WIJSGERIGE EN WETENSCHAPPELIJKE ANTROPOLOGIE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WIJSGERIGE EN WETENSCHAPPELIJKE ANTROPOLOGIE"

Transcriptie

1 WIJSGERIGE EN WETENSCHAPPELIJKE ANTROPOLOGIE Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in de filosofische antropologie en haar geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam op maandag r7 februari door DR. TH. DE BOER Van Gorcum & Comp. n.v. Dr. H. J. Prakke & H. M. G. Prakke Assen, 1969

2 WIJSGERIGE EN WETENSCHAPPELIJKE ANTROPOLOGIE

3 Mevrouw, Mine Heren Curatoren van deze Universiteit, Mine Heren Leden van het Presidium, Dames en Heren Hoogleraren, Lectoren, Privaat-Docenten en Leden van de Wetenschappelijke Staf, Dames en Heren Studenten, en voorts Gij allen, die door Uw aanwezigheid deze plechtigheid vereert, Zeer geachte toehoorders, Het is bijna een eeuw geleden dat Franz Brentano bij het aanvaarden van zijn ambt als hoogleraar in de wijsbegeerte te Wenen een inaugurele rede uitsprak onder de weinig academisch klinkende titel: Grande der Entmutigung auf philosophischem Gebiete". Uit deze titel blijkt dat Brentano bij het begin van zijn filosofische loopbaan werd geconfronteerd met een crisissituatie in de filosofie. Hij probeert in zijn rede een uitweg uit deze impasse te vinden en roept in herinnering hoe in een nog betrekkelijk recent verleden elke filosoof bij zijn eerste optreden zich geroepen voelde voor het oog van zijn toehoorders een beeld te schilderen van zijn specifiek filosofisch systeem. Daarna kwam er een tijd en dat is nog slechts enkele jaren geleden dat in inaugurele redes ijverig de vraag werd besproken of de filosofie door een intuitieve schouw en apriorische constructie een greep naar de waarheid kon doen of dat ook zij de moeizame weg van de ervaring zou moeten volgen. Welnu, deze Iaatste vraag is inmiddels beslissend beantwoord. Er is, zegt hij, wel geen filosoof meer die zal ontkennen dat ook in filosofische zaken de ervaring onze enige leermeesteres is. Nu is er echter een andere kwestie die de filosofische gemoederen blijft verontrusten. Men vraagt zich of om tal van redenen of in filosofische vragen uberhaupt wel waarheid en zekerheid binnen ons bereik liggen. Dit zijn de `redenen tot ontmoediging op filosofisch

4 gebied' die Brentano aan een nader onderzoek wil onderwerpen. Hij is zich bewust in een tijd te leven waarin de wijsbegeerte niet populair is. De ineenstorting van de klassieke speculatieve systemen ligt nog vers in het geheugen. Daarbij boekt de natuurwetenschap steeds grotere successen. Brentano heeft zelf als student gedacht dat deze crisis van de filosofie tevens haar einde zou betekenen. Is de filosofie na de opkomst van de natuurwetenschap niet een anachronisme, vergelijkbaar met de alchemie en de astrologie? Brentano constateert dat in korte tijd het mateloos vertrouwen in de filosoof als ware hij een vertegenwoordiger van een hogere wereld heeft plaats gemaakt voor een even diep wantrouwen. Was er eens een grote toeloop van studenten naar zijn colleges, als betrof het een wonderdokter, nu deze als charlatan is ontmaskerd zijn de zalen leeg. Brentano signaleert reeds een merkwaardig staaltje van studenteninspraak. Op een van de deuren van de collegezalen heeft een student geschreven: Zwavelfabriek.2 I We willen, geachte toehoorders, niet suggereren dat er nets nieuws onder de zon is. Deze geluiden klinken ons echter toch wel zo vertrouwd in de oren dat we zeer benieuwd zijn naar het antwoord van Brentano op deze uitdaging. Hij pretendeert nl. de weg gevonden te hebben die de filosofie uit het moeras en naar een nieuw land met vaste bodem kan leiden. Hij meent zelfs dat de gouden tijd van de filosofie niet achter ons ligt, maar voor ons. De jongere generatie, die Brentano met deze oratie een hart onder de riem wil steken, heeft geen reden om te wanhopen. De huidige malaise is eerder een teken van hoop, want er blijkt uit dat men zich niet langer tevreden stelt met fraaie en fascinerende ideeen, maar ernstig zoekt naar beproefde waarheid. Laten we in het spoor van Brentano deze redenen, die ons de moed dreigen te doen verliezen, iets nader 6

5 4 onder de loep nemen. In de eerste plaats noemt hij de fameuze verdeeldheid onder de filosofen. Inderdaad, de filosofie schijnt bij elke filosoof opnieuw te beginnen, ook volgens henzelf. Vandaar wellicht de gewoonte alle voorgangers als 'traditionele filosofen' te betitelen. Als gevolg hiervan, constateert Brentano, is er ook geen geleidelijke vooruitgang, zoals in de wetenschap, maar vertoont de geschiedenis van de filosofie het beeld van een kaleidoscopische afwisseling van systemen. Voorts lijkt de filosofie het onmogelijke na te streven met haar pretentie het binnenste wezen der dingen te doorgronden en als vierde en laatste oorzaak van ontmoediging noemt Brentano het totaal ontbreken van praktische resultaten. De spreuk van Bacon: kennis is macht, wordt bier niet bewaarheid. Veeleer zou men van de onmacht der filosofie kunnen spreken. Nu meent Brentano de remedie voor deze deplorabele toestand reeds in 1866 te hebben gevonden. Bij zijn Habilitation verdedigt hij dan de befaamde stelling: de ware methode der filosofie is geen andere dan die der natuurwetenschappen.3 Brentano, die merkwaardigerwijze de voorloper van de fenomenologische beweging" is geworden4, is op dit punt tot dezelfde conclusies gekomen als zijn voorbeeld Comte3, de vader van het positivisme, en als zijn leeftijdgenoot Peirce, de grondlegger van het pragmatisme. De filosofie, aldus Peirce, kan slechts een echte wetenschap worden wanneer ze het verheffend voorbeeld volgt van de natuurwetenschappen, waar de onderzoekers in plaats van elkaars werk te veroordelen eendrachtig samenwerken en staande op elkaars schouders onaanvechtbare resultaten boeken.6 Met name het verschijnsel van de progressie in de kennis, dat tegenwoordig het karakter van een stroomversnelling gekregen heeft, en waarin sommigen de oorsprong zoeken van het begrip vooruitgang als zodanig moet deze denkers geboeid hebben. Dit antwoord van Brentano lijkt een vondst. De filosofie neemt de methode over van haar succesrijke 7

6 tegenstandster: de natuurwetenschap en zal zo alle kenmerken verwerven die de wetenschap sieren, te weten: eensgezindheid, vooruitgang, een vaste methode en resultaten in de praktijk. Filosofie is dan geen aangelegenheid meer van het verleden maar de wetenschap van de toekomst. Brentano schijnt helaas niet te beseffen dat wie met andermans veren gaat pronken in dit geval niet slechts van pluimage verandert. Betekent het invoeren van deze methode niet juist het opheffen van de filosofie? Hoe kan de wijsbegeerte zich de werkwijze der wetenschap eigen maken zonder zelf een wetenschap te worden? Is Brentano bier niet bezig het onverenigbare te verenigen? Die indruk wordt bevestigd als we zien hoe deze filosofie er in concreto uitziet.7 De volgens natuurwetenschappelijke methode werkende filosofie is niets anders dan wat we tegenwoordig empirische psychologie noemen. Wat Brentano bier verkondigt is wel lets nieuws, maar geen nieuwe filosofie. Het is eerder een revolutie binnen de wetenschap. Er wordt een nieuw gebied, de menselijke geest, opengelegd voor empirische exploratie. Men zou wat dit betreft de 19de eeuw kunnen vergelij ken met de i6de en Franz Brentano met Francis Bacon. Zoals Bacon als heraut optreedt van de empirische methode bij de bestudering van de natuur buiten ons, 7o Brentano bij het onderzoek van de menselijke natuur. Beide zijn ook vervuld van de hoogste verwachtingen wat betreft de praktische toepassingen van de wetenschap. Bacon ontwerpt in zijn Nova Atlantis een toekomstbeeld van een wereld die profiteert van de technische beheersing van de natuur. Brentano voorspelt in de inleiding van zijn Psychologie vom empirischen Standpunkt" zo mogelijk nog grotere successen van deze nieuwe wetenschap van de geest, ter beteugeling van menselij ke en maatschappelijke wanorde. Brentano helpt ons dus, nader beschouwd, weinig verder bij onze vraag naar het eigen karakter van een niet-speculatieve, op ervaring gebaseerde filosofie. 8

