MIJNWERKERS CONFERENTIE FNV. Stadsschouwburg Heerlen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MIJNWERKERS CONFERENTIE FNV. Stadsschouwburg Heerlen"

Transcriptie

1 MIJNWERKERS CONFERENTIE FNV Stadsschouwburg Heerlen 4 juni 2015

2 COLOFON Vormgeving en DTP Studio FNV Concept & Branddesign BTM Bataafsche Teeken Maatschappij, Rotterdam Tekst TIE-Netherlands Fotografie Fleur Dikken doculavie.nl Order Augustus 2015

3 INTERNATIONAL MIJNWERKERS CONFERENTIE FNV De conferentie Sterke vakbonden voor veilige mijnen, veilig werken is een mensenrecht vond plaats in de stadsschouwburg in Heerlen. De organisatie was in handen van een groep kaderleden van FNV en werd ondersteund door TIE-Netherlands en Mondiaal FNV. De conferentie vormde onderdeel van een breder project gericht op de versterking van de positie van mijnwerkers in Turkije. In totaal waren er zo n 60 deelnemers waaronder kaderleden actief in de werkgroepen internationale solidariteit, vertegenwoordigers van FNV en Mondiaal FNV, oud mijnwerkers uit Limburg, vertegenwoordigers van de Duitse bond IGCB, de Belgische bond ABVV, IndustriAll, en lokale en regionale politici. Een delegatie van vakbondsleden die in de mijnbouwsector werken uit Turkije, Colombia en Belarus waren aanwezig om verslag te doen aan de hand van hun eigen vakbondservaringen en te vertellen over wat er gaande is in hun landen. MUZIKAAL OPTREDEN De conferentie begint met een muzikaal optreden en limburgse liederen gezongen door het Shantykoor Schinveld. Hierna opent dagvoorzitter Ton Kitzen (tevens voorzitter van de Werkgroep Internationale Solidariteit van de sector industrie) de conferentie. Hij heet iedereen welkom en benadrukt het doel van deze dag- namelijk bijdragen aan een versterkt internationaal solidariteitsnetwerk dat zich richt op het verbeteren van de arbeidsomstandigheden van de mijnwerkers wereldwijd en het onder de aandacht brengen van de onderdrukking van vakbondsvrijheid in verschillende landen. Ton vertelt over de enerverende en inspirerende ideeën die de groep deze week heeft opgedaan in een aantal internationale workshops over veiligheid en gezondheid, een bedrijfsbezoek aan DSM en het mijnmuseum in Heerlen. Vijftig jaar geleden zijn de mijnen in Limburg gesloten. Veel vaders, broers en ooms van aanwezigen en zelfs een aantal van jullie hebben jarenlang in deze mijnen gewerkt. Het is mooi dat we op deze manier ook aandacht kunnen vragen voor de omstandigheden in de mijnen wereldwijd op dit moment. 5

4 Tijdens de conferentie worden de foto s vertoond van Roger Cremers, wiens grootvader in de mijnen in Limburg heeft gewerkt. Cremers geeft een beeld van het dagelijks leven van mijnwerkers wereldwijd. Na het startschot door Ton Kitzen komt Gouverneur Theo Bovens aan het woord om iedereen welkom te heten en de conferentie officieel te openen. Hij memoreert dat het dezelfde schouwburg in Heerlen was waar 50 jaar geleden de sluiting van de mijnen werd aangekondigd door toenmalig Minister van Economische Zaken den Uyl. Deze sluiting luidde het einde in van een samenleving die gebaseerd was op de mijnen; de provincie moest op zoek naar nieuw werk, een nieuw leven, een nieuwe samenleving, een nieuw fundament. In de afgelopen vijftig jaar is er hard gewerkt om een nieuwe samenleving te vormen; er kwamen nieuwe banen in de chemie en de auto-industrie, alhoewel niet volledig toereikend. De laatste jaren is vooral ook het midden en kleinbedrijf gegroeid en er zijn steeds meer familiebedrijven gekomen. 50 Jaar na de historische toespraak van den Uyl kunnen we met trots zeggen dat we in staat geweest zijn nieuw werk, nieuwe kansen en een nieuwe samenleving te creëren. Met trots ook uit het historisch besef dat we nooit zo ver gekomen zouden zijn zonder de mijnen en dus ook niet met alle mensen die daarin het zware, vieze en gevaarlijke werk deden, aldus Bovens. Hij sluit zijn toespraak af met Hulde aan de mijnwerkers, hulde aan de koempels. Ik wens u een goede conferentie toe, dat we veel van elkaar mogen leren. AANLEIDING CONFERENTIE Coen van der Veer van het dagelijks bestuur FNV vult Theo Bovens aan. De aanleiding voor deze conferentie was de mijnramp in het Turkse Soma in mei 2014 waar meer dan 300 mijnwerkers om het leven kwamen. De meesten waren tussen de jaar oud en lieten vrouwen en jonge kinderen na. Ze verwijten het bedrijf en de overheid dat ze willens en wetens nalatig hebben gehandeld, ondanks waarschuwende rapporten. Deze mijnramp staat niet op zichzelf. De mijnbouwsector gold en geld als een van de gevaarlijkste in de wereld, Steenkool uit Colombia staat bekend als bloedkolen. Er zijn meer dan 3000 mensen vermoord door paramilitairen. In de beruchte kalimijnen in Belarus wordt een mijnwerker gemiddeld maar 51 jaar oud. Van der Veer legt uit dat de FNV zich richt op betere arbeidsomstandigheden voor werknemers wereldwijd en specifiek het recht op vakbondsvrijheid; het recht om collectief te onderhandelen en te staken; een verbod op dwang en kinderarbeid en discriminatie en het streven naar een leefbaar loon- dit alles geborgd in de keten. Al deze punten kwamen aan de orde in de samenwerking met Mondiaal FNV en ook het netwerk Dutch Coal Dialogue, waarin tussen nationale en internationale energiebedrijven, mijnbouwbedrijven, NGOs en vakbonden samenwerkten. Naast dat het mijnbouwwerk op lokaal niveau moet voldoen aan de vier essentiële arbeidsrechten zouden consumenten moeten kunnen kiezen voor een energiebedrijf dat de eerlijkste kolen importeert. Op dit laatste liep de dialoog echter stuk. De energiebedrijven verscholen zich achter de Europese en Nederlandse mededingingswet, waardoor er niet voldoende transparantie is over de herkomst van kolen. Ook het EU initiatief better coal 6

