoor een grote bijdrage geleverd aan de conceptualisering van dit begrip de dag van vandaag. Deze school zal verder in deze thesis van belang blijven, dus vanaf nu korten we dit af tot Cultural Studies. De Chicago School, een school die eerder onderzoek verricht vanuit de sociologie, had eerder in een studie over criminele en problematische groepen van jongeren het concept van een subcultuur toegepast en gebruikt. Deze jongeren werden gezien als afwijkend, maar deze afwijking werd normaal beschouwd omwille van de specifieke sociale omstandigheden waarin deze jongeren zich bevonden. Deze manier van denken werd overgenomen door Cultural Studies in hun onderzoeken rond dit concept 8. Daarnaast koppelen de auteurs van Cultural Studies subculturen vooral aan de klassenstrijd. Dit is ergens logisch, vermits deze school zijn oorsprong vindt in Groot-Brittannië. In Groot-Brittannië leeft het verschil in klassen namelijk veel meer dan in veel andere landen, zoals België. De auteurs van Cultural Studies deden onderzoek naar heel wat verschillende subculturen vanaf de jaren 50, zoals de Teddy Boys, de Mods, de Rockers, de Skinheads, de Hippies, de Ravers, de Acid-housers, maar ook de punkers. Vooral de Britse mediaspecialist en socioloog Dick Hebdige is toonaangevend als het gaat om onderzoek met betrekking tot subculturen. De visie van auteurs van Cultural Studies is belangrijk om een bruikbaar conceptueel kader te creëren, maar we mogen uiteraard ook de kritieken op dit kader niet vergeten. Zo werd er te veel nadruk gelegd op de arbeidersklassen. Daarnaast is er kritiek op het feit dat er weinig aandacht geschonken wordt aan de rol van de media in het tot stand komen van subculturen 9. Volgens Middleton negeert men bovendien bijzonderheden en benadrukt men structurele coherentie, vooral in klassen. Op deze manier worden verschillen en ambiguïteiten in de groepssmaak vaak onderschat. Ook wordt er te weinig aandacht gegeven aan vrouwen en meisjes. Hun alternatieve gebruik en waardevaststelling van de muziek zou de coherentie van de subculturele analyse 8 BENNETT (A.) en KAHN-HARRIS (K.). Op. Cit., 2004, pp IDEM, pp

14 bedreigen 10. Een andere grote kritiek op hun studies over subculturen is dat men teveel aandacht schenkt aan het politieke aspect, en de daaruit volgende concepten als weerstand en echtheid of authenticiteit. Er werd op deze manier te weinig rekening gehouden met het feit dat jongeren gewoonweg plezier willen maken en dat dit ook een grote drijfveer is voor jongeren in een subcultuur 11. Nog een belangrijk gegeven met betrekking tot deze thesis is dat Cultural Studies onderzoek deden vanuit een Britse perceptie. Hier vallen subculturen ook sterker op dan elders ter wereld. Zeker punk komt hier sterker tot uiting doordat punk hier ontstaan is. Vaak worden de bevindingen van Cultural Studies klakkeloos veralgemeend, maar elke samenleving is anders en we kunnen er niet zomaar vanuit gaan dat subculturen op andere plaatsen in de wereld dezelfde kenmerken hebben als in Groot-Brittannië. In Vlaanderen kunnen punkers bijvoorbeeld heel andere doelen, waarden en normen hebben dan in Groot-Brittannië het geval was. Hier komen we verder nog op terug. In eerste instantie staan we stil bij de auteur Dick Hebdige, omdat hij zo n toonaangevend auteur is als het om subculturen gaat. Hij deed veel onderzoek naar subculturen en hij had hierbij vooral aandacht voor hun weerstand tegen de mainstream. In 1979 schreef hij het belangrijke werk Subculture: The Meaning of Style. Hierin maakte hij een groot onderscheid tussen de meerderheid en de minderheid, de subcultuur en mainstream. Dit is een belangrijk onderscheid, en veel auteurs baseren zich tot de dag van vandaag op deze dichotomie. Volgens Hebdige kunnen we subculturen van mainstream onderscheiden door de manier waarop ze tot stand zijn gekomen. Subculturen komen intentioneel tot stand, met als doel een gevoel van verschil te creëren. Hebdige focust zich hiervoor op het verschil in stijl, met name het verschil in lichaamstaal, gedrag, kleding, kapsel, het jargon en tot slotte de activiteiten - bijvoorbeeld het luisteren naar muziek, het gaan naar optredens, Volgens Hebdige moeten we vooral kijken naar de manier waarop de punksubcultuur op een symbolische manier breekt met de cultuur van de vorige generatie. Daarnaast is het volgens hem ook belangrijk om te kijken naar de interne coherentie van de subcultuur 12. In een later stadium nuanceert Hebdige zichzelf wel. Het verschil tussen de heersende klassen en de subcultuur blijft voor hem een heel belangrijk gegeven, maar hij geeft toe dat de hegemonische klassen op hun beurt ook macht hebben over de subcultuur en deze mee helpen creëren en in leven houden 13. Men kan subculturen niet louter zien als verzet tegen de hegemonie, want eigenlijk zijn subculturen zelf ook een vorm van een commerciële cultuur en worden ze ook in stand gehouden door de heersende klassen. 10 MIDDLETON (R.). Studying popular music. Milton Keynes, Open University Press, 1990, p BARKER (C.). Cultural Studies: Theory and practice. Londen, Sage, 2005, p HEBDIGE (D.). Subcultures: the meaning of style. London, Routledge, 1988, p DURING (S.). The Cultural Studies Reader. Londen, Routledge, 2005, pp

