1 De recessie voorbij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 De recessie voorbij"

Transcriptie

1 Lesbrief De recessie voorbij 1 De recessie voorbij Volgens Jaap van Duijn, Chief Strategist van de beleggingsmaatschappij Robeco, is de recessie in Nederland voorbij. Hij deed deze uitspraak op 12 februari tijdens de Economendag Hij gebruikte daarbij enige indicatoren om aan te tonen dat de vlag er sinds het derde kwartaal van 2003 in Nederland weer beter bij hangt. Op dat moment bodemden volgens hem de Europese economieën. Beleggingsmaatschappijen behoren tot de institutionele beleggers. 1 Wat doet een beleggingsmaatschappij? Licht het antwoord toe. 2 Geef nog twee voorbeelden van institutionele beleggers. Een van de problemen bij de vraag of er sprake is van een recessie is dat er verschillende definities van een recessie bestaan. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is er sprake van een recessie als de Nederlandse economie gedurende twee opeenvolgende kwartalen niet groeit. Dit betekent eenvoudig gezegd dat het reëel nationaal inkomen gedurende twee opeenvolgende kwartalen daalt. Er is dan sprake van een negatieve economische groei. Men spreekt ook wel van krimp. 3 Wat is het nationaal inkomen? 4 Waarom wordt bij economische groei gekeken naar het reëel nationaal inkomen en niet naar het nominaal nationaal inkomen? 5 Welke omschrijving geeft je boek van een recessie? Verdiepingsopdracht 1 In Nederland bedroeg het nationaal inkomen in ,3 miljard en in ,6 miljard. In 2002 bedroeg de consumentenprijsindex 106,4 (2000 = 100). 6 Bereken in twee decimalen nauwkeurig de procentuele verandering van het reëel nationaal inkomen in 2002 ten opzichte van In ontwikkelingslanden wordt bij de economische groei vaak gekeken naar de procentuele verandering van het reëel nationaal inkomen per hoofd van de bevolking, omdat de bevolkingsgroei daar vaak groter is dan in westerse landen. Een groter reëel nationaal inkomen moet dan ook met veel meer mensen worden gedeeld. Voor Nederland kan ook een berekening worden gemaakt van de procentuele verandering van het reëel nationaal inkomen. In Nederland steeg de bevolking van personen in 2000 naar personen in Bereken in twee decimalen nauwkeurig de procentuele verandering van het reëel nationaal inkomen in 2002 ten opzichte van Vaak wordt opgemerkt dat de economische groei geen goede maatstaf is om de verandering van de welvaart te meten. 8 Geef hiervoor twee argumenten. Lesbrief De recessie voorbij 1

2 Veel economen gebruiken niet zozeer een omschrijving van een recessie maar letten op zogenoemde indicatoren. Hiermee bedoelen zij de toename of afname van de waarden van bepaalde economische grootheden. Een van die economische grootheden is het consumentenvertrouwen. 9 Noem nog vier economische grootheden die erop kunnen duiden dat de economie de recessie voorbij is. Geef van elke indicator aan of deze dan een stijgende of een dalende lijn moet vertonen. Verdiepingsopdracht 2 (ontleend aan vwo 2000 II) 10 Zoek op internet naar indicatoren om het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen te meten en geef weer wat de huidige stand van zaken is ten opzichte van voorgaande perioden. Vat het geheel samen in een beschouwing van ongeveer 200 woorden. Het CBS meet het consumentenvertrouwen door aan een representatieve groep consumenten een aantal ja/nee-vragen over hun koopgedrag te stellen. Het saldo van het totale aantal positieve (= ja) en negatieve (= nee) antwoorden wordt gezien als een maatstaf voor het consumentenvertrouwen. Stel dat het CBS in het kader van een enquête naar het consumentenvertrouwen aan mensen elk 25 ja/nee-vragen stelt. Bij deze enquête is het saldo van het aantal positieve en negatieve antwoorden +15% van het totaal aantal antwoorden. 11 Bereken het totale aantal negatieve antwoorden dat is gegeven. In de volgende figuur is op de rechteras de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen af te lezen. Op basis van de linkeras is de groei van de particuliere consumptie af te lezen. Lesbrief De recessie voorbij 2

