Eindrapportage Programma Glastuinbouw 2020

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eindrapportage Programma Glastuinbouw 2020"

Transcriptie

1 Eindrapportage Programma Glastuinbouw 2020 Glastuinbouw 2020 Investeren in strategische innovatie voor versterking van het glastuinbouwcluster Stichting Innovatie Glastuinbouw (SIGN) InnovatieNetwerk Postbus 51 Postbus ZH BLEISWIJK 3501 DD UTRECHT ir. H.J.H. Koehorst MBA & P.T. Oei dr. ir. A.D. Hartkamp April 2009 Het programma Glastuinbouw 2020 wordt mede gefinancierd door het Productschap Tuinbouw

2 1. Inleiding Het Programma Glastuinbouw 2020 investeert in het verkennen van en het in ontwikkeling brengen van strategische innovaties die leiden tot een trendbreuk in het denken en/of doen in het glastuinbouwcluster. Het programma Glastuinbouw 2020 gaat daarbij uit van speerpunten, die door ondernemers en bestuurders uit het tuinbouwcluster zijn opgesteld. De resultaten van uit het Programma Glastuinbouw 2020 moeten bijdragen aan een economische vitale, duurzame en maatschappelijk gerespecteerde glastuinbouw op lange termijn. Het programma Glastuinbouw 2020 wordt uitgevoerd door SIGN in nauwe afstemming en met een zeer belangrijke inhoudelijke bijdrage van InnovatieNetwerk. Het programma wordt gefinancierd door het Productschap Tuinbouw, InnovatieNetwerk en LTO Glaskracht en heeft een looptijd van januari 2006 tot en met december Dit is de eindrapportage van het programma, dat naast rapporten, video s en flyers een aantal concrete vernieuwingen in de praktijk gaat opleveren, zoals de Agrarische Hogeschool Dronten (Bouwen met groen en glas) en de koppeling tussen kassen en computercentra (Agriport A7). 2. Opzet en aanpak Programma Glastuinbouw 2020 a. Opdracht SIGN De activiteiten van SIGN zijn in de kern gericht op het conceptueel ontwikkelen en in de praktijk doen realiseren van doorbraken in het bestaande systeem. Ofwel SIGN houdt zich bezig met het ontwikkelen van strategische innovaties en brengt deze zover dat deze door het tuinbouwbedrijfsleven zelf verder kunnen worden opgepakt. Dit betekent dat de betrokkenheid van SIGN op een gegeven moment minder wordt of wordt losgelaten en het liefst aan anderen worden overgedragen. De opdracht van SIGN is dus het aanjagen en entameren van vernieuwende systeeminnovaties die een omslag in het denken of het doen realiseren in het tuinbouwcluster. Dit vanuit de centrale vraag: Wat moeten we nú en gezamenlijk doen om op lange termijn (2020) een economische vitaal, duurzaam en maatschappelijk gerespecteerd glastuinbouwcluster te hebben? b. Onderscheidend: zoeken naar trendbreuken SIGN is onderscheidend en vernieuwend door: Een verrassende aanpak waarbij de kern ligt op conceptontwikkeling, uitwerking en tot een zeker punt tot ontwikkeling brengen. Een focus op het zoeken naar nieuwe invalshoeken voor het bestaande denken en doen; De focus op de lange termijn (2020), het identificeren van bedreigingen die op de glastuinbouw afkomen en telkens af te vragen wat we nu zouden moeten doen om daarop te anticiperen ; De focus op een beperkt aantal thema s die door ondernemers zelf zijn aangedragen; Het zoeken naar en benutten van creatieve en inspirerende personen of bedrijven die werkzaam zijn buiten het domein van de tuinbouw. c. Speerpunten op de werkagenda SIGN heeft in 2005 en begin 2006 in diverse gesprekken met ondernemers en vertegenwoordigers van bedrijven en organisaties uit de top van de glastuinbouw 2

3 gesproken over urgente speerpunten waarin nú geïnvesteerd zou moeten worden om als glastuinbouwcluster op lange termijn duurzaam, maatschappelijk gerespecteerd en economisch vitaal te blijven. Hieruit zijn de volgende speerpunten en omslagen vastgesteld: - Arbeid in 2025: o De arbeidsbehoefte en de arbeidshandelingen in de glastuinbouw veranderen onder druk van technologische, concurrentiele en maatschappelijke ontwikkelingen. Concepten als high tech; minimal touch vragen om andersoortige arbeid en competenties. De vraag is met het oog op 2025, hoe ziet arbeid en de toekomstige inzet van arbeid in de glastuinbouw eruit? o Van arbeidsintensiteit naar arbeidskwaliteit - Glastuinbouw en ruimtelijke kwaliteit: o SIGN/InnovatieNetwerk hebben via concepten als energy-webs een integratie tussen wonen, bedrijven en glastuinbouw geïnitieerd. Dit noodzaakt tot een fundamentele verandering in de wijze waarop de glastuinbouw is vormgegeven (kasarchitectuur, ligging, inpassing in de ruimte) en de wijze waarop het een nuttige functie kan bieden aan de omgeving (omwonenenden, recreanten, passanten, etc); o Van glastuinbouw stand alone naar een ruimtelijke inpassing en samensmelting van de glastuinbouw in de omgeving; - Glastuinbouw als Nieuwe Nuts-bedrijf: o De glastuinbouw levert naast planten, bloemen of groenten, ook energie en is daarmee een NieuwNuts -bedrijf. Een ontwikkeling die niet alleen maatschappelijke winst betekent, maar ook leidt tot een versterking van de economische positie. Nieuwe strategische allianties zullen gesloten moeten worden om tot ontwikkeling van projecten (levering van energie aan woningen, bedrijven of andere vragers) te komen; o Van glastuinbouw als energiegebruiker naar een glastuinbouw als Nieuwe Nuts, ingebed in de samenleving. - Newtritionals: o Blijft de glastuinbouw in de toekomst alleen een leverancier van producten en energie, of kan de glastuinbouw nieuwe business ontwikkelen. Nieuwe business met een hoge toegevoegde waarde, die de krachtige internationale concurrentiepositie kan versterken en verbreden. Twee zoeklijnen zijn interessant: Ingrediënten uit planten, bloemen en groenten als bron voor nieuwe toepassingen in food, feed en health ; Glastuinbouw die een oplossing biedt voor algemeen maatschappelijke problemen, zoals het maken van combines met andere sectoren (vissector viskweek en glastuinbouw combineren; woning-/bouwsector Zonneterp); o Een glastuinbouw van traditionals naar een glastuinbouw van newtritionals - Regie in logistiek en communicatie: o De toegevoegde waarde wordt op langere termijn steeds minder bepaald door het product, maar steeds meer door exact het juiste product op exact het juiste tijdstip, op de juiste plaats in exact de juiste hoeveelheid te leveren tegen de gewenste condities van de afnemer. Dit stelt hoge eisen aan de organisatie, de regie en de communicatie van het cluster en tussen de bedrijven en organisaties in het cluster. Op dit moment is er een 3