15 Sarah Thornton, een cultuursociologe, noemt haar theoretische inzichten post-birmingham. Met deze term geeft ze duidelijk aan dat zij de theoretische inzichten van auteurs van Cultural Studies, zoals Hebdige, niet aanvaardt. Volgens haar zijn deze namelijk vaak te theoretisch tot stand gekomen en onwerkbaar op empirisch vlak. Thornton gebruikt daarom liever de term smaakculturen dan subculturen. Daarnaast heeft ze kritiek op het principe van authenticiteit waaraan Cultural Studies zich vasthield. Subculturen zijn volgens haar niet alleen verantwoordelijk voor het ontstaan van de subcultuur zelf. Je kan ze niet los bekijken van de media en de economie. Jongeren en hun smaakcultuur komen ook tot uiting op gebied van media. Zo worden deze smaakculturen op een bepaalde manier naar voren gebracht in de media. Bovendien verwerpt en veroordeelt de jongere de mediakanalen van de volwassenen en zoekt zijn eigen (subculturele) media 14. Media zijn volgens haar dus vanaf het begin meeverantwoordelijk voor het ontstaan, het creëren en het labelen van subculturen 15. Hierop komen we verder uitgebreider terug. Naast deze kritiek op Cultural Studies, onderscheidt Thornton vier soorten van kapitaal: Economisch kapitaal: financiële middelen die men verwerft door bijvoorbeeld arbeid; Cultureel kapitaal: kennis die verworven wordt door onderwijs en opvoeding; Sociaal kapitaal: een concept van Bourdieu waarbij het draait om je connecties, om wie je kent en wie jou kent 16. Thornton voegt hier subcultureel kapitaal aan toe. Je moet weten hoe je moet bewegen op de muziek, welke kleding je hoort te dragen en welk jargon je moet gebruiken als je tot een subcultuur wilt horen 17. Verschil tussen klassen vervaagt op deze manier volledig. Men kan hierdoor dus de dominante structuur vervagen en een nieuwe structuur installeren. Terwijl Thornton het begrip subcultuur overneemt van Cultural Studies en het concept aanpast, zijn er ook auteurs die het begrip en het concept volledig verwerpen. Redhead is hier een voorbeeld van. Volgens hem kwamen subculturen in de jaren 1980 aan hun einde. Of beter gezegd, zag hij dat subculturen vanaf die periode helemaal niet zo authentiek zijn in ontstaan en ontwikkeling als omschreven door Cultural Studies. Volgens hem is het moeilijk om een onderscheid te maken tussen de media, de cultuurindustrieën en de subcultuur. De subcultuur wordt namelijk zwaar beïnvloed door de globale media en de cultuurindustrieën 18. Aangezien Cultural Studies zo n groot belang hecht aan die authenticiteit van subculturen, staat deze theorie duidelijk haaks op die van de auteurs van Cultural Studies. Daarnaast ziet Redhead punk eerder 14 THORNON (S.). Club cultures: music, media and subcultural capital. Cambridge, polity press, 1996, p THORNTON (S.). Op. Cit., 1996, p THORNTON (S.). Op Cit., 1996, p THORNTON (S.). Op Cit., 1996, pp BARKER (C.). Op. Cit., 2005, p

16 als een fase in de populaire muziek dan als een subcultuur 19. We moeten hier dan wel aanhalen dat punk nog steeds bestaat, en dat deze fase dus nog niet voorbij is. Barker is het hier eveneens mee eens. Ook hij beargumenteert dat men de idee van een authentieke subcultuur niet meer kan ondersteunen. De inmenging van de media is te groot om nog te geloven dat dit de subcultuur niet mee zou vormen Redenen van ontstaan subculturen Waarom ontstaan subculturen nu eigenlijk? Subculturen kunnen twee belangrijke functies hebben. Zo zijn ze voor de meeste jongeren een middel om hun eigen identiteit te creëren. Hier hebben zij een subcultuur voor nodig omdat ze het in deze maatschappij moeilijk hebben om zichzelf te vinden. Een andere mogelijke functie is een symbolisch verzet tegen dominantie 21. Volgens Garratt willen jongeren niet klakkeloos overnemen wat de ouderen hebben beslist en wat zij als normaal beschouwen. Daarom proberen zij hun eigen waarden en normen te bepalen via een subcultuur. Dit verzet houdt echter geen echt gevaar in, vermits het op een symbolische manier via stijl en muziek tot uiting komt 22. Phil Cohen ziet twee belangrijke, maar tegenstrijdige functies verenigd in een subcultuur. Zo ontstaan subculturen volgens hem langs de ene kant om afstand te kunnen doen van de cultuur van de oudere generatie, maar langs de andere kant ook om zich te identificeren met deze oudere generatie 23. Deze theorie werd onder andere toegepast op de mods, de teds en de skinheads 24. Ook Barker ziet dit gebeuren. Volgens hem zijn subculturen op twee vlakken afgebakend, namelijk zowel op vlak van leeftijd als op vlak van klassen. Jeugdculturen hebben dezelfde problemen met de dominante cultuur als hun arbeidersouders. Hierdoor ontstaat er langs de ene kant een identificatie met de cultuur van hun ouders, maar langs de andere kant proberen jongeren zich ook af te zetten tegen hun ouders 25. Barker ziet de consument bovendien als actief. Het publiek produceert zelf betekenissen, maar dit wil volgens Barker daarom nog niet zeggen dat ze op deze manier de heersende orde probeert uit 19 REDHEAD (S.) en CUMMINS (K.). The end-of-the-century party: youth and pop towards Manchester, University Press, 1990, p BARKER (C.). Op. Cit., 2005, p GARRATT (D.). Youth-cultures and sub-cultures. In: ROCHE (J.), TUCKER (S.) en THOMSON (R.). Youth in society: contemporary theory, policy and practice. Londen, Sage, 2005, p IBIDEM. 23 HEBDIGE (D.). The function of subculture. In: DURING (S.). The Cultural Studies Reader. Londen, Routledge, 2005, p MUNGHAM (G.). Working class youth culture. London, Routledge and Kegan, 1976, pp. 1-9., CASHMORE (E.E.). No future: youth and society. London, Heinemann, BARKER (C.). Op. Cit., 2005, p