3 12 Om welke reden wordt bij de consumptiegroei het tweede kwartaal van jaar 3 vergeleken met het tweede kwartaal van jaar 2 en niet met het eerste kwartaal van jaar 3? Licht het antwoord toe. 13 Bereken met behulp van de figuur hoeveel procent de consumptie in het eerste kwartaal van jaar 2 hoger is dan in het eerste kwartaal van jaar 0. Het CBS gebruikt het consumentenvertrouwen als een conjunctuurindicator. 14 Is het consumentenvertrouwen een voorbode of een gevolg van de conjunctuur? Verklaar het antwoord met behulp van de figuur. Bij een recessie is er sprake van een conjuncturele inzinking. Volgens de economische theorie wordt een conjuncturele inzinking veroorzaakt door een daling van de totale bestedingen (effectieve vraag). Voor de Nederlandse economie speelt de omvang van de wereldhandel hierbij een belangrijke rol. 15 Leg uit waarom een daling van de wereldhandel kan leiden tot een conjuncturele inzinking in Nederland. 16 Noem twee onderdelen van de totale bestedingen die door een daling van de wereldhandel ook af kunnen nemen. Verklaar het antwoord. Hoe zwaar een recessie is, hangt mede af van het beleid dat de overheid voert en het beleid dat de centrale bank voert. 17 Hoe heet het beleid dat de overheid kan voeren om een recessie te bestrijden? Leg ook uit hoe dit beleid werkt. 18 Op welke wijze kan de centrale bank een recessie bestrijden? Verklaar het antwoord. Ook structurele factoren hebben invloed op een recessie. Structurele zwakheden van de economie van een land kunnen een recessie verergeren of langer doen aanhouden. Zo wordt vaak gezegd dat de relatief hoge loonkosten per product in Nederland ervoor zorgen dat het economisch herstel in Nederland meer tijd vergt dan in andere landen. 19 Leg uit waarom relatief hoge loonkosten per product kunnen leiden tot structuurwerkloosheid en niet tot conjunctuurwerkloosheid. 20 Leg uit waarom conjunctureel herstel kan uitblijven door relatief hoge loonkosten per product. Tussen de conjuncturele ontwikkeling en de structurele ontwikkeling bestaan enkele verschillen. 21 Noem drie verschillen tussen de conjuncturele ontwikkeling en de structurele ontwikkeling. Verdiepingsopdracht 3 De overheid voert een conjunctuurbeleid en een structuurbeleid. Verzamel drie bronnen met meningen over de meest recente rijksbegroting. 22 Noteer ten minste drie beleidspunten die betrekking hebben op de conjunctuurpolitiek. Geef een toelichting bij elk beleidspunt. Lesbrief De recessie voorbij 3

4 23 Noteer ten minste drie beleidspunten die betrekking hebben op de structuurpolitiek. Geef een toelichting bij elk beleidspunt. 24 Overheerst in de rijksbegroting het voeren van een conjunctuurbeleid of het voeren van een structuurbeleid? Verklaar het antwoord. Lesbrief De recessie voorbij 4

5 2 De Amerikaanse economie In februari 2004 was ook de Amerikaanse economie de recessie voorbij. Officieel eindigde de recessie in de Verenigde Staten al in november De echte bodem viel pas rond april 2003, na de inval in Irak. In de aanloop naar de oorlog in Irak (begin 2003) stonden de internationale effectenbeurzen onder druk. Bij het uitbreken van de oorlog (april 2003) leefden de beurzen op. 1 Geef een verklaring voor dit gedrag van beleggers op de beurzen. In 2003 zijn de koersen van aandelen meer gestegen dan tot nu toe in De beurzen zijn vooruitgelopen op het herstel van Geef een verklaring voor dit gedrag. De Amerikaanse regering en de centrale bank van de Verenigde Staten hebben in de afgelopen jaren een ongekend stimulerend budgettair en monetair beleid gevoerd. Dit zorgde ervoor dat de Amerikaanse recessie zeer mild was. 3 Noem een maatregel die de centrale bank van de Verenigde Staten nam om de economie te stimuleren. 4 Noem een maatregel die de regering van de Verenigde Staten nam om de economie te stimuleren. 5 Welke beroemde economische denker bepleitte in het verleden een dergelijk beleid? 6 Waarom kan de Amerikaanse regering een dergelijk beleid gemakkelijker voeren dan de Nederlandse regering? In Amerika staan alle signalen op groen voor een economische opleving. Het consumentenvertrouwen stijgt. De volgende figuren geven aan dat het herstel van de Amerikaanse economie in volle gang is. Lesbrief De recessie voorbij 5

6 Lesbrief De recessie voorbij 6

7 Lesbrief De recessie voorbij 7

8 Het consumentenvertrouwen in de Amerikaanse economie nam toe. De productiesector (ISM-index) liet een krachtig herstel zien. De ISM-index meet het vertrouwen van Amerikaanse inkoopmanagers. De deelindexen voor productie, nieuwe orders, werkgelegenheid en prijsontwikkeling lieten een stijging zien gedurende de afgelopen maanden. Alleen de deelindex die de voorraadontwikkeling meet, daalde. De ISM-index handhaaft zich nu op het hoogste niveau in twintig jaar. Lesbrief De recessie voorbij 8