4 veelheid aan automatisering en communicatiesystemen, maar gebrekkige samenhang belemmert eerder een optimale cross chain communicatie. De vraag is welke organisatorische en technologische doorbraken nodig zijn om de markt in 2020 optimaal te bedienen? o Naar een duurzame regie in logistiek en communicatie Naar gelang de ontwikkelingen in het glastuinbouwcluster kunnen zich in de komende jaren nieuwe speerpunten voordoen die kunnen worden opgepakt. Bovenstaande uitwerking is dynamisch van aard en kan gewijzigd worden op basis van nieuwe inzichten. 3. Samenvatting resultaten programma Glastuinbouw 2020 a. Thema: Glastuinbouw als Nieuwe Nuts bedrijf Nieuwe Nuts Het concept Nieuwe Nuts is het leveren van duurzame nutsdiensten (warmte, koude, elektra, afvalverwerking, waterzuivering en drinkwaterlevering) aan de gebouwde omgeving, waarbij zowel afnemers als leveranciers gezamenlijk de benodigde infrastructuur beheren. De aanbieding voor warmtelevering door glastuinders, zoals voorgesteld in Waddinxveen voor de woonwijk Triangel, is een voorbeeld in de richting van duurzame Nieuwe Nuts. SIGN en InnovatieNetwerk hebben in het vervolg daarvan diverse rapporten en videoproducties uitgebracht. Diverse gemeenten hebben het principe van Nieuwe Nuts opgepakt, zoals Westland (Nieuwe Water, het Hogeland), Amstelveen (50 ha glas gereserveerd voor het leveren van warmte aan 5000 woningen) en Aalsmeer (opzetten gemeenschappelijk energiebedrijf Aalsmeer). Het thema Nieuwe Nuts is breder dan alleen de glastuinbouw. Om de implementatie van decentrale energie- en afvalwatersystemen te bevorderen is aangesloten bij bestaande netwerken rond die thema s. Los van de technische invulling is participatie van de eindgebruikers een belangrijk uitgangspunt bij Nieuwe Nuts, om afhankelijkheid van monopolisten te vermijden. Eind 2008 is een consortium van drie partijen ondersteund, dat landelijk initiatieven gaat ondersteunen om in Nieuwe Nutsbedrijven in de benen te helpen. In 2009 heeft dat onder meer geleid tot de oprichting van het eerste warmtebedrijf, dat in handen is van bewoners en bedrijven in één wijk (Thermo Bello in Culemborg). Ondersteuning van tuinders mogelijkheden levering Nieuwe Nuts diensten SIGN/InnovatieNetwerk hebben met Volker Wessels een overeenkomst voorbereid die tuinders de mogelijkheid biedt om gratis een quick scan te laten uitvoeren of en hoe ze Nieuwe Nuts diensten kunnen aanbieden aan de gebouwde omgeving. De overeenkomst is op 8 november 2007 ondertekend door LTO Glaskracht en Volker Wessels. Daarnaast heeft SIGN meegewerkt aan een aanbieding voor warmtelevering door twee tuinders aan de woonwijk Triangel in Waddinxveen. De gemeente heeft deze 4

5 aanbieding inmiddels niet gehonoreerd, terwijl een concurrerend voorstel is gedaan. Inmiddels (medio 2009) is opnieuw sprake van inzet van de duurzame warmte van rozenkwekerij Porta Nova in samenwerking met Essent Warmte. Eén Vandaag heeft een programma gemaakt over dit onderwerp. Kas als Energiebron De Stuurgroep Kas als Energiebron realiseert de volgende projecten: Energieproducerende Kas Ontwerpwedstrijd Energieproducerende Kas Innovatie en Democentrum Kas als Energiebron SIGN heeft de eerste twee jaar het secretariaat gevoerd van de commissie Kas als energiebron. Het Productschap Tuinbouw en het ministerie van LNV hebben alle activiteiten rond energie ondergebracht in een overkoepelend programma Kas als energiebron. Energieproducerende Kas De Energieproducerende Kas in Huissen is in bedrijf en het onafhankelijke onderzoek is gestart. De resultaten zijn, na een forse aanloop met de nodige kinderziekten, goed. De energieopbrengst is naar wens en de productie in de Energieproducerende Kas is in kwalitatief en kwantitatief opzicht goed en beter dan in de referentiekas. Ontwerpwedstrijd Energieproducerende Kas: drie winnaars De Ontwerpwedstrijd Energieproducerende Kas heeft drie winnaars opgeleverd: De ZonWindKas De ZoWaKas De ZoWinKas In april 2009 zijn de drie kassen bij de opening van het IDC (zie navolgend punt) getoond aan belangstellenden. Innovatie en Democentrum Kas als Energiebron Het Innovatie- en Democentrum wordt een belangrijke spil in de ambitie van de Nederlandse glastuinbouw om het energiegebruik drastisch te verminderen en nieuwe sleuteltechnologieën te ontwikkelen en te beproeven op demo en praktijkschaal. Concreet heeft het Innovatie en Democentrum vier kavels van ongeveer 500 m 2 beschikbaar met diverse technische voorzieningen waarop consortia een Demo-project kunnen bouwen en de toegepaste technologie onafhankelijk kunnen laten testen. De te realiseren Demo s zullen moeten voldoen aan de vereiste dat deze qua ontwerp en prestatie tot een forse energiebesparing zullen leiden en waarin het tegelijkertijd mogelijk is om economisch rendabel te telen. Het Innovatie- en Democentrum krijgt ook een belangrijke functie als kenniscentrum voor de glastuinbouw op gebied van energiebesparing, klimaatneutrale glastuinbouw en om de ervaringen en kennis breed moet worden verspreid. Onderstaande artist impression geeft een sfeertekening van de drie winnende ontwerpen van de Ontwerpwedstrijd. 5