17 te dagen. Natuurlijk kan dit de bedoeling zijn van een jongere (of volwassene) in een subcultuur, maar we kunnen dit niet veralgemenen. Eigenlijk is het moeilijk om op deze vraag te antwoorden en zouden we, volgens Barker, elke persoon afzonderlijk moeten bekijken 26. Verschillende auteurs zijn het er dus over eens dat subculturen de parent culture zowel kunnen versterken als verwerpen. De auteurs van Resistance through Rituals baseerden zich voor een groot deel op de bevindingen van Cohen. Zij gingen vooral verder op het gegeven dat stijl een symbolisch antwoord is op de veranderingen die een samenleving doormaakt. Ze zagen namelijk dat de Britse jeugdsubculturen eigenlijk een reactie waren op de voortdurende klassenstrijd die in Groot-Brittannië heerste. Deze auteurs deden een case studie en concludeerden hieruit dat subculturen als functie verzet hebben. Ze bieden op deze manier weerstand tegen de veranderingen die in een samenleving gebeuren. Volgens hen ontstaan subculturen om deze reden vooral uit de arbeidersklassen 27. Volgens Hebdige is het echter complexer dan dit en ontstaan subculturen door specifieke historische en culturele welvaarten. Het is veel breder en ruimer dan enkel verzet tegen de heersende klassen of verzet tegen vroegere generaties. Hij week hiervoor dus af van auteurs als Phil Cohen 28. Nieuwere theorieën kijken nog anders naar het ontstaan van subculturen. Jongeren zijn namelijk op zoek naar zichzelf, ze trachten zich te identificeren en gebruiken hiervoor vaak culturele goederen. Kinderen identificeren zich met hun ouders en hun familie. Vanaf de pubertijd worden andere zaken belangrijk, zoals vrienden, vriendinnen en andere leeftijdsgenoten. Hierdoor moet men op zoek gaan naar andere manieren van identificatie, vaak met het gevolg dat men zich gaat distantiëren van de grote massa. Volgens recentere auteurs, zoals Keith Roe, ontstaan subculturen om deze reden 29. Waarom sommige jongeren zich bij een subcultuur aansluiten, kan volgens deze auteurs verschillende redenen hebben. Het is volgens hen dus fout om enkel naar klassenverschillen of generatieverschillen te kijken. 26 IDEM, p HALL (S.). Resistance Through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain. London, Hutchinson, 1983, pp HEBDIGE (D.). Subcultures: the meaning of style. London, Routledge, 1988, pp ROE (K.). Media Use And Social Mobility. In: ROSENGREN (K. E.). Media effects and beyond: culture, socialization and lifestyles. London, Routledge, 1997, pp

18 2.1.3 Toegepast op punk Moeten we punk nu zien als een uiting van de strijd tussen de verschillende klassen of toch niet? Deze vraag zorgt, zoals we reeds merkten, voor veel discussie. We kunnen punk zien als een pseudo-politieke beweging. Dit is een beweging die schijnbaar wel een politieke basis heeft met de bijbehorende politieke denkbeelden, maar eigenlijk geen echte macht in handen heeft en dus ongevaarlijk is. Een subcultuur kan via zijn weerstand de samenleving en het daarbij horende klassenverschil namelijk toch niet veranderen. Ze bieden eerder een alternatieve oplossing. Men kan via een subcultuur ontsnappen aan de problemen op emotionele basis, maar de problemen op zich blijven wel bestaan. Eigenlijk worden subculturen zelfs in leven gehouden door de industrieën waar ze zich tegen verzetten, zo verkochten heel wat winkelketens al snel punkkledij. Punk werd dus zelf ook een commercieel goed en hield op deze manier de industrieën eigenlijk zelfs in stand. Volgens Hebdige gebeurt dit op twee belangrijke niveaus. In eerste instantie worden de subculturele tekens (zoals de muziek of de kledij) omgezet in massaproducten. Dit noemt hij de commodity form. Ten tweede labelen en definiëren de dominante klassen de subcultuur, zoals we bijvoorbeeld zien in de media waar subculturen vaak op een negatieve manier worden afgebeeld. Dit noemt hij de ideological form. Hebdige ziet dus dat subculturen misschien wel proberen om weerstand te bieden aan de heersende klassen, maar dat ze eigenlijk op zowel commercieel als ideologisch vlak mee gemaakt worden door deze heersende klassen 30. Punkers staan bekend als anarchisten, maar zoals we hierboven zien kunnen we toch niet zomaar spreken van een politiek protest. Ze rebelleren namelijk niet echt vanuit een economische of politieke motivatie. We moeten eerder kijken naar het artistieke en het normatieve. Punkers vallen namelijk de stijl van de dominante cultuur aan, en op die manier tonen ze ook verzet tegen de dominante waarden en normen van de maatschappij. Dus ondanks het ontbreken van politieke motivaties, kunnen we punk ons inziens toch een tegencultuur noemen. Punk is een tegencultuur op vlak van stijl en muziek, maar ook op vlak van levensstijl. Een belangrijke vraag die hierin nog onbeantwoord blijft, is of punkers dit doen omwille van het generatieconflict, het klassenconflict of gewoon uit een globale ontevredenheid met betrekking tot de samenleving. Over deze vraag geraken veel van de besproken auteurs het echter niet eens, dus wij zullen ons hier ook niet over uitspreken Subculturen en media Als communicatiewetenschapper hechten we uiteraard ook veel belang aan de link tussen media en subculturen. Robert H. Tillman bekijkt de rockjournalist op een kritische manier in het artikel 30 HEBDIGE (D.). Op. Cit., 1988, pp