7 De remedie die hij aanbeveelt, lijkt heel geschikt het bestaan, zo niet van de filosofen dan toch van de filosofie, te beeindigen. De opkomst van de empirische menswetenschappen, door Brentano zo krachtig gestimuleerd, schijnt voor velen de filosofie wel voorgoed te hebben geelimineerd. De menselijke geest, vanouds een specifiek domein van de filosofie, komt haar nu immers te ontvallen. De filosoof kan verhuizen naar hetzelfde gezelschap waarin de goudmaker en de sterrenwichelaar zich reeds iets langer bevinden. Men kan de filosofie in dit licht hoogstens nog waarderen als een soort voor-wetenschap, een voorstadium, waarin min of meer verdienstelijk wordt gespeculeerd en geexperimenteerd, maar waar het toch de grootste verdienste blijft door het voortbrengen van de wetenschap eigen ondergang te bewerkstelligen. 8 Vinden we bij Brentano geen oplossing van ons probleem, maar eerder een verscherping, dan is dat op zichzelf ook een verdienste. Hij legt ons de vraag voor welke plaats er nog kan zijn voor een wijsgerige benadering van dezelfde fenomenen die ook het terrein van onderzoek van de wetenschap vormen. In de laatste decennia, nu de empirische methode in de menswetenschappen het pleit definitief blijkt te hebben gewonnen, schijnt deze vraag pas goed actueel en voor een beginnend docent in de wijsgerige antropologie is het wellicht nuttig hierover een uur lang hardop na te denken. Deze sinds Comte latent aanwezige crisis van de filosofie heeft in de loop der tij den van filosofische zijde verschillende antwoorden opgeroepen. Minder gelukkige, minder ongelukkige en zelfs min of meer geslaagde. Tot de eerste categorie rekenen we die antwoorden die een specifiek geesteswetenschappelijke methode als alternatief voor de empirisch-wetenschappelijke benadering verdedigen. Het is dit ant- 9 II

8 woord dat het meest de agressie van de zijde der wetenschap opgewekt heeft omdat de wijsbegeerte bier de indruk maakt een koningin to zijn die niet bijtijds abdiceren wil. Hiertoe moeten o.i. alle specifiek geesteswetenschappelijke methoden gerekend worden zoals die sinds het eind van de vorige eeuw zijn ontwikkeld. We denken aan idiografische, individualiserende, holistische en verstehende" methoden en vooral aan de welige bloei van alle mogelijke filosofische en fenomenologische psychologieen, tot en met de existentiele psychoanalyse van Sartre. Minder gelukkig zijn deze antwoorden omdat ze in een belangrijk opzicht als een Fehlantwort" beschouwd moeten worden. Dat betekent echter allerminst dat deze filosofische psychologieen voor ons van geen enkele betekenis meer zijn, zoals nog blijken zal. Hoewel als wetenschappelijk alternatief onaanvaardbaar, bevatten ze o.i. wel degelijk elementen die voor een wijsgerige antropologie van belang zijn. Hoewel een minder gelukkige reactie is het voor ons toch de meest belangwekkende. Tot de minder ongelukkige antwoorden rekenen we diegene die de wetenschap de wetenschap laten en de wijsbegeerte beperken tot compilatie van wetenschappelijke resultaten, tot methodologische bezinning op de wetenschap of tot analyse van de taal vanuit een metastandpunt. Hoewel veel minder kwetsbaar, is dit standpunt voor ons toch minder interessant omdat het geen nieuw filosofisch gezichtspunt oplevert. Zo de filosofie al iets is kan het in ieder geval niet een encyclopedische samenvatting zijn en ook geen pure methodologie, hoe belangrijk die voor de wijsbegeerte ook is (zoals we nog zullen zien). En wat het metastandpunt betreft, het komt ons voor, gezien de spectaculaire ontwikkelingen in de linguistiek, dat de wijsbegeerte daar slechts een tijdelijk asiel gevonden heeft. Alle diverse vertegenwoordigers van deze tweede categorie zijn het over een ding eens : de filosofie kan niet meer een eigen bron zijn van kennis omtrent TO

9 deze werkelijkheid. Soms tracht men nog iets van de oude glorie te redden door te stellen dat de filosofie als avantgarde van de wetenschap moet fungeren. Zij zou stoutmoedig dienen te anticiperen wat de wetenschap later realiseert. Hier ontmoeten we eigenlijk opnieuw zij het in zeer welwillende interpretatie de reeds genoemde opvatting van de filosofie als voor-wetenschap. In onze situatie, nu wij niet zoals Bacon en Brentano voor de wetenschap leven maar er na, lijkt dit standpunt moeilijk houdbaar. Voorzover er zulke stoutmoedige denkers zijn worden deze trouwens terecht als baanbrekers van de wetenschap en niet als filosofen beschouwd. Het is een bijdrage tot de hypothesevorming binnen de wetenschap, wat, zoals we nog zullen zien, geen specifiek wijsgerige bezigheid is. Tenslotte is er nog een derde opvatting die we de transcendentale kunnen noemen. Men kan de positie van de wijsgerige antropologie sinds de opkomst van de empirische menswetenschappen vergelijken met die van de natuurfilosofie ten opzichte van de natuurwetenschap ten tijde van Kant. Dit betekent dat zijn visie mutatis mutandis voor ons van betekenis is. De filosofie zal gesitueerd moeten worden in die dimensie die door Kant voor het eerst als de transcendentale werd aangeduid. Zij beweegt zich niet op hetzelfde niveau als de wetenschap als compilatie, synthese of anticipatie ook niet een niveau hoger - als methodologie of kritische taalanalyse maar in een richting die daar haaks op staat. Haar veld van onderzoek is niet een onontgonnen terrein, maar spruit voort uit een nieuwe instelling, om met Husserl te spreken. Niet tegengesteld aan maar wel loodrecht op de belangstellingsrichting van de wetenschap. Het is in de vorige eeuw Dilthey geweest die ingezien heeft dat het de taak van de wijsbegeerte is, als analogon van de kritiek der zuivere rede bij Kant, een transcendentaal onderzoek naar de mogelijkheid en II

10 de grenzen van de menswetenschappen in to stellen. Hij formuleerde dit, in overeenstemming met de overwegend historiserende opvatting van de geesteswetenschappen in zijn tijd, als een kritiek van de historische rede". De huidige in het centrum van de wijsgerige belangstelling staande hermeneutiek is een voortzetting en radicalisering van deze door Dilthey gestichte transcendentale traditie, al krijgt men tegenwoordig soms de indruk dat zij meer in de onmogelijkheid dan in de mogelijkheid van de wetenschap geinteresseerd is. In de moderne tijd zou men deze wijsgerige vraag naar de mogelijkheid moeten stellen bij de systematische menswetenschappen, tegenwoordig meestal sociale wetenschappen genoemd. Ook hier moet men de taak van de filosofie zien in het licht van de Copernicaanse omwenteling die Kant in de wijsbegeerte heeft tot stand gebracht en waarbij het beslissende moment is dat de filosofie als een aangelegenheid post factum opgevat wordt. Zij vangt aan wanneer de wetenschap een feit geworden is. Men zou hier misschien het bekende gezegde van Hegel van toepassing kunnen achten, dat de uil Minerva, dat is de filosofie, pas in de schemering haar vlucht kiest. Hoe belangrijk het is voor een filosoof of hij zich voor of na deze ontwikkeling van de wetenschap bevindt, kan men by. aflezen aan de opzet en strekking van de hele wijsgerige onderneming van Descartes en Husserl. III Intussen is het duidelijk dat deze positieverandering van de filosofie ten aanzien van de wetenschap niet geruisloos en zonder enige strubbeling verlopen is, als ging het eenvoudig om het passeren van een wissel. Met name weer aan Dilthey, wiens antwoord als het om de systematische menswetenschappen gaat voor ons onaanvaardbaar is, kunnen we dit illustreren. Er ontstaat een verwarrende overgangsperiode waarin I2

11 de verhouding tussen wetenschap en filosofie onklaar is, met als gevolg competentie- en grensconflicten. Wellicht zijn we momenteel aangeland op een punt in het historisch kristallisatieproces, waarop het mogelijk is deze methodenstrijd opnieuw te analyseren zonder daarbij bij voorbaat van het volkomen gelijk van een van beide partijen uit te gaan. Het zou een te eenvoudige voorstelling van zaken zijn wanneer al deze moeilijkheden geschreven werden op het conto van achterhoedegevechten van de wijsbegeerte met een zich emanciperende wetenschap. Vergeleken met de emancipatie van de natuurwetenschap uit de filosofie, die ook niet zonder strijd verliep, deed zich bij de menswetenschappen de complicerende bijzonderheid voor dat er reeds een model van wetenschappelijkheid bestond. Dit werd nu als voorbeeld opgevat en daardoor raakte de hele visie op de mens in de strijd betrokken. Van de kant van de filosofie we denken met name aan de reeds genoemde wijsgerige psychologieen meende men dat door de nieuwe wetenschappelijke methode het wezen van de mens miskend werd. Het protest werd aangetekend in naam van de humaniteit. Van de zijde van de empirische menswetenschappen werd dit als traditionalisme en verzet tegen de geest van de nieuwe tijd geinterpreteerd, vergelijkbaar met de verwerping van het natuurwetenschappelijke wereldbeeld in de 17e eeuw. Zo vormen zich twee fronten met de mens als inzet van de strijd. De wijsbegeertebevindt zich dan meestal, althans in de ogen van de wetenschap, aan de kant van hen die we gemakshalve maar humanisten" zullen noemen. Hun tegenstanders duiden we dan aan als naturalisten. Een zakelijke analyse van de inzet van deze strijd, die sinds het midden van de 19e eeuw de geesten heeft verdeeld is nog steeds de moeite waard, met name ook als het gaat om een verheldering van de taak van de filosofie ten opzichte van de wetenschap. Misschien ging het in deze strijd niet zozeer om een conflict tussen wetenschap en 13