6 b. Thema: Regie in logistiek en communicatie Greenport China China is een zeer snelgroeiende markt. Er zijn kansen, maar ook risico s voor de Nederlandse tuinbouw. SIGN heeft in het essay Flowerport China de mogelijkheden op een rij gezet. SIGN adviseert om als tuinbouwsector gezamenlijk grootschalige locaties van 500 tot hectare te ontwikkelen. Op 11 juli 2007 is een workshop georganiseerd waarin veel interesse bleek van ondernemers en toeleveranciers van de tuinbouw. SIGN heeft vervolgens eind augustus op uitnodiging van Chinese partners een bezoek gebracht aan diverse tuinbouwregio s in China. Op 17 oktober 2007 is een tweede informatieavond gehouden met als doel concrete afspraken te maken over het voorbereiden van een studiereis met een geïnteresseerde groep ondernemers eind 2007 of begin In de praktijk zijn verschillende samenwerkingsactiviteiten tot stand gekomen tussen Nederlandse glastuinbouwondernemers. Diverse partijen hebben activiteiten opgestart, gericht op China, zodat SIGN het thema heeft laten rusten. Logistiek: Sierteeltketen in 2020 In opdracht van SIGN heeft Kenlog in 2008 een studie verricht naar de huidige sierteeltketen en hoe deze in 2020 effectiever en efficiënter kan functioneren. Het rapport verschijnt mei De combinatie van twee elektronische marktplaatsen (afslag en opbodsystemen) gecombineerd met virtuele smart agents die de logistiek dienstverlening aansturen is het vernieuwende van deze studie. c. Thema: Glastuinbouw en ruimtelijke kwaliteit Westland in Zee Aan Royal Haskoning is opdracht verleend om een innovatieve schets te maken van een nieuwe en innovatieve uitbreidingslocatie voor de glastuinbouw voor de Nederlandse kust, waarbij een integratie van kustverdediging, wonen, werken, recreëren en glastuinbouw centraal staat. Het project is getiteld: Westland in Zee. Het initiatief is genomen vanuit de constatering dat op langere termijn de behoefte aan fysieke ruimte voor glastuinbouw in het westen van ons land structureel stijgt door verplaatsing als gevolg van andere ruimtebenutting (woningbouw, kantoren, bedrijfsterreinen) en groei. Met Royal Haskoning zijn drie ontwerpstrategieën uitgewerkt: 6

7 Extensief: inzetten op combinatie van kustverdediging, extensieve recreatie en 1000 ha glastuinbouw in stroken langs de kust. Intensief: intensieve recreatie (overdekte palmenboulevard vanaf Hoek van Holland tot Kijkduin, verwarmd door de glastuinbouw), publieksvoorzieningen, ca. 750 ha glas. Lagune: verder uit de kust opspuiten van een zandlichaam en de binnenzee benutten voor een combinatie van glastuinbouw op drijvende kassen, aquacultuur, en een mariene jachthaven en 1000 woningen. Besloten is de studie niet formeel uit te brengen, het is een vergezicht en de weerstand die het tonen van wensbeelden nu kan oproepen, kan een belangrijk obstakel in de realisatie vormen. Wel is het rapport aangeboden aan de gemeente Westland, de provincie Zuid-Holland en het Hoogheemraadschap Delfland. d. Thema: Bouwen met Groen en Glas Bouwen met groen en glas biedt een strategische marktvergroting voor de sierteeltsector. Door architecten en opdrachtgevers te stimuleren gebouwen te ontwerpen, waar meer daglicht het plaatsen van planten mogelijk maakt, creëren we een grotere markt. Nieuwe technieken uit de glastuinbouw dragen bovendien bij aan het terugwinnen van energie, wat bijdraagt aan een goed imago voor de glastuinbouw. Bouwen met Groen en Glas op de Floriade 2012 Het concept Bouwen met Groen en Glas heeft tot doel om de nieuwste tuinbouwtechnologie en groen te integreren in de woon en werkomgeving. Hiermee wil SIGN de aandacht vestigen op de tuinbouw en tevens laten zien dat tuinbouwtechnologie en groene sierteeltproducten uitstekende combinaties zijn om een gezonde leef- en werkomgeving te realiseren. Op dit moment wordt gewerkt aan diverse aansprekende concepten, zoals een ontwerp voor het toekomstige Floriade gebouw in Venlo van Jon Kristinsson, genaamd Villa Flora. Boek Bouwen met Groen en Glas Glastuinbouw, ruimtevaart en psychologie. Drie boeiende vakgebieden die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben. Bouwen met Groen en Glas bewijst het tegendeel door gebruik te maken van nieuwe technieken en inzichten uit deze vakgebieden. Het concept maakt tevens optimaal gebruik van daglicht, zonnewarmte en de weldaad van groen. De eerste druk van het boek Bouwen met Groen en Glas 7

8 verscheen in november 2007 en is door SIGN /InnovatieNetwerk aangeboden aan Marijke Vos. Alle wethouders en de burgemeester kregen een luchtzuiverende Spatiphyllum en het boek overhandigd. Het boek was snel uitverkocht, zodat snel een tweede ongewijzigde herdruk is gemaakt. In 2008 is gewerkt aan een uitgebreide derde druk, die in 2009 bij de opening van Rabobank Westland is overhandigd aan Minister President Balkenende. Van de derde editie zijn binnen drie weken ruim 500 exemplaren verkocht. De BNA Academy (het officiële nascholingsprogramma van de Bond Nederlandse Architecten) heeft het thema Bouwen met groen en glas opgenomen in haar aanbod aan architecten en heeft in 2009 en 2010 drie seminars gepland. Verder zijn lezingen gegeven aan meer dan 100 projectontwikkelaars, 120 architecten en zijn diverse projecten opgestart, zoals 28 woningen, een groene toren van ruim 100 meter n.a.v. een prijsvraag, beide in Amsterdam Noord, een aantal woningen in Huissen door Stef Huisman, kaswoningen op het Amvestkavel in Waddinxveen, nieuwbouwkantoor van woningbouwcorporatie Mythros in Utrecht, etc. Een zorgvuldig programmavoorstel om Bouwen met groen en glas te laten landen in de overigens conservatieve bouwsector moet in de periode leiden tot 75 bouwprojecten, waar planten naast hun sierfunctie ook een rol krijgen als luchtzuiveraar of luchtbevochtiger. De financiering van dit vervolgprogramma is een punt van aandacht. e. Thema: Van arbeidsintensiteit naar arbeidskwaliteit Essay Work is Gaming Arbeid is en blijft een belangrijk thema voor de glastuinbouw. SIGN en InnovatieNetwerk hebben in 2007 de Technische Universiteit Eindhoven en Wageningen Universiteit gevraagd een visie op te stellen hoe de arbeid er in 2030 uit zal zien. Het inspirerende essay levert een beeld op waarin de virtuele wereld van internet, computergames, emotiegevoelige bedieningssystemen, is geïntegreerd in het werk van de medewerker in een kas in De medewerkers in de kassen van 2030 zijn de jongeren die nu opgroeien in virtuele wereld, waar bijvoorbeeld het internet gebruikt wordt als café om bij te praten. Met andere woorden: een medewerker in een kas in 2030 voelt zich bij het plukken van tomaten lekker als hij bij zijn werk ondersteund wordt door en zich kan begeven in een virtuele omgeving. In het essay zijn drie concepten uitgewerkt: 1. Work is Gaming: De ervaringen uit de computergame-sector inzetten om de arbeid leuker en slimmer te maken. De kinderen van nu zijn de werknemers van de toekomst. Als kinderen nu vrijwillig uren en zelfs dagen aan één stuk achter de computer doorbrengen, dan biedt de gamesector blijkbaar wat scholen en werkgevers minder goed lukt: plezier, uitdaging, amusement. De uitdaging voor de tuinbouwsector is hoe we van de kennis en ervaring uit de gaming world gebruik kunnen maken om de virtuele wereld te koppelen aan de echte wereld van bloemen en planten. 2. Ambient intelligence: Hoe connectivity en wearable electronics arbeid beïnvloeden. 8