19 Punk Rock and the Construction of Pseudo-Political Movements. Tillman ziet namelijk dat de rockjournalist een belangrijke rol speelt voor een subcultuur: ze helpt de subcultuur creëren en in stand houden, en beïnvloedt de collectieve interpretatie van subculturen. Volgens Tillman ziet de massa rockers als een groep mensen die zich collectief proberen te verzetten tegen de dominante cultuur 31. Deze interpretatie die de buitenwereld maakt, komt volgens hem grotendeels door de afbeelding van rockers door de rockjournalist. Ook Fryer legt de nadruk op het belang van rockjournalisten. Zij hebben een grote rol in het aanmaken van denkbeelden met betrekking tot de rockmuziek. Zij geven namelijk betekenissen aan de muziek en de stijl die hiermee gepaard gaat. Rockjournalisten zijn niet enkel belangrijk in het begrijpen van een muziekstijl, maar ook bij het creëren van de stijl en het verspreiden van de rockmuziek 32. Ook Cohen ziet de macht van de media op de interpretatie van subculturen. Zijn aandacht gaat hoofdzakelijk naar de traditionele media. Bijvoorbeeld het werk Folk devils and moral panics: The creation of the mods and rockers draait rond de relatie tussen deze traditionele media en jongerensubculturen. Twee belangrijke concepten die in dit werk aan bod komen zijn moral panics en folk devils. Hij baseert zich op een case study, waarin hij de gevechten tussen mods en rockers, twee subculturen, bestudeert, in Britse stadjes in de jaren 60. Daarbij schenkt hij veel aandacht aan de manier waarop de media hierop reageerden. Hij bezocht deze stadjes, nam interviews af met jongeren en andere lokale bewoners, en onderzocht krantenartikels om tot zijn resultaten te komen. Hij zag in dit onderzoek dat de informatie die door de media beschikbaar gesteld werd erg belangrijk is, vermits veel mensen niet rechtstreeks in contact stonden met deze subculturen. Ze baseerden hun mening bijgevolg bijna volledig op wat ze in de media gezien kregen, namelijk hoe deze mods en rockers voorgesteld werden als een soort folk devils oftewel volksduivels. Ze werden als voorbeeld gebruikt om de rest van Engeland te laten zien hoe je je best niet gedraagt 33. Hierdoor ontstond er een soort van moral panic of morele paniek die eigenlijk veroorzaakt werd door de media 34. Op deze manier trachtten de media de mensen te reguleren en eigenlijk aan te geven hoe je je wel hoort te gedragen. Ook wat punkers betreft, die gezien worden als ruige en gewelddadige personen, is deze mening vaak enkel gebaseerd op wat in de media te horen en te zien is. Maar dit is volgens Garratt een dubbel gegeven, dat we niet enkel als iets negatief moeten beschouwen. Zo is het in sommige gevallen mogelijk dat deze jongerenculturen/subculturen dit negatieve beeld juist positief gaan 31 TILLMAN (R.H.). Punk Rock and the Construction of Pseudo-Political Movements. In: Popular Music and Society, 1980, VII, 3, pp, , IDEM, p COHEN (S.). Folk devils and moral panics: the creation of mods and rockers. Oxford, Robertson, 1980, p. 29, p IDEM, p

20 vinden 35 en sommige mensen zich juist aangetrokken gaan voelen omwille van dit negatieve beeld van afwijkend gedrag. Ook volgens Erikson worden jeugdculturen juist in stand gehouden door de negatieve berichtgeving van de media. Als jongeren deze negatieve beeldvorming opmerken, gaan ze de macht die ze schijnen te hebben optimaal proberen te gebruiken 36. De post Cultural Studies traditie geeft, naast de traditionele media, ook aandacht aan de gespecialiseerde media van subculturen. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de traditionele mainstream media enerzijds en de gespecialiseerde media anderzijds, aangezien beide media inwerken op een subcultuur, maar elk op een andere manier. Thorntons werk Club Cultures: Music, Media and Subcultural Capital gaat weliswaar over de clubcultuur en niet over punk, maar we kunnen haar conclusies ook doortrekken naar de punksubcultuur. Gespecialiseerde media zijn, volgens Thornton, belangrijke middelen om een subcultuur levend te houden en nieuwe leden tot de subcultuur aan te trekken. Ze zijn bovendien belangrijke middelen om een subcultuur ten volle te begrijpen. Deze media geven namelijk andere interpretaties en connotaties aan een welbepaalde subcultuur dan de mainstream media. Hierdoor hebben ze natuurlijk een grotere impact op de identiteitsvorming van de subculturele jongeren die hierbij aansluiting zoeken 37. Thornton deelt de gespecialiseerde media bovendien verder op in twee soorten, namelijk de nichemedia en micromedia. Voorbeelden van nichemedia zijn gespecialiseerde magazines (ook wel fanzines genoemd) of websites die geleid worden door mensen die zelf tot de subcultuur behoren. Zij worden bijvoorbeeld gebruikt om reclame te maken voor activiteiten en zijn natuurlijk ook belangrijk voor de creatie en circulatie van subculturele symbolen 38. Op deze manier dragen ze bij tot de creatie van het subculturele kapitaal. Via deze nichemedia komen we bijvoorbeeld veel te weten over het aanbod van punkmuziek, de concerten, Micromedia houden op hun beurt bijvoorbeeld flyers in. Zij hebben, volgens Thornton, minder invloed op de creatie van subculturele symbolen. Zij zijn echter wel belangrijk in het proces van netwerking 39. Ook de punksubcultuur kent gespecialiseerde media, zoals fanzines, maar hier wordt later op teruggekomen. 35 GARRATT (D.). Op. Cit., 2005, p ERIKSON (E.H.). Identiteit jeugd en crisis. Antwerpen, Het Spectrum, 1974, p THORNTON (S.). Op. Cit., 1996, p IDEM, p IDEM, p

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen?