9 7 Waarom is het vertrouwen dat inkoopmanagers hebben, een belangrijke indicator voor economisch herstel? 8 Geef een verklaring waarom de deelindex van voorraadvorming achterblijft. 9 Uit welke andere onderdelen behalve winst bestaat het nationaal inkomen? De winsten zijn in 2003 sterk gestegen. De investeringen trekken aan. De investeringen in de IT (Informatie Technologie)- sector zijn hiervan een goede illustratie. Amerika is de leider in technologische innovatie. De werkloosheid daalt. In Amerika werkt 70% van de mensen die kunnen werken. De arbeidsparticipatie in de leeftijdscategorie jaar was in de Verenigde Staten in ,2%. In Nederland was dit in datzelfde jaar 38,9%. 10 Noem een voordeel van een hoge arbeidsparticipatie. Licht je antwoord toe. Verdiepingsopdracht 1 11 Zoek op internet recente informatie over de ontwikkeling van de Amerikaanse economie. Je kunt hiervoor naar gaan (en dan naar actueel bij Robeco ) of naar (vandaar kun je een groot aantal adressen kiezen). Je kunt natuurlijk via een zoekmachine werken, bijvoorbeeld Schrijf over je bevindingen een beschouwing van circa 150 woorden. Ook in 2004 blijft het Amerikaanse overheidsbeleid sterk stimulerend. In november 2004 zijn er in de Verenigde Staten presidentsverkiezingen. President Bush wil herkozen worden en zal er alles aan doen zo veel mogelijk economische groei te bewerkstelligen. Lesbrief De recessie voorbij 9

10 Ook dit jaar profiteren Amerikaanse consumenten nog van belastingverlaging. Fedvoorzitter Greenspan heeft aangekondigd dat de korte rente voorlopig nog laag zal blijven. 12 Welke middelen heeft de Fed om de rente laag te houden? Door de hoogblijvende groei in de Verenigde Staten en de lage groei elders is het handelstekort tot recordhoogte gestegen. Het handelstekort is nu ruim 5% van het BBP (= BNP + door niet-ingezetenen verdiend inkomen door ingezetenen in het buitenland verdiend inkomen). 13 Wat wordt hier verstaan onder het handelstekort? 14 Wat betekent de afkorting BNP en wat houdt dit in? De belastingverlaging, de oorlog tegen het terrorisme en de recessie hebben het begrotingstekort sterk omhooggedreven. De Democraten staan in het algemeen meer aan de linkerzijde van het politieke spectrum in de Verenigde Staten dan de Republikeinen. Lesbrief De recessie voorbij 10

11 15 Wanneer je het links-rechtsschema uit de Nederlandse economische politiek toepast op de Amerikaanse politiek, wat valt je dan op? De onevenwichtigheden van de twin deficits vormen de grootste bedreiging voor het mondiale herstel. 16 Wat wordt hier bedoeld met twin deficits? 17 Waarom vormen deze onevenwichtigheden de grootste bedreiging voor het mondiale herstel? Lesbrief De recessie voorbij 11

12 Verwacht moet worden dat de dollar in 2004 verder zal depreciëren. 18 Wat wordt verstaan onder depreciëren? 19 Waarom verwacht men een verdere depreciatie? 20 Wat is de koers van de dollar ten opzichte van de euro nu? Is er sprake van een dalende tendens, een stijgende of van stabilisatie? Verdiepingsopdracht 2 Verdeel de klas in drie groepen. Eén groep vormt de Republikeinen, één de Democraten en één bestaat uit de vertegenwoordigers van de media. In november zal de strijd om het Amerikaanse presidentschap gaan tussen de Republikein George Bush en de Democraat John Kerry. De Democraten veroordelen het economisch beleid van Bush. Zij vinden dat de belastingverlagingen te veel de rijkste Amerikanen ten goede komen, de overheidsfinanciën uit evenwicht zijn en dat er te weinig nieuwe banen bij gekomen zijn. Organiseer een debat tussen twee leerlingen die respectievelijk Bush en Kerry spelen. Onderwerp van het debat is het economisch beleid dat de kandidaten voorstaan. Bereid het debat in de groepen voor. Geef de kandidaten informatie om hun argumenten kracht bij te zetten. De vertegenwoordigers van de pers bedenken kritische vragen voor de kandidaten. Er worden drie journalisten aangewezen, die afwisselend de kandidaten vragen stellen. De andere kandidaat mag hierop ingaan. Er wordt ook een gespreksleider benoemd die de gang van zaken bewaakt, zodat beide kandidaten evenveel aan het woord komen. Voor het debat wordt er een stemming onder de toehoorders gehouden wie zij steunen. Na het debat wordt er weer een stemming gehouden om te zien of er een verandering in de voorkeuren is opgetreden. Let bij het toekennen van je stem in de tweede ronde op de kracht van de argumenten van de twee kandidaten. Lesbrief De recessie voorbij 12