9 3. Werkondernemer: Nieuwe vormen van werknemer- en werkgeverschap, voor zowel ouderen die willen bijverdienen als tweeverdieners die hun eigen agenda kunnen invullen en werken wanneer hen dat het beste uitkomt. Challenge Work is Gaming Eind oktober 2007 werd de Challenge Work is Gaming uitgeschreven. Het doel van de Challenge is om in twee stappen een spannend en innovatief proof-of-concept van een game te ontwerpen en een pilot te realiseren waarin de verbinding is gelegd tussen de reële wereld van het werken in een glastuinbouwbedrijf en de virtuele game wereld. Verassend is dat 11 serieuze game bedrijven zich aanmeldden voor de Challenge. Hieruit zijn vier topbedrijven geselecteerd om een game-ontwerp te maken. De winnaar: Ranj uit Rotterdam. Het ontwerp van Ranj is een interactieve auditieve spel met visualisatie en spelelementen via internet. In 2008 werkte Ranj met derden aan een spelbare demoversie. SIGN heeft in 2008 samen met het bedrijfsleven gewerkt aan de ontwikkeling van spelinhoud voor de demoversie (kennisvragen over de sector en het bedrijf). In februari 2009 wordt de demo op het bedrijf Rijnplant bv met 20 deelnemende werknemers uitgetest. f. Thema: Newtritionals Fotonenboer Een nieuwe techniek is in ontwikkeling die elektronenopslag in een vloeistof (elektrolyt) mogelijk maakt. De glastuinbouw kan in de toekomst de zonnestralen grootschalig gaan omzetten in elektra. Door stroom niet alleen via het net te verkopen, maar ook in de vorm van verpompbare elektrolyten op de markt te brengen, kan de tuinbouw schoon elektrisch transport stimuleren. Over twintig jaar kunnen we dan bij boeren en tuinders elektrisch tanken. De eerste stap in die richting is het opzetten van een landelijk netwerk van oplaadpunten voor het huidige elektrische vervoer. De volgende stappen zijn pilots bij landbouwbedrijven met de nieuwe techniek en het aanpassen van voertuigen op de verpompbare elektrolyten. InnovatieNetwerk / SIGN hebben de opening van het eerste elektrische tankstation in Amsterdam Noord mogelijk gemaakt (inclusief mentaal oplaadpunt: meditatieruimte met uitzicht over het IJ). Bij de ontwikkeling van de Fotonenboer werkt SIGN samen met Courage (evenknie van SIGN in de melkveehouderij). Vanwege de beperkte omvang van een pilot is besloten dat een pilot eerst bij de melkveehouderij zal plaatsvinden. Bij een positief resultaat kunnen glastuinders de technologie overnemen. 9

10 Glastuinbouw in combinatie met visteelt SIGN heeft opdracht verleend aan de Happy Shrimp Farm om een overzicht te maken van combinaties van planten en aquacultuur en specifiek hoe dit is in te passen in de moderne glastuinbouw van nu. De Happy Shrimp Farm richt een nieuw bedrijf op dat samen met Koppert Cress en Vis Zeeschmidt nieuwe product-marktcombinaties op de markt brengt onder de naam: Green & Blue. Green & Blue bestaat uit het telen van zeegroente (Green) boven de bestaande kweekbassins van de Happy Shrimps (Blue). De zeegroente die geteeld gaat worden is Zeekraal, een zilte groente die gecombineerd wordt met visgerechten. Zeekraal groeit in het wild op buitendijkse gebieden langs de kust van de Waddenzee en in Zeeland. Doordat het slechts enkele maanden van het jaar in de natuur groeit kan het niet jaarrond geleverd worden. Daar komt met Green & Blue verandering in. Voortaan kan men jaarlijks heerlijke garnalengerechten combineren met lekkere verse zilte groente. Algenteelt en oesters als nieuwe markten (KRW) De kaderrichtlijn water stelt strenge normen voor het drainwater van de tuinbouw. Algen kunnen een oplossing vormen door de nutriënten uit het drainwater om te zetten in biomassa. Een afvalstroom die geld kost ombuigen in een reststroom die het milieu minimaal belast en geld kan opbrengen. In samenwerking met Courage is in 2007 bekeken of algen een mogelijkheid zijn om digestaat uit vergisters te gaan verwerken. Daarmee verkrijgt de veehouderij een extra outlet voor de mest. De tuinbouw kan wellicht schermen met vloeistof waar algen in groeien gaan gebruiken in de zomer om ongewenste instraling te voorkomen. Belangrijk aandachtspunt is de inzet van de geoogste algen. Algen hebben de hoogste biomassa conversie van alle planten, per hectare is dat een veelvoud van wat er op het land aan oogst mogelijk is. In opdracht van SIGN/InnovatieNetwerk onderzocht Stichting H20rganic / IMARES in 2008 de potentie van het kweken van oesters op algen die op het drainwater uit de tuinbouw groeien. De resultaten zijn veelbelovend en geven aanleiding tot het opzetten van concrete pilot locaties. g. Thema: Versterking Ondernemerschap Tuinbouwcluster Innovatiefonds streeft naar fondsvermogen van 5 miljoen SIGN heeft in 2005 het initiatief genomen voor een Tuinbouwcluster Innovatiefonds. Een nieuwe financieringsconcept om de risico s voor tuinders die investeren in nieuwe systemen te verkleinen. Beoogd doelvermogen : 5 miljoen bijeen te brengen door private financiers. Rabobank Nederland, Rabobank Westland, Stichting Hagelunie, The Greenery en de Bloemenveilingen waren hiertoe bereid. Het fonds investeert in bedrijven of projecten die dicht bij de markt zitten en die de innovatiekracht van de tuinbouw versterken. LTO Groeiservice verzorgt de begeleiding van projectaanvragen van ondernemers in het glastuinbouwcluster. 10