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Welke percepties leven er bij werknemers en studenten omtrent de logistieke sector? Lynn De Bock en Valerie Smid trachten in hun gezamenlijke masterproef

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

Wie ben jij? Ik ben... Introductie VMBO

Wie ben jij? Ik ben... Introductie VMBO VMBO onderbouw Introductie Wie jij bent is niet in één zin te beantwoorden. Of je man of vrouw bent. Uit welk land je komt. Wanneer je geboren bent. Welke dingen (muziek, kleding, sport etc.) je leuk vindt.

Nadere informatie

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28 Inhoud Over deze analyse 13 De structuur van dit onderzoek 14 De bronnen en citaten 16 Referenties 17 Dankwoord 17 1. Inleiding. De Wever en de schaduw van Burke 19 1.1. Edmund Burke, een moderne held?

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Resultaten & conclusies onderzoek:

Resultaten & conclusies onderzoek: Resultaten & conclusies onderzoek: Kinderen over armoede en vluchtelingen door Kinderen Goedgekeurd! Er hebben in totaal 50 scholen deelgenomen aan deze enquête. Dit gaat om een 3000-tal leerlingen. 1.

Nadere informatie

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz

Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Is een crisis via sociale media te beheersen? Door: Sonja Utz & Friederike Schultz Op 5 januari 2011 woedde een enorme brand in een chemisch bedrijf in Moerdijk en een grote rookwolk trok over de regio.

Nadere informatie

Wie ben jij? Ik ben... Introductie. HAVO/VWO bovenbouw

Wie ben jij? Ik ben... Introductie. HAVO/VWO bovenbouw HAVO/VWO bovenbouw Introductie Wie jij bent is niet in één zin te beantwoorden. Of je man of vrouw bent. Uit welk land je komt. Wanneer je geboren bent. Welke dingen (muziek, kleding, sport etc.) je leuk

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

Nationalism and the national dimension of cultural consumption Wave 2

Nationalism and the national dimension of cultural consumption Wave 2 Nationalism and the national dimension of cultural consumption Wave 2 Vragenlijst afgenomen in het LISS panel Versie 1.0 datum Januari 2014 auteur Marije Oudejans T: +31 13 466 8327 E: m.oudejans@uvt.nl@uvt.nl

Nadere informatie

Luisteren: Elke taaluiting is relevant

Luisteren: Elke taaluiting is relevant Emma van Bijnen ADR Instituut 1 Luisteren: Elke taaluiting is relevant Niet de directe betekening van de bijdrage, maar de intentie van de spreker Er zijn ontelbaar veel verschillende dingen die partijen

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Nele Simons. Skater of faker? Een kwalitatieve casestudy naar de rol van media in de subculturele identiteitsconstructie van skaters.

Nele Simons. Skater of faker? Een kwalitatieve casestudy naar de rol van media in de subculturele identiteitsconstructie van skaters. Nele Simons Skater of faker? Een kwalitatieve casestudy naar de rol van media in de subculturele identiteitsconstructie van skaters. PSW-paper 2006/2 Communicatiewetenschappen Nele Simons is licentiaat

Nadere informatie

Geschiedenis van leidinggevende stijlen

Geschiedenis van leidinggevende stijlen Geschiedenis van leidinggevende stijlen Aan het begin van de vorige eeuw zijn de eerste theorieën over management en leiderschap geformuleerd. Tegen de achtergrond van de industriële revolutie stonden

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

OOK GENERATION Y HUNKERT NAAR EEN EIGEN THUIS

OOK GENERATION Y HUNKERT NAAR EEN EIGEN THUIS OOK GENERATION Y HUNKERT NAAR EEN EIGEN THUIS Persdossier oktober 2014 Wat als een eigen thuis niet langer evident is? Als woningen onbetaalbaar worden, en kleiner wonen noodzakelijk is? Hoe zit het met

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Jong en oud door dezelfde trend gegrepen. Siegwart Lindenberg en René Veenstra

Jong en oud door dezelfde trend gegrepen. Siegwart Lindenberg en René Veenstra Jong en oud door dezelfde trend gegrepen Siegwart Lindenberg en René Veenstra Jongeren jagen steeds meer materiële genoegens na zonder dat ouders ingrijpen. Om de lieve vrede in huis te bewaren, zwichten

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. 1 Inleiding pg.5. 2 Identiteit & Imago pg.7. 3 Ervaar het merk pg.9. 4 Kernwaarde & Merkpropositie pg.11

Inhoud. Voorwoord. 1 Inleiding pg.5. 2 Identiteit & Imago pg.7. 3 Ervaar het merk pg.9. 4 Kernwaarde & Merkpropositie pg.11 Voorwoord Voor u ligt het Merkdocument van Nick Pilmeyer. Nick Pilmeyer is een sing/song writer die gebrand wilt worden. Dit document zorgt voor duidelijkheid in het proces om een goede branding te maken

Nadere informatie

ontspanning en iets presteren

ontspanning en iets presteren ontspanning en iets presteren motieven en ambities van amateurkunstbeoefenaars Henk Vinken en Teunis IJdens Ontspanning, doelgericht leren, gezellig tijdverdrijf met anderen en de ambitie om een kunstzinnige

Nadere informatie

ENQUETE POPCULTUUR IN NOORD LIMBURG voor muzikanten

ENQUETE POPCULTUUR IN NOORD LIMBURG voor muzikanten ENQUETE POPCULTUUR IN NOORD LIMBURG voor muzikanten BELANGRIJK: Gegeven antwoorden worden strikt vertrouwelijk en naamloos verwerkt. Deelname aan de enquête is anoniem. Wil je echter kenbaar maken waar