12 wijsbegeerte als wel tussen twee filosofieen waarvan de een zich ten onrechte voor empirische wetenschap uitgaf en de ander als reactie tot niet-wetenschappelijke, alternatieve methoden zijn toevlucht zocht, zonder reflextieve klaarheid omtrent de eigenlijke betekenis van deze methoden. Toenemende zelfbewustwording aan beide kanten zou kunnen leiden tot vreedzamer samenleven en wellicht zelfs samenwerken. Nu is het uiteraard niet mogelijk in dit korte uur een honderd jaar geestesgeschiedenis te reconstrueren en te evalueren. We proberen in hoofdtrekken aan te geven waar het om gaat, in welk opzicht de posities veranderd zijn en wat dit impliceert voor een wijsgerige bezinning op de mens op dit moment. Het ongelukkige dilemma waarvoor men zich bij de menswetenschappen gesteld zag: kiezen voor de mens of voor de wetenschap, kunnen we wellicht het duidelijkst toelichten met een gedachte ontleend aan Bacon. Deze heeft als ideoloog van de natuurwetenschap de strijd aangebonden met het antropomorfe denken over de natuur, een denken dat Comte als mythisch en J. St. Mill, scherper nog, als personen fingerend" karakteriseerde. Volgens Bacon moeten we de natuur niet ex analogia hominis, maar ex analogia universi beschouwen. De fictie dat de natuur door bezielde krachten geregeerd wordt is kenmerkend voor de magier die met bezwerende woorden de wereld wil beheersen. De wetenschap daarentegen overwint de wereld door te gehoorzamen, door geduldig de wetten op de sporen volgens welke zij werkt. Een voorbeeld van een dergelijk antropomorfisme is de aristotelische leer van de teleologie. Dat de natuur volgens doeleinden te werk zou gaan is een projectie van de mens, een idool van de stam". Wanneer nu deze ontmythologisering van de natuur tot zulke opmerkelijke successen geleid heeft in de natuurwetenschap, moet dan niet hetzelfde bij de 14

13 bestudering van de mens gepostuleerd worden? Is een doelgericht handelen naar vrije verkiezing niet evenzeer een illusie die de wetenschap onmogelijk maakt? Natura non facit saltus", maar dan zal de mens ook geen hoge sprongen maken, wil hij voor wetenschappelijk onderzoek in aanmerking komen. Linschoten, die enkele jaren geleden een beeldenstorm in de psychologie ondernam, spreekt van de spontaniteit" als idool, een duveltje in een doosje" dat voortdurend onrust zaait in de geestes" wetenschap." We staan dan voor de merkwaardige noodzaak de mens zelf ex analogia universi" te moeten beschouwen. Na zijn projecties uit de natuur teruggenomen te hebben is nu de projector zelf aan de beurt om zijn zelfinterpretaties te deprojecteren. Het spreken van antropo-logie zou reeds een antropomorfisme zijn! Het valt te begrijpen, wanneer dit de implicaties van de empirische methode voor het mensbeeld zouden zijn, dat men ijverig gezocht heeft naar alternatieven. Daar men het object niet wil aanpassen aan de methode wordt de methode aangepast aan het object. De alternatieven die in de geesteswetenschappen worden ontwikkeld lopen dan ook parallel aan een aantal kenmerken die men karakteristiek acht voor de mens en die in de empirische methodologie worden miskend, of zelfs ontkend. Het laatste is het geval wanneer, zoals bij Carnap en sommige strikte behavioristen, gesteld wordt dat wetenschap pas wetenschappelijk wordt wanneer ze, in laatste instantie, tot een onderdeel van de fysica herleid kan worden. Ook echter wanneer men dit reductionisme afwijst en aan de mens een aantal onherleidbare eigenschappen toekent, zou de wetenschappelijke methode toch een fundamentele miskenning van het menselijke van de mens inhouden. In de eerste plaats impliceert de wetenschappelijke analyse een zekere atomisering. Het menselijke bestaan, dat een innerlijk samenhangende totaliteit is, wordt uiteengelegd in een aantal uitwendig verbonden elementen. Dit complex van '5

14 factoren wordt voorts zonder meer beschouwd als een stuk natuur", een ding, dat evenals andere dingen op omstandigheden reageert. Sartre vond hiervoor de term chosisme" uit. Dit chosisme zou de impliciete filosofie zijn van elke empirische wetenschap. Voor Sartre vloeit hieruit voort dat een empirische wetenschap als de psychologie nooit de mens in zijn scheppende vrijheid kan vatten. Wat zij analyseert zijn geen levende mensen maar dode zielen". Dat is waarschijnlijk de reden, waarom er, zoals bekend, in de hel van Sartre zo ijverig gepsychologiseerd wordt. Alle wijsgerige stromingen die wij boven onder de categorie minder gelukkige antwoorden" hebben samengevat kunnen als een reactie op deze naturalistische interpretatie van de wetenschap beschouwd worden. Men vreest dat de wetenschap die, zoals Weber zegt, de wereld heeft ont-toverd, tenslotte de mens zal ontluisteren. Er ontstaat in de wijsbegeerte een intense aandacht voor de kwalitatieve aspecten van de werkelijkheid, voor de fenomenen zoals die zich tonen in de directe beleving, voor het individuele en unieke, met name van het menselijk bestaan dat zich door zijn reflectie en distantie van alle andere zijnden onderscheidt. Deze antinaturalistische tegenbeweging 11 begint, behalve bij Dilthey, eigenlijk reeds bij de Badense Neo-kantianen, met hun belangstelling voor de individuele gestalten in de geschiedenis, en bij de descriptieve psychologieen van de late Brentano en de vroege Husserl. Het zet zich voort in de analyse van de Gestalt en de Ganzheit als niet-natuurwetenschappelijk to vatten holistische categorieen en, meer radicaal, onder invloed van levensfilosofie en existentialisme in diverse vormen van verstehende" psychologie, waartoe ook de zgn. existentieel-fenomenologische psychologie gerekend moet worden. De existentiele psycho-analyse van Sartre kan men als 16

15 een hoogtepunt beschouwen en waarschijnlijk ook als eerceindpunt. Vanuit een oogpunt van strenge wetenschappelijkheid kan met deze geesteswetenschappelijke" methoden snel worden afgerekend. We zeiden echter reeds dat wij ze niet zonder meer als afgedaan beschouwen. We zouden bier de drieledige stelling willen verdedigen dat weliswaar in de wetenschap slechts een methode gevolgd kan worden, maar dat niettemin veel van wat deze verdedigers van alternatieve methoden voor ogen stond Of stilzwijgend in de wetenschap is verdisconteerd al naar mate ze minder met een naturalistische filosofie werd belast Of nog steeds van belang is, maar dan niet voor de wetenschap maar voor de filosofie. IV Willen we deze taak tot een goed einde brengen dan is het een eerste eis deze bewegingen nader te specificeren. Het zou namelijk volkomen onjuist zijn wanneer zij zonder meer en globaal als een opstand tegen de wetenschap werden uitgelegd, al kan het er gemakkelijk toe leiden. In beginsel kan men bier twee houdingen onderscheiden. De eerste is het voorzichtigste omdat ze de aanspraken van de wetenschap niet betwist, maar slechts de aandacht wil vestigen op die aspecten die de theoretische verklaring ter zijde laat. Men vindt dit standpunt vooral bij de vroege fenomenologen die ten aanzien van de wetenschap een soort epoche toepassen. Alle mogelijke fysicale en psychologische theorieen omtrent het verschijnende worden voorlopig opgeschort teneinde alle aandacht te kunnen richten op de pure descriptie. Men zou, met een uitdrukking van Cassirer, kunnen zeggen dat zij het rerum videre formas prefereren boven het rerum cognoscere causas, zonder dat laatste te verwerpen.12 Dat deze descriptieve kosmo- en psychologie niet dient om de theoretische verklaring te vervangen, 17

16 blijkt duidelijk bij Brentano wiens descriptieve psychologie bedoeld is als voorstadium van de genetische psychologie. Zij kan deze op hoger niveau brengen want de verklaring zal beter lukken naarmate men over een scherpere omschrijving beschikt van het materiaal dat men verklaren wil.13 Als exempel van een dergelijke beschrijving kan men o.i. nog steeds het tweede deel van Husserl's Logische Untersuchungen beschouwen, met name zijn descriptieve opheldering van het waarheidsbegrip. Deze voorkeur voor de kwalitatieve en fenomenale aspecten van mens en wereld neemt echter een meer pretentieuze vorm aan wanneer ze leidt tot het poneren van een eigen, alternatieve methode in de menswetenschappen. De theoretische verklaring wordt dan niet meer aan de later komende wetenschap overgelaten, maar zelf ter hand genomen. Wanneer we het bekende artikel van Dilthey over beschrijvende psychologie van 1894 raadplegen merken we reeds spoedig dat deze psychologie bij hem de plaats in gaat nemen van de verklarende methode.13 Als geeigend instrument om de psychische realiteit to verklaren ziet hij het verstaan". Dat is een methode waarbij we innerlijke, teleologische samenhangen direct en met evidentie vatten. Het natuurwetenschappelijk verklaren wordt als in strijd met het wezen van het bewustzijn verworpen. Die Natur erklaren wir, das Seelenleben verstehen wir" luidt een van zijn bekende uitspraken.14 Hetzelfde kan gezegd worden van de idiografische methode van Windelband die door hem in hetzelfde jaar als de enig legitieme werkwijze van de geschiedeniswetenschap wordt geproclameerd. Ook dat is geen pure descriptie, maar in feite een alternatieve verklaringsmethode.15 Dit geldt eveneens voor de mede door Heidegger beinvloede fenomenologische psychologieen. Zij werpen zich op als substituut van wat, met een verwarrende uitdrukking, dan natuurwetenschappelijke psychologie" genoemd wordt. TR