11 Engineering-regeling 1 mln beschikbaar Het Ministerie van LNV heeft aan het Productschap Tuinbouw beschikbaar gesteld voor de Engineering-regeling (zie figuur). De Engineering-regeling verstrekt kredieten voor de aanpassing, opschaling van het functioneel werkend prototype tot een technologische innovatie die op bedrijfsschaal kan worden beproefd. Het risicodragende krediet komt ten goede aan projecten van consortia van tuinbouwtoeleveranciers en gebruikers die worden ingediend en voor hun rekening en risico worden uitgevoerd op locatie bij de tuinders. De Engineering-regeling wordt uitgevoerd door het Technologiefonds van LTO Groeiservice. 4. Bestuurlijke aansturing en bemensing a. Bestuurlijke aansturing Het programma Glastuinbouw 2020 is een activiteit van SIGN en valt daarmee onder de verantwoordelijkheid van het bestuur van SIGN. Recent heeft het bestuur van SIGN besloten om voor het programma Glastuinbouw 2020 een programmabestuur in te stellen. Dit programmabestuur stuurt de uitvoering aan, bewaakt de inhoudelijke en financiële voortgang en rapporteert op haar beurt aan de financiers van het programma; de medewerkers rapporteren aan dit programmabestuur. Het programmabestuur wordt gevormd door de leden van het bestuur van SIGN en haar adviseurs. Daarnaast zijn de VGB en DPA uitgenodigd om ieder een innovatieve ondernemer uit hun achterban als lid van het programmabestuur voor te dragen. Het bestuur heeft inmiddels besloten om voor het Programma Glastuinbouw 2020 een programmabestuur in te stellen. b. Bemensing De activiteiten in het programma Glastuinbouw 2020 worden uitgevoerd door Peter Oei als programmadirecteur en Hans Koehorst. Peter Oei wordt door InnovatieNetwerk gedetacheerd; Hans Koehorst door LTO Glaskracht Nederland tot mei In afwachting van zijn opvolging heeft Ton Kraakman activiteiten waargenomen. Vanaf februari 2009 is Dewi Hartkamp als programmamanager aangetreden. 5. Communicatie door SIGN a. Nieuwsvoorziening via internet Alle rapporten en publicaties uit het programma Glastuinbouw 2020 zijn via de internetpagina toegankelijk. b. Nieuwsbrief SIGNaal Naast communicatie via de nieuwsbrieven van InnovatieNetwerk en LTO heeft SIGN vier eigen nieuwsbrieven (nov. 2006, april 2007, augustus 07, april 2008) uitgebracht waarin gerapporteerd is over concepten en (pilot) projecten. De nieuwsbrief gaat uit naar circa 200 ontvangers. c. Artikelen in algemene en vakpers De resultaten van SIGN geven veelvuldig aanleiding voor publicaties in de algemene kranten en in de vakbladen. Agrarisch Dagblad, Financieel Dagblad, NRC Handelsblad en de tuinbouwvakbladen besteedden regelmatig aandacht, veelal op hun verzoek, aan de concepten en resultaten van SIGN. In bepaalde gevallen is hierin concreet gestuurd door het uitbrengen van persberichten. d. Inleidingen, lezingen en interviews De activiteiten van SIGN zijn veelvuldig onder de aandacht gebracht bij ondernemers in het gehele glastuinbouwcluster in diverse discussiebijeenkomsten, ledenavonden en 11

12 conferenties (VBN, GlaMi, Glastuinbouwconferentie Zuid-Nederland, Dag van de Tuinder, Rotary enz). Ook zijn diverse interviews (radio, kranten) gegeven. e. Overzicht belangrijkst publicaties (januari december 2008) Nieuwe Nuts: publiekssamenvatting en uitgebreide rapportage (meerdere rapporten; dvd 10 minidocumentaires 2008) Visie op decentrale nutsvoorzieningen, waarbij de land- en tuinbouw een belangrijke rol als leverancier van Nieuwe Nuts vervult. Blue & green: de zoete smaak van zilt (flyer, 2008) De combinatie van garnalenteelt en zeekraal bij de Happy Shrimp farm. Bouwen met Groen en Glas (boek, oktober 2007) Boek met schetsen en tekeningen van hoe tuinbouwtechnologie en groen geïntegreerd kunnen worden in de leef- en werkomgeving van mensen. Work is Gaming: Worklife balance in de glastuinbouw van 2030 (sept. 2007) Een blik in de toekomst van arbeid in de glastuinbouw uitgewerkt in drie vernieuwende concepten om werk aantrekkelijker te maken. Tanken bij de fotonenboer in 2025 (sept. 2007) Verkenning naar de mogelijkheden om electrolieten te tanken bij boeren en Tuinders. Flowerport China: Samen ondernemen op Oost-Aziatische markten (juli 2007) Een essay dat de kansen en risico s beschrijft voor de Nederlandse tuinbouwsector op de snelgroeiende sierteeltmarkt in China. Greenhouse Village: a design for a greenhouse powered neighbourhood (flyer, mei 2007) The heat is stored in underground natural water reservoirs and used for warming the greenhouse at night or during the winter, and there is sufficient energy left to heat a large number of houses. Vlugschrift Innovatiekracht Nederlandse glastuinbouw (februari 2007) Analyse van de innovatiekracht van de Nederlandse glastuinbouw. Toekomstsignalen (boek, januari 2007) Het boek schetst een beeld van de toekomst van de glastuinbouw en de aanpak van SIGN om tot ingrijpende vernieuwingen te komen. Een kas voor elke woonwijk (december 2006) Duurzame energie voor de gebouwde omgeving uit de glastuinbouw. Helianthos-zonnecellen in de landbouw: de economie van een doorbraaktechnologie (oktober 2006) Verkenning van de technische en economische mogelijkheden van Helianthoszonnecellen voor toepassing de land- en tuinbouw. Kas als Energiebron: keerpunt en katalysator voor vernieuwing (boek, mei 2006) Een boek met daarin de beschrijving van het proces van trendbreuk tot concrete pilot projecten. 12

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Challlenge Work is Gaming in de glastuinbouw Oktober 2007

Challlenge Work is Gaming in de glastuinbouw Oktober 2007 Challlenge Work is Gaming in de glastuinbouw Oktober 2007 1. Inleiding De Nederlandse glastuinbouwsector is een innoverende sector die een belangrijke bijdrage levert aan de Nederlandse economie. In deze

Nadere informatie

STRATEGISCHE AGENDA 2011-2015. Verbinden, inspireren en activeren

STRATEGISCHE AGENDA 2011-2015. Verbinden, inspireren en activeren STRATEGISCHE AGENDA 2011-2015 Verbinden, inspireren en activeren Radboud Vorage, juli 2010 ACHTERGROND Netwerkprogramma loopt af Rol GAN continueren, vanuit het bedrijfsleven Aansluiten bij behoefte deelnemers/participanten

Nadere informatie

20 augustus 2008 Programma Glastuinbouw 2030 projectvoorstel 2009-2011 versie 1.2

20 augustus 2008 Programma Glastuinbouw 2030 projectvoorstel 2009-2011 versie 1.2 Programma Glastuinbouw 2030 I n v e s t e r e n i n s t r a t e g i s c h e i n n o v a t i e v o o r v e r s t e r k i n g v a n h e t g l a s t u i n b o u w c l u s t e r Projectvoorstel 2009-2011 Datum:

Nadere informatie

De kracht van het Westland

De kracht van het Westland De kracht van het Westland De kracht van het Westland Burgemeester J. van der Tak De economie (profit): onze economische kracht De mensen (people): onze sociale verbondenheid De ligging (planet): prettige

Nadere informatie

ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN IN DE GLASTUINBOUW

ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN IN DE GLASTUINBOUW Besparen en verduurzamen ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN IN DE GLASTUINBOUW Over Kas als Energiebron Kas als Energiebron is het innovatie- en actieprogramma voor de glastuinbouw met als doel de uitstoot

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Slim Samenwerken - bijeenkomst VNG

Slim Samenwerken - bijeenkomst VNG Slim Samenwerken - bijeenkomst VNG Jacques C. Dekker 14 november 2012 Friesland, Groningen, Drenthe, Duitsland, Scandinavië Titel van deze slide Agribusiness NHN Productie: 3 miljard Werk: 15.000 arbeidsplaatsen

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Greenport Horti Campus. Burgemeester Sjaak van der Tak 16 december 2011

Greenport Horti Campus. Burgemeester Sjaak van der Tak 16 december 2011 Greenport Horti Campus Burgemeester Sjaak van der Tak 16 december 2011 1 Internationaal kenniscentrum in het hart van de Greenport 2 Doel en ambitie Versterken internationale concurrentiekracht van de

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Greenport Aalsmeer Verbinden en versterken

Greenport Aalsmeer Verbinden en versterken Greenport Aalsmeer Verbinden en versterken Marcel Claessen Vestigingsmanager FloraHolland Bestuurslid Greenport Aalsmeer Voorzitter Flower Mainport Aalsmeer Kaag en Braassem, 10 maart 2010 Voorstellen

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Volop in uitvoering. Villa Flora, het innovatie- en kenniscentrum voor de glastuinbouw op het terrein van de Floriade 2012 in Venlo.

Volop in uitvoering. Villa Flora, het innovatie- en kenniscentrum voor de glastuinbouw op het terrein van de Floriade 2012 in Venlo. Volop in uitvoering 30 Artikel Volop in uitvoering De bouw van het groenste kantoorgebouw van Nederland is in volle gang en de realisatie van een energiezuinige hogeschool is begin februari gestart: de

Nadere informatie

Boeren hebben. oplossing! een. Meerjarenplan 2020 van ZLTO

Boeren hebben. oplossing! een. Meerjarenplan 2020 van ZLTO Boeren hebben een oplossing! Meerjarenplan 2020 van ZLTO Boerenkracht & financiering KLIMAAT VOEDSELZEKERHEID & GEZONDHEID VITAAL PLATTELAND Innovatie, data & kennis ZLTO (Zuidelijke Land- en Tuinbouw

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

FONDSEN VOOR INNOVATIE EN BEDRIJVIGHEID IN ENERGIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING

FONDSEN VOOR INNOVATIE EN BEDRIJVIGHEID IN ENERGIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING FONDSEN VOOR INNOVATIE EN BEDRIJVIGHEID IN ENERGIE IN DE GEBOUWDE OMGEVING S\E\R Het netwerk Smart Energy Regions richt zich op het stimuleren van innovatie en bedrijvigheid op het gebied van Energie in

Nadere informatie

Strekt ter vervanging. Bijlage bij begroting. Plan van aanpak lokale invulling Floriade.

Strekt ter vervanging. Bijlage bij begroting. Plan van aanpak lokale invulling Floriade. Bijlage bij begroting Strekt ter vervanging Plan van aanpak lokale invulling Floriade. Inleiding Het Floriade-evenement is voor onze regio wellicht het meest in het oog springende evenement van de laatste

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Vervolg en gebiedsproces WBP 5

Vervolg en gebiedsproces WBP 5 Vervolg en gebiedsproces WBP 5 1 Inleiding Het WBP5 strategisch deel ligt voor. Hiermee is het WBP 5 niet af, maar staat het aan het begin van het gebiedsproces en het interne proces om tot een uitvoeringsprogramma

Nadere informatie

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw 30.000 ondernemingen De Nederlandse tuinbouw- en groensector bestaat uit een kleine 30.000 ondernemingen

Nadere informatie

Topsectoren en de Samenwerkingsagenda EZ-provincies-MKB

Topsectoren en de Samenwerkingsagenda EZ-provincies-MKB High Tech Systems & Materials Life Sciences & Health Agro-Food Logistiek BEDRIJVEN Water Topsectoren en de Samenwerkingsagenda EZ-provincies-MKB Creatieve Industrie Energie Meer geld en betere dienstverlening

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

16-20 september 2013 MAANDAG 16 SEPTEMBER

16-20 september 2013 MAANDAG 16 SEPTEMBER BUILDING ENERGY U BENT UITGENODIGD VOOR DE DUTCH GREEN BUILDING WEEK Energie is de belangrijkste grondstof voor succes, daarom gaan wij er zorgvuldig mee om. We realiseren en faciliteren gebouwen die in

Nadere informatie

Mobiliteitscentrum Glastuinbouw

Mobiliteitscentrum Glastuinbouw Mobiliteitscentrum Glastuinbouw Eindrapport project Scholingsconsulenten Glastuinbouw 2010 René Scholte 7 februari 2011 Inhoud 1. Aanleiding 3 2. Doel 3 3. Aanpak 3 Werkzoekenden Bedrijven Scholen Brancheorganisaties

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen?

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen? Wat is voor ons duurzaam bouwen? Duurzaam bouwen is het op milieubewuste wijze ontwikkelen van de gebouwde omgeving, die de wensen van gebruikers en veranderingen in tijd kan verwerken. Hoe kunnen wij

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

EINDRAPPORTAGE. Energie Optimaal Kassen. Januari 2002 31 december 2004. PT projectnummer: 11080 LASER: DEMOen/01/010

EINDRAPPORTAGE. Energie Optimaal Kassen. Januari 2002 31 december 2004. PT projectnummer: 11080 LASER: DEMOen/01/010 EINDRAPPORTAGE Energie Optimaal Kassen Januari 2002 31 december 2004 PT projectnummer: 11080 LASER: DEMOen/01/010 Project in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit en

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009 ALDUS BESLOTEN 9 JULI Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009 ALDUS BESLOTEN 9 JULI Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 ALDUS BESLOTEN 9 JULI 2009 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Doetinchem, 4 juli 2009 Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem

Nadere informatie

De juiste partners voor uw innovaties

De juiste partners voor uw innovaties De juiste partners voor uw innovaties Een project van: Ondernemer met innovatieplan Juiste partner(s) Kennis Financiering Ondernemers Overheid Onderzoekers Onderwijs Innovatief idee verdient partnerschap

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

Onderzoek en Innovatie: Ontwikkelingen in de glastuinbouwsector.