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule Werkboek Inhoudsopgave: 1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule 2. Het H.A.R.T. model 2.1. H.A.R.T. staat voor: 2.1.1. Mijn verhaal over oprechte communicatie 2.1.1: Hoofd Gebruik de rest van deze

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/111997

Nadere informatie

Cultural studies: de wetenschappelijke studie van populaire cultuur Linda Duits, Thèmer Abou Rayan, Cem Gömüsay & Pauline van Romondt Vis

Cultural studies: de wetenschappelijke studie van populaire cultuur Linda Duits, Thèmer Abou Rayan, Cem Gömüsay & Pauline van Romondt Vis Cultural studies: de wetenschappelijke studie van populaire cultuur Linda Duits, Thèmer Abou Rayan, Cem Gömüsay & Pauline van Romondt Vis Inleiding ten behoeve van themablok Media Entertainment en Populaire

Nadere informatie

Samenvatting. Hieronder zullen de belangrijkste resultaten en conclusies per thema besproken worden. Zelfbeeld

Samenvatting. Hieronder zullen de belangrijkste resultaten en conclusies per thema besproken worden. Zelfbeeld Samenvatting Dit onderzoek is opgesteld om inzicht te krijgen in de gedachten en gevoelens van de jongeren ten opzichte van hun eigen identiteit, de toekomst, school, hun vrienden, hun rolmodel en risico

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Muziek en Werk

Samenvatting onderzoek Muziek en Werk Samenvatting onderzoek Muziek en Werk In opdracht van Randstad zijn er twee onderzoeken uitgevoerd door R2Research. Met het eerste onderzoek is het fundament gelegd voor de link tussen Werk en Muziek.

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Youth Today: hoe communiceer je best naar jongeren toe?

Youth Today: hoe communiceer je best naar jongeren toe? Youth Today: hoe communiceer je best naar jongeren toe? Wat betekent het om jong te zijn in 2015? Waarin verschillen de jongeren van vandaag met die van het vorige decennium? Één constante: jongeren leven

Nadere informatie

The voice of Holland workshops

The voice of Holland workshops Presenteert The voice of Holland workshops Wie zijn wij? Babette Labeij is de bekendste zangcoach van Nederland. Zij is als zangcoach te zien bij televisieprogramma s als The voice of Holland en The Voice

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

HET COBB-DOUGLAS MODEL ALS MODEL VOOR DE NUTSFUNCTIE IN DE ARBEIDSTHEORIE. 1. Inleiding

HET COBB-DOUGLAS MODEL ALS MODEL VOOR DE NUTSFUNCTIE IN DE ARBEIDSTHEORIE. 1. Inleiding HET COBB-DOUGLAS MODEL ALS MODEL VOOR DE NUTSFUNCTIE IN DE ARBEIDSTHEORIE IGNACE VAN DE WOESTYNE. Inleiding In zowel de theorie van het consumentengedrag als in de arbeidstheorie, beiden gesitueerd in

Nadere informatie

Overzicht inschrijvingsvereisten Communicatiewetenschappen 2015-2016

Overzicht inschrijvingsvereisten Communicatiewetenschappen 2015-2016 Overzicht inschrijvingsvereisten Communicatiewetenschappen 2015-2016 Bachelor of Science in de Communicatiewetenschappen (180 sp) Algemene regel: studenten die niet slagen voor minstens 30 studiepunten

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Wouters, R. 60 jaar geleden barstte hier de oorlog los. De Heikapper. 19(2000)2, 20-23.

Wouters, R. 60 jaar geleden barstte hier de oorlog los. De Heikapper. 19(2000)2, 20-23. Via het kerkepadje stonden we vlakbij hun kookplaats en weldra drumden er een tiental jonge kleppers samen en kregen we doorheen de haag de resten van het eten. Daar proefden we voor de eerste maal in

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Hoe haal je als adverteerder voordeel uit NOM Doelgroep Monitor?

Hoe haal je als adverteerder voordeel uit NOM Doelgroep Monitor? Hoe haal je als adverteerder voordeel uit NOM Doelgroep Monitor? Voor adverteerders en mediaplanners is het interessant om inzicht te hebben in het profiel van de luisteraars op basis van meer dan alleen

Nadere informatie

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Faculteit Geesteswetenschappen BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Onderstaand formulier betreft de beoordeling van het stageverslag en het onderzoeksverslag. Deze wordt door de begeleidende

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

Straight edge revenge: Toewijding en authenticiteit binnen het punkveld.

Straight edge revenge: Toewijding en authenticiteit binnen het punkveld. Straight edge revenge: Toewijding en authenticiteit binnen het punkveld. Rianne Kasse 267304rk Master Sociologie van Kunst en Cultuur Faculteit de Historische en Kunstwetenschappen Erasmus Universiteit

Nadere informatie

1.1 Omcirkel het juiste antwoord.

1.1 Omcirkel het juiste antwoord. 1.1 Vraag 1 Je persoonlijke identiteit wordt gevormd door A. Geluk & tegenslag B. Aanleg & opvoeding C. School & opvoeding D. Yin & yang Vraag 2 Wat is een voorbeeld van je sociale identiteit? A. Amateurvoetballer

Nadere informatie

Conflicten zijn een natuurlijk verschijnsel binnen een groep, binnen een organisatie, omdat de leden verschillende doelstellingen hebben.