13 3 De Europese Economie De laatste jaren neemt het handelsbalanstekort van de Verenigde Staten toe. In 2004 bedraagt het ruim 5% van het BBP (bruto binnenlands product) van de Verenigde Staten. 1 Duidt dit handelsbalanstekort van de Verenigde Staten op een grote groei in de Verenigde Staten en een lagere groei in bijvoorbeeld Europa of juist op een grote groei in Europa en een lagere groei in de Verenigde Staten? Licht het antwoord toe. 2 Wat is het gevolg van het handelsbalanstekort van de Verenigde Staten voor de koers van de euro uitgedrukt in dollars en wat zijn hiervan de gevolgen voor Europa? Bekijk de volgende tabellen. Lesbrief De recessie voorbij 13

14 3 Vergelijk de groei van het arbeidspotentieel van Europa met de rest van de wereld en geef je oordeel. 4 Noem een land dat naar jouw mening in het bijzonder verantwoordelijk is voor de groei van het arbeidspotentieel van de wereld in de jaren Welke conclusie kun je trekken uit de tabel over de arbeidsparticipatie in de leeftijdsgroep jaar in 2000 in de Verenigde Staten en Europa en welk beleid voert de Nederlandse regering ten aanzien hiervan? Lesbrief De recessie voorbij 14

15 6 Wat is jouw conclusie met betrekking tot het aantal uren dat een Europese arbeider werkt? De grondstofprijzen stijgen de laatste jaren sterk. 7 Wat is hiervan het gevolg voor de Europese industrie? Licht je antwoord toe. 8 Zijn de hiervoor gegeven ontwikkelingen indicatoren voor de conjuncturele situatie of voor de structurele situatie van Europa? Licht je antwoord toe. Verdiepingsopdracht Op 1 mei is de Europese Unie uitgebreid met tien lidstaten uit Oost-Europa. Verwerk in een beschouwing van 150 woorden een aantal conjuncturele en structurele gevolgen hiervan voor het bedrijfsleven voor landen als Nederland. Raadpleeg voor de beantwoording van deze vraag kranten, tijdschriften en internet. Lesbrief De recessie voorbij 15

16 4 Beurzen Voor de beantwoording van de vragen 2, 3, 4 en 6 heb je internet nodig. Terugkijkend op 2003 kunnen we vaststellen dat de eerste drie maanden uiterst beroerd waren voor de Europese aandelenmarkten, vooral de Nederlandse, maar dat daarna een herstelbeweging heeft plaatsgevonden die gedurende de rest van het jaar is doorgezet. Met name voor de Dow Jones Euro Stoxx 50-index zijn de vooruitzichten voor 2004 licht hoopgevend. De Dow Jones Euro Stoxx 50-index is een gewogen gemiddelde van de vijftig belangrijkste bedrijven in de Eurozone gemeten naar marktkapitaal en vrij verhandelbare aandelen. Het belang van deze Europese maatstaf of benchmark groeit terwijl voor beleggers lokale landenindices, zoals de Duitse Dax, Franse CAC-40, de Londense FTSE en de Nederlandse AEX, enigszins aan belang inboeten. 1 Leg uit waarom beleggers hun blik meer zullen gaan richten op een Europese index als de Dow Jones Euro Stoxx 50-index en minder op lokale landen-indices. 2 Zoek op internet tien grote Europese ondernemingen die deel uitmaken van de Dow Jones Euro Stoxx 50-index. In 2003 zijn de koersen van aandelen in de Verenigde Staten harder gestegen dan in Europa en Japan. De Nasdaq, de Amerikaanse index van technologiefondsen, deed het daarbij beter dan de Dow Jones, de index van de 30 belangrijkste Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven. Terwijl het conjuncturele herstel in Europa nu pas wordt verwacht, is in de Verenigde Staten al twee jaar sprake van een krachtige opleving. De Amerikaanse economie heeft zich eerder en beter hersteld van de op de (internet)zeepbel volgende inzinking in 2001 en 2002 dan het eurogebied, waar groei moeizaam was of zoals in Nederland afwezig bleef. Terwijl in Amerika het economisch herstel al goeddeels in de aandelenkoersen verwerkt zit, is dat in Europa (nog) niet het geval. De kans bestaat dat de Europese beurzen, zoals Euronext en de London Stock Exchange, dit jaar gaan vooruitlopen op aankomend herstel in de eurolanden. Als de belegger oordeelt dat de Europese Unie klaar is om tien nieuwe leden naar behoren op te vangen en tevens van mening is dat die nieuwe lidstaten klaar zijn voor toetreding, hoeft herstel op de Europese beurzen niet langer op zich te laten wachten. 3 Zoek op internet de ondernemingen die deel uitmaken van de Dow Jones. 4 Zoek op internet de namen van vijf ondernemingen die deel uitmaken van de Nasdaq. 5 Geef een reden waarom een Nederlandse belegger meer voordeel zou kunnen zien in het kopen van Europese aandelen dan van Amerikaanse aandelen. Wanneer beleggers nadenken over waar ze in 2004 met hun geld heen moeten, is er niettemin een goede kans dat het antwoord Amerika is. De Amerikaanse productiviteit neemt sterk toe, de Europese niet. Voor het eerst sinds drie jaar nam in maart 2004 het aantal banen in de Verenigde Staten toe. De Amerikaanse beurzen schoten omhoog, aangezien het ontbreken van groei van de werkgelegenheid zo ongeveer het enige was dat aan het herstel van de Amerikaanse economie ontbrak. 6 Wat was de reden dat tot voor kort in de Verenigde Staten sprake was van economische groei zonder dat de werkgelegenheid toenam? Lesbrief De recessie voorbij 16