5 doet pogingen om de kolen duurzaam te maken. Hier hebben vakbondsorganisaties echter alleen een klankbord positie. In de deal die Minister Ploumen met de energiebedrijven heeft gesloten staat niet meer dan dat de OESO richtlijnen moeten worden nageleefd en dat klachtenmechanismes moeten werken. Daar is echter niets nieuws aan; deze afspraken bestaan al een lange tijd. Van der Veer stelt dan ook dat de vakbeweging een duidelijke positie moet krijgen in dit soort processen. Beleidskaders geven richting en zijn belangrijk maar tegelijkertijd gaat het erom wat de kaders in de dagelijkse praktijk betekenen. Dit zou een speerpunt moeten zijn. ARBEIDSOMSTANDIGHEDEN Hierna wordt een video over de omstandigheden in de Turkse mijnen vertoond waarin een schokkerend beeld wordt gegeven over de arbeidsomstandigheden en het leven van mijnwerkers in de regio van Zonguldak, Turkije. Feride Kayikci, kaderlid actief in het project en werkzaam bij FNV licht de film toe: doodgaan tijdens het werk zou nooit en te nimmer het lot moeten zijn van een mijnwerker. De titel leven met de dood vat de kern van de film echter goed samen. De mijnwerkers nemen iedere ochtend afscheid van vrouw en kinderen vanwege de angst om nooit meer terug te komen. In de mijnen is maar één uit/ingang, ook wel de levensader van de mijnwerkers genoemd en er wordt nog steeds gewerkt met technologie van het jaar 1965, met houweel en schep. Mijnwerkers weten vaak niet hoe ze hun zuurstofmasker moeten gebruiken en de cursussen over veiligheid zijn vaak niet meer dan bijeenkomsten waar men een handtekening zet en weer naar huis gaat. De problemen zijn verergerd sinds een aantal jaar geleden ongeveer de volledige mijnbouwsector is geprivatiseerd. Met zo min mogelijk kosten proberen de bedrijven zoveel mogelijk winst te maken. Daardoor is er nauwelijks aandacht voor veiligheid. Het afgelopen jaar hebben er volgens statistieken 1200 dodelijke ongelukken plaatsgevonden, en hierbij worden mijnwerkers die buiten de mijn sterven niet meegerekend. We halen een grapje uit met de dood. De dood is altijd naast je, is dan ook een veelgehoorde spreuk in de mijnen. ZWARTE LIJST Na de film komen mijnwerkers Arif en Aydin uit Turkije aan het woord. Arif was werkzaam in de mijnen van Soma en is na de ramp samen met collega s ontslagen omdat een gedeelte van de mijn gesloten werd. Ze hebben nooit compensatie gekregen en vanwege zijn kritische houding en vakbondswerk is het moeilijk voor hem om een nieuwe baan te vinden. Mensen die zich proberen te organiseren komen namelijk op een zwarte lijst te staan. Aydin werkt nog steeds in de mijn. Beiden vertellen dat de meeste werknemers niet veel weten over de vakbond ondanks dat er veel te verbeteren valt. Aydin: ik verdien maar 1200 lira (=ongeveer 400 Euro) en dat is net voldoende om in mijn basisbehoeften te 7

6 voldoen. Er zijn in de mijnen veel gele bonden, die niet de belangen van de werknemers vertegenwoordigen maar in dienst staan van de werkgever. Deze gele bonden zijn medeplichtig aan de ramp en moeten verantwoordelijk gehouden worden. Er zijn twee verschillende periodes: de periode voor 13 mei 2014 en de periode hierna. Na het ongeluk is de situatie iets veranderd. Mensen zijn nu meer bereid om in opstand te komen. Het kapitaal, de werkgevers en de gele bonden doen er echter alles aan om het verzet te breken. Na de ramp zijn de mijnwerkers meer bewust geworden dat het belangrijk is om een onafhankelijke vakbond op te richten in de mijnen. Aydin en Arif geven aan dat ze zich gesterkt voelen door de mensen die achter ze staan, door de internationale solidariteit en omdat ze weten dat collega s over de hele wereld de zelfde strijd voeren. Dit zal hen helpen in hun lokale strijd. We hebben jullie steun van buiten nodig, stellen ze. Ton Kitzen vult aan: Het is ontzettend moedig dat ze hier zitten om hun verhaal te doen. Ik ben als kaderlid al een hele tijd actief in internationale projecten en het laat je zien dat je andere mensen niet in de kou kunt laten staan. LIMBURGSE MIJNSLUITING Jordy Clemens, wethouder in Heerlen geeft een presentatie over de Limburgse mijnsluiting in 1974 en de gevolgen voor de regio en de stad. De mijnbouw heeft in Heerlen heel veel betekend en mensen identificeren zich met het mijnverleden. Na de sluiting van de mijnen transformeerde Limburg van één van de rijkste gebieden van Nederland naar een van de armste regio s. In de eerste mijnnota van december 1965 werd gesteld dat er alleen van een sluiting sprake zou kunnen zijn als er vervangende werkgelegenheid zou worden gevonden voor de directe en indirecte arbeidskrachten. De economie was een monocultuur; wie niet werkte voor de mijnen werkte voor één van de betrokken bedrijven-van bouwbedrijven die mijnwerkershuizen bouwden tot frisdrankfabrieken die de koempels van drankjes voorzagen. Het vinden van vervangend werk was een enorme opgave. De DAF/Nedcar fabriek in Borne werd niet het verwachtte vliegwiel van de plaatselijke economie en leverde maar 3000 banen op. Ook subsidies leidden alleen tot tijdelijke oplevingen. De verwachtingen in de regio waren hooggespannen vanwege alle beloften die gedaan werden aan het begin van de sluiting van de mijnen. De stemming was opgetogen en hoopvol en het was een teleurstelling toen de Oostelijke mijnstreek steeds verder afzakte. Hiermee werd volgens Clemens ook de kiem voor het wantrouwen in de politiek gelegd. Ook viel met het wegvallen van broodwinning en trots ook de kameraadschap onder 8

7 mijnwerkers en verbondenheid in de buurt weg. Voor sommigen leidde dit tot psychische problemen en arbeidsongeschiktheid. De regio stond eind 20e eeuw vooral bekend om de hoge criminaliteitscijfers. Maar de sluiting van de mijnen vormde ook een decor voor iets anders: door het mijnverleden staan we stil bij wie we zijn, wat ons bindt en wat de kansen zijn voor de toekomst. Dit maakt een energie los in deze regio. In de regio zat veel energie die op zoek was naar een ventiel en de laatste tijd komen vele initiatieven los. Verschillende partijen zijn bereid te investeren met middelen en ideeën. Dit zien we terug in het centrum van Heerlen dat getransformeerd is tot een levendige stadskern. Een ander voorbeeld is de transitie naar nieuwe energie in de regio. Wam water uit de mijngangen wordt nu gebruikt om onze huizen te verwarmen. In dezelfde mijngangen waar de koempels heel hard werkten om de energie te produceren wordt nu de energie geproduceerd voor de toekomst. De enige juiste term voor optimisme in de mijnstreek die ons bindt is koempel-mentaliteit, sluit Clemens af. Hierna is er aandacht voor de mensenrechtenschendingen in de mijnbouw in Colombia. De mijnwerkers Claudio Lopez en Waldir de la Rosa, vakbondsactivisten bij SintraCarbon en werkzaam bij Cerrejón (Amerikaans mijnbouwbedrijf) laten zien onder welke omstandigheden ze werken en wat er gebeurt met het milieu. De mijnbouw heeft niet alleen gevolgen voor de mijnwerkers die onder ongezonde en onveilige omstandigheden werken maar ook voor de gemeenschappen in de directe omgeving. Ook ligt het in de planning van het bedrijf om de kolen te winnen die in de rivier Rancheria te vinden zijn. Deze rivier is de belangrijkste bron van water in de omgeving en exploitatie van de kolen zou verstrekkende gevolgen hebben voor de watervoorziening van de aanliggende dorpen. De vakbond SintraCarbon zet zich in en heeft tot nu toe kunnen voorkomen dat het bedrijf hiertoe overgaat. In deze strijd werken vakbondsactivisten nauw samen met organisaties van boeren en dorpelingen in de omgeving. CAMPAGNE STOP BLOEDKOLEN Gastspreker Joris van de Sandt, werkzaam bij Pax for Peace binnen de Stop Bloedkolen campagne vertelt over de misstanden rondom de kolenmijnbouw in Colombia. 40% van de export van de steenkool (in 2014 ongeveer 90 miljoen ton) gaat naar Europese energie centrales om energie te genereren. Nederland is de grootste importeur van steenkolen ter wereld daievooral door Nuon, Essent, Delta, Electrakabel, en E.ON wordt gebruikt om energie op te wekken. Van deze steenkolen komt 50% uit Colombia. De Nederlandse overheid heeft dan ook een specifieke verantwoordelijkheid. Naast het bedrijf Cerrejon komt de productie van steenkool voor rekening van twee bedrijven namelijk Drummond (Amerikaans bedrijf) en Prodeco/Glencore (Zwitsers bedrijf). Deze bedrijven zijn in de jaren 80 en 90 met steenkoolmijnbouw begonnen toen het gebied nog in oorlog verkeerden. Rechtse militaire milities kwamen naar het mijnbouwgebied omdat ze bescherming wilden bieden aan grote industriële bedrijven en tussen vinden in de 9