Onderzoek en Innovatie: Ontwikkelingen in de glastuinbouwsector. Onderzoek en Innovatie: Ontwikkelingen in de glastuinbouwsector Eric.Poot@wur.nl www.glastuinbouw.wur.nl Wageningen UR Glastuinbouw Sinds November 2006 zelfstandige BU Concentratie glastuinbouw binnen

Nadere informatie

Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid

Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid Griffie Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid Datum commissievergadering : - DIS-stuknummer : 1521160 Behandelend ambtenaar : Hans Zwepink Directie/bureau : Griffie / PE Nummer commissiestuk

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving: Concept implementatie en Markt Innovatie

Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving: Concept implementatie en Markt Innovatie Fytagoras B.V. Sylviusweg 72 Postbus 546 2300 AM Leiden www.fytagoras.nl Fytagoras-rapport T 071 527 47 42 F 071 527 50 85 info@fytagoras.nl Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving:

Nadere informatie

projecten Laanboompact

projecten Laanboompact Samenwerken aan gezonde groei Laanboompact projecten 2013 Het Laanboompact is een initiatief van de Boomkwekersvereniging Opheusden e.o., gemeente Neder-Betuwe, Provincie Gelderland, Rabobank West Betuwe

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Ondernemend onderwijs voor een groene toekomst. Groen is overal en voor iedereen

Ondernemend onderwijs voor een groene toekomst. Groen is overal en voor iedereen Ondernemend onderwijs voor een groene toekomst Groen is overal en voor iedereen AOC s geven een breed scala aan opleidingen op het gebied van voedsel, natuur en leefomgeving. Zij verzorgen vmbo, mbo en

Nadere informatie

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB Omslag notitie Vergadering van de sectorcommissie Bloemkwekerijproducten Datum vergadering 5 maart 2012 Agendapunt 7b Voorbereid door Jerre de Blok Totaal aantal pagina s 5 17 februari 2012 1. Project

Nadere informatie

De ka(n)s voor energie: The Big Picture

De ka(n)s voor energie: The Big Picture De ka(n)s voor energie: The Big Picture Eric Poot, Wageningen UR Glastuinbouw eric.poot@wur.nl Toekomst Glastuinbouw 2 keer meer met 2 keer minder 1 De Ka(n)s voor energie Ondernemers Overheden Kennisinstellingen

Nadere informatie

Westflank Haarlemmermeer

Westflank Haarlemmermeer Nota Ruimte budget 48 miljoen euro Planoppervlak 1500 hectare Trekker Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Westflank Haarlemmermeer Westflank Haarlemmermeer is een Randstad Urgent - project.

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Dairy Campus waar staan we nu? 20 mei 2010 Kees de Koning, Barend Spliethoff

Dairy Campus waar staan we nu? 20 mei 2010 Kees de Koning, Barend Spliethoff Dairy Campus waar staan we nu? 20 mei 2010 Kees de Koning, Barend Spliethoff Dairy Campus Initiatief Wageningen UR Livestock Research (LR), Van Hall Larenstein (VHL), AERES/ PTC+, Prov. Friesland, Gemeente

Nadere informatie

Haags Warmtebedrijf Tussenrapportage 12 maart 2014

Haags Warmtebedrijf Tussenrapportage 12 maart 2014 Haags Warmtebedrijf Tussenrapportage 12 maart 2014 Waar staan we? Plan van aanpak 12 november 2013 vastgesteld Vooronderzoeken in volle gang: Vooronderzoek gesprekken Eneco en E.on Technische visie toekomstig

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Besluitenlijst dagelijks bestuur van 18 mei 2015

Besluitenlijst dagelijks bestuur van 18 mei 2015 DATUM 18 mei 2015 PLAATS Enschede, kamer H 3.00 TIJDSTIP 14:30 uur VOORZITTER De heer G.J. de Graaf SECRETARIS G.J.M. Vos PAGINA 1 De heren G.J. de Graaf, J.H. Coes, H. van Agteren, R.G. Welten, M. Sijbom

Nadere informatie

Toelichting. Wijzigingsplan Glastuinbouw Nieuwe Dijk 2, 4, 6, 8. Artikel 3.6 Wro

Toelichting. Wijzigingsplan Glastuinbouw Nieuwe Dijk 2, 4, 6, 8. Artikel 3.6 Wro Toelichting Wijzigingsplan Artikel 3.6 Wro INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding... 3 1.1. Gegevens initiatiefnemer... 3 1.2. Glastuinbouw Het Grootslag... 3 2. Bestemmingsplan Glastuinbouwgebied Het Grootslag 2003,

Nadere informatie

U I T N O D I G I N G

U I T N O D I G I N G U I T N O D I G I N G Landelijke opening Kassenklas, Zwaagdijk 3 april 2008 Jouw toekomst in Flowers en Food De glastuinbouw heeft steeds meer behoefte aan goed opgeleid personeel. De vijver raakt echter

Nadere informatie

F. Buijserd Burgemeester

F. Buijserd Burgemeester gemeente nieuwkoop afdeling fysieke en maatschappelijke ontwikkeling Raadsvoorstel portefeuillehouder Nico Jonker opgesteld door Lex Niekel / kenmerk/datum vergaderdatum raad 11 februari 2010 jaar/nummer

Nadere informatie

Analyse Prinsjesdag 2016 Troonrede & Miljoenennota

Analyse Prinsjesdag 2016 Troonrede & Miljoenennota Analyse Prinsjesdag 2016 Troonrede & Miljoenennota Inhoud 1. Samenvatting Miljoenennota en Troonrede 2. Advies Raad van State 3. Budgettair beleid per Ministerie 4. Vervolg 2016 Samenvatting Miljoenennota

Nadere informatie

2 raadsinformatiebrief inzake uitwerking paragraaf 10 van de conceptbegroting 2014 Economisch stimulerend en Sociaal verbindend

2 raadsinformatiebrief inzake uitwerking paragraaf 10 van de conceptbegroting 2014 Economisch stimulerend en Sociaal verbindend uw nummer uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. 2013/UIT/54728 24 oktober 2013 2 9 OKT. 2013 AAN de voorzitter van de gemeenteraad bijlage(n) betreffende

Nadere informatie

5 -minuten versie voor Provinciale Staten

5 -minuten versie voor Provinciale Staten 5 -minuten versie voor Provinciale Staten Directie DLB Afdeling Water en Groen Registratienummer PZH-2016-553033657 (DOS-2016-0003510) Datum vergadering Gedeputeerde Staten Verzenddatum Geheim 24 mei 2016

Nadere informatie

Waar gaat LLL over? Regio. Onderwijs continuïteit. Arbeidsmarkt macro economie. Overheid vitaliteit, fiscaal beleid