17 Men dient deze twee typen van fenomenologie goed te onderscheiden omdat alleen de tweede conflicten met de wetenschap veroorzaakt. De zuiver descriptieve fenomenologie kan men van de zijde van de empirische wetenschap zien als een voorstadium dat weliswaar nog geen wetenschap is, maar deze kan voorbereiden. Het tweede type daarentegen wordt ervaren als een inbreuk op eigen territorium en een vergrijp tegen de regels van het spe116. Zou men dergelijke methodes toelaten dan zou de eenheid der wetenschap verbroken worden, met alle gevolgen van dien. Men stelt daarom de eis dat dit 'verstaan' zijn autonome pretenties moet laten varen en zich voegen in het gareel van de algemene methodische voorschriften. Het kan slechts getolereerd, en dan eventueel zelfs geapprecieerd, worden wanneer het niet meer wil zijn dan een bijdrage tot de hypothesevorming, waarop nog empirische controle moet volgen. Een verstehende" of existentieel-fenomenologische psychologie is dan niet meer een afgerond corpus van kennis, maar eerder een wetenschappelijk halffabrikaat dat de zeef van operationalisering en toetsing nog passeren moet. Men zou het kunnen zien als een stukje filosofie in de zin van de reeds besproken en afgewezen voor-wetenschap. Wat er goed in is, is bestemd om wetenschap te worden. Kan de empirische wetenschap dus met deze fenomenologische psychologieen snel afrekenen, zij kan ze bij wijze van spreken ook inrekenen. De descriptie wordt geannexeerd als voorstadium, voorafgaande aan de wetenschap, en de resultaten van het verstaan als een fase binnen de wetenschap. Men kan ook zeggen dat de beschrijving wordt opgenomen in de eerste fase van de empirische cyclus van waarnemen, veronderstellen, voorspellen en toetsen, en het verstaan in de tweede. Daarmee schijnt zich de cirkel van het kennen te sluiten en is de wijsbegeerte tevens buitengesloten. Blijft er nog ruimte voor de 19

18 filosofie als al het weten omtrent de mens in de wetenschap is geincorporeerd? Deze vraag kan alleen bevestigend beantwoord worden wanneer we aan kunnen tonen dat in de beide genoemde methoden ook, min of meer verborgen, een filosofisch ferment werkzaam is, dat duidelijker aan de dag treedt juist naarmate de wetenschap zich emancipeert, en dat nog steeds relevant is. Dit zou betekenen dat het veld winnen van de empirische methode, dankzij een voortgezette boedelscheiding, ook in winst voor de wijsbegeerte kan worden omgezet. Willen we deze filosofische strekking aan het licht brengen, dan kunnen we dat niet zonder eerst een nadere analyse te hebben ingesteld van de zakelijke inzet en de wetenschappelijke houdbaarheid van deze geesteswetenschappelijke methoden. V Wanneer men in de descriptieve fenomenologie om met het eerste type te beginnen alle aandacht richt op een beschrijving van de fenomenen, terwijl de vraag naar de werkelijkheid in een fenomenologische epoche wordt opgeschort, is dat toch niet een geheel vrijblijvende belangstelling, zonder enige filosofische implicatie voor een werkelijkheidsleer. Er is een ontologische interesse maar zij kan bij wijze van spreken niet uit de voeten. Men zou kunnen zeggen dat de epoche tegelijk de kracht en de zwakheid van de vroege fenomenologie uitmaakt. Zij is haar kracht omdat ze er door bewaard gebleven is voor een uitglijden in anti-wetenschappelijke richting. Zij is tegelijk haar zwakheid, want de epoche biedt geen oplossing voor het gestelde probleem, maar schort deze per definitie op. Dit probleem is van typisch ontologische aard want het betreft de verhouding van de fenomenale werkelijkheid tot die wereld van entiteiten die door de wetenschap ter verklaring achter" de verschijnselen wordt gesupponeerd (en van de verschillende talen die daarop 20

19 betrekking hebben). Wanneer men in de vroege fenomenologie grote belangstelling aan de dag legt voor de beschrijving en analyse van kleuren en tonen behalve aan Husserl denke men vooral ook aan Stumpf dan laten zij het probleem onopgelost hoe deze fenomenen zich verhouden tot de processen die de fysica er achter" poneert: trillingen en golven. Dat is onbevredigend want deze analyse heeft wel degelijk een anti-reductionistische tendens. Men is tegen theorieen die het fenomeen wegverklaren" d.w.z. bij iets anders uitkomen dan daar waar men vertrok. Husserl verzet zich van meet of aan tegen theorieen als van Descartes die aan dat wat verschijnt in de zintuiglijke waarneming elke waarde en waarheid ontzeggen.17 Tegelijkertijd is hij er echter aanvankelijk van overtuigd dat alleen de entiteiten die de fysica beschrijft werkelijk bestaan. Vandaar by. dat hij het tussen haken stellen van die entiteiten een uitschakeling van het zijn" noemt. Deze ontologische overtuiging is geheel in overeenstemming met de traditionele leer van de primaire en secundaire kwaliteiten, die sinds Locke een onaantastbare verworvenheid van de filosofische" kentheorie scheen to zijn. Alleen dat wat de wetenschap poneert kan echte en ware werkelijkheid zijn. Wat de zintuigen tonen is slechts schijn of subjectief". Brentano drukt dit uit in de formule: dat wat werkelijk is verschijnt niet en dat wat verschijnt is niet werkelijk. De zintuiglijke waarneming die geen enkele waarheid bevat kan daarom naar zijn mening beter een Falschnehmung" genoemd worden. Voor hem heeft dit de consequentie en dat is heel merkwaardig voor iemand die een voorloper van de fenomenologie genoemd wordt dat het verschijnende slechts schijn is. Fenomeno-logie kan dan slechts een logos van de schijn en de fenomenoloog een illusionist zijn. De wetenschap is dan natuurlijk de instantie die ons omtrent de ware stand van zaken kan informeren. 2I

20 Het is duidelijk dat de befaamde epoche, die het probleem van de verhouding van fenomeen en werkelijkheid voorlopig opschort, enorme spanningen in zich bergt. Het valt ook heel goed te begrijpen dat deze zich kunnen ontladen in een verwerpen van de wetenschap en haar constructa. Dat is echter bij Husserl niet het geval. Het probleem dat aanvankelijk in prijzenswaardige voorzichtigheid opengelaten wordt, wordt na 1913 in heel andere termen gesteld. De wereld van de fysica ziet hij dan niet als een andere ware werkelijkheid", achter de fenomenale en aanschouwelijke, maar als een bepaalde formele beschrijving van diezelfde werkelijkheid. Hij noemt het ook een ideeenkleed dat over de wereld geworpen wordt teneinde ons daarin exakter te kunnen orienteren en dat niet ontologisch geinterpreteerd mag worden. De alledaagse wereld waarin wij leven kan door de wetenschap niet als schijn terzijde gesteld worden. Zij levert immers het uitgangspunt voor de constructa en het materiaal voor de toetsing.18 Het oude probleem van schijn en wezen ten aanzien van de fenomenale wereld vindt zijn oorsprong in een bepaalde realistische interpretatie van de theoretische begrippen, die als afbeeldingen van bestaande entiteiten gezien worden. Zo ontstaat het probleem van de twee werelden waarbij uiteraard de wereld van de wetenschap als sterkste uit de strijd komt. Een conclusie die nog wordt vergemakkelijkt omdat de diskwalificatie van de zinnenwereld reeds hele oude filosofische papieren heeft.'9 Beschouwt men op deze manier de fenomenale wereld als een integrale illusie dan verliest het begrip schijn" echter zijn zin. Een illusie is pas mogelijk omdat we waarnemingen door waarnemingen kunnen corrigeren. Schijn is een afgeleid fenomeen en veronderstelt waarheid. Nu doet zich dit probleem van schijn en werkelijkheid niet slechts voor bij de natuur, maar ook bij de mens. Vandaar dat in de descriptieve psychologie 22

21 evenzeer een epoche wordt toegepast ten aanzien van psychologische theorieen. Hier is het van belang Dilthey in onze beschouwingen te betrekken, omdat hij een conclusie trekt waar Husserl voor terugdeinst. Dilthey worstelt in zijn reeds genoemde geschrift met het probleem welke waarde men moet toekennen aan alle mogelijke hypothetische entiteiten waarmee de psychologie van zijn tijd de psychische fenomenen tracht te verklaren. Hij protesteert tegen het feit dat men de innerlijk beleefde teleologische samenhangen wil verklaren uit de constellatie van een aantal geconstrueerde elementen. Seelenleben kann ja doch nicht aus Bestandteilen komponiert, durch Zusammensetzung konstruiert werden..."2o Hij vergelijkt deze constructieve" psychologie met de poging in Faust een homunculus uit chemische elementen samen te stellen. De vergelij king is illustratief voor een bepaalde filosofische interpretatie van de constructies. 21 Deze worden opgevat als begrippen omtrent entiteiten waaruit de werkelijkheid is opgebouwd. Ook bier hebben we het probleem van een dubbele realiteit, in dit geval twee mensen: een beleefde en een kunstmatige, die elkaar de aanspraak op echte werkelijkheid betwisten. Voor de directe zelfervaring schijnen de verklarende entiteiten levensvreemde bedenksels. Is men er echter van overtuigd dat het constructum de ware werkelijkheid representeert, dan moet de innerlijke beleving, die ons heel andere informatie geeft, wel als schijn gediskwalificeerd worden. Dilthey kiest resoluut voor de eerste mogelijkheid van het dilemma en verwerpt de constructa als kunstmatige verzinsels, die bij het psychische beleven niet zouden passen. Vanuit het gezichtspunt van de moderne wetenschapstheorie wat historisch uiteraard een onbillijke beoordeling is moeten we zeggen dat hij met de constructa ook de mogelijkheid van empirisch onderzoek en theorievorming in de menswetenschappen verwerpt. Zonder constructa, die inderdaad een product zijn van analyseren, denken en redeneren, bouwt men geen 23

22 theorie. De vraag is echter of deze theoretische begrippen als beschrijvingen van entiteiten opgevat moeten worden in de zin van een realistische afbeeldingstheorie.22 De reactie van Dilthey is een goed voorbeeld hoe een bepaalde wetenschapsfilosofie, die men met de Franse fenomenologie als scientistisch" kan bestempelen, de afwijzing van de wetenschap kan bepalen. Het ene misverstand conditioneert het andere. Veel verzet tegen de wetenschap, tegen wat Merleau-Ponty noemt la pens& analytique", waarin zinvolle gehelen en fenomenale samenhangen worden ontleed in elementen en verklaard vanuit de theorie, vindt zijn oorsprong in een ontologistische interpretatie van de concepten en een gebrek aan inzicht in hun artificieel karakter. Het zijn inderdaad verzinsels zoals Linschoten zegt, zij het machtige verzinsels, omdat ze lets wezenlijks over de werkelijkheid zeggen. Hij omschrijft de wetenschappelijke begripsvorming als een proces van formalisering en functionalisering, d.w.z. er vindt een selectie van aspecten plaats, gericht door een zeer speciale belangstelling : het mogelijk maken van voorspelbaarheid en produceerbaarheid. De wetenschap, zegt hij, spreekt weliswaar over de voile werkelijkheid maar niet over de werkelijkheid in haar volheid. De verschijnselen" waarover zij spreekt liggen niet eens en voor altijd klaar in de natuur". Ze bestaan niet in de wereld van alledag, ook al vinden ze daarin hun aanknopingspunt. De wetenschap handelt over reducta. Daarom doet een beschrijving van de fenomenen in reductieve termen deze evenmin geweld aan als een beschrijving van water als HzO de vreugde van zwemmen of vissen vermindert of ontkent". Dit alles onder een belangrijke voorwaarde, dat het fenomeen niet met het reductum wordt geidentificeerd en de term is" die in de verklarende formule wordt gebruikt niet, stilzwijgend of uitdrukkelijk, wordt geinterpreteerd als is niets anders dan".23 In de moderne term model" is deze ontologische reserve verdisconteerd. Hierdoor komt 14

23 het traditionele probleem van de verhouding van fenomenale wereld en theorie in een heel ander licht te staan en is een vruchtbaarder probleemstelling mogelijk dan bij de oude dilemma's het geval was. Dit betekent uiteraard niet dat alle problemen zijn opgelost. Zeker niet bij de menswetenschappen waar het probleem veel complexer ligt en verder reikende implicaties heeft dan bij de natuurwetenschap. Dit blijkt reeds uit de omstandigheid dat Dilthey de constructieve methode slechts bij de wetenschap van de mens verwerpt. Bij de natuur is het mogelijk achter de fenomenale verschijning die Dilthey in overeenstemming met de traditie als slechts subjectief" interpreteert een rationele samenhang te construeren als dragende grond van de fenomenale wereld. Bij de psychische fenomenen is dat onmogelijk. Het verzet tegen de natuurwetenschappelijke verklaring" wordt behalve door de ontologische interpretatie van de constructa met name gevoed door een complicerende omstandigheid die zich alleen bij de mens voordoet, nl. de mogelijkheid hogere niveau's te verklaren uit lagere. Hierdoor schijnt het typisch menselijke van de mens genegeerd te worden (als behorend tot de verschijning") en dat is de reden waarom Dilthey bij de mens verwerpt wat hij bij de natuur wel geoorloofd acht. Hij beroept zich op 's mensen onuitroeibaar besef van spontaniteit en verantwoordelijkheid dat zich er tegen verzet gereduceerd te worden tot een gedetermineerde machine. 24 Dilthey denkt bij verklarende psychologie zonder meer aan fysiologische psychologie. De opkomende empirische psychologie droeg inderdaad een dergelijk karakter. Deze omstandigheid, die men uit het beginstadium van een nieuwe wetenschap zou kunnen verklaren, werd weldra filosofisch geruggesteund door het vroege behaviorisme en later door het fysicalisme en daardoor tot een soort ideologie. De psychologie zou slechts dan wetenschappelijk zijn wanneer ze zoveel mogelijk op de natuurwetenschap lijkt en alle 25

24 psychologische categorieen herleid kunnen worden tot natuurkundige.25 Tegen deze achtergrond moet men mede Dilthey's verstehende methode zien. Als tegenbeeld tegen deze natuurwetenschappelijke" psychologie ontwerpt hij zijn eigen methodiek: het intultief vatten van samenhangen en structuren in hun betekenis voor (het geheel van) het menselijk bestaan. De wetenschappelijke methode wordt bier min of meer opgeofferd uit respect voor het object. Strasser heeft in zijn boek over fenomenologie en empirische menskunde aangetoond dat een psychologie die menskundige, uit het verstaan geputte, categorieen wil hanteren ook als empirische wetenschap mogelijk is. 20 Het verstaan kan heel goed gepaard gaan met empirische specificatie, theorievorming en toetsing en hoeft dus het verklaren niet uit te sluiten.27 Erkenning van de eigen aard van het object in de menswetenschap 2 hoeft niet betaald te worden met verlies aan wetenschappelijkheid. Hiermee is aan een belangrijk motief van Dilthey recht gedaan zonder dat we de eenheid der methode moeten prijsgeven. Dit motief, het ontwerpen van een psychologische psychologie", wordt impliciet ook gehonoreerd als men het verstaan als bijdrage tot de hypothesevorming in de wetenschap incorporeert. Zo krijgt Dilthey achteraf toch gelijk, zij het op een andere manier dan hij zelf dacht. Voorzover het verstaan zich als een eigen autonome methode presenteert moet het als een Fehlantwort" op de uitdaging van zijn tijd beschouwd worden. Er is o.i. geen enkele menswetenschap, ook niet een typische geesteswetenschap als de historische filologie, die naar een fraaie uitdrukking van Popma tot taak heeft een gerucht van de menselijkheid van de mens op te vangen"2 die zich aan de voorschriften van de algemene methodologie kan onttrekken. Voorzover in de verstehende psychologie een besef doorbrak van de eigen aard van het veld van onderzoek en zij protesteerde tegen de verarming van het object, was zij op een juist spoor.3 Achteraf kan men zeggen dat z6

25 ze een ondankbare maar toch niet geheel nutteloze rol gespeeld heeft. Men zou nu kunnen vragen of we met de empirische methode en theorie niet tevens de voorspelbaarheid en met de voorspelbaarheid het determinisme binnen gehaald hebben in de menswetenschappen. Bedoelde Sartre dit niet met zijn verwijt van chosisme"? Zou de Sartre-adept Jeanson niet gelijk krijgen als hij zegt dat de hele empirische psychologie de mens vastspijkert op zijn natuur" en een impliciete weigering van de verantwoordelijkheid betekent?3' We stuiten hier op het uiterst moeilijke probleem van de menselijke vrijheid en het is een geruststellende gedachte dat op dit moment niet slechts de tijd ontbreekt om het op te lossen maar zelfs om het aan te snijden32. Ben kwestie waar we nog wel op terug moetenkomen is de mogelijkheid van het hanterenvan reducerende modellen. Wanneer het waar is dat empirische menskunde als menskunde mogelijk is (als psychologische psychologie) dan neemt dat toch niet weg dat een reducerende menswetenschap óók mogelijk is. Reductieve methoden worden met succes gehanteerd. Hoe moeten wij de mogelijkheid daarvan begrijpen binnen het kader van wat boven over de eigen aard van de menswetenschappen gezegd is? Wij zijn van mening dat door de hantering van reductieve modellen, die aan het typisch menselijke voorbijgaan, dit aspect niet ontkend wordt. Het is eerder zo dat functie en plaats van deze modellen pas begrepen kan worden wanneer hogere d.w.z. meer gecompliceerde, functies worden voorondersteld. Een behandeling van dit probleem, wil het enigermate verantwoord gebeuren, zou een zorgvuldige analyse vereisen van een aantal concrete gevallen, een analyse die naast vertrouwdheid met de desbetreffende wetenschap ook filosofische scholing vereist. We zouden hier willen volstaan met een aanduiding van een aantal richtlijnen voor een dergelijke taak. Een aanwijzing in de goede richting geeft ons 27

26 weer Linschoten met zijn trefzekere opmerking: wanneer de psycholoog emoties als adrenalinesyndromen beschrijft, is het niet omdat hij zich voor de bijnieren interesseert". Verstaat men onder reductionisme dat hogere niveau's herleid" worden tot lagere, dan dient de vraag gesteld wat men eigenlijk bedoelt. Neemt men de herleiding letterlijk dan is op het moment dat deze slaagt het probleem verdwenen waarvan men vertrok. Elke poging tot herleiding begint met een fenomenaal gegeven verschil. Is dit verschil na de herleiding verdwenen? Dat zal waarschijnlijk niemand willen beweren. Men bedoelt naar men mag aannemen, dat fenomenen van het hogere niveau verklaard" kunnen worden door middel van eigenschappen van het lagere. Wat betekent bier echter het meerzinnige begrip verklaren"? Bedoelt men dat verschijnselen van hoger niveau afhankelijk zijn van lagere, dan zal dit door elke verdediger van een pluralistische opvatting worden beaamd. Het aantonen van affiankelijkheidsrelaties is nog geen herleiding". Veel betogen voor het reductionisme gaan uit van een onkritische vereenzelviging van functionele (afhankelijkheids)relaties met ontologische identiteit en van een logisch d.w.z. metafysisch causaliteitsbegrip. Onkritisch is de identificatie vooral omdat het onderscheid tussen het to verklaren fenomeen en de verklarende entiteit (inferred entity), tussen origineel en model, vooronderstelling van het eigen onderzoek is.33 Wie verklaren opvat als identificeren met lagere niveau's ondermijnt in de menswetenschappen eigen uitgangspositie. Op dit standpunt kan men zelfs niet meer spreken van een fysiologische psychologie. Wie zich voor de bijnieren interesseert is fysioloog en kan geen psychologische problemen meer stellen. VI Kunnen we na deze voorbereidende analyse, nu lets naders zeggen omtrent de filosofische strekking van zr

27 de besproken geesteswetenschappelijke methoden? We zeiden reeds dat deze duidelijker naar voren kan treden naarmate de wetenschappelijke aanspraak aan overtuigingskracht verliest. Ten aanzien van de zuiver descriptieve fenomenologie stelden we vast dat deze eigenlijk nooit een wetenschappelijke pretentie heeft gehad. Toch kunnen we ook bier een toenemende bewustwording constateren omtrent eigen bedoeling. Brentano zag de beschrijving nog als voorstadium van de verklaring. Husserl distantieert zich van dit zelfbegrip wanneer hij gaat spreken van een epoche ten aanzien van theoretische verklaringen. Dat is een typisch filosofische operatie omdat de beschrijving hierdoor expliciet wordt losgemaakt uit de empirische cyclus en daardoor een zelfstandige betekenis krijgt. Het waarnemen is nu niet meer teleologisch gericht vanuit de theorie zoals in de wetenschap, maar verkrijgt een zekere waarde in zichzelf, met een eigen tendentie. Hier openbaart zich reeds iets van de naar wetenschappelijke maatstaven tegendraadse denkwijze die voor de wijsbegeerte kenmerkend is. De wijsgerige analyse is niet selectief maar eerder comprehensief. Daardoor is haar taak in principe open en oneindig. Zij interesseert zich voor datgene waar de wetenschap aan voorbijgaat (en moet voorbijgaan wil ze vat krijgen op de problemen) maar wat daarom nog niet achterhaald is. De filosofie is zeker op een verkeerd spoor wanneer ze het isoleren en inperken van de wetenschap als een aanslag op de verschijnselen verwerpt. Wel is het haar taak het uitzicht op bredere samenhangen open to houden.34 Zo kan zij in moderne vorm beantwoorden aan wat vanouds haar opdracht is : het vizier richten op de totaliteit ook al kan zij deze nooit omvatten. Waar de wetenschap formaliseert, blijft de wijsgeer genteresseerd voor die aspecten die niet in het model zijn gerepresenteerd. Daardoor kan zij ook een rem zijn op het reductionisme waarvan Linschoten terecht zegt dat het de reductieve spelregels overtreedt, omdat het conclusies trekt voor die 29

28 aspecten van het fenomeen die niet in het reductieve model zijn overgenomen. Wanneer de descriptie in deze synoptische zin wordt opgevat blijkt ze een band te hebben met de vraag die de filosofie van ouds in beweging houdt : Ov ; wat is het zijn, wat betekent het woordje is"? Wat is schijn en wat werkelijkheid? Als zij vraagt naar de relatie van model en origineel, naar de status van constructa, naar het verschil tussen het redden" van de fenomenen en het wegverklaren", is deze ontologische belangstelling voortdurend aanwezig. De beschrijving heeft dan niet meer primair de functie de theoretische verklaring voor te bereiden. Willen we tot een duidelijke boedelscheiding komen, dan moeten we stellen dat de descriptieve analyse zelfs deze bescheiden bijdrage aan het wetenschappelijk onderzoek niet intendeert (al kan het een bijprodukt zij n). Zij wordt pas zichzelf wanneer ze zich welbewust loswindt uit de empirische cyclus en haar eigen specifieke interesse volgt. Het is om deze zelfde reden dat de filosofische analyse onzes inziens niet vereenzelvigd kan worden met bezinning op de methode. De filosofie is wel hogelijk geinteresseerd in de methode, maar niet om deze te ontwerpen of te verscherpen. Ze heeft een eigen specifiek filosofische interesse voor de structuur van de wetenschap. Als we een bekend beeld mogen gebruiken zouden we het z6 kunnen zeggen: Wanneer de wetenschap haar theorie als een vangnet werpt over de werkelijkheid, dan heeft de methodoloog de taak het net te keuren en is de filosoof iemand die speciale belangstelling heeft voor wat de mazen ontglipt en is hij zowaar iemand die in principe achter het net vist. Wat boven gezegd werd over de descriptie geldt a fortiori voor de methode van het verstaan in haar diverse variaties. Ook bier moeten de wetenschappelijke pretenties opgegeven worden wil de filosofische betekenis tot haar recht komen.35 Zo lang dit ver- 30

Eindexamen Filosofie vwo II

Eindexamen Filosofie vwo II 3 Antwoordmodel Opgave 1 De empirische werkelijkheid 1 Een goed antwoord bevat de volgende elementen: een goede uitleg van wat het verificatie- en het confirmatieprincipe inhouden 2 een goede uitleg dat

Nadere informatie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie De menselijke natuur, week 9 De opkomst van de filosofische antropologie Overzicht van reeds behandelde mensbeelden en de mechanistische visie uit de late 19e eeuw Wat is de mens? - Context Plato / Descartes

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie havo I

Eindexamen Filosofie havo I Opgave 2 Denken en bewustzijn 8 Een goed antwoord bevat de volgende elementen: een omschrijving van het begrip bewustzijn 2 argumentatie aan de hand van deze omschrijving of aan Genghis bewustzijn kan

Nadere informatie

Opgave 2 Doen wat je denkt

Opgave 2 Doen wat je denkt Opgave 2 Doen wat je denkt 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom Swaab het bestaan van vrije wil verwerpt op grond van de experimenten van Libet: bewustzijn komt pas na de beslissingen van de hersenen

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Opgave 1: Vrije wil als zelfverwerkelijking

Opgave 1: Vrije wil als zelfverwerkelijking * PTA code: ED/st/05 * Docent: MLR * Toetsduur: 100 minuten. * Deze toets bestaat uit 11 vragen. Het totaal aantal punten dat je kunt behalen is: 32. * Kijk voor je begint telkens eerst de vraag kort door,

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 13 25 De beginselen van de moderne psychologie: de introspectiepsychologie 2 verschillende beginjaren van de psychologie Wundt (1876) Eerste psychologische laboratorium voor onderzoek William James (1879) Eerste

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-II

filosofie vwo 2016-II Opgave 2 Theoriegeladenheid van de waarneming 5 maximumscore 3 Een goed antwoord bevat een uitleg met de afbeelding van het eend-konijn van: Kuhns Aristoteles-ervaring: plotselinge perspectiefverandering

Nadere informatie

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014

Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Minor Filosofie en Wetenschap Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2013-2014 I Inhoudsopgave Vak: Filosofische

Nadere informatie

Examenprograma filosofie havo/vwo

Examenprograma filosofie havo/vwo Examenprograma filosofie havo/vwo Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

Immanuel Kant Kritiek van de zuivere rede 53

Immanuel Kant Kritiek van de zuivere rede 53 Ten geleide Kant en de grenzen van de rede 15 Geraadpleegde literatuur 39 Verantwoording bij de vertaling 41 Immanuel Kant aan Marcus Herz (21 februari 1772) Het 'geboorteuur' van de Kritiek van de zuivere

Nadere informatie

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Essay Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Ethici onderscheiden zich van gewone mensen doordat zij niet schijnen te weten wat morele oordelen zijn. Met behulp van elkaar vaak uitsluitende ismen trachten

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

Een beeld dat ons gevangen houdt. Over de epistemische status van de metafysica in het vertoog van Guido Vanheeswijck

Een beeld dat ons gevangen houdt. Over de epistemische status van de metafysica in het vertoog van Guido Vanheeswijck 1 Een beeld dat ons gevangen houdt. Over de epistemische status van de metafysica in het vertoog van Guido Vanheeswijck Emanuel Rutten Het essay van Vanheeswijck laat zich lezen als een boeiend en gepassioneerd

Nadere informatie

INLEIDING Plato's grot Filosofie en ideologie De hermeneutische cirkel DEEL 1. DE LOTGEVALLEN VAN DE FILOSOFISCHE RATIONALITEIT

INLEIDING Plato's grot Filosofie en ideologie De hermeneutische cirkel DEEL 1. DE LOTGEVALLEN VAN DE FILOSOFISCHE RATIONALITEIT INLEIDING Plato's grot Filosofie en ideologie De hermeneutische cirkel DEEL 1. DE LOTGEVALLEN VAN DE FILOSOFISCHE RATIONALITEIT HOOFDSTUK 1. Wijsbegeerte binnen de antieke bestaanshorizon: zijn en worden

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Tilburg University Sociale Filosofie en Wetenschapsfilosofie Proeftentamen Sociale Filosofie en wetenschapsfilosofie

Nadere informatie

MIRARI Van kritiek naar dialoog.

MIRARI Van kritiek naar dialoog. MIRARI Van kritiek naar dialoog. Door Tomas Serrien Verwondering is het begin van alle wijsheid. (Aristoteles) Mirari - 1 HET WAT en HET WAAROM: Het grondidee van Mirari. Het is tijd voor een filosofisch

Nadere informatie

DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z.

DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z. DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z. subjectieve beleving) bij dieren wordt soms geopperd dat het analogie-principe

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 39364 13 juli 2017 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 5 juli 2017, nr. VO/1188661,

Nadere informatie

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS onderwijs trainingen gesprekken EMMANUEL LEVINAS filosofische en maatschappelijk-historische context Emmanuel Levinas - leven - werk leren luisteren naar

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Inhoud. Wenken voor een evenwichtig leven 7. Over Epictetus 69. Nawoord De filosofie van de stoa 73. Bibliografische notitie 83 [5]

Inhoud. Wenken voor een evenwichtig leven 7. Over Epictetus 69. Nawoord De filosofie van de stoa 73. Bibliografische notitie 83 [5] Inhoud Wenken voor een evenwichtig leven 7 Over Epictetus 69 Nawoord De filosofie van de stoa 73 Bibliografische notitie 83 [5] 1 Al wat bestaat is in twee categorieën te verdelen: de ene valt binnen ons

Nadere informatie

2) De voornaamste en meest frequente manier waarop vooruitgang gemaakt wordt in de

2) De voornaamste en meest frequente manier waarop vooruitgang gemaakt wordt in de Proefexamen wetenschappelijke methoden 1) Een intervalschaal is: a) Een absolute schaal van afstanden b) Een absolute schaal van rangordeningen c) Een verhoudingsschaal van afstanden d) Een verhoudingsschaal

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

GELOOF&WETENSCHAP KUNNEN WE WETEN OF GOD BESTAAT? Gerard Nienhuis

GELOOF&WETENSCHAP KUNNEN WE WETEN OF GOD BESTAAT? Gerard Nienhuis GELOOF&WETENSCHAP KUNNEN WE WETEN OF GOD BESTAAT? Gerard Nienhuis De natuurwetenschap levert ons de meest betrouwbare kennis die voor ons toegankelijk is. Geen andere kennisbron levert dezelfde mate van

Nadere informatie

Naam student. Examennummer. Handtekening

Naam student. Examennummer. Handtekening Business Administration / Bedrijfskunde Naam student Examennummer : : Handtekening : Schriftelijk Tentamen Algemeen Vak: Wetenschapsleer Groep: 1 Vakcode: BKB0016 Soort tentamen Gesloten boek (open of

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

SOCIALE PSYCHOLOGIE VANUIT HET ONBEWUSTE? INLEIDING

SOCIALE PSYCHOLOGIE VANUIT HET ONBEWUSTE? INLEIDING SOCIALE PSYCHOLOGIE VANUIT HET ONBEWUSTE? INLEIDING Lieven Jonckheere HET VERLANGEN VAN FREUD IN VERBAND MET ORGANISATIES 1. waarom Freud zich lang beperkte tot het individu 'politieke remming' Freud om

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo II

Eindexamen filosofie vwo II Opgave 2 Over wetenschap en religie: zij die uit de hemel kwamen 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom wetenschappelijke kennis niet als probleemloze bron van vooruitgang kan worden beschouwd: wetenschap

Nadere informatie

EN AARDRIJKSKUNDE AARDRIJK REDE DR.J. I. S. ZONNEVELD J. B. WOLTERS / GRONINGEN /1958 UITGESPROKEN BIJ DE AANVAARDING

EN AARDRIJKSKUNDE AARDRIJK REDE DR.J. I. S. ZONNEVELD J. B. WOLTERS / GRONINGEN /1958 UITGESPROKEN BIJ DE AANVAARDING AARDRIJK EN AARDRIJKSKUNDE REDE UITGESPROKEN BIJ DE AANVAARDING VAN HET AMBT VAN GEWOON HOOGLERAAR IN DE NATUURKUNDIGE AARDRIJKSKUNDE, DE GEOMORFOLOGIE EN DE LANDBESCHRIJVING AAN DE RIJKSUNIVERSITEIT TE

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Rancière De haat tegen de democratie

Rancière De haat tegen de democratie Inleiding Een jonge vrouw houdt heel Frankrijk in spanning met haar verhaal over een verzonnen aanval; pubers weigeren op school hun hoofddoek af te doen; tekorten bij de sociale dienst; teksten van Montesquieu,

Nadere informatie

Tijdsdiagnose I. Column door Jan Bransen

Tijdsdiagnose I. Column door Jan Bransen Tijdsdiagnose I Column door Jan Bransen Over misverstane ambitie en verwonderde kleuters 1 Ik ga in de komende vier columns steeds één kenmerk bespreken van wat we filosofie zouden kunnen noemen, kenmerken

Nadere informatie

n filosofie n wetenschapsfilosofie n soorten wetenschap n filosofie van de informatica n inhoud college n werkwijze college

n filosofie n wetenschapsfilosofie n soorten wetenschap n filosofie van de informatica n inhoud college n werkwijze college Filosofie van de Informatica FILOSOFIE VAN DE INFORMATICA Prof. Dr. John-Jules Meyer Dr. R. Starmans Dr. J. Broersen n n wetenschaps n soorten wetenschap n van de informatica n inhoud college n werkwijze

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is!

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is! KLEIN PROEFTENTAMEN WETENSCHAPSLEER Let op: Het tentamen bestaat straks uit 20 multiple choice vragen en 2 open vragen. In totaal zijn dus 100 punten te verdienen (= cijfer: 10). In het multiple choice

Nadere informatie

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid tekst 4 Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien, drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg. Dit zijn volgens de Nederlandse

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Immanuel Kant Kritiek van het oordeelsvermogen

Immanuel Kant Kritiek van het oordeelsvermogen Ten geleide Kants derde Kritiek: hoe kan de vrijheid worden verwerkelijkt? 15 Geraadpleegde literatuur 46 Verantwoording bij de vertaling 49 Immanuel Kant aan Johann Friedrich Reichardt 51 Immanuel Kant

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Denken als een jurist. Jan Struiksma

Denken als een jurist. Jan Struiksma Denken als een jurist Jan Struiksma VU-alumni 2013 Welke jurist? Advocaat Notaris Bedrijfsjurist Rechter Docent Onderzoeker Student Privaatrecht Strafrecht Staatsrecht Bestuursrecht Denken en rechtsvinding

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I Eindexamen Filosofie vwo 00 - I 3 Antwoordmodel Opgave Het ontstaan van leven Een juist antwoord bevat de volgende elementen: een goede uitleg van wat inductie is; een goede uitleg van het inductieprobleem

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen; het examen bestaat uit 19

Nadere informatie

Prof. Doekes over de kerk (1)

Prof. Doekes over de kerk (1) Prof. Doekes over de kerk (1) Onderstaand het eerste artikel van prof. Doekes met als titel Afscheiding. AFSCHEIDING Is afscheiding alleen geoorloofd wanneer wij durven verklaren: deze gemeente is een

Nadere informatie

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Thije Adams KUNST Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Inhoud Vooraf 5 I. Inleiding 7 II. Wat doen wij met kunst? 9 III. Wat doet kunst met ons? 42 IV. Plato en Rousseau 59 V. Onzekerheid

Nadere informatie

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid 6 maximumscore 3 een argumentatie dat de opvatting van Kahn niet tot het dualistisch epifenomenalisme kan behoren, omdat daarin bewuste gedachten geen invloed

Nadere informatie

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13

INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 INHOUD VOORWOORD 11 INLEIDING Over verwondering, contingentie en denken-als-ordenen 13 HOOFDSTUK 1. Op zoek naar een stabiele werkelijkheid. De Oudheid (6 de eeuw v.c. 6 de eeuw n.c.) 25 1. Het ontstaan

Nadere informatie

Voor de definitie van een superpromoter van overheidsbeleid sluiten we zoveel mogelijk aan bij de definitie van Vogelaar:

Voor de definitie van een superpromoter van overheidsbeleid sluiten we zoveel mogelijk aan bij de definitie van Vogelaar: Samenvatting literatuuronderzoek superpromoters Aanleiding en definitie De overheid zoekt naar nieuwe manieren om haar boodschap zo overtuigend mogelijk over het voetlicht te krijgen. Dit geldt in het

Nadere informatie

KENNIS OF VAARDIGHEDEN, EEN SCHIJNDISCUSSIE

KENNIS OF VAARDIGHEDEN, EEN SCHIJNDISCUSSIE KENNIS OF VAARDIGHEDEN, EEN SCHIJNDISCUSSIE J.M. Praamsma Universiteit Utrecht 2000 In Geografie Educatief eerste kwartaal van dit jaar is een oude discussie nieuw leven ingeblazen: moet de aardrijkskundeles

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Vier stromingen rondom paradigma s

Vier stromingen rondom paradigma s Vier stromingen rondom paradigma s De verdieping van het thema paradigma wordt hier langs vier stromingen nader uitgewerkt: (1) NLP neuro-linguïstisch programmeren (2) RET rationele effectiviteitstraining

Nadere informatie

Autonoom als vak De zelf

Autonoom als vak De zelf Aangezien ik de indruk heb gekregen dat er een opkomst is van een nieuw vakgebied dat nog niet zodanig als vak bestempelt wordt, wil ik proberen dit vak te expliceren, om het vervolgens te kunnen betitelen

Nadere informatie

Tekstboek Module 1. Bewustwording

Tekstboek Module 1. Bewustwording Tekstboek Module 1. Bewustwording Dag 1. Doe Het Zelf Werkelijkheid. Daar gaan we! Vandaag start je met dag 1 van module 1: bewustwording. Deze module vormt het fundament van de cursus. Je ontdekt tijdens

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Verdeling van de samenvattingen van de hoofdstukken:

Verdeling van de samenvattingen van de hoofdstukken: Verdeling van de samenvattingen van de hoofdstukken: deel hoofdstuk Ko René 1 I II.A II.B II.C III.A III.B IV V 2 I II III IV V VI VII VIII IX X Besluit 1 VIA GOD NAAR DE ANDER is een studie van Ko Steketee

Nadere informatie

Kant over het mathematisch verhevene

Kant over het mathematisch verhevene Kant over het mathematisch verhevene G.J.E. Rutten Om te komen tot zijn conceptie van het mathematisch verhevene introduceert Kant eerst het onderscheid tussen groot-zijn (magnitudo) en een-grootte-zijn

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Denken over zin en wetenschap. Waarom de filosofie van Dooyeweerd belangrijk is.

Denken over zin en wetenschap. Waarom de filosofie van Dooyeweerd belangrijk is. Denken over zin en wetenschap. Waarom de filosofie van Dooyeweerd belangrijk is. Mijnheer de rector, dames en heren, Dat het geven van een afscheidscollege voor een sterk gemengd gehoor een niet gemakkelijke

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg De revanche van het systeemdenken: wat is de waarde voor de sociale psychiatrie? Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg SYMPOSIUM SOCIALE PSYCHIATRIE: REVANCHE VAN HET SYSTEEMDENKEN 6 november

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots

Vraag Antwoord Scores. Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots Opgave 1 Intussen in de wereld van de robots 1 maximumscore 3 een uitleg van de identiteitstheorie: gedachten en ervaringen zijn identiek aan hersentoestanden 1 twee andere redenen waarom de identiteitstheorie

Nadere informatie

Summary in Dutch: Bolzano s notie van fundering en het Klassiek Model van Wetenschap

Summary in Dutch: Bolzano s notie van fundering en het Klassiek Model van Wetenschap Summary in Dutch: Bolzano s notie van fundering en het Klassiek Model van Wetenschap Dit proefschrift is een bijdrage aan de studie van de geschiedenis van de notie van wetenschappelijke verklaring als

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk

De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk De machinemens in de medische geschiedenis en in de huidige medische praktijk Nel van den Haak Filosofisch Café Zwolle 19 januari 2015 Aandachtspunten: Wat zijn metaforen? De machinemens in de historische

Nadere informatie

Eindexamen havo filosofie 2012 - I

Eindexamen havo filosofie 2012 - I Opgave 2 Emoties op de beursvloer 8 maximumscore 2 een weergave van het verband volgens Aristoteles tussen verdiensten, ambities en aanzien bij een fier mens: door hoge ambitie en hoge verdiensten verdient

Nadere informatie

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder.

het college van bestuur van de Universiteit Leiden, gevestigd te Leiden, verweerder. Zaaknummer: 2008/008 Rechter(s): mrs. Loeb, Lubberdink, Mollee Datum uitspraak: 20 juni 2008 Partijen: appellant tegen college van bestuur van de Universiteit Leiden Trefwoorden: Bijzondere omstandigheden,

Nadere informatie

REFORMATORISCHE WIJSBEGEERTE IN DE ONTWIKKELING VAN DE TIJD DE WAARDERING VAN DE VERLICHTING

REFORMATORISCHE WIJSBEGEERTE IN DE ONTWIKKELING VAN DE TIJD DE WAARDERING VAN DE VERLICHTING REFORMATORISCHE WIJSBEGEERTE IN DE ONTWIKKELING VAN DE TIJD DE WAARDERING VAN DE VERLICHTING door prof. dr. H. G. Geertsema Enige tijd geleden werd door enkele jongeren die zich nauw betrokken weten bij

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

HET ZELF ZONDER GRENZEN

HET ZELF ZONDER GRENZEN HET ZELF ZONDER GRENZEN onderwijs trainingen gesprekken Vooraf Neuro(bio)logie Het zelf voelt wat er gaande / gevraagd is Hedendaags Westers denken Het zelf weet zich in betrekkingen en voelt zich aangesproken

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschaps- filosofie Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschap en methode Vandaag: Wetenschapsfilosofie Wat is wetenschap? Hoe wordt vooruitgang geboekt? Zoeken naar waarheid? Bestaat er een tijdloze

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 4 Deel 1, Hoofdstuk 3 Dat de Natuur de oorzaak is. Rikus Koops 15 juni 2012 Versie 1.0 In de vorige toelichting heb ik de organisatie van de Natuur

Nadere informatie

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu

INFORMATIE LIFELONG OVER PERSPECTIEVEN +31 (0) 638 279 772. lee@lifelong.eu LIFELONG INFORMATIE Wil je meer uit je werk- en privé-relaties halen? Wil je jezelf en anderen beter begrijpen en misverstanden voorkomen? Dan is het essentieel om je perspectief op de werkelijkheid te

Nadere informatie

DEEL III. Het bestuursprocesrecht

DEEL III. Het bestuursprocesrecht DEEL III Het bestuursprocesrecht Inleiding op deel III In het voorgaande deel is het regelsysteem van art. 48 (oud) Rv besproken voor zover dit relevant was voor art. 8:69 lid 2 en 3 Awb. In dit deel

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Eindexamen filosofie havo I

Eindexamen filosofie havo I Beoordelingsmodel Opgave 1 De graaf van Monte-Cristo 1 maximumscore 3 een uitleg van welke primaire hartstocht haat kan worden afgeleid: de droefheid 1 de opvatting van Spinoza over haat: de wil tot verwijderen

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Opleidingsspecifieke deel OER, BA Wijsbegeerte. Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum

Opleidingsspecifieke deel OER, BA Wijsbegeerte. Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum Opleidingsspecifieke deel OER, 2012-2013 Artikel Tekst 2.3 Colloquium doctum Het toelatingsonderzoek, bedoeld in art. 7.29 van de wet, heeft betrekking op maximaal vier van de volgende vakken op VWO-niveau:

Nadere informatie

Handel. Oogmerk geen winst maar hulp aan kantoorgenoot. Rood voor Roodregeling.

Handel. Oogmerk geen winst maar hulp aan kantoorgenoot. Rood voor Roodregeling. 11-517 RvT Zwolle DE RAAD VAN TOEZICHT VAN DE NEDERLANDSE VERENIGING VAN MAKELAARS IN ONROERENDE GOEDEREN NVM. -------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Zondag 7 februari 2016

Zondag 7 februari 2016 Zondag 7 februari 2016 Geroepen? Evangelie-lezing: Lucas 5 : 1 11 Vandaag vieren we de vijfde, de laatste zondag van Epifanie. We vierden in de weken na het kerstfeest de zondagen van Epifanie. Epifanie

Nadere informatie

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme

Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Anomaal Monisme vergeleken met behaviorisme en functionalisme Wouter Bouvy 3079171 October 15, 2006 Abstract Dit artikel behandelt Mental Events van Donald Davidson. In Mental Events beschrijft Davidson

Nadere informatie

Competentie-invullingsmatrix

Competentie-invullingsmatrix Competentie-invullingsmatrix masterprf Master of Science in de wiskunde Academiejaar 2016-2017 Legende: W=didactische werkvormen E=evaluatievormen Competentie in één of meerdere wetenschappen Wetenschappelijke

Nadere informatie

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Dankwoord 11 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Makers en doeners 21 De verschillen tussen wetenschap, vormgeving en kunst 22 Het scheppingsproces als eenheid 23 Materiële werkelijkheid

Nadere informatie

Kritische en fenomenologische psychologie

Kritische en fenomenologische psychologie Fenomenologie i De fenomenologie is aan het begin van deze eeuw ontstaan door toedoen van Edmund Husserl (1859-1938), een Duits filosoof. Deze maakte het begrip intentionaliteit van zijn leermeester Brentano

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

lichaam tastgevoel energielichaam. Wat verstaan we onder het lichaam?

lichaam tastgevoel energielichaam. Wat verstaan we onder het lichaam? Kashmiryoga Bij deze yoga ligt het accent niet op het lichaam en de houdingen zelf, maar op het luisteren naar het lichaam. Het wordt wel de yoga als kunst van het ontspannen genoemd. Door de opeenstapeling

Nadere informatie

De essentie van kwalitatief en kwantitatief onderzoek

De essentie van kwalitatief en kwantitatief onderzoek De essentie van kwalitatief en kwantitatief onderzoek Commentaar op het artikel van Harrie Jansen Reinoud Bosch * In zijn essay onderzoekt Jansen de betekenis van de term kwalitatief en hij doet dit voornamelijk

Nadere informatie