8 mijnbouwregio van Cesar enorm veel gewelddadigheden plaats. Er zijn 2600 mensen vermoord en zo n mensen zijn ontheemd geraakt; van hun land verdreven door de paramilitairen die de grond in handen wilden krijgen om te verkopen aan de steenkolenmijnen. In 2006 is er een vredesakkoord gesloten. In getuigenissen van paramilitairen kwam naar voren dat mijnbedrijven een relatie hadden met het geweld, ze ondersteunden hen financieel of met brandstof, auto s, eten. Ook deelden de bedrijven strategische informatie over mensen die later werden vermoord of ontvoerd. In Colombia zijn de afgelopen 5 jaar twee onderaannemers van Drummond veroordeeld voor betrokkenheid bij paramilitair geweld en de miststanden rondom de mijn. Tot op de dag van vandaag zijn de mijnbouwbedrijven Drummond en Glencore echter buiten schot gebleven. Slachtoffers van paramilitair geweld (mensen die rondom die mijnen wonen en ook mijnwerkers en vakbondsleden) strijden nog steeds om gerechtigheid en openheid van informatie over wat er gebeurd is. De mijnbouwbedrijven ontkennen tot op de dag van vandaag dat ze banden hebben gehad met de paramilitaire milities. Nabestaanden zijn een rechtszaak begonnen in Amerika tegen Drummond maar de rechtszaak is afgewezen. Dit brengt het probleem weer terug naar Colombia waar het aan de Colombiaanse justitie is om het thema op te pakken. Echter, vanwege de economische belangen worden rechters en onderzoekers van het Openbaar Ministerie tegengewerkt. Het is belangrijk dat de Nederlandse energiebedrijven ertoe aangezet worden om hun maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen en druk uitoefenen op de bedrijven in Colombia. Ook vandaag de dag gaat het geweld namelijk door. Mensen die zich hardmaken voor rechtsherstel of compensatie voor slachtoffers worden bedreigd. Het maatschappelijk middenveld in Nederland blijven de overheid en bedrijven erop wijzen dat ze verantwoordelijkheid hebben en hebben zich solidair verklaard met de slachtoffers. Ook is er veel media aandacht voor (geweest). INDUSTRIAL GLOBAL UNION Na de lunch komt Brian Kohler (Health, Safety and Sustainability Director) van Industri All global union) aan het woord. IndustriAll Global Union vertegenwoordigt 50 miljoen werknemers in totaal 140 landen. Het verbeteren van de veiligheid op de werkplek en het versterken van vakbondsorganisaties is een kernelement van Industri-All, vooral in het kader van het tegengaan van precaire arbeidsomstandigheden. Brian Kohler licht toe dat er jaarlijks 2.3 miljoen mensen overlijden door werkgerelateerde oorzaken. Hiervan is er in 80% sprake van ziektes die werknemers oplopen door ongezonde arbeidsomstandigheden. Kohler benadrukt daarnaast dat dit aantalhoogstwaarschijnlijk onderschat isalleen formeel erkende landelijke statistieken worden meegenomen- en hierbij worden vaak alleen gevallen meegenomen waarbinnen een compensatie is betaald aan de werknemers. Veel ziekteverschijnselen worden niet erkend als werkgerelateerd en zijn onder-gediagnosticeerd. Wat betreft de mijnen hebben er zich de laatste jaren veel grote dodelijke rampen voorgedaan. Het meest bekende geval is de ramp op 13 mei 2014 in de mijnen in Soma Turkije. Deze mijnramp staat niet op zich- ook grote rampen als die bij Rana Plaza in Bangladesh en de Tazreen kledingfabriek in Bangladesh geven aan dat het een race to the bottom is, die we waarnemen in het wereldwijde kapitalistische systeem. 10

9 Veiligheid en gezondheid een zaak is van werknemersrechten. Ten allen tijde zouden werknemers het recht moeten hebben om onveilig werk te weigeren, om volledig te participeren in het opzetten van V&G beleid, programma s en richtlijnen en de informatie en vaardigheden te hebben om veiligheidsrisico s op de werkplek te herkennen en te kunnen aankaarten. Een zorgelijke ontwikkeling is dat er de laatste jaren een verschuiving heeft plaatsgevonden van een benadering van veiligheid en gezondheid op de werkplek waarbij er steeds meer wordt gewezen op de verantwoordelijkheid van de werknemer in plaats van de kijken naar structurele fouten in het arbeidsproces en de organisaties van arbeid (keuzes van bedrijven) die leiden tot onveilige situaties. Met andere woorden, er is een verschuiving zichtbaar van een kijk op V&G als systeem en de benadering waarin veilig en gezond werken wordt gezien als primair mensenrecht naar een blame the workers benadering. IndustriAll probeert hier verandering in te brengen. Zo voeren ze campagne om overheden onder druk te zetten om de ILO conventie 176- een specifieke ILO standaard voor V&G in de mijnbouw sector te ratificeren. Wat in ieder geval duidelijk wordt uit onderzoek van de ILO is dat werkplekken veiliger zijn als er een onafhankelijke en democratische vakbond aanwezig is. Het recht op organisatie is dus onlosmakelijk verbonden met het recht op veilig en gezond werken. Ook als consumenten kunnen we niet wegkijken- onze kleding en energie wordt geproduceerd door deze bedrijven. GEZONDHEID EN VEILIGHEID Wim van Veelen, beleidsadviseur van FNV geeft ook aan dat het belangrijk is dat de schuld of verantwoordelijkheid van gezondheid en veiligheid op de werkvloer niet op de individuele werknemer wordt geschoven. Het is belangrijk om ons te realiseren dat we vooral in de tijd van de mijnbouw in Limburg heel veel hebben geleerd van gezondheid en veiligheid op de werkvloer. Eén van de grote problemen waren de zogenaamde stoflongen. Echter met het sluiten van de mijnen is dit probleem niet verdwenen. Ook in andere sectoren (een voorbeeld is de bouw) zijn er nu nog steeds werknemers die ermee te maken hebben als gevolg van ongezonde arbeidsomstandigheden. In Nederland kunnen we jaarlijks spreken van 2000 werknemers die overlijden aan ziektes direct gerelateerd aan werk. Bovendien sterven er jaarlijks zo n werknemers door kanker die direct of indirect veroorzaakt wordt door werk. Daarnaast wordt er nu gewerkt met nieuwe soorten stoffen (zoals nano-deeltjes) waarvan we de gevolgen voor de gezondheid nog niet kunnen overzien. Eén van de belangrijkste voorwaarden voor het voorkomen en aanpakken van werkgerelateerde ziektes is dat er een onafhankelijke en goedgeschoolde bedrijfsarts is. De vraag is altijd; denkt de arts vooral aan het belang van de werknemers of de werkgevers? Door wie wordt de bedrijfsarts betaald? Iedere werknemer heeft recht op gezondheidsbescherming en moet zich kunnen informeren over de risico s die zich kunnen voordoen op zijn/haar werkplek. Een goede scholing is daarvoor dan ook cruciaal. Op dit moment staat de risico-inventarisatie (een heel belangrijk 11