Waar gaat LLL over? Regio. Onderwijs continuïteit. Arbeidsmarkt macro economie. Overheid vitaliteit, fiscaal beleid Waar gaat LLL over? Onderwijs continuïteit Arbeidsmarkt macro economie Individu employability Sector Regio Overheid vitaliteit, fiscaal beleid Bedrijven continuïteit, concurrentie Arbeidsmarkt doelen Sectorbeleid

Nadere informatie

[COLUMN] Game Changers in het landschap

[COLUMN] Game Changers in het landschap [COLUMN] Game Changers in het landschap AUTEUR LECTORAAT BRAINPORT DATUM 22 APRIL 2016 REACTIES: REAGEER Fontys is niet alleen een onderwijsinstelling maar ook een organisatie die nadrukkelijk wil bijdragen

Nadere informatie

Beter Benutten. Slim en vlot van deur tot deur

Beter Benutten. Slim en vlot van deur tot deur Beter Benutten Slim en vlot van deur tot deur Slim en vlot van deur tot deur Omdat er, zeker in de stad, nog maar weinig mogelijkheden zijn om de infrastructuur uit te breiden, is juist daar een wereld

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Regionale Adaptatie Strategie vanwege klimaatverandering. MT 22 maart 2012 Arno Lammers

Regionale Adaptatie Strategie vanwege klimaatverandering. MT 22 maart 2012 Arno Lammers Regionale Adaptatie Strategie vanwege klimaatverandering MT 22 maart 2012 Arno Lammers Voorgeschiedenis RAS - Proces Waterkader Haaglanden gestart febr. 2003 na opdracht AB - Regionaal Bestuursakkoord

Nadere informatie

Onderwerp: evaluatie Stuurgroep Toerisme en Recreatie en planvorming 2009

Onderwerp: evaluatie Stuurgroep Toerisme en Recreatie en planvorming 2009 Agendapunt : Voorstelnummer : Raadsvergadering : 25 november 2008 Naam opsteller : Thea Olivier Informatie op te vragen bij : Thea Olivier Portefeuillehouders : Jan Mesu Onderwerp: evaluatie Stuurgroep

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Welkom Uitreiking KIVI-NIRIA Speurwerkprijs 2007

Welkom Uitreiking KIVI-NIRIA Speurwerkprijs 2007 Welkom Uitreiking KIVI-NIRIA Speurwerkprijs 2007 Innovatie in de praktijk: De Energieproducerende Kas Stef Huisman Teelt groenbonte tropische bladplanten voor hydrocultuur Tot 2005 Meerdere locaties 2005

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Biopark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Terneuzen Diepgang 12,50 meter Oppervlakte circa 2100 ha Ports of Vlissingen and Terneuzen Vlissingen Diepgang

Nadere informatie

Biomassa in het Greenport Betuwse Bloem. Door Roelf de Boer Lid projectteam GBB

Biomassa in het Greenport Betuwse Bloem. Door Roelf de Boer Lid projectteam GBB Biomassa in het Greenport Betuwse Bloem Door Roelf de Boer Lid projectteam GBB Aan de slag 1. Verkenning 2. Eerste analyse via open netwerk (pre concurrentiefase) 3. Eerste Lunchbijeenkomst (toetsing aannames

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Strategische Agenda. Concept strategische agenda Regio Midden-Holland Vast te stellen in: AB Regio Midden-Holland 6 juli 2016

Strategische Agenda. Concept strategische agenda Regio Midden-Holland Vast te stellen in: AB Regio Midden-Holland 6 juli 2016 Strategische Agenda Concept strategische agenda Regio Midden-Holland Vast te stellen in: AB Regio Midden-Holland 6 juli 2016 Versie 14 juni 2016 Kernboodschap Vitaal, duurzaam en innovatief Versterken

Nadere informatie

Twence. Van afvalverwerker naar Duurzaam en innovatief nutsbedrijf. Samen energiek. Veldtocht Pioneering 27 september 2011

Twence. Van afvalverwerker naar Duurzaam en innovatief nutsbedrijf. Samen energiek. Veldtocht Pioneering 27 september 2011 Twence Van afvalverwerker naar Duurzaam en innovatief nutsbedrijf Samen energiek Sprekers: Michel Leermakers Leendert Tamboer Veldtocht Pioneering 27 september 2011 1 Programma 14.30 Ontvangst met dvd

Nadere informatie

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 3 Samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Living Tomorrow, gekend van het Huis van de Toekomst, presenteert haar nieuwe innovatie- en sensibiliseringsproject Zorgwoning van de Toekomst.

Living Tomorrow, gekend van het Huis van de Toekomst, presenteert haar nieuwe innovatie- en sensibiliseringsproject Zorgwoning van de Toekomst. Een innovatie- en sensibiliseringsproject rond zorg, wellness, comfort en gezondheid vandaag en morgen Living Tomorrow Zorgwoning vd Toekomst 2013-2016 Living Tomorrow, gekend van het Huis van de Toekomst,

Nadere informatie

Strategische Agenda Vastgesteld in: AB Regio Midden-Holland 6 juli 2016

Strategische Agenda Vastgesteld in: AB Regio Midden-Holland 6 juli 2016 Strategische Agenda Vastgesteld in: AB Regio Midden-Holland 6 juli 2016 Kernboodschap Vitaal, duurzaam en innovatief Versterken aansluiting onderwijs arbeidsmarkt. Ontwikkelen van logistieke hotspot met

Nadere informatie

Griffienieuws. nr.7. Datum 21 februari 2014. Besluitenlijsten en verslagen Bijgaand de publicatielijst van week 7 en de besluitenlijst van week 8.

Griffienieuws. nr.7. Datum 21 februari 2014. Besluitenlijsten en verslagen Bijgaand de publicatielijst van week 7 en de besluitenlijst van week 8. Griffienieuws nr.7 Besluitenlijsten en verslagen Bijgaand de publicatielijst van week 7 en de besluitenlijst van week 8. Datum 21 februari 2014 Informatie vanuit de organisatie Nieuw beeldmerk en huisstijl

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Development Company Greenport Venlo. Stand van zaken. Leopold Hermans - Manager Business Development. www.dcgv.nl

Development Company Greenport Venlo. Stand van zaken. Leopold Hermans - Manager Business Development. www.dcgv.nl Development Company Greenport Venlo Stand van zaken Leopold Hermans - Manager Business Development www.dcgv.nl 1 Venlo in Europa 2 3 4 Opbouw presentatie Wat is DCGV? Het Klavertje 4 gebied Hoofddoelstellingen

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Structuur regionale samenwerking in Regio Rivierenland

Structuur regionale samenwerking in Regio Rivierenland Structuur regionale samenwerking in Regio Rivierenland Gemeenteraden Ambitiebepaling, kaderstelling en controle op hoofdlijnen van beleid Besluiten over meerjarenprogramma s speerpunten Besluiten over

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie