Duurzame globalisering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Duurzame globalisering"

Transcriptie

1 Postbus 93002, 2509 aa Den Haag Telefoon Fax Ledennummer (telefonische vraagbaak voor leden) Internet (dienstverlening / Bilderbergconferentie) Duurzame globalisering Discussienota Bilderbergconferentie 2008

2 Duurzame globalisering Over het kwetsbare evenwicht van Profit, Prosperity, People en Planet

3 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 1. Inleiding en vraagstelling 7 2. Wat globalisering inhoudt: eerste oriëntatie 11 Globalisering is eeuwenoud, maar raakt in stroomversnelling Fricties en tegenbewegingen De plaats van Europa in de wereld 3. Het Nederlandse bedrijfsleven globaliseert snel 19 Internationalisering besturen en aandelenbezit Een meer Angelsaksische stijl van ondernemen en corporate governance Profileren op innovatie 4. Profit, voorwaarde voor Prosperity en Planet 31 Winst en welvaart De betekenis van de internationale handelspolitiek De internationale welvaartsverdeling Effectieve ontwikkelingssamenwerking 5. People: de demografische explosie, migratie, culturele en religieuze diaspora 43 Wereldbevolking groeit explosief Migratiedruk en kennismigranten Respect voor mensenrechten en arbeidsnormen Culturele en religieuze diaspora 6. Planet: zorgen om klimaat, voedsel, grondstoffen en energie 51 Klimaatveranderingen Dé levensvoorwaarden: landbouwgrond en zoet water De strijd om energiebronnen en grondstoffen Klimaat- en energiebeleid 7. Perspectieven op de toekomst 63 De Shell-toekomstscenario s: balanceren tussen markt, sociale rechtvaardigheid en veiligheid De inrichting van de internationale publieke ruimte MVO: Maatschappelijk Vernieuwend Ondernemen

4 8. Over vooruitgang, bewustzijn, moraal en de vierde P 71 Wat is vooruitgang? Naar een globaal en ecologisch bewustzijn Moraal en levensstijl De ultieme uitdaging van globalisering en de vierde P 9. Kernpunten en discussiepunten, tevens samenvatting 83 Overzicht publicaties en standpunten van 87 Voorwoord Juist Nederland heeft door zijn open economie zijn welvaart te danken aan handel en export. Globalisering heeft daarom veel voordelen voor ons. Maar dat is niet voor ieder evident. Heel wat burgers maken zich ongerust over hun baan, de nieuwe concurrentie, hun zekerheden, en realiseren zich onvoldoende hoeveel zij te danken hebben aan globalisering. Protectionistische geluiden steken regelmatig de kop op in de (internationale) politiek. Ik hecht daarom groot belang aan een open discussie over globalisering. Maatschappelijke vraagstukken krijgen steeds meer een internationale dimensie. Heel duidelijk wordt dat bij klimaatverandering, energiezekerheid, migratie en culturele diversiteit. Cruciale vraag is hoe deze uitdagingen adequaat kunnen worden aangepakt in een globaliserende wereld; hoe verbinden we globalisering met duurzame ontwikkeling? In het verleden heeft regelmatig aandacht gegeven aan globalisering: in de concrete belangenbehartiging, in publicaties en op conferenties [1]. Die aandacht is dus allerminst nieuw, maar het debat wint nu aan intensiteit. De discussie wordt in dit najaar ook bij de SER gevoerd, naar aanleiding van de adviesaanvraag van het kabinet over globalisering van april. heeft met het kabinet een duurzaamheidsakkoord afgesloten met vergaande afspraken over energiebesparing, duurzame energie en co 2 -reductie. Met deze discussienota wil bijdragen aan de discussie over de grote vragen waarmee wij te maken hebben: hoe om te gaan met globalisering en duurzaamheid. Reacties op de inhoud van de nota zijn welkom bij de opstellers Jan Willem van den Braak en Huib Klamer, hoofd respectievelijk secretaris van de stafgroep Levensbeschouwing en Ondernemen van telefoon ). Ik hoop dat deze discussienota leden van, met name ook leden van onze regionale verenigingen en Jong Management, uitnodigt tot reflectie en discussie. De nota is een aanloop voor de Bilderbergconferentie die zal plaatsvinden op vrijdag 1 en zaterdag 2 februari Voor deze conferentie ontvangt u in december een uitnodiging (meer informatie over de conferentie kunt u vinden op onder dienstverlening/bilderbergconferentie). Bernard Wientjes voorzitter Vereniging oktober 2007 [1] Voorbeelden: de ncwsymposia De ziel van Europa (1999), Duurzaam ondernemen in een wereldeconomie (2000) en Waar ligt het Noorden in de globale economie? ( 2001); Bilderbergconferenties Ondernemen in het Europa van morgen (2007), Zakenwereldwereldzaken (1990) en Hoe schoon is de toekomst? (1989).

5 1. Inleiding en vraagstelling De mensheid raakt tegelijk meer verenigd en meer verbrokkeld. Zbigniew Brzezinski, vroegere adviseur van Carter [2] Wij zien duurzaamheid als een kans om het leven van mensen te verbeteren en om waarde te creëren voor de enkeling, de samenleving en de onderneming. Onze inspanningen richten zich daarbij op twee mondiale uitdagingen die iedereen aangaan: energie en gezondheidszorg. Wij willen de onderneming zijn die de oplossingen voor deze complexe zaken vereenvoudigt. Gerard Kleisterlee, ceo Philips [3] De ramp met Paaseiland Op de paaszondag van 1722 treft de Nederlandse ontdekkingsreiziger Jacob Roggeveen enkele duizenden ontredderde mensen aan op het Paaseiland, in de Stille Oceaan voor de kust van Chili (het eiland is bekend vanwege de enorme stenen beelden). Volgens later onderzoek moet de bevolking eerder uit tot mensen hebben bestaan. De beschaving van Paaseiland kwam in een neerwaartse spiraal terecht gedurende de eeuw voorafgaande aan de komst van de Nederlanders. Dit als gevolg van overbevolking, ontbossing en uitputting van de beperkt aanwezige natuurlijke grondstoffen. Het voorbeeld illustreert dat duurzame ontwikkeling allerminst vanzelfsprekend is. Verstand vraagt een visie op de langere termijn. [2] Gelezen in Volzin van 10 augustus [3] Persbericht Philips 19 februari 2007 naar aanleiding van Philips Sustainability Report 2006.

6 Duurzame ontwikkeling is met globalisering dé grote uitdaging voor deze wereld en voor deze tijd. Het is de gemeenschappelijke dimensie in de grote vraagstukken waarmee we kampen: klimaatverandering, energiezekerheid, voedselvoorziening, armoede, migratie, diversiteit, ontwikkelingssamenwerking en veiligheid. Het bepaalt onze toekomst en die van de generaties na ons. De vn-commissie-brundtland omschrijft in zijn rapport Our common future in 1987 duurzame ontwikkeling als development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs. In de visie van Brundtland moet duurzame, houdbare [4] ontwikkeling zijn geïntegreerd met sociale en economische ontwikkeling. De waarden van Planet en People komen alleen tot hun recht bij een krachtig bedrijfsleven dat winst (Profit) maakt en zorgt voor welvaart (Prosperity). Deze visie wordt later door John Elkington voor ondernemingen uitgewerkt in het concept van de triple bottom line van People, Planet en Profit, dat nu als de grondslag wordt beschouwd van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Doel van deze discussienota is om inzicht te krijgen in de (on)mogelijkheid van duurzame globalisering en in onze verantwoordelijkheden als ondernemer, maatschappelijke organisaties, politiek, consumenten en burgers. Een eerste oriëntatie op globalisering en de betekenis daarvan voor ondernemingen (nieuwe kansen, bedrijfsvoering, de meer Angelsaksische stijl van ondernemen) komt aan de orde in hoofdstuk 2 respectievelijk 3. De drie P s van Profit/Prosperity, People en Planet, zoals in hun samenhang weergegeven in het navolgende model, worden verder uitgewerkt in hoofdstukken 4, 5 en 6. Hoofdstuk 7 bespreekt de perspectieven. Daarbij wordt ingegaan op de drie Shell-scenario s voor 2025, de internationale publieke ruimte, de verantwoordelijkheden van bedrijven (waarbij mvo wordt opgevat als maatschappelijk vernieuwend ondernemen). Hoofdstuk 8 onderzoekt de mogelijkheden van een globaal bewustzijn en gaat in op de geest die het proces van globalisering bezielt (de vierde P van het Griekse woord Pneuma, dat geest, adem betekent). Leidvragen bij lezing Ondernemers zouden zich bij lezing steeds de vraag kunnen stellen: Wat betekent globalisering voor mijn bedrijf? Wat zijn de nieuwe internationale markten en concurrenten? Welke kansen en bedreigingen doen zich voor? Hoe internationaal zijn uitbesteden van werk, inkoop van grondstoffen, halffabrikaten en aanschaf van investeringsgoederen Zijn (kennis)migranten in de toekomst nodig? Welke mogelijkheden heeft mijn bedrijf om duurzaamheid te bevorderen? Denk aan eco-ëfficiëntie van eigen producten. Zuiniger productieprocessen ( cleantech ); denk aan gebruik van nieuwe, lichtere en duurzame materialen; beperking van afvalstoffen en co 2 ; zuinig verbruik van grondstoffen, water en energie; vervoer en transport. Welke marktkansen liggen er voor innovatieve duurzame technologieën? [4] Wil Derkse wijst op de betekenis van het Engelse woord sustainability die niet geheel doorklinkt in het Nederlandse duurzaamheid. In het werkwoord to sustain zit bestendigheid, maar gekoppeld met de grond of de gronden van deze bestendigheid. Het gaat om bestendigheid die gedragen wordt of gedragen moet kunnen worden. Wil Derkse: Duurzame ontwikkeling? Inaugurele rede Technische Universiteit Eindhoven Model: de drie P s van duurzame globalisering Profit/Prosperity winst en welvaart de internationale welvaartsverdeling ontwikkelingssamenwerking People Planet demografische groei klimaatveranderingen migratie dé levensvoorwaarden: mensenrechten en arbeidsnormen landbouwgronden, zoet water diaspora van culturen en religies beschikbaarheid energie en grondstoffen

7 2. Wat globalisering inhoudt: eerste oriëntatie Globalisering is eeuwenoud, maar raakt in stroomversnelling Voormalig premier Lubbers definieert globalisering als volgt: Globalisation is a process in which geographic distance becomes a factor of diminishing importance in the establishment and maintenance of cross-border economic, political and socio-cultural relations. This process reaches such intensity that relations change fundamentally, and people become aware of that change. The potential internationalisation of relations and dependencies creates opportunities, but also causes fear, resistance, actions and reactions. [5] Globalisering is niet nieuw. Alexander de Grote vestigt in de 4 e eeuw voor Christus in een kort tijdsbestek een wereldrijk dat zich uitstrekt van Macedonië tot aan de Indus. Later veroveren de Romeinen de gebieden rond de Middellandse Zee en in Noord-Europa. Dat imperium gaat vervolgens ten onder in de grootschalige volksverhuizingen vanuit het Oosten (migratie is allerminst een nieuw verschijnsel). In de moderne tijd geven de ontdekkingsreizen - te beginnen met Columbus onverwachte ontdekking van Amerika in de impuls tot wereldwijde handel en de vestiging van overzeese koloniën, wat leidt tot intensievere onderlinge betrekkingen. Economieën en staten raken meer op elkaar georiënteerd. [5] In Derkse e.a.: In quest of humanity in a globalising world, Budel: Damon,

8 Juist in de laatste decennia is het internationale verkeer sterk geïntensiveerd. Dan gaat het om handelsgoederen, diensten, kapitaal en mensen, maar ook om informatie en tv-beelden. In de globale netwerkmaatschappij [6] zijn plekken op de wereld steeds vaker met elkaar verbonden, verknoopt en op elkaar georiënteerd. Daarmee heeft iedereen te maken: ondernemers, politici, journalisten, werknemers en consumenten. De oorzaken zijn allereerst technologisch, maar ook politiek en economisch: - Technologisch. Door media, satellietverbindingen, internet (het wereldwijde web) zijn informatie, nieuws en beelden wereldwijd direct beschikbaar. Door snellere transportmiddelen zijn fysieke afstanden steeds gemakkelijker en sneller te overbruggen. - Politiek. De Europese politieke samenwerking resulteert in de Europese Unie en de interne markt; het communisme in Midden- en Oost Europa stort in; internationale afspraken worden gemaakt over afbouw van handelsbeperkingen in het kader van de wto (World Trade Organisation). - Economisch. Het marktmodel is breed omarmd als best mogelijke systeem voor economische coördinatie, in Midden- en Oost-Europa, China en India. Deze liberalisering leidt vanaf de jaren negentig tot het ontstaan van grotere, wereldwijde markten voor consumptiegoederen, grondstoffen en kapitaal. De wereldhandel neemt fors toe en daarin profileren zich nadrukkelijk nieuwe landen. Ook de financiële markten groeien sterk (met name de handel in effecten, valuta s, swaps, opties, derivaten, schuldpapier, hypotheken, leningen). De Nederlandse economie raakt steeds meer geïnternationaliseerd, zoals blijkt uit onderstaande tabel. De omvang van onze export is sinds 1975 fors gestegen, zoals ook die van andere landen. Daarbij is ons aandeel in de wereldhandel ongeveer gelijk gebleven en gaat driekwart van onze export naar de EU-landen. Ook de omvang en waarde van de Nederlandse investeringen in het buitenland zijn zeer fors toegenomen (van minder dan 100 miljard euro in 1990 naar 533 miljard euro eind 2005), zoals ook de buitenlandse investeringen in Nederland (379 miljard euro eind 2005). Het aandeel van buitenlandse ondernemingen in de binnenlandse productie is sterk gestegen, met name in de industrie (van 28 procent in 1996 tot 40 procent in 2005; onder meer door de overnames van daf en Hoogovens). [7] Tabel: ontwikkeling Nederlandse export en aandeel in wereldhandel tussen 1975 en bbp (mrd ) bbp per hoofd ( ) omvang uitvoer (mrd ) omvang uitvoer (% BBP) 10 1 aandeel in werelduitvoer (%),2 3,8 3,9 Bron: Rabobank: Nederland in een grenzeloze wereld, globalisering in perspectief Ook de cultureel-religieuze dimensie is sterk aanwezig. Globalisering gaat steeds gepaard met verspreiding van waarden. Alexander de Grote verspreidt de hellenistische cultuur onder de onderworpen volkeren. In het kielzog van Columbus bekeren missionarissen de primitieve Indianen. In onze tijd dringen westerse consumptiewaarden zich wereldwijd op, terwijl omgekeerd grote migrantengroepen en hun nazaten leven in een diaspora van culturen en religies. Vreemde culturen komen steeds dichterbij, wat regelmatig leidt tot schrikachtige, afwerende reacties. De mensengemeenschap is een global village geworden, waarin ieder met ieder te maken heeft en waarin het probleem van de ene bewoner al snel het probleem van de ander wordt. De bewoners van het dorp kunnen er niet mee volstaan hun eigen tuintje in te richten en te onderhouden, maar moeten over hun schutting heenkijken. Ze komen elkaar steeds vaker tegen. Globalisering leidt tot een groeiende vervlechting en interdependentie van naties, economieën en culturen. Vraagstukken van duurzaamheid, energie, veiligheid en migratie krijgen een grensoverstijgend karakter en kunnen niet meer door afzonderlijke, autonome naties worden aangepakt. Dat vraagt om nieuwe manieren van coördinatie die verschillende vormen kunnen aannemen: spontane samenwerking en/of nieuwe (internationale) regelgeving en/of vrije marktwerking. Fricties en tegenbewegingen [6] Het begrip is afkomstig van de Spaanse socioloog Castells. [7] Persbericht CBS van 25 juli Globalisering creëert tal van kansen, maar veroorzaakt ook schokken, fricties en tegenbewegingen. Ook dat is niet nieuw. Nadat in vorige eeuwen koloniën als wingewest waren onderworpen aan westerse heerschappij, ontstaan als reactie daarop in de vorige eeuw onafhankelijkheidsbewegingen in Zuid-Amerika, Afrika en Azië, die gericht zijn op erkenning en zelf

9 [8] Francis Fukuyama, Het einde van de geschiedenis en de laatste mens (vert.), Amsterdam: Contact, Dit streven naar erkenning berust op een interpretatie van de geschiedfilosofie van de Duitse filosoof Hegel. standigheid (dit streven naar erkenning is volgens de Amerikaanse politiek filosoof Francis Fukuyama de drijvende kracht in de geschiedenis. [8] ) De politieke onafhankelijkheid is gerealiseerd, maar de economische en sociale emancipatie van veel voormalige koloniën staat nog in de kinderschoenen. Ook het Westen kent zijn fricties in deze tijd. Multinationals realloceren hun productie en sluiten regelmatig vestigingen. China lijkt in de wereld de productiewerkplaats bij uitstek te worden. Die nieuwe dynamiek geeft onvermijdelijk onrust en onzekerheid. Dat blijft binnen de perken als de economie in andere sectoren nieuwe perspectieven biedt en mensen flexibel genoeg zijn om elders emplooi te vinden. Een groep burgers ziet in globalisering voordelen, kansen en uitdagingen, weet zich aan te passen, is zelfredzaam en employable. Maar een andere groep voelt zich onzeker, zoekt bevestiging van de eigen identiteit, maakt zich zorgen over zijn toekomst, heeft moeite met het nieuwe arbeidsethos dat hamert op flexibiliteit, aanpassing en harder werken, en hecht aan de bestaande zekerheden (de regeringscoalitie koos in zijn akkoord voor het treffende motto dynamiek en zekerheid ). Deze onzekerheid verklaart de stembusuitslag bij de laatste verkiezingen (de Socialistische Partij en de Partij voor de Vrijheid leggen veel nadruk op het behoud van sociale zekerheden respectievelijk de nationale identiteit). Protectionistische en nationalistische tegenkrachten zijn sterk. Niet alleen in Europa, maar ook in de Verenigde Staten. Kyotoverdrag (1997) is door grote industriële naties als de Verenigde Staten, Australië, India en China niet ondertekend (ook al is op de G-8 top begin juni 2007 vooruitgang geboekt). De laatste wto-ronde voor verdere liberalisering van de handel (de zogenoemde Doharonde), begonnen in 2001, is eind 2006 vastgelopen en een doorbraak is de eerstkomende jaren onwaarschijnlijk. De Verenigde Staten treden steeds vaker unilateraal op en leggen de facto hun wil op aan andere landen (in internationale politieke kwesties, maar ook bij corporate governance en accountancy standards). Energieleverende landen als Rusland, Bolivia en Venezuela treden zelfbewuster op en schromen niet om eenzijdige maatregelen te treffen (dichtdraaien van de gaskraan, nationalisatie van bezittingen van buitenlandse ondernemingen en herziening van eerder gemaakte afspraken). Er is een krachtige tegenbeweging van antiglobalisten en andersglobalisten. Zij wijzen op de omvangrijke armoede en de grote inkomensverschillen die wereldwijd eerder zouden toenemen dan afnemen, en de grote milieudruk. Meer fundamenteel zijn de tegenbewegingen in de islamitische wereld, die de westerse waarden en leefstijl (materialisme, individualisme, secularisme) afwijzen als een bedreiging van de eigen religie en cultuur, en zich verzetten tegen moderne verworvenheden als de gelijke rechten van mannen en vrouwen en de scheiding tussen kerk en staat. Dat verzet leidt tot nationalisme en in het uiterste geval zelfs terrorisme. Er is wel gesproken van een clash of civilizations [9] (MacWorld versus Jihad), maar deze visie miskent dat de overgrote meerderheid van de bevolking in islamitische landen gematigd is en allereerst verlangt naar een redelijk bestaansniveau. Maar er is wel een clash of values. De plaats van Europa in de wereld [10] Europa is een mooi voorbeeld hoe naties die eeuwen lang met elkaar oorlog hebben gevoerd, hun conflicten beslechten en tot vruchtbare samenwerking weten te komen. Ondanks alle scepsis, kritiek en de regelmatig optredende politieke stagnaties, is het project Europa een groot succes. Sinds de vorming van de Europese Gemeenschap in 1957 (en de voorloper daarvan, de EGKS in 1951) is er geen oorlog meer gevoerd tussen EG-landen en zijn de handel tussen lidstaten en de welvaart van burgers fors toegenomen. Het ontstaan van de Europese en Monetaire Unie in 1992 en de versterking van de interne markt leiden in de jaren negentig zelfs tot een zekere euforie over Europa ( euroforie ). Vanaf dat moment gaan bedrijven grensoverstijgende samenwerkingsverbanden en fusies aan. In het nieuwe millennium is Europa meer verdeeld geraakt. Het voorstel voor een Europese grondwet werd door de Nederlandse en Franse bevolking in 2005 afgewezen. heeft in maart 2007 een positieve en pragmatische visie op de toekomst van de eu uiteengezet in de nota Een Europa dat werkt! [11] Daarin kiest de organisatie voor een economisch sterk, duurzaam, sociaal en veilig Europa, dat zijn kracht vindt in de diversiteit van de lidstaten op politiek, cultureel, sociaal en religieus terrein. Het unieke, dynamische karakter van de Europese Unie (zonder vooraf vastgelegd einddoel) past daar zeer goed bij. Het bedrijfsleven heeft alleen maar te winnen bij verdere integratie van de Europese economie. Een goede toekomst voor Nederland, met zijn strategische ligging binnen Europa, ligt zonder de geringste twijfel binnen de eu. De wereldwijde concurrentie wordt steeds heviger, nu ook vanuit nieuwe landen als China, India en Brazilië. En tegelijk kampt Europa met een steeds forser vergrijzingsprobleem. De politieke en de economische concurrentiepositie van Europa in de wereld moet blijvend versterkt worden. De eu heeft [9] Samuel Huntington, The clash of Civilisations and the Remaking of World Order, New York: Schuster, [10] Zie over Europa de Bilderbergdiscussienota Ondernemen in het Europa van morgen, uitgave vnoncw [11] De brochure is in een Engelse versie verschenen onder de titel A Europe that works! Zie ook de brochure The European Union back in business? (augustus 2007) alsmede Rondje Europa; actuele onderwerpen in het kader van het Portugese voorzitterschap 1 juli januari 2008 (uitgave vnoncw, september 2007)

10 in dat licht een zeer duidelijke meerwaarde ten aanzien van grensoverschrijdende vraagstukken als: Vervolmaking van de interne markt. Energiezekerheid en een gezond milieu (klimaatproblematiek). Veiligheid en internationale criminaliteitsbestrijding. Bescherming van de buitengrenzen en immigratiebeleid. Kennisontwikkeling en -verspreiding (innovatie). De handelspolitiek kan daarbij gezien worden als een integraal onderdeel van de Lissabonstrategie inzake de concurrentiepositie van de eu. Andere vraagstukken kunnen volgens de -nota juist beter door de lidstaten of door zelfregulering van maatschappelijke instellingen tot een oplossing gebracht worden. Subsidiariteit betekent dat zaken nationaal moeten worden aangepakt als dat kan, maar Europees als dat nodig is. Bij nationale zaken gaat het in ieder geval om de sociale zekerheid en de directe belastingen. Om de Europese agenda goed te kunnen uitvoeren, zullen de lidstaten hun eigen nationale sociaal-economische huis goed op orde moeten hebben. Het gaat hierbij met name om het voldoen aan de financieel-economische criteria van het Groei- en Stabiliteitspact (begrotingstekort, staatsschuld en inflatie), maar ook om de herijking van de verzorgingsstaatarrangementen in de richting van meer flexibiliteit en eigen verantwoordelijkheid. Voor veel lidstaten valt hier nog veel te doen; Nederland heeft hier al veel bereikt. Eind juni 2007 bereikten de regeringsleiders van de eu-lidstaten in Berlijn een akkoord over een pragmatische Verdragsaanpassing in plaats van een fundamentele Grondwet. Dit akkoord past heel goed bij bovengenoemde visie, omdat het ten aanzien van de betreffende grensoverschrijdende vraagstukken tot institutionele aanpassingen en efficiëntere besluitvormingsprocedures komt en anderzijds waar mogelijk ook bevoegdheden bij de lidstaten laat. Hopelijk zullen de lidstaten het akkoord in de loop van 2008 ratificeren en kan de EU zich daarmee ontworstelen aan de impasse waarin het sinds 2005 terechtkwam. Frans-Spaanse staalbedrijf Arcelor door Mittal Staal. De voorbeelden van de Indiase bedrijven Mittal en Tata - dat Corus/Hoogovens overnam - laten zien dat globalisering een tweerichtingskarakter krijgt en westerse landen niet vanzelfsprekend de leidende rol hebben. Op termijn zullen zeker ook de landen van ex-joegoslavië nog lid worden van de EU (Kroatië en Macedonië zijn al kandidaat-lid). Maar volgens velen heeft de EU daarmee wel zijn uiterste omvang bereikt. De discussie gaat nu vooral over Turkije en heeft ook een geopolitieke betekenis. Turkije kan met zijn veelbelovende economie en zijn strategische ligging een brugfunctie vervullen tussen Europa en de Islamitische wereld. Turkije heeft grote vooruitgang geboekt in de naleving van mensenrechten en de versterking van zijn democratie, en vormt met zijn seculiere staatsvorm en zijn economisch succes voor gematigde moslims een aantrekkelijk alternatief voor de meeste moslimstaten die geen scheiding kennen tussen staat en godsdienst en economisch slecht presteren. Beleidsprioriteiten Europese werkgeversorganisatie businesseurope businesseurope is de Europese koepelorganisatie van het bedrijfsleven, waar alle centrale werkgeversorganisaties van de EU-landen en nog enkele andere landen zijn aangesloten, dus ook. Recent werden de prioriteiten vastgesteld, die alle in directe of indirecte relatie staan met de globalisering: 1. Implement the reform for growth and jobs. 2. Integrate the European market. 3. Shape globalisation and fight all kinds of protectionism. 4. Promote a secure, competetive and climate-friendly energysystem. 5. Reform European social systems to respond to global challenges. 16 Ook in de eu komen nationale belangen sterker op de voorgrond te staan. eu-lidstaten springen vaak moeilijk over de schaduw van hun nationale belangen heen. Op economisch gebied blijkt dat bij de discussie over afbouw van landbouwsubsidies (ook in het wto-overleg hét grote struikelblok) en het maatschappelijk verzet tegen de Europese dienstenrichtlijn (het schrikbeeld van de Poolse loodgieter dat veel emotie oproept). Maar ook bij de nationale sentimenten over de fusies van banken (onze eigen abn amro), de overnames van energiebedrijven en de overname van het Luxemburgs- 17

11 3. Het Nederlandse bedrijfsleven globaliseert snel Internationalisering van besturen en aandelenbezit Hoe Nederlands zijn onze multinationals nog? Het merendeel van hun omzet en hun personeel zit in het buitenland. De aandelen van de 25 aex-fondsen zijn inmiddels voor het overgrote deel in buitenlandse handen. De afgelopen jaren kwam een aantal grote vooraanstaande Nederlandse bedrijven in buitenlandse handen (daf, Hoogovens, Vendex, vnu, abn Amro; er zijn biedingen gedaan op de aandelen van Numico en Stork). Bij dertien van de 25 aex-fondsen is inmiddels een buitenlander ceo; in 2000 waren dat er nog vijf. [12] Het Financieele Dagblad berekende dat 20 procent van de aandelen eigendom is van Nederlanders en dat de rest buitenlands bezit is. In tien jaar tijd liep het aandelenbezit van de grote Nederlandse institutionele beleggers (pensioenfondsen, verzekeraars) in aex-fondsen terug van 33 procent naar 14 procent. [13] Er vond als het ware een uitruil plaats tussen Nederlandse institutionele beleggers en buitenlandse. [14] Ook financiële fondsen uit het Verre Oosten - vaak gevoed uit grote handelsoverschotten, met name van China - worden actiever. De internationalisering heeft geleid tot een forse stijging van de topinkomens, want multinationale ondernemingen richten zich op beloningen die op de internationale arbeidsmarkt gebruikelijk zijn, waar de egalitaire normen van de Nederlandse arbeidsmarkt niet gelden. Dat leidt voortdurend tot grote ophef in de Nederlandse media, politiek en samenleving. De [12] De Pers, bericht 25 mei [13] Gelezen op com (PriceWaterhouse- Coopers). Overigens is de Amsterdamse effectenbeurs aanmerkelijk sterker gepenetreerd door buitenlandse beleggers dan beurzen in Zwitserland, België, Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, aldus het esb-dossier Globaliseren in Nederland van juli 2007, p. 45. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de sterke aanwezigheid van grote multinationals in Nederland. [14] Interview met Morris Tabaksblat in nrc Handelsblad van 19 mei

12 vakbeweging spreekt van een graaicultuur. Het kabinet wil de Nederlandse ondernemingsraden een recht van advies geven over de inkomens van de (internationale) topbestuurders. Maar het lijkt een onrealistische wens dat Nederlandse normen moeten gelden voor ondernemingen en hun bestuurders die wereldwijd opereren. Multinationals doen hun naam van multinational eer aan en kunnen steeds minder als nationaal bezit worden beschouwd, waar nationale normen gelden. Er ontstaat meestal een mengeling van ondernemingsculturen met meer of minder Nederlandse, Belgische, Duitse, Engelse, Amerikaanse, Franse en Zweedse elementen. Dat ervaren sommigen als een verlies, maar anderen zien dit als onafwendbaar of - veel positiever - als een verrijking. Regelmatig wordt gewaarschuwd voor een uitverkoop van Nederlandse bedrijven (zie bijvoorbeeld het kader), maar niet moet worden vergeten dat Nederlandse bedrijven ook overnames doen in het buitenland. [15] Maar liefst Nederlandse bedrijven hebben buitenlandse dochters en vestigingen. vijftien jaar geen Nederlands bedrijf meer te vinden is in de aex-index. Kijk naar de strijd om de macht bij de effectenbeurzen. Chirac komt op voor het Franse belang, Merkel voor het Duitse, maar heeft u Balkenende of Zalm iets horen zeggen over het Nederlandse belang? Niemand komt op voor het landsbelang. Wij zijn vol van handelsgeest en Europese level playing fields, maar andere landen niet. Ik heb het gevoel dat we zo Europees zijn en zo voor globalisering, dat we vergeten dat het niet slecht is om aan je zelf te denken en aan het belang van het land. Maar kijk je naar het voetbal, dan zijn we opeens wel nationalistisch. Een meer Angelsaksische stijl van ondernemen en corporate governance Als je alleen kijkt naar het scorebord en niet naar de bal, dan win je de wedstrijd niet. Tony DeNunzio, ceo Maxeda [18] [15] Cijfers De waarde van overnames door Nederlandse bedrijven in het buitenland bedroeg 76 miljard euro, tegenover 48,2 miljard voor overnames van Nederlandse door buitenlandse bedrijven. esb-dossier Globaliseren in Nederland juli 2007, p. 45. [16] esb-dossier Globaliseren in Nederland, juli 2007, p. 58. [17] nrc Handelsblad van 1 juli Globalisering verandert de bedrijfsvoering. Ondernemingen nemen hun investeringsbeslissingen vanuit een wereldwijd perspectief en staan voor de keuze of zij bedrijfsfuncties - productie, research, administratie - of onderdelen daarvan hier houden of verplaatsen. Zij wegen daarbij marktkansen, arbeidskosten en beschikbaarheid van personeel af tegen extra kosten voor transport en management, kwaliteitsgaranties en langere levertijden. Bedrijven krijgen het karakter van globale netwerken waarbinnen de onderdelen intensief informatie, kennis, diensten en onderdelen uitwisselen. Ook mkb-ondernemers, die zich altijd meer oriënteren op de binnenlandse markt, overwegen veel vaker om delen van hun maakwerk - zeker het standaardwerk - te outsourcen en kopen hun materialen, halffabrikaten en onderdelen gemakkelijker in bij buitenlandse leveranciers. Dat heeft veel economische voordelen en biedt bedrijven de gelegenheid om zich te concentreren op ontwikkeling, ontwerp, klantrelaties en regiewerk. Overigens lijken mkb-ondernemingen minder te investeren in het buitenland dan collega-ondernemers in andere Europese landen (Denemarken, Zwitserland, Ierland, Noorwegen). [16] Ex-ing-topman Aad Jacobs vreest nationale uitverkoop [17] Ook ondernemers zijn niet altijd gelukkig met de opkomst van de Angelsaksische stijl van ondernemen. Dit is mijn wereld niet meer. Oud-ing-topman Aad Jacobs, commissaris bij bedrijven als VNU en Shell, spreekt van de razernij van financiële opkopers (private equity) en speculatieve beleggingsfondsen (hedge funds). Niemand is meer veilig. Kortetermijndenken is de norm geworden. Hij vreest dat over tien tot We doen in Nederland nog altijd of we Rijnlands zijn en we het stakeholdersmodel aanhangen. Maar het spel dat wordt gespeeld, is Angelsaksisch en richt zich exclusief op shareholder value. De strategie van een bedrijf wordt steeds vaker in puur financiële, in aandeelhouderstermen gedefinieerd. Bij private equity zie je dat ook. Als het rendement hoog is, is de strategie goed, want de strategie is het halen van een hoog rendement. Het gaat om de knikkers. Binnen dat model past het om bestuurders een paar knikkers te geven als een goede deal veel knikkers oplevert. Jeroen Kirch, adviseur van Hay [19] In het beursgenoteerde bedrijfsleven waait een sterke westenwind. Met de internationalisering wordt de Amerikaanse stijl van ondernemen steeds meer de norm: meer nadruk op winstgroei, kortetermijnresultaten, meer zeggenschap voor aandeelhouders over te volgen strategie en Amerikaanse standaarden voor corporate governance en accountancy. Er komt een nieuw type aandeelhouder. De aandeelhouders van vroeger waren tevreden met een mooi rendement per aandeel en een koersstijging was hooguit mooi meegenomen. Tegenwoordig verwachten aandeelhouders een stevige jaarlijkse winstgroei per aandeel en ook nog een koersstijging. Besturen zijn voortdurend op zoek naar middelen om die ambitieuze doelstellingen te halen, bijvoorbeeld door inkoop van eigen aandelen, verkoop van bedrijfsonderdelen of nieuwe overnames. Er is veel discussie over de rol van hedge funds en private equity fondsen die enorme hoeveelheden kapitaal van beleggers weten aan te trekken; op dit moment wereldwijd tenminste miljard dollar voor hedge funds en [18] fem Business, april [19] Interview fem Business van 21 april

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport

Nederland. EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie. Najaar 2010. Nationaal Rapport Standard Eurobarometer EUROBAROMETER 74 De publieke opinie in de Europese Unie Najaar 2010 Nationaal Rapport Nederland Representation of the European Commission to Netherlands Inhoud Inleiding Context

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Suriname: een potentiële outsourcing

Suriname: een potentiële outsourcing Suriname: een potentiële outsourcing en offshoring bestemming Business process outsourcing in de financiële sector 27 October 2009, Banquet Hall Hotel Torarica Drs. J.D. Bousaid, CEO Hakrinbank N.V. Overzicht

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

SURINAME ALS MULTINATIONAL

SURINAME ALS MULTINATIONAL SURINAME ALS MULTINATIONAL LET US WORK TOGETHER Globalisatie Duurzaam en Ondernemen Grace Boldewijn Eigenaar BoCari Holding group Europese Zakenvrouw 2002/2003 Columnist Financieel dagblad Microfinanciering

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Strategie duurzaam inkopen

Strategie duurzaam inkopen Strategie duurzaam inkopen Gemeente Franekeradeel, afdeling Bouwen en Milieu Minke Lotens - Eichhorn Augustus 2010 status: Definitief Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 Aanleiding 3 Kaders 3 Het begrip duurzaam

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Nederlandse economie. Welvaart onder druk

Nederlandse economie. Welvaart onder druk Nederlandse economie Welvaart onder druk 1 Vier toekomstscenario's van Nederland Zeer aantrekkelijke infrastructuur Sterk concurrerende samenleving A... B. D.. C.. Zwak concurrerende samenleving Niet aantrekkelijke

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten. Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk

Onderzoeksresultaten. Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk Onderzoeksresultaten Hebben bestuurders wél vertrouwen in de toekomst? kfofkfokofk Onderzoek naar vertrouwen (1/2) Van de respondenten is een ruime meerderheid er van overtuigd dat de eigen Titel onderneming

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie Economie CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten China als investeerder in Europa Chinese investeringen in Europa nemen snel in omvang toe. Volvo Cars is tegenwoordig eigendom

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance

Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance Advies van de commissie Burgmans over maatschappelijk verantwoord ondernemen en corporate governance Advies De commissie vindt dat integratie van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) in de bedrijfsvoering

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK Toelichting In het onderstaande zijn de afzonderlijke elementen van het normatieve kader integraal opgenomen en worden ze nader toegelicht en beschreven. Daarbij wordt aandacht besteed aan de volgende

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Management van retour-logistieke ketens

Management van retour-logistieke ketens Management van retour-logistieke ketens Erwin van der Laan RSM Erasmus Universiteit EVO dag 30 mei 2006 Duurzame Supply Chains Meet the needs of the present without compromising the ability of future generations

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

ICP Corporate Finance

ICP Corporate Finance ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseurs Bedrijfsprofiel Januari 2013 Profiel ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseur van management en aandeelhouders bij complexe Corporate Finance vraagstukken

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

MVO en MKB in Duitsland

MVO en MKB in Duitsland MVO en MKB in Duitsland MVO (gesellschaftliche Verantwortung) en MKB ontdekken meten en aantonen in Duitsland 1 EQT e.v en MVO Vereniging van Duitse en Nederlandse organisaties uit de ambachten en de industrie

Nadere informatie

2 Voorwoord. Wij hebben voor ons bedrijf duidelijke strategische prioriteiten en ambitieuze doelen bepaald.

2 Voorwoord. Wij hebben voor ons bedrijf duidelijke strategische prioriteiten en ambitieuze doelen bepaald. Visie en Waarden 2 Voorwoord Wij hebben voor ons bedrijf duidelijke strategische prioriteiten en ambitieuze doelen bepaald. Momenteel werken wij aan een Winning Culture bij Henkel, die ons zal helpen onze

Nadere informatie

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets A. LEER EN TOETSPLAN Onderwerp: Kiezen Kerndoel(en): 40 De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties 46 De leerling leert in de eigen omgeving effecten te herkennen

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land Algemene Ledenvergadering NDL Amsterdam, 22 april 2016 Drs. René Buck Directeur Buck Consultants International Buck Consultants International

Nadere informatie

Introductie ICP Corporate Finance

Introductie ICP Corporate Finance Introductie ICP Corporate Finance Profiel ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseur van management en aandeelhouders bij Corporate Finance vraagstukken Specialist in fusies & overnames, (alternatieve)

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR

Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR De Argentijnse Republiek, de Federatieve Republiek Brazilië, de Republiek Paraguay, de Republiek ten oosten van de Uruguay, de

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

SAMENVATTING SYLLABUS

SAMENVATTING SYLLABUS SAMENVATTING SYLLABUS Julie Kerckaert Inleiding tot het Europees en internationaal recht Academiejaar 2014-2015 Inhoudsopgave Deel 2: Inleiding tot het Europees recht... 2 1. Het juridisch kader van het

Nadere informatie

HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke. transitie. lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT

HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke. transitie. lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT HRM EN ARBEIDSVERHOUDINGEN in kritieke transitie lezing HR salon 14 maart 2013 PROF. DR. WILLEM DE NIJS HOOGLERAAR STRATEGISCH PERSONEELSMANAGEMENT RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Ad Nagelkerke en Willem

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 1 Planet The world is flat 2 People 3 Wereldbevolking: 6.541.920.085 (per

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2010 - I Wereld Opgave 1 Demografische ontwikkelingen in Afrika Bestudeer de bronnen 1 en 2 die bij deze opgave horen. Stelling: In ontwikkelingslanden ligt het geboortecijfer in steden doorgaans lager dan op het

Nadere informatie

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken.

hoe wij het best op die uitdagingen kunnen inspelen, wat daarvoor nodig is en hoe wij daar samen aan kunnen werken. Toespraak van SNN-voorzitter Max van den Berg, bijeenkomst EFMI Business School (Academisch kennisinstituut voor de foodsector), Groningen op 18 november 2010 [Inleiding] Sommige mensen verdienen hun geld

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING Non-member state of the Council of Europe (Belarus) LIDSTATEN HOOFDZETEL EN OVERIGE VESTIGINGEN BEGROTING Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan,

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen.

Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Ik wil mijn zoons helpen aan een netwerk, een adviespunt dat hen verder kan brengen als ze straks het roer overnemen. Introductie Familiebedrijven zijn in Nederland veruit in de meerderheid. Zij leveren

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt PERSBERICHT Hasselt, 12 april 2012 Onderzoek UNIZO-Limburg en VKW Limburg: 7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt UNIZO-Limburg

Nadere informatie

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee?

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? MKB Eindhoven & Rabobank Rabobank Nederland; Kaya Kocak, Véronique Bulthuis 5 februari 2015 Rabobank Sectormanagement Véronique Bulthuis Sectormanager Groothandel

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie Mr Roger VAN BOXTEL, Minister of City Management and Integration, Netherlands Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie 21-22 mei 2001 Enkel gesproken tekst geldt Tweede

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Drie raden balans tussen strategie en toezicht. WissemaGroup

Drie raden balans tussen strategie en toezicht. WissemaGroup Drie raden balans tussen strategie en toezicht 9 december 2015 Doelstellingen Achtergrond schetsen van de relaties in de gouden driehoek Ideeën presenteren voor de intensivering van de relaties in de gouden

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

De status van mobiel intranet

De status van mobiel intranet De status van mobiel intranet White paper Bilthoven, 26 april 2012 Sabel Online Lonneke Theelen E Lonneke@sabelonline.nl T (088) 227 22 00 W www.sabelonline.nl http://nl.linkedin.com/in/lonneketheelen

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Afspraken over de rol van de OR bij (I)MVO

Afspraken over de rol van de OR bij (I)MVO Bijlage C Afspraken over de rol van de OR bij (I)MVO 1. MVO als basiskenmerk van hedendaags ondernemen Wat is (I)MVO? Het thema van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) staat steeds dui-delijker

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen

Profielschets Raad van Commissarissen Profielschets Raad van Commissarissen Vastgesteld door de Raad van Commissarissen op 18 maart 2009 en laatstelijk gewijzigd in 2014. 1. Doel profielschets 1.1 Het doel van deze profielschets is om uitgangspunten

Nadere informatie

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak -

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - Een praktische training over maatschappelijk verantwoord ondernemen voor KMO s Harelbeke, 6 juni 2007 Agenda De omgeving van KMO s hecht steeds meer

Nadere informatie