17 De angst voor een te zwakke Amerikaanse economie is nu omgeslagen in angst voor een te snel herstel. Waar de markt zich eerder druk maakte over de vraag of de arbeidsmarkt in de Verenigde Staten voldoende zou aantrekken om de Amerikaan zorgeloos te laten doorwinkelen, maken beleggers zich nu juist weer zorgen over de positieve macro-economische cijfers van de afgelopen weken. Het moet wel goed gaan maar niet te goed, want dan neemt het inflatiegevaar toe en wordt de Amerikaanse centrale bank gedwongen de rente te verhogen. Die rente bedraagt nu 1%, het laagste tarief sinds veertig jaar. En renteverhogingen zijn doorgaans slecht voor de aandelenkoersen, al was het alleen maar omdat daarmee de contante waarde van de toekomstige winstuitkeringen lager uitkomen. Stel dat iemand de komende tien jaar 5% jaarlijks dividend verwacht over ,- aandelen. Het bedrag dat hij nu zou krijgen als die reeks ontvangsten in één keer op dit moment zouden plaatsvinden, is 7.721,-. Bij 3% inflatie per jaar, is de reële waarde slechts 6.710,-. Naast deze onzekerheden over de economie wordt de onzekerheid op de financiële markten ook gevoed door de terreurdreiging die na de aanslag in Madrid in maart weer terug is in de hoofden van de beleggers. 7 Leg uit dat een uitbundige en maandenlang blijvende groei van de Amerikaanse werkgelegenheid bron van zorg is voor beleggers in de Verenigde Staten. 8 Noem vijf macro-economische cijfers die het koersverloop op de beurzen in de Verenigde Staten mede bepalen. 9 Leg uit dat de contante waarde van toekomstige winstuitkeringen lager uitkomt als de rente verhoogd wordt. 10 Leg uit waarom, afgezien van een lagere contante waarde van toekomstig dividend, een renteverhoging door Greenspan, de voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, meestal slecht uitpakt voor de aandelenkoersen. Verdiepingsopdracht Doordat de beleggers in Amerika juist meer rekening zijn gaan houden met een renteverhoging door de centrale bank, loopt de rentestand op staatsobligaties op, hetgeen automatisch doorwerkt in de rentetarieven die het bedrijfsleven moet betalen. Een hoger rendement op Amerikaanse staatsleningen kan aandelen op de wat langere termijn weer minder aantrekkelijk maken, maar het niveau van nu is met 4,15% nog laag. De markt voor Amerikaanse bedrijfsobligaties kan in 2004 verder omhoogklimmen zonder een bedreiging te gaan vormen voor de aandelenkoersen. Het rendement op bedrijfsobligaties kan verder omhooggaan door de sanering die de afgelopen twee jaar heeft plaatsgevonden, toen beleggers massaal afscheid namen van obligaties (schuldpapieren) van bedrijven wier balansen verslechterd waren door het uiteenspatten van de zeepbel op de aandelenmarkt. 11 Leg uit wat er na een renteverhoging met de vraag naar oude obligaties gebeurt als er nieuwe obligaties op de markt komen. Obligatiebeleggers zowel in Amerika als in Europa hebben slechte herinneringen aan de fusie- en overnameactiviteiten aan het einde van de jaren negentig van de vorige eeuw. Toen de beurshype voorbij was en de lucht uit de aandelenkoersen liep, keken zij tegen bedrijven aan met sterk verslechterde balansen en dito kredietwaardigheid. Fallen Angels zijn bedrijven die de voorbije tijd op de ladder Lesbrief De recessie voorbij 17

18 van de kredietbeoordelingen door Amerikaanse zakenbanken als Merill Lynch en JP Morgan van de bovenste treden zijn getuimeld, het predikaat investment grade zijn kwijtgeraakt en daardoor uit de portefeuille van institutionele beleggers zijn gegooid. JP Morgan voorspelt dat de verhouding tussen de nettoschulden en de beurswaarde van het gemiddelde bedrijf aan het einde van 2004 terug is op het niveau van 2001 (22%). Bij een eerder dieptepunt kwam de verhouding op 32% uit. Een afbouw van schulden door het bedrijfsleven, die zowel in Amerika als in Europa heeft plaatsgevonden, maakt Rising Stars weer mogelijk. Rising Stars zijn bedrijven die omhoog klimmen op de ladder van kredietbeoordeling, nadat ze de afgelopen jaren naar beneden zijn getuimeld. De Rising Stars zijn het spiegelbeeld van de Fallen Angels. Nu de kans toeneemt dat kredietbeoordelaars een aantal bedrijven weer toelaat in de hoogste kredietklasse, staan de obligaties van deze ondernemingen een koersstijging te wachten. 12 Leg uit wat de fusie- en overnamegolf aan het einde van de jaren negentig heeft betekend voor aandelen en bedrijfsobligaties. 13 Wat is de bedrijfseconomische benaming voor de verhouding tussen eigen vermogen en vreemd vermogen? 14 Waarom zijn kredietbeoordelaars als Meryll Lynch en JP Morgan belangrijk voor de beurs? 15 Leg uit dat de verwachte stijging van sommige Amerikaanse bedrijfsobligaties geen bedreiging vormt voor de aandelenkoersen van diezelfde bedrijven. De leidende beurs van 2003, Nasdaq, heeft een goede maand januari 2004 achter de rug, maar de waarderingen van sommige IT-aandelen zijn erg hoog. 16 Zoek op internet uit welk fonds, dat deel uitmaakt van de Nasdaq, de afgelopen tien jaar werkelijk uitblonk in rendement. Lesbrief De recessie voorbij 18

19 17 Welke rol speelt de koers-winstverhouding bij het kopen van een aandeel? De Amsterdamse AEX presteerde van alle belangrijke aandelenbeurzen in 2003 het slechtst. De Nederlandse aandelenbeurs is sinds het voorjaar van 2000 sluipend ingestort. Plotseling waren de reserves van pensioenfondsen verdampt en moesten de pensioenpremies fors verhoogd worden. Gezinnen zagen de waarde van hun Nederlandse beleggingen ruimschoots halveren. Ineens bleken veel multinationals zich verslikt te hebben in hun buitenlandse avonturen: Getronics, Buhrmann, Lesbrief De recessie voorbij 19

20 Numico, Hagemeyer, KPN en, de moeder van alle teleurstellingen, Ahold. Vergeleken met buitenlandse bedrijven hebben Nederlandse multinationals in de tweede helft van de jaren negentig veel geïnvesteerd in de Verenigde Staten. De schade van teleurstellende overnames is daardoor verhoudingsgewijs hoog in Nederland. Ook tal van minder bekende bedrijven ontdekten eveneens dat zij te veel geïnvesteerd hadden in nieuwe productiemiddelen en personeel. Met enige vertraging zijn pijnlijke maatregelen genomen: afbouwen van schulden op de balans, reorganisaties, ontslagen en verplaatsing van productie uit Nederland. 18 Noem twee ontwikkelingen in de economie die de Nederlandse aandelen sinds het voorjaar van 2000 hebben doen kelderen. Dit alles heeft het vertrouwen van de belegger geschokt. Maar nog altijd grijpen Nederlandse ondernemingen waarvan de koersen sterk zijn teruggevallen, kansen met het oog op de toekomst. En die toekomst biedt, ook in het zwaarste weer, lichtpunten en mogelijkheden. In de nieuwe strategie van veel ondernemingen wordt rendement belangrijker dan omzetgroei. Aanwezigheid op nieuwe groeimarkten, zoals China, en het uitbesteden van productie naar lagelonenlanden, als Polen, Tsjechië en China, bieden menig AEX-aandeel op langere termijn weer het nodige perspectief. Sinds het dieptepunt van de AEX op 12 maart 2003, is de AEX tweederde gestegen. Op 19 februari 2004 was het hoogste niveau bereikt: 364,80 (maar de rek was er inmiddels wel uit). 19 In hoeverre kan de koers van aandelen van Nederlandse multinationale ondernemingen stijgen door de verdergaande globalisering? Lesbrief De recessie voorbij 20

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen I en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 2 juni 3.3 6.3 uur 2 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 3e kwartaal 2012 De obligatiemarkten werden in het derde kwartaal vooral beïnvloed door de ingrepen van de Europese Centrale Bank (ECB). Aan het begin van het kwartaal bleven aanvankelijk

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2012 Op de financiële markten keerde de rust enigszins terug in het vierde kwartaal. In de VS hield de zogenoemde fiscal cliff de beleggers nog wel geruime tijd in haar

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

De gegevens van Hewitt Associates zijn: Hewitt Associates Outsourcing B.V. Beukenlaan 143 Postbus 80040 5600 JP Eindhoven

De gegevens van Hewitt Associates zijn: Hewitt Associates Outsourcing B.V. Beukenlaan 143 Postbus 80040 5600 JP Eindhoven Philips Pensioenfonds heeft de uitvoering van het Philips flex pensioen uitbesteed aan Hewitt Associates Outsourcing B.V. U kunt bij Hewitt Associates terecht met al uw pensioenvragen. De gegevens van

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Examen VWO. economie 1. tijdvak 1 vrijdag 25 mei 13.30-16.30 uur

Examen VWO. economie 1. tijdvak 1 vrijdag 25 mei 13.30-16.30 uur Examen VWO 2007 tijdvak 1 vrijdag 25 mei 13.30-16.30 uur economie 1 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Update april 2015 Beleggen

Update april 2015 Beleggen Update april 2015 Beleggen Laag, lager, laagst In mijn vorige column schreef ik over de actie van de ECB, die 22 januari jongstleden werd aangekondigd, om maandelijks 60 miljard Euro aan obligaties op

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Beursdagboek 24 Mei 2013.