10 aspect van een goed arbo-beleid) op losse schroeven door nieuwe wetgeving op EU niveau. De kennis over ziektes is de afgelopen 100 jaar steeds beter ontwikkeld. Nadat in Engeland in de 19e eeuw duidelijk werd dat longaandoeningen te maken hadden met blootstelling aan stof is men overgegaan tot stofbestrijdingsmaatregelen. Dit werd ook voornamelijk ingegeven omdat werkgevers bang waren dat ze te maken zouden krijgen met allerlei vergoedingen en compensatie zouden moeten betalen aan gedupeerde werknemers. Ook kwam er een beter ventilatie systeem in de mijnen en vanaf 1930 stofbestrijding door middel van verneveling en vocht sproeisystemen. Echter, de hoge productienorm in de mijnen stond veilig werken in de weg. Langzamerhand ging men ook denken aan voorlichting om deze risico s te vermijden. Werkgevers verwachtten dat het werk steeds sneller gedaan zou worden. Om te kunnen voldoen aan deze eis gingen mijnwerkers hun stofmaskers weer afzetten. De hoge productienormen blijven een groot probleem en risico met betrekking tot gezondheid en veiligheid op de werkplek. Tenslotte verwijst van Veelen naar het hoofd van de geneeskundige dienst in de mijnen in Limburg ( ). Deze man stond erom bekend dat hij zieke arbeiders (veel te) snel weer de mijnen in stuurde. Daarnaast ontsloeg hij vaak mensen om van lastige zieke werknemers af te komen. Van vakbonden kreeg hij een rood hoofd en schuim op de mond, aldus van Veelen. Dit zegt wel iets over de ellende van de tijd van toen. INTERNATIONAAL PANEL De conferentie wordt afgesloten met een internationaal panel met verhalen uit eerste hand door mijnwerkers uit Turkije, Belarus, Colombia en een oud-mijnwerker uit Nederland. Wim Schoenmaekers heeft 15 jaar ondergronds gewerkt. Hij was 16 jaar toen hij begon met werken in de mijnen; de Wilhelmina en Emma staatsmijnen. De andere deelnemers van het panel zijn Siarhei Charkasau (vakbondsleider van de vakbond NPG in de mijnen van Belaruskali Belarus), Tayfun Görgün (voorzitter van de onafhankelijke mijnbouwbond Dev Maden Sen), Waldir de la Rosa (mijnwerker bij Cerrejon, lid van de vakbond Sintracarbon- en verantwoordelijk voor veiligheid en gezondheid in één van de vakbondsafdelingen). In het panel komt de situatie in de verschillende landen aan bod. Belarus bijvoorbeeld is een dictatuur; 85% van de werknemers zijn georganiseerd door de staatsvakbond FPB die gelinieerd is aan het regime van Loekasjenko. 15% wordt georganiseerd door de onafhankelijke vakbondsfederatie BKDP. Hiervan is de NPG- de onafhankelijke vakbond in de kalimijnen- met 5000 leden de grootste onafhankelijke vakbond in Belarus. Kalimijnen leveren 20% van het BNP in Belarus, dus de vakbond heeft een vrij sterke positie. De NPG heeft verschillende voorbeelden van hoe onafhankelijke 12

11 13

12 vakbonden in een dictatuur ook dingen kunnen bereiken. Wat betreft de veiligheidsopleidingen schort er nogal wat in de verschillende landen. Waldir uit Colombia verteld dat werknemers trainingen ontvangen maar dat in de praktijk de dingen niet goed zijn georganiseerd en veiligheid geen prioriteit is. In de mijnen draaien ze soms shifts van 12 uur, waarnaast ze nog vele uren moeten reizen om op het werk te komen. Arbeiders in omstandigheden. Er zijn zelfs voorbeelden van shifts waarin men 25 dagen onafgebroken werkt, met de nodige gevolgen voor het bioritme en slaapstoornissen. In de mijnen in Turkije is na de staatsgreep in 1980 de situatie enorm verslechterd. Het regime investeerde in de mijnbouw en de landbouw verdween volledig. Dit verslechterde nog meer met de privatisering van de mijnen waarin winst boven alles gaat; dus ook de levens en gezondheid van de werknemers. In Turkije zijn veel gele bonden, corrupte en criminele vakbonden gerelateerd aan de staat en de bedrijven. Zij verdedigen niet de belangen van de werknemers maar alleen de werkgevers. Wim Schoenmaekers licht toe dat er in de mijnen in Limburg verschillende opleidingen en veiligheidsvoorschriften waren, maar dat ook de hoge productienormen de veiligheid soms in de weg stonden. Maar er waren specifieke schoenen, maskers en pakken en wat hem betreft was de veiligheidssituatie in de mijnen van Nederland één van de veiligste in de wereld. BELANGRIJK Op de vraag aan de deelnemers wat ze geleerd hebben tijdens de afgelopen dagen antwoordt Siarghei uit Belarus dat hij beseft heeft hoe belangrijk de ratificatie door de Belarussische overheid van de ILO conventie 176 is voor de mijnwerkers. De werkgevers en het parlement willen niet mee werken en beweren dat de eigen standaarden beter zijn dan die van de ILO. In werkelijkheid echter, is de mening van Siarhei, wil het regime geen verantwoordelijkheid hoeven afleggen aan externe internationale organisaties en is men niet gediend van controles. Ook heeft de input van deze week hem geholpen met ideeen om een commissie voor V&G op te zetten binnen zijn eigen vakbond. Deze zou onder andere veiligheidsissues op de agenda van de cao onderhandelingen moeten krijgen. Waldir uit Colombia legt uit dat het een fantastische ervaring is om collega s uit Turkije en Belarus te ontmoeten. Ondanks dat we niet dezelfde taal spreken zijn onze belangen hetzelfde. Er is nog veel werk te doen om de veiligheidsituatie te veranderen zodat mensen niet langer ziek worden en doodgaan. Tayfun: De ramp in Soma had een grote impact. De politieke partijen en het parlement houden zich niet aan de afspraken en de situatie is voor het grootste deel bij hetzelfde gebleven. Er zijn nog steeds rechtzaken, mensen hebben nog steeds geen compensatie en gerechtigheid. Het voorbeeld van de strijdvaardigheid in Colombia heeft ons geinspireerd, aldus Tayfun. Wanneer we terug zijn in Turkije zullen we kijken hoe we 14