Conflicten zijn een natuurlijk verschijnsel binnen een groep, binnen een organisatie, omdat de leden verschillende doelstellingen hebben. 3. PROBLEEMOPLOSSING CONFLICTHANTERING 3.0. Inleiding Conflicten zijn een natuurlijk verschijnsel binnen een groep, binnen een organisatie, omdat de leden verschillende doelstellingen hebben. Omdat conflicten

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

DE GROTE IMAGO ENQUÊTE OVER HET BIV (Beroepsinstituut van Vastgoedmakelaars)

DE GROTE IMAGO ENQUÊTE OVER HET BIV (Beroepsinstituut van Vastgoedmakelaars) DE GROTE IMAGO ENQUÊTE OVER HET BIV (Beroepsinstituut van Vastgoedmakelaars) INLEIDING Het NICM lanceert een onderzoek bij mede eigenaars van appartementen en beroepssyndici over het imago van het BIV

Nadere informatie

REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS)

REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS) Latijns-Amerika Studies (LAS) BA programma REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS) De Bacheloropleiding Latijns-Amerika Studies (specialisatie geschiedenis) wordt in het tweede semester

Nadere informatie

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal Als je denkt dat je te klein en onbeduidend bent om het verschil te maken, denk dan eens aan slapen met een mug Dalai Lama De wereld verandert en wordt complexer. Dat is ook merkbaar in de ontwikkeling

Nadere informatie

Van dezelfde auteur. Spreken is zilver. Overtuigen is goud. Waarschijnlijk de beste mediatraining die u zal krijgen. In minder dan 2 uur lezen.

Van dezelfde auteur. Spreken is zilver. Overtuigen is goud. Waarschijnlijk de beste mediatraining die u zal krijgen. In minder dan 2 uur lezen. Marketing Reset Van dezelfde auteur Spreken is zilver. Overtuigen is goud. Waarschijnlijk de beste mediatraining die u zal krijgen. In minder dan 2 uur lezen. 2 Marketing Reset Uw reclame gerichter en

Nadere informatie

WHITEPAPER FASHION 22% VAN NEDERLANDERS IS VOORLOPER OP HET GEBIED VAN KLEDING 75% VAN NEDERLANDERS STAAT OPEN VOOR NIEUWE AANBIEDERS VAN KLEDING

WHITEPAPER FASHION 22% VAN NEDERLANDERS IS VOORLOPER OP HET GEBIED VAN KLEDING 75% VAN NEDERLANDERS STAAT OPEN VOOR NIEUWE AANBIEDERS VAN KLEDING WHITEPAPER FASHION 75% VAN NEDERLANDERS STAAT OPEN VOOR NIEUWE AANBIEDERS VAN KLEDING 22% VAN NEDERLANDERS IS VOORLOPER OP HET GEBIED VAN KLEDING Vooral vrouwen zijn geïnteresseerd in kleding. Zij zoeken

Nadere informatie

De Zuidelijke Westhoek, WO II en mondelinge geschiedenis

De Zuidelijke Westhoek, WO II en mondelinge geschiedenis De Zuidelijke Westhoek, WO II en mondelinge geschiedenis Vormingssessie Ieper 24 november 2014 Vanavond Mondelinge geschiedenis Eigenheid van dit project Het interview Maar eerst: even kennismaken 1 Eigen

Nadere informatie

IMC / CROSSMEDIA PUBLIC RELATIONS MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 4 BLOK 3

IMC / CROSSMEDIA PUBLIC RELATIONS MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 4 BLOK 3 IMC / CROSSMEDIA PUBLIC RELATIONS MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 4 BLOK 3 AGENDA IMC, Crossmedia en Transmedia storytelling Wat is PR Wat zijn de zwakke en sterke punten van PR PR en IMC PR instrumenten

Nadere informatie

De betekenis van muziek en subculturen in een postmoderne samenleving

De betekenis van muziek en subculturen in een postmoderne samenleving KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT LETTEREN MASTER IN DE CULTURELE STUDIES De betekenis van muziek en subculturen in een postmoderne samenleving Muziekbeleving en identiteitsontwikkeling binnen dubstep

Nadere informatie

MARKETING ANNO NU: RELEVANT, OPRECHT EN KLANTGERICHT ZIJN

MARKETING ANNO NU: RELEVANT, OPRECHT EN KLANTGERICHT ZIJN Online marketing in de bouw HOOFDSTUK 1 MARKETING ANNO NU: RELEVANT, OPRECHT EN KLANTGERICHT ZIJN Lange tijd werd gedacht: Als ik maar vaak genoeg vertel hoe fantastisch mijn product is, dan overtuig ik

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Inspiratiebijeenkomst Pedagogische Meerstemmigheid

Inspiratiebijeenkomst Pedagogische Meerstemmigheid Datum: Locatie: Spreker: Notulist: Aanwezigen: Organisatie: 14 december Kralingen Ilias El Hadioui Majda Battaï 23 deelnemers Stichting Attanmia i.s.m. Stichting Buurtwerk Kralingen-Crooswijk De besproken

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Overtuigend (om)praten VVJ Jan De Boeck

Overtuigend (om)praten VVJ Jan De Boeck Overtuigend (om)praten Jan De Boeck Jan De Boeck Overtuigend en constructief gesprekken voeren. De carrière van een doorsnee jeugddienstmedewerker is doorspekt met professionele gesprekken. Met je secretaris,

Nadere informatie

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur Hoe ontwikkel ik Ineke Strouken een ijzersterk volkscultuurproject? Geachte dames en heren, Welkom op deze studiedag Hoe ontwikkel ik een ijzersterk volkscultuurproject. Sinds een tweetal jaren staat volkscultuur

Nadere informatie

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk!

1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips. Haal direct meer uit je netwerk! 1 3 N u t t i g e LinkedIn Tips Haal direct meer uit je netwerk! Inleiding Allereerst wil ik u bedanken voor het downloaden van dit e-book. Na weken van voorbereiding kunnen we dan nu eindelijk dit e-book

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Drieluyck/ Drieluik, Het - Zaandam

Drieluyck/ Drieluik, Het - Zaandam Drieluyck/ Drieluik, Het - Zaandam website HYVES HET DRIELUIK Alternatief jongerencentrum, opgezet door vrijwilligers in 1964 in buurthuis De Brug (in de Paaskerk in Zaandam). Eind jaren zestig was het

Nadere informatie

WHITEPAPER HOME DECO VROUWEN TOT 35 ZIJN VOORLOPERS OP HET GEBIED 66% VAN NEDERLANDERS STAAT OPEN

WHITEPAPER HOME DECO VROUWEN TOT 35 ZIJN VOORLOPERS OP HET GEBIED 66% VAN NEDERLANDERS STAAT OPEN WHITEPAPER HOME DECO 66% VAN NEDERLANDERS STAAT OPEN VOOR VROUWEN TOT 35 ZIJN VOORLOPERS OP HET GEBIED VAN Nederlanders houden zich graag bezig met het inrichten van hun huis. Vrouwen hebben meer interesse

Nadere informatie

TOEKOMSTMUZIEK. muziekgeschiedenis in twee keer vijftig minuten. theo ploeg

TOEKOMSTMUZIEK. muziekgeschiedenis in twee keer vijftig minuten. theo ploeg TOEKOMSTMUZIEK theo ploeg 1 2 Johann Sebastian Bach 3 Bach en barok (1600-1750) muziek ontworstelt zich van religie instrumentale muziek komt op (buiten de muziek van het volk) composities ontstaan het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Homoseksueel ouder worden Charles Picavet

Homoseksueel ouder worden Charles Picavet Homoseksueel ouder worden Charles Picavet Homoseksualiteit is in de Nederlandse samenleving steeds minder een probleem. Sinds de jaren 70 is er veel gewonnen op het terrein van gelijkberechtiging. Veel

Nadere informatie

SOCIOLOGIE FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN

SOCIOLOGIE FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN SOCIOLOGIE FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN PROGRAMMA WAT GA IK DE KOMENDE 45 MINUTEN VERTELLEN? 1. Waarom sociologie studeren (wat is sociologie?) 2. Waarom sociologie studeren aan de VU? 3. Hoe ziet

Nadere informatie

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effects of Locus of Control, Coping and the Mediation of Personal Initiative

Nadere informatie

Journal of Practicing Journalism. Research

Journal of Practicing Journalism. Research Journal of Practicing Journalism Special Issue Volume I, Number I May 2013 Research Editors: Knut De Swert & Ruud Wouters JOURNAL OF PRACTICING JOURNALISM RESEARCH Special Issue VOORWOORD We schrijven

Nadere informatie

Oefening 3: Keuzes maken

Oefening 3: Keuzes maken Oefening 3: Keuzes maken In oefening 2 heeft u gezien dat keuzes gemaakt kunnen worden op basis van belangrijkheid en urgentie. Wat belangrijk is wordt deels extern bepaald en is deels persoonlijk. De

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

In Beeld: Spotprentenopdracht

In Beeld: Spotprentenopdracht In Beeld: Spotprentenopdracht Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen analyseren aan de hand van een stappenplan vier spotprenten over Occupy. Leerdoel: - Het leren analyseren van spotprenten - Leren zorgvuldig

Nadere informatie

Euh, geweldig eigenlijk. Superversie! Maar ik stel hier de vragen. Je wordt

Euh, geweldig eigenlijk. Superversie! Maar ik stel hier de vragen. Je wordt Elvis Perkins wanneer zijn In Dearland uitkwam, haatte ik hem voor het maken van zo n geweldige plaat. Binnenkort komt zijn Doomsday EP uit en die belooft wederom veel goeds. Ook live stelde hij niet teleur:

Nadere informatie

Morele Paniek en videoclips

Morele Paniek en videoclips Morele Paniek en videoclips Leenke Ripmeester Videoclips zijn vaak onderwerp van morele paniek en de laatste jaren richt die zich vooral op hiphop video s die vaak bevolkt worden door schaars geklede vrouwen

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN:

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE WETENSCHAPPEN BACHELIER

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA PEDAGOGISCHE FICHE Laatst gewijzigd op: 27/Mar/09 ORGANISATIE: ECUADORGALLERY METHODIEK: CREATIEVE SCHILDEREN 1. Algemene info Adres: Bretagnestraat 25, 17 1200 Brussel Tel: 027704310-0494486164 Fax: /

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

ONDERZOEKSRAPPORT CONTENT MARKETING EEN ONDERZOEK NAAR DE BEHOEFTE VAN HET MKB IN REGIO TWENTE AAN HET TOEPASSEN VAN CONTENT MARKETING

ONDERZOEKSRAPPORT CONTENT MARKETING EEN ONDERZOEK NAAR DE BEHOEFTE VAN HET MKB IN REGIO TWENTE AAN HET TOEPASSEN VAN CONTENT MARKETING ONDERZOEKSRAPPORT CONTENT MARKETING EEN ONDERZOEK NAAR DE BEHOEFTE VAN HET MKB IN REGIO TWENTE AAN HET TOEPASSEN VAN CONTENT MARKETING VOORWOORD Content marketing is uitgegroeid tot één van de meest populaire

Nadere informatie

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg...

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg... Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs (http://www.knack.be/auteurs/simon-demeulemeester/author- Simon Demeulemeester demeulemeester/author-4000174167085.htm) woensdag 23 januari 2013 om

Nadere informatie

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW

Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Onderzoek nieuwe examenprogramma MAW Voorbeeldlesmateraal maakt vernieuwingen Maatschappijwetenschappen concreet en uitvoerbaar In het kader van haar afstudeerproject voor de eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

Cultuurbeleving. Junipeiling Bewonerspanel. Utrecht.nl/onderzoek

Cultuurbeleving. Junipeiling Bewonerspanel. Utrecht.nl/onderzoek Cultuurbeleving Junipeiling Bewonerspanel Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl in opdracht van Cultuur Ontwikkelorganisatie Gemeente

Nadere informatie