Beursdagboek 24 Mei 2013. Beursdagboek 24 Mei 2013. Loopt Abenomics nu al op zijn laatste benen! Tijd 10:30 uur. Het was afgelopen nacht in Japan een angstige sessie voor de handelaren. Na eerst een winst van drie procent vlogen

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Een van de slechtste kwartalen in 50 jaar. Obligaties en vastgoed geven positief rendement

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Een van de slechtste kwartalen in 50 jaar. Obligaties en vastgoed geven positief rendement Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB02-135 2 juli 2002 9.30 uur Aandelen hard onderuit in tweede kwartaal De koersen van Nederlandse aandelen zijn hard onderuit gegaan in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Visie op 2010 Hoop op herstel

Visie op 2010 Hoop op herstel Visie op 21 Hoop op herstel Dr. A.E. (Annelies) Hogenbirk 15 december 29 Rabobank Economisch Onderzoek Agenda Terugblik op de recessie Mondiale economische ontwikkelingen Groene loten Waar zit de groei?

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Samenvatting: dalende euro en dalende rente door monetair beleid De beleidsdekkingsgraad is gedaald

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

20.1 Wat is economische groei?!

20.1 Wat is economische groei?! 20.1 Wat is economische groei? Om te beoordelen of er geproduceerd is, moet het BBP worden gecorrigeerd voor de inflatie. BBP is de totale product door binnenlandse sectoren. We vinden dan de toename van

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 22 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 22 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 woensdag 22 juni 13.30-16.00 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

VISIE & PROGNOSE 1 e HELFT 2008

VISIE & PROGNOSE 1 e HELFT 2008 VISIE & PROGNOSE 1 e HELFT 2008 TERUGBLIK 2007 De financiële markten in 2007 kenmerkten zich als zeer nerveus en erg beweeglijk, waarbij wij mogen spreken van een uitzonderlijk jaar met veel grote bedrijfsovernames,

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Macro-economisch scorebord 2015K4

Macro-economisch scorebord 2015K4 Macro-economisch scorebord 2015K4 Saldo lopende rekening als % bbp Netto extern vermogen als % bbp Reële effectieve wisselkoers (36 handelspartners) 3-jaars voortschrijdend gemiddelde 3-jaars mutatie in

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Conjunctuurbericht. Januari 2001. Centraal Bureau voor de Statistiek

Conjunctuurbericht. Januari 2001. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Conjunctuurbericht PB01-015 25 januari 2001 10.30 uur Januari 2001 Algemeen: conjunctuur over de top Aan het begin van het nieuwe jaar geven meerdere economische indicatoren

Nadere informatie

Jaarbericht ABC 2013

Jaarbericht ABC 2013 Jaarbericht ABC 2013 Terugblik De wereldeconomie maakte zich in 2013 op voor de tweede fase van groeiherstel na de crisis van 2008-2010. De groei van de wereldeconomie bedroeg over 2013 circa 3%, vergelijkbaar

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Is het tijd om te (gaan) beleggen??

Is het tijd om te (gaan) beleggen?? Is het tijd om te (gaan) beleggen?? De afgelopen weken konden we weer verschillende angstaanjagende berichten in de media lezen waarom u vooral nú niet zou moeten beleggen. Maar is dat nu wel zo. Wij lieten

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015.

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. Kwartaalbericht 2015 Samenvatting De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. De reële dekkingsgraad ultimo tweede kwartaal was

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Rente op kapitaalmarkt naar laagterecord. Slechtste eerste kwartaal op Damrak voor aandelen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Rente op kapitaalmarkt naar laagterecord. Slechtste eerste kwartaal op Damrak voor aandelen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB03-063 2 april 2003 9.30 uur Rente op kapitaalmarkt naar laagterecord In het eerste kwartaal van 2003 is de rente op de kapitaalmarkt gedaald tot het laagste

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen (Thé Lau 1952-2015)

Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen (Thé Lau 1952-2015) 17 December 2015 Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen (Thé Lau 1952-2015) Gisteravond heeft de Centrale Bank van de VS eindelijk een renteverhoging aangekondigd. Dit was slechts één van

Nadere informatie

Wall of worry. 17 maart 2016

Wall of worry. 17 maart 2016 17 maart 2016 Wall of worry De MSCI World aandelenindex (uitgedrukt in Euro) is sinds 11 februari 12,5% hersteld maar staat nog -5,5% vanaf het begin van het jaar. Een combinatie van factoren zorgde voor

Nadere informatie

Licht op energie (2013 - november)

Licht op energie (2013 - november) PMI index Licht op energie (2013 - november) Macro-economische ontwikkelingen De indicator van Markit voor economische bedrijvigheid in de Eurozone ligt sinds enkele maanden net boven de 50 punten. In

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen;

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja Een voorbeeld van een juiste

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/15 Macro & Markten, strategie 1. Rente en conjunctuur : EUROPA De Europese rentevoeten zijn historisch laag, zowel op het korte als op het lange einde, en geven de

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Nieuwsbrief. High Yield Obligaties

Nieuwsbrief. High Yield Obligaties Nieuwsbrief High Yield Obligaties Een onderdeel binnen de categorie obligaties waar men relatief weinig over hoort, is de high yield obligatie. High yield betekent niets anders dan hoog rendement. Hoewel

Nadere informatie

Finaltrust Vermogensbeheer, 1 november 2005 - "beurs en economie" door Jaap van Duijn

Finaltrust Vermogensbeheer, 1 november 2005 - beurs en economie door Jaap van Duijn WEST-EUROPA BLIJFT ACHTER BIJ DE REST VAN DE WERELDECONOMIE BEURS EN ECONOMIE De wereldeconomie draait op Amerikaanse consumenten en Chinese producenten De Amerikaanse economie groeit met ruim 3%, China

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

Eindexamen economie havo 2011 - I

Eindexamen economie havo 2011 - I Opgave 1 AWBZ-zorgen Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Hieronder staan drie delen van

Nadere informatie

Nederlandse economie in zicht

Nederlandse economie in zicht Nederlandse economie in zicht Vooruitzichten 6-7 Economisch Bureau Nederland december Nederlandse economie: groei houdt aan De Nederlandse economie groeide in met ongeveer % - tweemaal zoveel als in 4.

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Oerend hard. 16 juni 2015

Oerend hard. 16 juni 2015 16 juni 2015 Oerend hard De laatste weken is de obligatierente in Europa en de VS hard op weg naar normaal. De lage rentegevoeligheid van de portefeuilles heeft de verliezen van obligaties beperkt gehouden

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Turbo Daily Commerzbank 10 April 2015 Nummer 1147 Pagina 2 MIDDELLANGE TERMIJN TREND. Steun : 459.1 Weerstand : 516.8

Turbo Daily Commerzbank 10 April 2015 Nummer 1147 Pagina 2 MIDDELLANGE TERMIJN TREND. Steun : 459.1 Weerstand : 516.8 Turbo Daily Turbo Daily Commerzbank 10 April 2015 Nummer 1147 INDICES SLOTKOERS VERSCHIL AEX 501,97 0,97% DOW JONES 17958,73 0,31% NASDAQ CMP 4974,565 0,48% NASDAQ -100 4403,953 0,64% NIKKEI 225 19907,63-0,15%

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015

Kwartaalbericht. 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015. Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Kwartaalbericht 2e kwartaal 2015 Den Haag, 14 juli 2015 Samenvatting cijfers per 30 juni 2015 Dekkingsgraad (UFR): 108,3% Beleidsdekkingsgraad: 110,0% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2015 1 e halfjaar:

Nadere informatie

High Risk. Equity Interest Other. ING Dutch Plus Note

High Risk. Equity Interest Other. ING Dutch Plus Note High Risk Equity Interest Other ING Dutch Plus Note Minimaal 155%* aflossing bij stijgende of beperkt dalende beurzen Bescherming tot 35% koersdaling t.o.v. de startwaarde Profiteer van een mogelijke stijging

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie

Examen HAVO en VHBO. Economie Economie Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 1 VHBO Tijdvak 2 Woensdag 19 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 36 vragen.

Nadere informatie

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Zie steeds de eenvoud!! havo Frans Etman Hoog- of laagconjunctuur Het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) heeft 2 filmpjes gemaakt over de indicatoren van de economie.

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 Beleggingsdoelstelling Het BIF Active Multi Allocation Fund streeft naar een rendement gelijk aan of hoger dan zijn benchmark. Het investeringsproces

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

KWARTAALBERICHT Eerste kwartaal 2015

KWARTAALBERICHT Eerste kwartaal 2015 KWARTAALBERICHT Eerste kwartaal 2015 Terugblik De aandelenmarkten presteerden het afgelopen kwartaal boven verwachting. De behaalde koerswinsten waren ongekend. Hiermee is het eerste kwartaal van 2015

Nadere informatie

Update juli 2014 Beleggen

Update juli 2014 Beleggen Update juli 2014 Beleggen Waar is de Europese Centrale Bank (ECB) mee bezig? Op 5 juni heeft de Europese Centrale Bank (vanaf nu afgekort naar ECB) opnieuw drastische maatregelen aangekondigd. De rente

Nadere informatie