13 lessen kunnen integreren. Het bezoek heeft ons laten denken over alternatieven voor de mijnen. Hiervan hebben we vele voorbeelden gezien in Limburg. Aydin voegt nog toe: In één van de bijeenkomsten hebben we gesproken over de situatie in Nederland 35 jaar geleden. Het was toen moeilijk om V&G bespreekbaar te maken maar er zijn veel resultaten geboekt. Het is noodzakelijk om mijn collega s te organiseren en te praten met mijn collega s. Hier is doorzettingsvermogen voor nodig. Ton en de collega s in Nederland hebben een goede positie dankzij dit doorzettingsvermogen. Dit is ook mogelijk in Turkije! NIEUWE MANIEREN Over de vraag hoe men de toekomst van de mijnbouwsector ziet in relatie tot duurzame en ergie zegt Waldir dat nieuwe manieren voor energie (bio-energie bijvoorbeeld) niet alleen de productie veranderen maar ook de milieu omstandigheden. Tayfun stelt dat het belangrijk is dat we de discussie aangaan hoeveel energie we eigenlijk echt nodig hebben, ook in Europa. Het is een collectieve verantwoordelijkheid om het energieverbruik omlaag te brengen, zodat we niet al deze kolen nodig hebben. De wereld is niet alleen van ons maar ook van de volgende generaties. In Nederland bijvoorbeeld komt 50% van de kolen uit Colombia. Het is een wereldwijd probleem en het moet bediscussieerd worden op globaal niveau. Naar aanleiding van zijn opmerking geeft iemand uit het publiek de suggestie dat de gemeente Heerlen eigenlijk iets zou moeten doen in het kader van de mijnsluiting van 50 jaar geleden. Zij zouden zich hard moeten maken dat bloedkolen schoner worden. De conferentie wordt afgesloten met een muzikaal optreden door de band Acukas en die onder andere het welkbekende bella ciao ten gehore brachten. CONCLUSIE De conferentie heeft veel in beweging gezet. Naast de interessante uitwisseling en ideeën voor acties en vervolgstappen zijn er nieuwe vakbonden betrokken bij het project (ICGB uit Duitsland en ABVV uit België) waarmee samengewerkt zal worden. Het internationaal solidariteitsnetwerk dat zich richt op het verbeteren van de arbeidsomstandigheden van de mijnwerkers wereldwijd is hiermee versterkt. Daarnaast is door de vele aandacht in de media ook de onderdrukking van vakbondsvrijheid in de landen waar de mijnwerkers vandaan komen onder de aandacht gebracht van een breed publiek. 15

14 MEDIA AANDACHT Artikel op nu.nl- 4 juni Een radio interview op L1 (2e item). Een interview op Radio 1, met Tjalling Postma van Mondiaal FNV over de bloedkolen in Colombia (geen opname). Een uitgebreide colum Limburgse passie tegen bloedkolen - in het Daglad De Limburger/ Limburgs Daglad, naar aanleiding van een interview met kaderleden Ton Kitzen en Wim Dekkers. LINKS TIE-Netherlands: M2015, Jaar van de Mijnen: Mondiaal FNV: DANKBETUIGING Met dank aan de leden van de kadergroep FNV: Feride Kayikci, Wim Dekkers, Ton Kitzen, Maurice Meyers, Martin Schulte. Dank aan uitgeverij van Tilt voor het schenken van de prentenboeken Onder onze voeten. Beelden uit de mijnstreek aan de internationale gasten. Foto s met dank aan Doculavie: doculavie.nl 16

15 fnv.nl

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1

de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 De kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding de kortste weg naar eerlijke bedrijfskleding 1 waarom deze campagne? zit er een luchtje aan uw bedrijfskleding? Met deze campagne willen wij u de werknemers

Nadere informatie

Werkgroep Oost Europa. Bruggen Bouwen. Als vakbondslid actief in Europa FNV BONDGENOTEN - OOST-EUROPA 3

Werkgroep Oost Europa. Bruggen Bouwen. Als vakbondslid actief in Europa FNV BONDGENOTEN - OOST-EUROPA 3 Werkgroep Oost Europa Bruggen Bouwen Als vakbondslid actief in Europa FNV BONDGENOTEN - Werkroep Oost-Europa FNV BONDGENOTEN - OOST-EUROPA 3 Meewerken en meedoen, Vakbondsopbouw in Oost-Europa Heb je er

Nadere informatie

WERKPLAN 2016 ACTIVITEITENPLAN EN ACTIVITEITENBEGROTING

WERKPLAN 2016 ACTIVITEITENPLAN EN ACTIVITEITENBEGROTING WERKPLAN 2016 ACTIVITEITENPLAN EN ACTIVITEITENBEGROTING WERKPLAN 2016 ACTIVITEITENPLAN EN ACTIVITEITENBEGROTING UITERSTE INLEVERDATUM WORDT MEDIO NOVEMBER GECOMMUNICEERD. Lever het in bij je begeleidend

Nadere informatie

GEBRUIK JE SCHOLINGSPOTJE

GEBRUIK JE SCHOLINGSPOTJE GEBRUIK JE SCHOLINGSPOTJE ZORG DAT JE BIJ BLIJFT Als vakman weet u hoe belangrijk het is om de hoogte te blijven van nieuwe ontwikkelingen en technieken. Ook FNV Bouw vindt het belangrijk dat u bij blijft.

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ...

Naar de kern. Thema 1: De kern van het ondernemen ... Thema 1: De kern van het ondernemen overheid klanten leveranciers leefomgeving onderneming werknemers... mede-eigenaars drukkingsgroepen en actiecomités U Ondernemen doet iemand in de eerste plaats uit

Nadere informatie

4.3 HUISHOUDELIJK REGLEMENT. Krachtig, Sociaal en Solidair

4.3 HUISHOUDELIJK REGLEMENT. Krachtig, Sociaal en Solidair 4.3 HUISHOUDELIJK REGLEMENT Krachtig, Sociaal en Solidair COLOFON Deze publicatie is uitgegeven in opdracht van FNV pers. Concept & Branddesign: BTM Bataafsche Teeken Maatschappij, Rotterdam Vormgeving

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-II

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-II Opgave 2 De kledingindustrie van Bangladesh: misstanden en oplossingen Bij deze opgave horen figuur 1, de teksten 5 tot en met 9 en tabel 2. Inleiding Veel van de kleding die in Nederland gedragen wordt,

Nadere informatie

Actiepunten energiebedrijven m.b.t. uitvoering van het kolenconvenant

Actiepunten energiebedrijven m.b.t. uitvoering van het kolenconvenant Actiepunten energiebedrijven m.b.t. uitvoering van het kolenconvenant Het kolenconvenant zoals het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de energiebedrijven E.ON, EPZ, Essent, NUON en GDF Suez dat hebben

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Speech Ton 1 mei 15.00 uur (gesproken woord geldt)

Speech Ton 1 mei 15.00 uur (gesproken woord geldt) Speech Ton 1 mei 15.00 uur (gesproken woord geldt) Beste mensen, wat geweldig dat we hier vandaag allemaal staan! We begonnen met een fantastische mars en een goede debatten. 1 mei is weer van ons! En

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

SCHONE KLEREN CAMPAGNE 1. mode is niet schoon

SCHONE KLEREN CAMPAGNE 1. mode is niet schoon SCHONE KLEREN CAMPAGNE 1 99van de % mode is niet schoon 2 SCHONE KLEREN CAMPAGNE SCHONE KLEREN CAMPAGNE 3 Voor jouw kleren worden wereldwijd mensen uitgebuit en mensenrechten geschonden. Jij kunt helpen

Nadere informatie

Verklaring omtrent de sociale rechten en de industriële betrekkingen bij LEONI

Verklaring omtrent de sociale rechten en de industriële betrekkingen bij LEONI Verklaring omtrent de sociale rechten en de industriële betrekkingen bij LEONI Preambule LEONI legt aan de hand van deze verklaring de principiële sociale rechten en beginselen vast. Deze vormen de basis

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Zijn de werknemers tewerkgesteld in de visnijverheid met deze nieuwe trends beter af?

Zijn de werknemers tewerkgesteld in de visnijverheid met deze nieuwe trends beter af? HOE DUURZAAM IS ONZE VIS? Gekweekte vis, vegetarische zeevruchten uit algen, genetisch gemanipuleerde zalmen het zijn de nieuwe trends in de visindustrie. Maar zijn deze nieuwe trends bevorderend voor

Nadere informatie

Werk en kanker: je hoeft er niet alleen voor te staan.

Werk en kanker: je hoeft er niet alleen voor te staan. Kanker, waarbij het verleden, het heden en de toekomst niet langer met elkaar verbonden lijken. Kanker... je hebt het niet alleen en je hoeft er niet alleen voor te staan Werk en kanker: je hoeft er niet

Nadere informatie

FIT VOOR DE ARBEIDSMARKT

FIT VOOR DE ARBEIDSMARKT FIT VOOR DE ARBEIDSMARKT WERKLOOS? DOE MEE AAN FIT VOOR DE ARBEIDSMARKT Werkloos? Doe dan mee aan Fit voor de Arbeidsmarkt en vergroot je de kans op een nieuwe baan. Schrijf je meteen in! Alleen of samen

Nadere informatie

WIJ WILLEN LEREN WIJ WILLEN SPELEN

WIJ WILLEN LEREN WIJ WILLEN SPELEN WIJ WILLEN LEREN WIJ WILLEN SPELEN Geen kind hoort te werken. Ieder kind heeft recht op onderwijs, het recht om te spelen en om écht kind te zijn. Een wereld zonder kinderarbeid is mogelijk, als iedereen

Nadere informatie

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld?

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? ARTIKEL - 30 OKTOBER 2015 Het Platform Eer en Vrijheid organiseerde op 8 oktober een landelijke bijeenkomst over eergerelateerd geweld. Hilde Bakker (Kennisplatform

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

gedragscode voor leveranciers van Quintiles

gedragscode voor leveranciers van Quintiles gedragscode voor leveranciers van Quintiles 2 Quintiles maakt zich sterk voor duurzame zakelijke praktijken. Op basis van internationaal erkende normen, is deze gedragscode voor leveranciers ( Code ) gericht

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

WERK EN KANKER: JE HOEFT ER NIET ALLEEN VOOR TE STAAN

WERK EN KANKER: JE HOEFT ER NIET ALLEEN VOOR TE STAAN WERK EN KANKER: JE HOEFT ER NIET ALLEEN VOOR TE STAAN Ieder jaar krijgen in Nederland 30.000 werknemers dat is 1 op de 250 - te horen dat zij kanker hebben. Een nog groter aantal, 1 op de 79 mannelijke

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels.

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. Hi! I am de steenkool. De cole of de stone. I am black, zwart. And I kan fire geven. Jongens, dat is wat die Europese

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

FNV Colombiareis, verslag van Hans de Wit, donderdag 27 oktober

FNV Colombiareis, verslag van Hans de Wit, donderdag 27 oktober FNV Colombiareis, verslag van Hans de Wit, donderdag 27 oktober Vandaag wederom een volle agenda. Start van de dag (7.30 uur) is een bezoek aan een pleintje vlakbij het station waar de straatverkopers

Nadere informatie

GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012

GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012 GRI-tabel - ANWB MVO-jaarverslag 2012 Verwijzing paginanummers Visie en strategie 1.1 Verklaring van de directie. 1. Voorwoord 1.2 Beschrijving van belangrijke gevolgen, risico's en mogelijkheden. 1. Voorwoord,

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Aftellen. Toekomst. naar de. 10 opwindende voorstellen om door te gaan

Aftellen. Toekomst. naar de. 10 opwindende voorstellen om door te gaan Aftellen naar de Toekomst 10 opwindende voorstellen om door te gaan Tekst: Eelco Koolhaas en Kees Le Blansch Vormgeving: Machiel Pleijsier en Dennis Wijmer Video: Jasper Masthoff Muziek: Bart Kiers Leve

Nadere informatie

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages De bananenteelt Geen product ter wereld wordt meer verhandeld dan bananen. Jaarlijks produceren tropische landen als Colombia, Dominicaanse Republiek en Peru meer dan 100 miljoen ton bananen. Bananen worden

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Onze Referentie Minbuza 2015.710578 Datum

Nadere informatie

Nautilus International is de vakbond voor werknemers in de maritieme sector en is actief in het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Zwitserland.

Nautilus International is de vakbond voor werknemers in de maritieme sector en is actief in het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Zwitserland. Voor zoet en zout FNV Waterbouw is dé Nederlandse vakbond voor werknemers in de waterbouw. Deze bond is ontstaan uit de samenwerking tussen de bonden FNV Bouw (werknemers in de baggersector) en Nautilus

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Datum 3 maart 2014 Betreft Beantwoording vragen van het lid Voordewind over het rapport Working on the Right Shoes

Datum 3 maart 2014 Betreft Beantwoording vragen van het lid Voordewind over het rapport Working on the Right Shoes Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Directie Internationale Marktordening en Handelspolitiek Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Visiedocument en Activiteitenplan 2013

Visiedocument en Activiteitenplan 2013 Visiedocument en Activiteitenplan 2013 1. Inleiding In Leusden is in september 2006 gestart met het project Maatschappelijk Betrokken Ondernemen. De Gemeente Leusden, het bedrijfsleven en de maatschappelijke

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

9-9-2013. Agenda. Bijeenkomst Veiligheidscoaches Gilde van Vrijwillige Molenaars. 1. Opening. 3. Arbowet- en regelgeving (1)

9-9-2013. Agenda. Bijeenkomst Veiligheidscoaches Gilde van Vrijwillige Molenaars. 1. Opening. 3. Arbowet- en regelgeving (1) Agenda Bijeenkomst Veiligheidscoaches Gilde van Vrijwillige Molenaars Zaterdag 13 april 2013 9 september 2013 1. Opening 2. Voorstelronde (Theun) 3. Arbowet- en regelgeving op de molen (Erik) 4. Veiligheid

Nadere informatie

WORD NU LID VAN FNV WOONDIENSTEN!

WORD NU LID VAN FNV WOONDIENSTEN! WORD NU LID! WORD NU LID VAN FNV WOONDIENSTEN! Lid worden van FNV Woondiensten is een goede stap. Ons motto is Gewoon Goed Werk. Wij vinden dat u recht hebt op gelijk loon voor gelijk werk, een vast contract

Nadere informatie

informatiebrochure OLIE, GOUD, STEENKOOL VAN GROND VOOR CONFLICT NAAR BRON VAN VREDE www.ministerievanvrede.nl

informatiebrochure OLIE, GOUD, STEENKOOL VAN GROND VOOR CONFLICT NAAR BRON VAN VREDE www.ministerievanvrede.nl informatiebrochure OLIE, GOUD, STEENKOOL VAN GROND VOOR CONFLICT NAAR BRON VAN VREDE www.ministerievanvrede.nl De bronnen van het leven zijn niet te koop Verdedigen wat van ons is, is ons behoud Want het

Nadere informatie

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR / S. Aguilar UNHCR / S.Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR, Europese vertegenwoordiging,

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

Multinationals en vakbondsvrijheid Een praktische handleiding AAN TAFEL!

Multinationals en vakbondsvrijheid Een praktische handleiding AAN TAFEL! Multinationals en vakbondsvrijheid Een praktische handleiding AAN TAFEL! Mexico uitgelicht In Mexico vormen beschermingscontracten een gevaar voor de vrijheid van organisatie en onderhandeling. Beschermingscontracten

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

tips voor het sollicitatiegesprek

tips voor het sollicitatiegesprek tips voor het sollicitatiegesprek algemeen In elk gesprek komen vragen voor die op meer manieren te beantwoorden zijn. Hiermee probeert een selecteur duidelijkheid te krijgen over je echte motivatie, persoonlijkheid

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005

Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005 Examen VMBO-GL en TL-COMPEX 2005 tijdvak 1 dinsdag 31 mei totale examentijd 2 uur ECONOMIE CSE GL EN TL Vragen 1 tot en met 23 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú De Socialistische Fractie in het Europees Parlement streeft naar de garantie dat iedereen zich volledig aanvaard voelt zoals hij of zij is, zodat we in onze gemeenschappen

Nadere informatie

Wetsvoorstel werk en zekerheid

Wetsvoorstel werk en zekerheid Wetsvoorstel werk en zekerheid De belangrijkste gevolgen op een rij Geachte relatie, Vrijdag 29 november jl. is het wetsvoorstel met betrekking tot de Wet werk en zekerheid ingediend. De voorstellen van

Nadere informatie

Onconventionele stappen in de gemeente Lingewaard

Onconventionele stappen in de gemeente Lingewaard IEDEREEN HEEFT RECHT OP WERK Onconventionele stappen in de gemeente Lingewaard Tekst: Fenny Brandsma / Fotografie: Kees Winkelman De gemeente Lingewaard startte ruim een jaar geleden een onconventionele

Nadere informatie

Werkgroep Internationale Solidariteit (WIS) ABVAKABO FNV afd. Groningen Nieuwsbrief juli 2010

Werkgroep Internationale Solidariteit (WIS) ABVAKABO FNV afd. Groningen Nieuwsbrief juli 2010 Werkgroep Internationale Solidariteit (WIS) ABVAKABO FNV afd. Groningen Nieuwsbrief juli 2010 In deze nieuwsbrief een uitgebreid interview met Gertrude Hambira, de Zimbabwaanse vakbondsleidster, die vanwege

Nadere informatie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie

Mirtha Vásquez uitvoerend secretaris en hoofd van de juridische afdeling Grufides lid van de nationale Peruaanse mensenrechtencommissie Titel: Mijnbouw in Peru. Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Locatie: Hogeschool Gent Datum en uur: 26 februari 2013, 11.00-12.30 Verslaggever: Inge Boudewijn Aantal aanwezigen, beschrijving doelpubliek:

Nadere informatie

Stichting Lezen & Schrijven. Paul Mosterd, directeur Marlies Olthuis, themamanager bedrijven

Stichting Lezen & Schrijven. Paul Mosterd, directeur Marlies Olthuis, themamanager bedrijven Stichting Lezen & Schrijven Paul Mosterd, directeur Marlies Olthuis, themamanager bedrijven Educatie Werkt!, Amsterdam 30 september 2011 Stichting Lezen & Schrijven Stichting Lezen & Schrijven initiatief

Nadere informatie

EEN LEVEN LANG LEREN

EEN LEVEN LANG LEREN EEN LEVEN LANG LEREN Martin van der Dong, 48 allround operator mengvoeder Agrifirm, Meppel Waarom ben je een EVC-traject gaan volgen? Wat was je motivatie? Mijn werkgever Agrifirm besloot om voor alle

Nadere informatie

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop

: Camiel De Roover Student nummer : 177553 : Fashion Management : INDIVIDUALS. Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop INDIVIDUALS Door : Camiel De Roover Student nummer : 177553 Afdeling : Fashion Management Bedrijf : INDIVIDUALS Begeleiders : Mikki Engelsbel en Miriam Goedkoop VOORWOORD Dit afstudeeronderzoek is gemaakt

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Versie 2008 9 Erkenning van je rechten en hoe kan je ze verdedigen?

Versie 2008 9 Erkenning van je rechten en hoe kan je ze verdedigen? Versie 2008 9 Erkenning van je rechten en hoe kan je ze verdedigen? Verantwoordelijke Uitgever: Daniël Samyn, Dienst Beroepsopleiding, departement Onderwijs en Vorming, Koning Albert-II laan 15, 1210 Brussel

Nadere informatie

Verslag. Het seminar bestond uit twee delen:

Verslag. Het seminar bestond uit twee delen: Verslag Seminar Jongeren en Vakbonden, een internationaal uitwisselingsprogramma Inclusief een workshop Workplace Mapping van Braziliaanse vakbondsleden 4 november 2010 Tussen 20 en 26 juni 2010 namen

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

Oefening 3 Luisteren Opdracht 4 1C, 2B, 3C, 4B. Oefening 4 Luisteren Opdracht 2 1A, 2B, 3C, 4C, 5B, 6B, 7B

Oefening 3 Luisteren Opdracht 4 1C, 2B, 3C, 4B. Oefening 4 Luisteren Opdracht 2 1A, 2B, 3C, 4C, 5B, 6B, 7B Hoofdstuk 5 - Sleutels Oefening 3 Luisteren Opdracht 4 1C, 2B, 3C, 4B Oefening 4 Luisteren Opdracht 2 1A, 2B, 3C, 4C, 5B, 6B, 7B Oefening 5 Luisteren Opdracht 2 1B, 2A, 3B, 4B, 5C, 6B Oefening 6 Luisteren

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Succesverhaal. over pesten op het werk

Succesverhaal. over pesten op het werk Supermarktmedewerkster Fenny gaat met plezier naar haar werk. Dat is zeer opmerkelijk als je bedenkt dat ze lange tijd werd gepest. Op het dieptepunt hoopte ze zelfs dat haar onderweg naar de supermarkt

Nadere informatie

Toespraak nieuwjaarsreceptie burgemeester Ada Grootenboer- Dubbelman, gemeente Goeree-Overflakkee

Toespraak nieuwjaarsreceptie burgemeester Ada Grootenboer- Dubbelman, gemeente Goeree-Overflakkee Toespraak nieuwjaarsreceptie burgemeester Ada Grootenboer- Dubbelman, gemeente Goeree-Overflakkee Samenwerking in de samenleving Dames en heren, Graag heet ik u, mede namens het college van burgemeester

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

actueel FORUM #10/23.05.13

actueel FORUM #10/23.05.13 Nooit meer 18 De Rana Plaza-ramp in Bangladesh heeft de schijnwerpers gericht op de kledingindustrie. Ook Nederlandse bedrijven moeten verantwoording afleggen over de productie die zij laten uitvoeren

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever?

Medewerkerbetrokkenheid. 1. Werk aan medewerkertevredenheid. Betrokkenheid uit jezelf. Waarom zou iemand het maximale inzetten voor een werkgever? Dat is de vraag! Natuurlijk is werk nog steeds vanzelfsprekend voor mensen maar het is niet meer zo vanzelfsprekend om voor de duur van het leven die ene baas te kiezen. Mensen maken enorm veel keuzes.

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

En daarom werk ik,14 jaar later

En daarom werk ik,14 jaar later En daarom werk ik,14 jaar later opdrachtenblad Regie: Maarten Schmidt & Thomas Doebele Jaar: 2013 Duur: 55 minuten (film), 10 37 minuten (portret Raihan) Website: www.filmcompagnie.nl De jonge Raihan Opdrachten

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

PERSONEELSVERGADERING ACOD UNIVERSITEIT GENT

PERSONEELSVERGADERING ACOD UNIVERSITEIT GENT PERSONEELSVERGADERING ACOD UNIVERSITEIT GENT De maatregelen in deze presentatie zijn gebaseerd op de informatie zoals ze beschikbaar was op 25 NOVEMBER 2014 Vooraf: wat is ACOD? ABVV Socialistische vakbond

Nadere informatie

WORD NU LID VAN FNV BOUW!

WORD NU LID VAN FNV BOUW! WORD NU LID! Bouw WORD NU LID VAN FNV BOUW! Lid worden van FNV Bouw is een goede stap. Ons motto is Gewoon Goed Werk. Wij vinden dat u recht hebt op gelijk loon voor gelijk werk, een vast contract en een

Nadere informatie

Samen knokken loont! impressie van de bedrijfsbezetting in 1982

Samen knokken loont! impressie van de bedrijfsbezetting in 1982 Samen knokken loont! impressie van de bedrijfsbezetting in 1982 In de jaren 1981 en 1982 is door de toenmalige Bouw- en Houtbond FNV met kaderleden, ondernemingsraadsleden en werknemers van Bruynzeel hard

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Checklist. uitvoering van MVO-beleid buiten Nederland. Een coproductie van FNV en FNV Mondiaal.

Checklist. uitvoering van MVO-beleid buiten Nederland. Een coproductie van FNV en FNV Mondiaal. Checklist uitvoering van MVO-beleid buiten Nederland Foto: Susan van der Meij Een coproductie van FNV en FNV Mondiaal. Deze checklist is gemaakt voor (actieve) leden van FNV bonden die te maken krijgen

Nadere informatie

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK

ILO-VERKLARING BETREFFENDE DE FUNDAMENTELE PRINCIPES EN RECHTEN OP HET WERK Toelichting In het onderstaande zijn de afzonderlijke elementen van het normatieve kader integraal opgenomen en worden ze nader toegelicht en beschreven. Daarbij wordt aandacht besteed aan de volgende

Nadere informatie

nformatie» Solidariteit» Geluk Ogen en oren amen» Collega's» Minder werkdruk Balans uisterend oor Hulp» Klaarstaan voor elkaar

nformatie» Solidariteit» Geluk Ogen en oren amen» Collega's» Minder werkdruk Balans uisterend oor Hulp» Klaarstaan voor elkaar Werkplezier» Samenwerken Samen Collega's choolcontactpersoon Tijd Gezelligheid» T isterend oor Hulp» Klaarstaan voor elkaar I st» Overzicht Steuntje in de rug Goed Prachtig vak» Geluk Betrokken Solidariteit

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Aarde, werk van onze handen?

Aarde, werk van onze handen? Stichting Oecumenische Vieringen Eindhoven (SOVE) Aarde, werk van onze handen? Zaterdag 1 november 2014 18.30 uur Toespraak: Rijkdom in onze aarde: bron voor ontwikkeling en conflict: Olie in Zuid-Soedan

Nadere informatie

Datum 27 juni 2014 Betreft Onderzoek markteffecten herkomsttransparantie steenkool en voortgang afspraken met energiebedrijven

Datum 27 juni 2014 Betreft Onderzoek markteffecten herkomsttransparantie steenkool en voortgang afspraken met energiebedrijven Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Directie Internationale Marktorderning en Handelspolitiek Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT Jos Sanders & collega s, TNO MEGATRENDS & ONTWIKKELINGEN ARBEID 1. Demografie: meer en diverser 2. Economie: grilliger en globaler 3. Sociaal-cultureel:

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden.

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden. Toespraak minister A. van der Steur, Tuin van Bezinning, 10 juni 2015, Warnsveld. Majesteit, Dames en heren, Vrijheid kan niet bestaan zonder veiligheid. En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze

Nadere informatie

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen

De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen De feiten: arbeidsmigratie door de jaren heen Jeannette Schoorl Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) Den Haag NIDI/NVD/CBS Seminar arbeidsmigratie 30 maart 2011 Onderwerpen Historische

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie 10 april 2001 VOORLOPIGE VERSIE 2000/2243(COS) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera

Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera Stellingen over de uitdagingen voor de boeren in de Cordillera MIJNBOUW AKKOORD OF NIET AKKOORD? STELLING 1 Bodemrijkdommen moeten ingezet worden voor de ontwikkeling van het land De overheid in de Cordillera:

Nadere informatie

Iedereen kan iets doen voor vredee

Iedereen kan iets doen voor vredee Iedereen kan iets doen voor vredee Van kleine tot grote activiteiten Alle beetjes durf tellen samen uiteindelijk op tot vrede3 PAXE Vrede wie durft= PAX staat voor vrede. Samen met mensen in conflictgebieden

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Leren om van elkaar te leren

Leren om van elkaar te leren Leren om van elkaar te leren Samenwerking en kennisdeling. De combinatie daarvan is voor directeur Zorgontwikkeling Hanneke Kooiman de sleutel tot het verbeteren van de zorgkwaliteit. ZORGONTWIKKELING

Nadere informatie

99van de mode %is niet schoon

99van de mode %is niet schoon 99van % de mode is niet schoon 90 % van alle kleding wordt gemaakt in lagelonenlanden 85van % de kledingarbeiders is vrouw wij willen schone kleren! De mensen die onze kleren maken, werken onder slechte

Nadere informatie

Assertiviteit Training

Assertiviteit Training Assertiviteit Training Inleiding Onzeker in sociale situaties. Assertief kunnen zijn heeft te maken met de mate van zelfvertrouwen. Niet iedereen heeft dit goed ontwikkeld. Veel mensen laten zich in een

Nadere informatie