Splitsen of niet? In opdracht van: Provincie Gelderland. SEOR-ECRI E. Dijkgraaf april 2004

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Splitsen of niet? In opdracht van: Provincie Gelderland. SEOR-ECRI www.ecri.nl. E. Dijkgraaf 1. 19 april 2004"

Transcriptie

1 Splitsen of niet? In opdracht van: Provincie Gelderland SEOR-ECRI E. Dijkgraaf 1 19 april 2004 Contact: SEOR-ECRI Erasmus Universiteit Rotterdam Postbus DR Rotterdam E: T: /2430 F: Ik dank dr. R.F.T. Aalbers (SEOR) voor kritisch commentaar op eerdere versies, mr. dr. Y. Montangie (SEOR) voor juridisch advies en S. Marbus (woordvoerder EnergieNed) voor advies over de kwaliteit na splitsing.

2 Samenvatting In deze notitie is geanalyseerd wat de verwachte effecten zijn van splitsing van elektriciteitsbedrijven op de prijs en kwaliteit van de energievoorziening en de waarde van energiebedrijven. Deze zijn als volgt samen te vatten: 1. Prijs. Splitsing leidt naar verwachting tot lagere prijzen voor het gebruik van het netwerk omdat de reguleerder meer informatie krijgt om goed te reguleren. Splitsing leidt naar verwachting eveneens tot lagere productieprijzen omdat de daaruit voortvloeiende vrije toegang tot het netwerk de concurrentie op de productiemarkt bevordert. Hiervoor is wel nodig dat voldoende spelers aanwezig zijn op de productiemarkt. Als dit niet zo is ligt regelgeving op Europees of nationaal niveau voor de hand. Indien deze maatregelen op zich laten wachten of onvoldoende blijken te zijn, zou publiek aandeelhouderschap van het productiebedrijf een (tijdelijk) redmiddel kunnen zijn. Hierdoor kunnen fusies en overnames voorkomen worden waardoor concentratie kan worden tegengegaan zolang geen sprake is van gelijke concurrentieverhoudingen op Europese schaal. 2. Kwaliteit. Splitsing heeft geen invloed op de storingsgevoeligheid via de contracteerbaarheid van kwaliteit of de benodigde informatiestrome n. Na splitsing is eerder gewaarborgd dat de financiering van investeringen in het netwerk geen probleem vormt omdat deze investeringen niet meer concurreren met investeringen in of expansie van het productiedeel. Hierdoor zal de storingsgevoeligheid eerder af- dan toenemen. Het al dan niet splitsen heeft naar verwachting geen directe relatie met het bevorderen van voldoende productiecapaciteit. Ook publiek eigendom lijkt hiervoor geen adequaat instrument. 3. Waarde. Splitsing leidt naar verwachting niet tot een verlies van de waarde die de Gelderse burgers en aandeelhouders in Nuon hebben opgebouwd. 2

3 1. Inleiding In een motie spreken de provinciale staten van Gelderland op 31 maart 2004 uit dat zij vooralsnog niet voor een splitsing van Nuon zijn en dat het energievraagstuk allereerst in Europees verband beschouwd moet worden en dat de betrokken Nederlandse energiebedrijven op een evenwichtig Europees concurrentieniveau moeten kunnen komen, hetgeen mogelijk eerst aanpassing van de mededingingswetgeving vereist. De overwegingen hierbij zijn tweeledig. In de eerste plaats wordt vermeld dat de Gelderse burger in de loop van de tijd 46% heeft bijgedragen in de waarde van het net en dat de Gelderse aandeelhouder vanuit haar dividend steeds in het bedrijf, nu zijnde Nuon, heeft geïnvesteerd. In de tweede plaats wordt gesteld dat er sprake moet zijn van een eerlijke, zo laag mogelijke prijs en leveringszekerheid van een kwalitatief goed product voor de Gelderse burger. In deze notitie wordt nagegaan wat de voor- en nadelen zijn van splitsing van Nuon in een netwerk- en een productiebedrijf. 2 Om dit te beoordelen worden de effecten van splitsing op respectievelijk de prijs, de kwaliteit en de waarde van de onderneming geanalyseerd. Een dergelijke beoordeling is alleen mogelijk tegen de achtergrond van de juiste marktsituatie. In dit geval is daarbij cruciaal dat in Brussel besloten is om de Europese elektriciteitsmarkt te liberaliseren en dat in Den Haag besloten is om per 1 juli 2004 de Nederlandse elektriciteitsmarkt te liberaliseren. Dit betekent: - dat klanten vrij hun eigen energieleverancier kunnen kiezen (Nuon kan dus klanten verliezen in regio's waar men nu actief is aan andere bedrijven en klanten werven in gebieden waar men nu niet actief is); - dat energiebedrijven vrij zijn om de (Gelderse) markt te betreden en met Nuon te gaan concurreren. Liberalisering is dus geen vrije keus meer, maar een gelopen race. Dat geliberaliseerd gaat worden op Europese schaal is zeker. Op Europese schaal verschillen lidstaten echter wel in het liberaliseringstempo en bestaat er tevens onduidelijkheid over welke regulering precies ingezet wordt (bijvoorbeeld om voldoende productiecapaciteit te waarborgen). Waar nodig wordt met dit gegeven rekening gehouden. Nog geen gelopen race is of en, zo ja, wanneer bedrijven gesplitst en/of geprivatiseerd worden. Hiertoe heeft de Minister van Economische Zaken onlangs een brief aan de Tweede Kamer gezonden (EZ, 2004b). Hierin stelt hij onder andere voor om de elektriciteitsbedrijven te splitsen in een netwerk- en productiebedrijf, waarbij hij publiek aandeelhouderschap voorstelt voor het netwerkbedrijf en privaat aandeelhouderschap voor het productiebedrijf. Een en ander zal naar verwachting geformaliseerd worden in een wet die dit jaar nog de Tweede Kamer ter goedkeuring zal worden aangeboden. Aangezien op deze wet nog invloed kan worden uitgeoefend is van belang wat de voor- en nadelen van splitsing en privatisering zijn. In deze notitie ligt de nadruk op het effect van splitsing op prijs, kwaliteit en waarde. Tevens zal, indien relevant, aandacht worden besteed aan de vraag of al dan niet geprivatiseerd moet worden. 2. Prijs De prijs voor elektriciteit bestaat uit een aantal onderdelen. Naast onderdelen waarop splitsing geen invloed heeft (zoals heffingen) gaat het vooral om de prijzen voor de netwerkdiensten (de netwerkmarkt) en voor inkoop van stroom en de levering daarvan (de productiemarkt). Hierbij wordt de analyse in deze notitie beperkt tot de prijzen die de consument uiteindelijk betaalt. 2 In deze notitie wordt onder splitsing verstaan dat netwerk en productie volledig gescheiden worden in twee onafhankelijke economische eenheden. Onder productie wordt in deze notitie de combinatie van productie en levering verstaan. 3

4 Splitsing leidt voor de netwerkmarkt naar verwachting tot een daling van de prijs omdat de reguleerder (DTe) meer en betere informatie krijgt. Dit komt voort uit het gegeven dat de bedrijven volledig gescheiden worden waardoor er geen interne kostentoerekening meer hoeft plaats te vinden. De DTe is daardoor in staat effectiever op te treden. Bij het systeem van pricecap regulering dat de DTe hanteert is immers het ter beschikking hebben van kwalitatief goede informatie cruciaal voor het vaststellen van de juiste tarieven. Splitsing leidt voor de productiemarkt naar verwachting eveneens tot daling van de prijs. In het algemeen leert de ervaring dat liberalisering leidt tot een daling van de prijs. 3 Splitsing bevordert een goede werking van de markt doordat alle aanbieders onder gelijke voorwaarden toegang krijgen tot het netwerk en bevordert daarmee het effect van liberalisering op de prijzen. Een van de cruciale factoren bij de vraag of liberalisering inderdaad tot een prijsdaling leidt, is of er voldoende (potentiële) aanbieders zijn. 4 Als er teveel concentratie op de markt plaatsvindt en toetreding daardoor belemmerd wordt, kan dit resulteren in hogere prijzen. Dit zou in de huidige situatie bijvoorbeeld het geval kunnen zijn als Essent en Nuon fuseren omdat ze dan het grootste deel van de Nederlandse markt in handen krijgen. Het huidige aantal spelers lijkt dan ook een minimum wil sprake zijn van voldoende concurrentie op de Nederlandse markt. 5 Volgens Boot et al. (2003) is de Europese trend dat dominante en verticaal geïntegreerde bedrijven die in het land van herkomst een beschermde markt hebben buitenlandse bedrijven overnemen, terwijl bedrijven in sterk concurrerende markten fuseren in hun eigen land. Dit betekent dat er aanzienlijke verschillen zijn in het tempo van het privatiseringsproces in de diverse EU-lidstaten. Dit kan de concurrentiegraad van de Nederlandse markt aantasten met mogelijk stijgende elektriciteitsprijzen tot gevolg als Nederlandse bedrijven overgenomen kunnen worden door buitenlandse bedrijven terwijl dat andersom niet geldt (CPB, 2003). 6 Cruciaal is nu dat in deze situatie het beter toeganke lijk maken van het netwerk als tegenkracht kan fungeren om de concentratietendens tegen te gaan. De reden hiervoor is dat splitsing toegang tot het netwerk mogelijk maakt onder gelijke voorwaarden voor iedereen. 7 Dit bevordert de positie van toetreders waardoor concentratie minder snel optreedt of uitgebuit kan worden. 8 Met andere woorden, juist 3 Ervaringen in Nederland en in andere landen leert dat hiervan ook sprake is in de elektriciteitsmarkt. Zie Deloite & Touche (2003) en ECN (2003). 4 Dit vereist in Europees verband natuurlijk dat er voldoende interconnectiecapaciteit voorhanden is zodat import en export plaats kan vinden. 5 Dit verandert natuurlijk als de relevante markt groter wordt door effectieve concurrentie van bedrijven in omliggende landen. Transportkosten werken daarbij beperkend op de omvang van de relevante markt. Zie Haffner (1997). 6 In principe behoort het tot de taak van de NMa om een dergelijke ontwikkeling te voorkomen. De praktijk laat echter zien dat dit niet eenvoudig is. Overigens merkt NEI (2002) op, na evaluatie van het takenpakket van de NMa (fusiecontrole, toezien op misbruik van marktmacht en op het kartelverbod), dat aanscherping van de Mededingingswet niet wenselijk is. 7 Een geïntegreerd bedrijf heeft een duidelijke prikkel om toegang tot het netwerk te bemoeilijken. Regulering kan dit in theorie compenseren. In de praktijk blijkt echter dat het moeilijk is om regulering zo op te zetten dat sprake is van een gelijk speelveld. Bovendien kan een rol spelen dat potentiële toetreders het gevoel hebben dat ze nooit een gelijke kans krijgen als zowel netwerk als productie in handen zijn van een concurrerend bedrijf. 8 In een geliberaliseerde markt is overigens niet de mate van concentratie die feitelijk optreedt cruciaal, omdat potentiële toetreders de actieve bedrijven dusdanig onder druk kunnen zetten dat ze van hun machtspositie geen misbruik kunnen maken. Zie Newbery and Pollitt (1997) voor een analyse van de liberalisering van de Engelse markt waar initiële prijsstijgingen omsloegen in prijsdalingen toen toegang tot het netwerk goed geregeld was. 4

5 als concentratie en daaruit voortvloeiend misbruik van marktmacht op de loer ligt, wordt splitsing belangrijker. Tegen deze redenering zou ingebracht kunnen worden dat splitsing kan leiden tot een stijging van de overnamekans van Nederlandse productiebedrijven waardoor de concentratie juist toeneemt. Dat overname makkelijker plaatsvindt na splitsing is feitelijk juist. Niet alleen omdat de waarde van het over te nemen bedrijven afneemt waardoor overname eenvoudiger te financieren is, maar tevens omdat meer potentiële kopers aanwezig zijn. Immers, een aantal kopers is niet geïnteresseerd in het netwerk, maar wel in de productie. Een hogere overnamekans kan ongelijke kansen creëren als Nederland met liberalisering voorop loopt ten opzichte van andere landen. Als buitenlandse bedrijven wel Nederlandse bedrijven kunnen overnemen terwijl hun thuismarkt gesloten blijft voor Nederlandse bedrijven leidt dit mogelijk tot ongelijke groeikansen. Dan zou sprake zijn van onevenwichtige Europese concurrentieniveaus. Cruciaal hierbij is echter dat de stijging van de overnamekans niet direct voortvloeit uit splitsing, maar van een daarop volgende privatisering. Immers, als de bedrijven gesplitst worden en in publieke handen blijven, kunnen de aandeelhouders overname door of fusie met (buitenlandse) bedrijven tegenhouden. Overigens zouden publieke aandeelhouders dan tevens bereid moeten zijn af te zien van binnenlandse fusies omdat ook die de concentratie versterken zolang sprake is van een sterk op de Nederlandse markt georiënteerde productie. Met andere woorden, publiek aandeelhouderschap is een veel directer instrument om concentratie te voorkomen dan het niet splitsen van bedrijven. Dit betekent dat de verschillen in tempo van het privatiseringsproces in de diverse EU-lidstaten gecompenseerd kunnen worden door publiek eigendom van de productiebedrijven in stand te houden zolang Nederland in dit proces voorop loopt. Privatisering van het productiedeel zou dan plaats kunnen vinden als op Europese schaal voldoende en gelijkwaardige concurrentie gegarandeerd is. 9 Of gekozen moet worden voor publiek eigendom van productiebedrijven is afhankelijk van de vraag welke alternatieve instrumenten voorhanden zijn. Het ligt immers eerder voor de hand om ongelijke concurrentieniveaus op de Europese productiemarkt te mitigeren met nationale en/of Europese maatregelen. Echter, indien deze maatregelen op zich laten wachten of onvoldoende blijken te zijn, zou publiek aandeelhouderschap een (tijdelijk) redmiddel kunnen zijn. Hierbij moet overigens wel afgewogen worden of de voordelen van publiek aandeelhouderschap als gevolg van beïnvloeding van de concentratie opwegen tegen de eventuele nadelen van het actief zijn op een concurrerende markt (zie de paragraaf over waarde). De dreiging van concentratie is dus eerder een reden om op korte termijn te overwegen ook het productiedeel in publieke handen te laten dan om af te zien van splitsing. Als dit om bepaalde redenen uiteindelijk niet wenselijk is en nationale en internationale regels tekort schieten om te zorgen voor gelijkwaardige concurrentie op de productiemarkt, zouden op zijn minst de eventuele voordelen van een lagere netwerkprijs en betere toegang tot de productiemarkt bij splitsing afgewogen moeten worden tegen de mogelijke nadelen van een stijging van de overnamekans. Zelfs in dit geval lijkt splitsen een beter alternatief dan niet-splitsen omdat hiermee in ieder geval zoveel als mogelijk is voorkomen wordt dat het netwerk door binnenlandse of buitenlandse energiebedrijven gebruikt wordt om marktmacht uit te oefenen met hogere prijzen tot gevolg. 9 Volgens een door ons geraadpleegde jurist (gespecialiseerd in Europees mededingingsrecht) kan men hierbij overigens in conflict komen met Europese regelgeving als publieke aandeelhouders om nietbedrijfseconomische redenen een overname structureel blokkeren omdat dit gezien kan worden als belemmering van de mededinging door een overheid. Indien deze route gekozen wordt, is juridisch advies op dit punt aan te raden. 5

6 3. Kwaliteit Voor het bepalen van de invloed van splitsen op kwaliteit zijn twee dimensies van belang. In de eerste plaats gaat het om de vraag of splitsing leidt tot minder of meer storingen van het netwerk. Dit zou het geval kunnen zijn als splitsing leidt tot het belemmeren van informatiestromen tussen onderdelen van de elektriciteitsketen (zoals bijvoorbeeld het afstemmen van onderhoud op pieken en dalen in de energievraag) of als splitsing leidt tot een minder goede contracteerbaarheid van kwaliteit (wat het geval kan zijn als aansprakelijkheid onvoldoende geregeld is). Ervaringen in Californië leren dat deze punten in een geliberaliseerde markt van groot belang kunnen zijn. 10 Het punt is echter dat splitsing ten opzichte van liberalisering geen invloed heeft op de benodigde informatiestromen of contracteerbaarheid. Of bedrijven nu wel of niet gesplitst worden, in een geliberaliseerde markt zullen deze zaken altijd goed geregeld moeten zijn. Hier zijn overigens voor de Nederlandse situatie afspraken over gemaakt. 11 Dit betekent dat splitsing geen invloed heeft op de storingsgevoeligheid via contracteerbaarheid van kwaliteit of de benodigde informatiestromen. 12 Na splitsing is eerder gewaarborgd dat de financiering van investeringen in het netwerk geen probleem vormt omdat deze investeringen niet meer concurreren met investeringen in of expansie van het productiedeel. Hierdoor zou de kwaliteit van het netwerk door splitsing zelfs toe kunnen nemen waardoor de storingsgevoeligheid eerder af- dan toeneemt. In de tweede plaats gaat het bij kwaliteit om het aanwezig zijn van voldoende contracteerbare productiecapaciteit. Duidelijk is dat dit een van de onzekere kanten is van de toekomstige elektriciteitsmarkt. Gezocht wordt naar instrumenten om leveringszekerheid te waarborgen. 13 Kernvraag voor deze notitie is of het al dan niet splitsen hierbij een rol kan spelen. Hierbij zou dezelfde redenering gevolgd kunnen worden als beschreven in de vorige paragraaf. Cruciaal is dan niet zozeer of al dan niet gesplitst wordt, maar of geprivatiseerd wordt. Zolang onvoldoende waarborgen aanwezig zijn om leveringszekerheid te garanderen zou het publiek aandeelhouderschap gebruikt kunnen worden om de productiecapaciteit in ieder geval in eigen hand te houden. Hierbij doen zich echter een tweetal complicerende factoren voor. In de eerste plaats is niet gegarandeerd dat onder publie k aandeelhouderschap voldoende geïnvesteerd wordt in nieuwe productiecapaciteit. Gezien de beperkt beschikbare middelen is het te verwachten dat juist privaat eigendom eerder leidt tot uitbreiding van de productiecapaciteit. In de tweede plaats is niet gegarandeerd dat het in handen houden van de productiecapaciteit ten goede komt van de eigen burgers. Als zij een contract sluiten met andere partijen kan van deze capaciteit immers geen gebruik gemaakt worden. Noch publiek eigendom, noch splitsen lijken dan ook goede instrumenten om voldoende productiecapaciteit te waarborgen. Hopelijk komen er goede instrumenten op nationaal of internationaal niveau die hier meer kans op bieden. 10 EPRI (2002) geeft bijvoorbeeld aan dat in Californië het verschil tussen informele informatiestromen die bestonden voor liberalisering en formele informatiestromen die onvoldoende gewaarborgd waren na liberalisering een belangrijke rol speelden bij de crisis. 11 Natuurlijk moet altijd afgewacht worden of de juiste afspraken zijn gemaakt en of deze afdwingbaar zijn. Een bewijs dat dit in ieder geval goed te regelen valt levert de situatie in Engeland op waar na liberalisering de dienstverlening en consumententevredenheid aanzienlijk verbeterd zijn. 12 Dit inzicht is mede te danken aan informatie van de heer Marbus (woordvoerder van EnergieNed). 13 Zie ECN (2003) en Boot et al. (2003). EZ (2004a) geeft aan dat de goedkoopste methode om hiervoor te zorgen het goed laten functioneren van de markt is. Men zet daarom in op verbetering van de marktmechanismen en op stimulering van de vraagrespons en voorshands niet op aanvullende investeringsprikkels. Men baseert zich hierbij onder andere op CPB (2004a) en CPB (2004b). 6

7 4. Waarde De waarde van een bedrijf wordt voor een belangrijk deel bepaald door de netto contante waarde van de toekomstige winsten. Deze zijn gelijk aan het verschil tussen opbrengsten en kosten. Deze twee posten worden hieronder uitgewerkt. 14 Op een geliberaliseerde goed werkende productiemarkt worden de opbrengsten bepaald door de markt. Voor het netwerkdeel worden de opbrengsten bepaald door de regulering van de DTe (er is immers sprake van een gereguleerd monopolie). Dit betekent dat afhankelijk van de marktomstandigheden winst dan wel verlies wordt gemaakt op het productiedeel, terwijl de hoogte van de winst van het netwerkdeel bepaald wordt door regulering. Zolang er geen kruissubsidiëring plaatsvindt, maakt het voor de hoogte van de winst (en dus de waarde) niet uit of een bedrijf gesplitst wordt of niet. Dit verandert als de waarde van het netwerk in een geïntegreerd bedrijf gebruikt wordt om expansie van het productiebedrijf te financieren. 15 In dat geval wordt de waarde van het netwerkbedrijf afhankelijk van de prestaties van het productiebedrijf. Afhankelijk van de vraag of de verwachte rendementen op het productiedeel hoger of lager zijn dan de alternatieve opbrengsten is dit gunstig dan wel ongunstig. 16 Splitsing voorkomt een dergelijke relatie en bevriest dus de waarde van het netwerkbedrijf. Splitsing kan dus aantrekkelijk zijn als het wenselijk is om te voorkomen dat de waarde van het netwerk uitgehold wordt door eventuele verliezen van het productiebedrijf. De tweede bepalende factor voor de hoogte van de winst is de ontwikkeling van de kosten. In het kader van deze notitie is dan de kernvraag of splitsing leidt tot stijging of daling van de kosten. Bij een stijging (daling) van de kosten daalt (stijgt) de winst en daalt (stijgt) dus de waarde van het bedrijf. Splitsen leidt in ieder geval tot eenmalige splitsingskosten: er moeten kosten betaald worden om het netwerkbedrijf volledig apart te zetten van het productiebedrijf. Daarnaast treden mogelijk de volgende effecten op: een aanpassing van de ratings wat nadelig is voor de financiering van de productie en voordelig voor de financiering van het netwerk; 17 optimalisering van bedrijfsprocessen; synergievoordelen èn -nadelen. Volgens mij bekende studies die de kosten van splitsing inschatten, leidt splitsing per saldo niet tot een structurele stijging van de totale kosten. 18 Dit betekent dat de splitsingskosten minstens 14 Factoren die voor de waarde tevens van belang zijn, maar in deze notitie niet aan de orde gesteld worden zijn onder andere het algemene beursklimaat, rente ontwikkelingen en eventuele synergievoordelen (niet zijnde synergievoordelen tussen netwerk en productie). 15 Hierbij is niet alleen van belang of dit toegestaan wordt, maar tevens of het voorkomen kan worden. Kruissubsidiëring tussen beide onderdelen is moeilijk tegen te gaan omdat vaak onvoldoende informatie aanwezig is om te controleren of interne leveringen tegen kostendekkende tarieven plaatsvinden. 16 Alternatieve opbrengsten kunnen ontstaan als na splitsing het eigen vermogen in het netwerkdeel verminderd kan worden door vervanging met vreemd vermogen. Het vrijkomende eigen vermogen kan naar keuze belegd of besteed worden. 17 Het productiebedrijf kan niet meer profiteren van het lage risico van het netwerkbedrijf bij splitsing, waardoor financiers mogelijk een hogere rentevoet gaan vragen voor financiering met vreemd vermogen. Daar staat tegenover dat het risico van het netwerkbedrijf afneemt omdat het geen risico meer loopt op het productiedeel waardoor de financieringskosten kunnen afnemen. Per saldo zal dit effect dus nihil zijn. 18 Volgens The Allen Consulting Group (2002) is per saldo sprake van kostenvoordelen bij splitsing. Zij geven een analyse van de effecten van loskoppeling van opwekking, transmissie en distributie voor Western Power (Australië). Volgens hen leidt dit tot een nettoreductie van de kosten met zo'n 8% per jaar. De voordelen zijn volgens hen groter dan de nadelen (de eenmalige kosten van opsplitsing en de duurzame verandering in de operationele kosten). Dit wordt bevestigd door Steiner (2000): "Most empirical studies of reform outcomes have found a number of productivity benefits arising from unbundling including 7

8 gecompenseerd worden door de kostenvoordelen van optimalisering van bedrijfsprocessen en het wegvallen van synergienadelen. 19 De conclusie zou dan luiden dat splitsing in ieder geval geen negatieve invloed heeft op de waarde van Nuon. 20 Tenslotte is splitsing waarschijnlijk zelfs voordelig voor de waarde van het bedrijf omdat meer kopers geïnteresseerd zullen zijn aangezien een aantal kopers niet in het netwerk, maar wel in het productiebedrijf interesse hebben. Gebruikte literatuur Boot, P., J. Brinkhoff en B. Roukens (2003), European energy markets: Challenges for policy and research, Paper presented at the Research Symposium European Electricity Markets, Den Haag CPB (2003), Competition in European energy markets, Between policy ambitions and practical restrictions, Den Haag CPB (2004a), Energy policies and risks on energy markets: a cost-benefit analysis, Den Haag CPB (2004b), Increasing the reliability of electricity production: a cost-benefit analysis, Den Haag Deloite & Touche (2003), Internationale benchmark privatisering en unbundling regionale energiebedrijven, Den Haag ECN (2003), Europese elektriciteitsmarkt utopie?, Petten EPRI (2002), California's electricity restructuring: The challenge to providing service and grid reliability, Porto Alto, Califonia EZ (2004a), Informatiedocument Leveringszekerheid elektriciteit, Ministerie van Economische Zaken, Projectgroep Electricity for Ever, Den Haag EZ (2004b), Visie op de toekomstige structuur van de energiemarkt, Ministerie van Economische Zaken, Brief aan de Tweede Kamer, 31 maart 2004, Den Haag FD (2003), Friesland eist ontvlechting concern Nuon, 29 september Haffner, R.C.G. (1997), De relevante markt, Tijdschrift voor Politieke Economie, 20(2), NEI (2002), Eindrapport evaluatie mededingingswet, Rotterdam Newbery, D. and M. Pollitt (1997), The restructuring and privatisation of the CEGB: Was it worth it?, The Journal of Industrial Economics, 45(3), Steiner, F. (2000), Regulation, industry structure and performance in the electricity supply industry, Economics Department Working Paper, 238, OECD, April The Allen Consulting Group (2002), The benefits and costs of reform of the electricity industry in Western Australia, A report to the Electricity Reform Task Force improvement in the utilisation of electricity generation, reduction of reserve margins to optimal levels and reduced prices to customers." Hiermee is consistent dat volgens een onderzoek van Merrill Lynch, aangehaald in FD (2003), voor de Nederlandse markt de opbrengst bij verkoop na splitsing waarschijnlijk hoger is dan bij integrale verkoop. 19 De invloed op de kosten is overigens niet behandeld in de paragraaf over prijzen omdat in een goed geliberaliseerde markt er geen directe relatie is tussen prijzen en kosten van een individueel bedrijf. De prijzen worden bepaald door de kosten van de marginale toetreder en niet door de kosten van het eigen bedrijf. Kostendalingen of -stijgingen vertalen zich dan ook niet in gewijzigde prijzen maar in gewijzigde winstniveaus. Publieke aandeelhouders kunnen hier in principe geen invloed op uitoefenen omdat Europese regelgeving en het niet nemen van winst door publieke aandeelhouders zien als staatssteun. Dit geldt eveneens voor garanties, goedkope leningen en het tegen niet-marktconforme voorwaarden dekken van verliezen. 20 Hierbij is aangenomen dat de crossborder leases in stand kunnen blijven. 8

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding Centrale Staf Bestuurlijke processturing Doorkiesnummers: Telefoon 015 2602545 Aan College van B & W Van S. Bolten Afschrift aan Memo Datum 04-11-2008 Opsteller M.R.Ram Bijlage Onderwerp Stand van zaken

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Geachte voorzitter, RIS Aan de voorzitter van de Commissie Bestuur. Kim Erpelinck. Bestuursdienst. 4 april 2017

Geachte voorzitter, RIS Aan de voorzitter van de Commissie Bestuur. Kim Erpelinck. Bestuursdienst. 4 april 2017 Typ teksttyp teksttyp tekst T. de Bruijn Wethouder van Financiën, Verkeer, Vervoer en Milieu 001 Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag Aan de voorzitter van de Commissie Bestuur Datum 4 april 2017

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein. Informerende Commissie. Bespreken.

Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein. Informerende Commissie. Bespreken. Raad VOORBLAD Onderwerp Verkoop Nuon-aandelen Agendering x Commissie Bestuurlijk Domein x Gemeenteraad Commissie Ruimtelijk Domein Lijst ingekomen stukken Commissie Sociaal en Economisch Domein Informerende

Nadere informatie

NETBEHEERDER EN NETWERKBEDRIJF NA SPLITSING

NETBEHEERDER EN NETWERKBEDRIJF NA SPLITSING NETBEHEERDER EN NETWERKBEDRIJF NA SPLITSING 1. Inleiding In het wetgevingsoverleg van 13 februari jl. over het Voorstel tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet in verband met nadere regels

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Met welke ontwikkelingen en strategische factoren houdt ACM rekening bij toezicht op de ziekenhuiszorg?

Met welke ontwikkelingen en strategische factoren houdt ACM rekening bij toezicht op de ziekenhuiszorg? Autoriteit Consument & Markt (ACM) en ziekenhuiszorg Kaart 1 Kaart 2 De Autoriteit Consument en Markt (ACM) ziet toe op mededinging zorg in het belang van consumenten. ACM houdt toezicht op zowel zorgaanbieders

Nadere informatie

Misbruik van een economische machtspositie

Misbruik van een economische machtspositie Mededingingswet Misbruik van een economische machtspositie Nederlandse Mededingingsautoriteit Mededingingswet Misbruik van een economische machtspositie De Mededingingswet stelt regels ten aanzien van:

Nadere informatie

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen i.v.m. de toekomststrategie en het aandeelhouderschap Essent. SAMENVATTING:

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Datum: Betreft: Hoorzitting / rondetafelgesprek Evaluatie verhuurderheffing. Algemene reactie CPB op evaluatie verhuurderheffing

Datum: Betreft: Hoorzitting / rondetafelgesprek Evaluatie verhuurderheffing. Algemene reactie CPB op evaluatie verhuurderheffing CPB Notitie Aan: Commissie Wonen en Rijksdienst Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070)3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon Johannes Hers Datum: 29-06-2016 Betreft: Hoorzitting

Nadere informatie

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context Startnotitie 1 Context Op 1 juli 2008 is het groepsverbod uit de Wet Onafhankelijk Netbeheer (WON) in werking getreden. Als gevolg daarvan dient het beheer en eigendom van energienetwerken en de productie

Nadere informatie

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven CPB Notitie Datum : 6 juli 2006 Aan : Ministerie van Economische Zaken Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven 1 Inleiding Op 5 juli 2006 heeft SEO, in opdracht van

Nadere informatie

94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt

94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt 94% betaalt te veel Hoe Nederland na de liberalisatie reageert op de nieuwe aanbieders op de Nederlandse energiemarkt Drs. Maurice de Hond (www.peil.nl) Mei 2009 1 Inleiding Bij alle producten of diensten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 28 165 Deelnemingenbeleid rijksoverheid Nr. 187 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 6 mei 2015 De commissie voor de Rijksuitgaven en de

Nadere informatie

NMa Concentra,e en spreiding, wat vinden ze ervan? Studiedag DP 30 november 2012

NMa Concentra,e en spreiding, wat vinden ze ervan? Studiedag DP 30 november 2012 NMa Concentra,e en spreiding, wat vinden ze ervan? Studiedag DP 30 november 2012 Over de NMa De Nederlandse Mededingingsautoriteit, kortweg NMa, ziet erop toe dat bedrijven op de vrije markt met elkaar

Nadere informatie

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 CiTG, minor Mining and Resource Engineering Economie college 1: Grip op Geldstromen Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Energy & Industry Group December

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening

Nadere informatie

Monitor Financiële Sector:

Monitor Financiële Sector: Nederlandse Mededingingsautoriteit Monitor Financiële Sector: Notitie bij Sectorstudie Vastgoedfinanciering, SEO Economisch Onderzoek oktober 2011 Nederlandse Mededingingsautoriteit Postbus 16326 2500

Nadere informatie

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse

Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Modal shift en de rule of half in de kosten-batenanalyse Sytze Rienstra en Jan van Donkelaar, 15 januari 2010 Er is de laatste tijd bij de beoordeling van projecten voor de binnenvaart veel discussie over

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid 31 juli 2001 PE 307.539/1-43 AMENDEMENTEN 1-43 ONTWERPVERSLAG - Werner Langen (PE 307.539) DIENSTEN VAN ALGEMEEN

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-II Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 De werkgelegenheid verandert met

Nadere informatie

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag

Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Ministerie van Financiën t.a.v. Minister J. Dijsselbloem Postbus 20201 2500 EE Den Haag Datum 1/5 Geachte heer Dijsselbloem, Vereniging Eigen Huis dringt er bij het Kabinet op aan om snel stappen te zetten

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord

Nadere informatie

2 Conclusie: kwantificering van welvaartseffecten

2 Conclusie: kwantificering van welvaartseffecten CPB Notitie Datum : 20 maart 2006 Aan : Commissie Validatie Splitsing Energiebedrijven Kwantitatieve verkenning welvaartseffecten splitsing energiebedrijven 1 Inleiding De Commissie Validatie Splitsing

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR SPD Bedrijfsadministratie Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER 2016 15.30-17.00 UUR SPD Bedrijfsadministratie Algemene economie vrijdag 16 december 2016 B / 12 2016 NGO-ENS B / 12 Opgave

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

MINISTERIE VAN HANDEL EN INDUSTRIE

MINISTERIE VAN HANDEL EN INDUSTRIE MINISTERIE VAN HANDEL EN INDUSTRIE VRAGEN OVER MEDEDINGING CONTACT INFORMATIE: Telefoon: 402080 of 402339 tst. 1080 Fax: 404834 E-mail: juridischezaken@yahoo.com Paramaribo, december 2011 Ministerie van

Nadere informatie

Agenda. De huidige structuur. De strategische stappen. De tijdslijn. De wettelijke splitsing. Vragen

Agenda. De huidige structuur. De strategische stappen. De tijdslijn. De wettelijke splitsing. Vragen Agenda De huidige structuur De strategische stappen De tijdslijn De wettelijke splitsing Vragen 1 Agenda De huidige structuur 2 Huidige Structuur DELTA NV 70% 50% Wholesale (=Delta Energy bv)/ Retail (=Delta

Nadere informatie

Directie Toezicht Energie (DTe)

Directie Toezicht Energie (DTe) Directie Toezicht Energie (DTe) Aan Ministerie van Economische Zaken T.a.v. de heer mr. L.J. Brinkhorst Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 102238/1.B999 Rapport Frontier

Nadere informatie

Uit de beleidsvisie maakt de AFM op dat vier modellen voor de inrichting van de corporatie te onderscheiden zijn. Dit zijn:

Uit de beleidsvisie maakt de AFM op dat vier modellen voor de inrichting van de corporatie te onderscheiden zijn. Dit zijn: Ministerie van VROM t.a.v. dr. P. Winsemius Postbus 20951 2500 EZ DEN HAAG Datum 22 januari 2007 Uw kenmerk DB02006310723 Betreft Advies inzake (financieel) toezicht op activiteiten met en zonder staatssteun

Nadere informatie

Informatiedocument De Erfpachter BV

Informatiedocument De Erfpachter BV Informatiedocument De Erfpachter BV U staat op het punt om een woning te kopen. De Erfpachter BV. wil u via dit Informatieboek informeren over De Erfpachter BV. Hieronder zetten we graag voor u uiteen

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot vwo I

Eindexamen economie pilot vwo I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. Aan de voorzitter van de commissie voor Middelen. Geachte leden,

Gemeente Den Haag. Aan de voorzitter van de commissie voor Middelen. Geachte leden, RIS102722_13-02-2002 Wethouder van Financiën en Cultuur mw. drs L.E.J. Engering-Aarts Gemeente Den Haag Retouradres: Postbus 12 600, 2500 DJ Den Haag Uw brief van Aan de voorzitter van de commissie voor

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 212 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet in verband met nadere regels omtrent een onafhankelijk netbeheer Nr. 17 HERDRUK

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

ACM wil met dit document de ziekenhuissector meer duidelijkheid geven over de toepassing van de Mededingingswet in dit wijzigende landschap.

ACM wil met dit document de ziekenhuissector meer duidelijkheid geven over de toepassing van de Mededingingswet in dit wijzigende landschap. Beoordeling fusies en samenwerkingen ziekenhuiszorg Inleiding Het ziekenhuislandschap is volop in beweging. Specialisatie en concentratie wordt gezien als een belangrijke route om kwaliteit en doelmatigheid

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Agendapunt: 8. Onderwerp: Consultatie raad over instemming met voorstellen tot splitsing Nuon en verkoop aandelen in N.V.

Raadsvoorstel. Agendapunt: 8. Onderwerp: Consultatie raad over instemming met voorstellen tot splitsing Nuon en verkoop aandelen in N.V. Raadsvoorstel Agendapunt: 8 Onderwerp: Consultatie raad over instemming met voorstellen tot splitsing Nuon en verkoop aandelen in N.V. Nuon Energy Portefeuillehouder: wethouder T.M.M. Kok Samenvatting:

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 24 095 Frequentiebeleid Nr. 153 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage,

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 8 september 2003 ME/EM/3051226 1 Onderwerp Besluit tot verlenging termijn beschermde afnemer Gaswet en Elektriciteitswet 1998 E-en G-wet.mbo Besluit van, tot verlenging

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2012 - II

Eindexamen havo economie 2012 - II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat consumenten

Nadere informatie

Aan Provinciale Staten van Overijssel

Aan Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Aan Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 48 52 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum

Nadere informatie

LME 1 2 NOV 2004. Geachte heer, mevrouw,

LME 1 2 NOV 2004. Geachte heer, mevrouw, LME Landelijk Medezeggenschapsplatform Energiedistributiebedrijven Aan De aandeelhouders van Essent, NUON, ENECO, DELTA, NRE en Intergas Kopie Raden van Commissarissen, Raden van Bestuur, (Centrale) Ondernemingsraden

Nadere informatie

Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij. Voorstel nr.: Verkoop van het aandelenpakket Nuon dat is ondergebracht bij de NV Houdstermaatschappij GKNH.

Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij. Voorstel nr.: Verkoop van het aandelenpakket Nuon dat is ondergebracht bij de NV Houdstermaatschappij GKNH. Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij H. o. p. Motie \ \ x Agendapunt: 13 \ o«v ^ o^coswu* ^ «w ^OON, «o ON, c^^? c^v«^t Voorstel nr.: Verkoop van het aandelenpakket Nuon dat is ondergebracht bij de NV

Nadere informatie

Bestemming opbrengst verkochte Nuon aandelen. Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein

Bestemming opbrengst verkochte Nuon aandelen. Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein Raad VOORBLAD Onderwerp Bestemming opbrengst verkochte Nuon aandelen. Agendering x Commissie Bestuurlijk Domein x Gemeenteraad Commissie Ruimtelijk Domein Lijst ingekomen stukken Commissie Sociaal en Economisch

Nadere informatie

PERSBERICHT. Versterking kapitaalpositie ING met 10 miljard euro

PERSBERICHT. Versterking kapitaalpositie ING met 10 miljard euro PERSBERICHT Versterking kapitaalpositie ING met 10 miljard euro Op 19 oktober 2008 is bekend gemaakt dat ING haar kapitaal verder heeft versterkt met behulp van de Nederlandse overheid. De solvabiliteit,

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

REGULERINGSCOMMISSIE VOOR ENERGIE IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST

REGULERINGSCOMMISSIE VOOR ENERGIE IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST REGULERINGSCOMMISSIE VOOR ENERGIE IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST ADVIES (BRUGEL-ADVIES-20130722-175) betreffende het verslag van de distributienetbeheerder SIBELGA over de niet-discriminerende praktijken

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo 2010 - I

Eindexamen economie vwo 2010 - I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING

NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING NATIONAAL ENERGIEFORUM 2007 Splitsingsdebat, Hilton Amsterdam, 21 November 2007 Aan de Vooravond van de Splitsing van Netten FINANCIEEL-ECONOMISCHE GEVOLGEN VAN NETWERKSPLITSING Prof Dr Hans J.G.A. van

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II 4 Antwoordmodel Opgave voorbeeld van een juiste berekening: 84.760.000 4 = 2.080 uur 63.000 2 voorbeeld van een juist antwoord: Een antwoord waaruit blijkt dat uitzendkrachten in deeltijd werken. 3 voorbeelden

Nadere informatie

Prijszetting door ondernemingen met een machtspositie

Prijszetting door ondernemingen met een machtspositie Prijszetting door ondernemingen met een machtspositie Sarah Jaques 10 maart 2016 Minervastraat 5, 1930 Zaventem, T +32 (0)2 275 00 75, F +32 (0)2 275 00 70, www.contrast-law.be Prijszetting door ondernemingen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2005-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2005-I 4 Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord is: Een

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 12 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 14 uari 13

Nadere informatie

De geliberaliseerde markt en de bescherming van de consument

De geliberaliseerde markt en de bescherming van de consument De geliberaliseerde markt en de bescherming van de consument Wat is Infor GasElek? Infor GasElek (IGE) Verstrekt informatie, geeft raad en begeleiding. Werd opgericht door het Collectief Solidariteit tegen

Nadere informatie

Extra opgaven hoofdstuk 13

Extra opgaven hoofdstuk 13 Extra opgaven hoofdstuk 13 Opgave 1 Stel, dat een markt voor product X zich als volgt ontwikkelt. Aanvankelijk zijn er voor dit product veel aanbieders en veel vragers. Na verloop van tijd loopt de vraag

Nadere informatie

RICHTSNOEREN AANWIJZING AANMERKELIJKE MACHT OP DE MARKT

RICHTSNOEREN AANWIJZING AANMERKELIJKE MACHT OP DE MARKT RICHTSNOEREN AANWIJZING AANMERKELIJKE MACHT OP DE MARKT I Inleiding 1. Het college van de Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit (hierna: het college) publiceert hierbij richtsnoeren die aangeven

Nadere informatie

Bevoorradingszekerheid

Bevoorradingszekerheid Bevoorradingszekerheid Commissies Bedrijfsleven en Binnenlandse Zaken van de Kamer van volksvertegenwoordigers 23.09.2014 23 september 2014 1 Meer over FEBEG Inhoud Niets nieuws onder de zon Veel partijen

Nadere informatie

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand?

De waarde van stadswarmte. Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte Hoe komt de prijs tot stand? De waarde van stadswarmte 3 Hoe komt de prijs tot stand? De energierekening is voor vrijwel iedereen een belangrijk onderdeel van de maandelijkse

Nadere informatie

Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension. Final GIFTED Model May 2013

Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension. Final GIFTED Model May 2013 Groundbreaking Innovative Financing of Training in a European Dimension Final GIFTED Model May 2013 Project Reference no. 517624-LLP-1-2011-1-AT-GRUNDTVIG-GMP Workpackage no. WP 3 Test and Validation Deliverable

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

Datum 16 november 2015 Betreft Kabinetsreactie onderzoek verplichtgestelde bedrijfstakpensioenregelingen en het algemeen pensioenfonds

Datum 16 november 2015 Betreft Kabinetsreactie onderzoek verplichtgestelde bedrijfstakpensioenregelingen en het algemeen pensioenfonds > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen van lid Crone en lid Van Dam (beiden PvdA) over de overname van Orange door T-Mobile

Antwoorden op de vragen van lid Crone en lid Van Dam (beiden PvdA) over de overname van Orange door T-Mobile Aan De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 26 oktober 2007 EP/MW / 7124192 Onderwerp Antwoorden op de vragen van

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot vwo I

Eindexamen economie pilot vwo I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

Aan de Raad. No. : 4/4. Muntendam : 15 april 2009. Onderwerp : Verkoop aandelen Essent. --------------------------------- Inleiding

Aan de Raad. No. : 4/4. Muntendam : 15 april 2009. Onderwerp : Verkoop aandelen Essent. --------------------------------- Inleiding Aan de Raad. No. : 4/4. Muntendam : 15 april 2009. Onderwerp : Verkoop aandelen Essent. --------------------------------- Inleiding Voor u ligt een raadsstuk inzake de uitvoering van de Toekomststrategie

Nadere informatie

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend

Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van. Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en. Rabobank met betrekking tot het Revolverend Intentieovereenkomst tussen het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Rabobank met betrekking tot het Revolverend Fonds Energiebesparing 11 Juli 2013 Betrokken partijen Initiatiefnemer:

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Elektriciteitsmarkt onder spanning

Elektriciteitsmarkt onder spanning 031566_05 2004_2 19-02-2004 11:18 Pagina 92 Beleid Elektriciteitsmarkt onder spanning Machiel Mulder en Martin Scheepers Recente grootschalige stroomuitval in Noord-Amerika en West-Europa heeft het belang

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) volkomen concurrentie bij (2) niet bij (3)

Nadere informatie

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening?

Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? 1 Kosten van windenergie wat zijn gevolgen voor de electriciteitsvoorziening? Prof. dr. Machiel Mulder Faculteit Economie en Bedrijfskunde, RUG Economisch Bureau, Autoriteit Consument en Markt 2 e NLVOW

Nadere informatie

Zelfstandige energieexploitatie

Zelfstandige energieexploitatie Zelfstandige energieexploitatie biedt nieuwe kansen. Studiedag. 13 september 2007 13 september 2007 U.C.I. 1 Inhoud. Wie zijn wij. Energiesector is in beweging. Duurzaam ondernemen wordt speerpunt. In

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

De eigen vermogens voor de fusie zullen opgeteld worden in het eigen vermogen na de fusie.

De eigen vermogens voor de fusie zullen opgeteld worden in het eigen vermogen na de fusie. Fusies en absorpties SigmaConso llen White Principieel kan een fusie van twee vennootschappen van dezelfde consolidatiekring geen impact hebben op de geconsolideerde rekeningen. Economisch gezien, wat

Nadere informatie

BROCHURE RENTEDERIVATEN

BROCHURE RENTEDERIVATEN BROCHURE RENTEDERIVATEN In deze brochure legt de AFM de belangrijkste eigenschappen van een rentederivaat uit en zijn vragen opgenomen die u kunt stellen aan uw bank. Deze brochure kunt u gebruiken als

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo I

Eindexamen economie vwo I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave maximumscore 2 Door de vermindering van

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Antwoordmodel. Meerkeuzevragen (40 punten) Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend.

Antwoordmodel. Meerkeuzevragen (40 punten) Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Antwoordmodel Aan dit antwoordmodel kunnen geen rechten worden ontleend. Meerkeuzevragen (40 punten) Vraag Antwoord Oosterhaven, J. A. (2010). ICT-strategie en -organisatie. Den Haag: SDU. ISBN: 978901222870

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

1^ ox. Agenda Gedeputeerde Staten ^ ; ^ ^

1^ ox. Agenda Gedeputeerde Staten ^ ; ^ ^ P R O V I N C I E F L E V O L A N D Agenda ^ ; ^ ^ Onderwerp Aandelenverkoop NUON. Beslispunten het voornemen uit te spreken het Flevolandse aandelenpakket in NUON te verkopen aan Vattenfall; op basis

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja De prijselasticiteit

Nadere informatie

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID VAN DE UNIE BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE VERVOER EN TOERISME HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER

Nadere informatie

3 december 2012 Betreft Antwoorden op Kamervragen van de leden Rog en Omtzigt (beiden CDA) van 22 november over derivaten in het onderwijs

3 december 2012 Betreft Antwoorden op Kamervragen van de leden Rog en Omtzigt (beiden CDA) van 22 november over derivaten in het onderwijs a > Retouradres Postbus 6375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 6375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

11 oktober 2004 E/EM/4063988

11 oktober 2004 E/EM/4063988 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 11 oktober 2004 E/EM/4063988 Onderwerp Aanpak splitsing energiebedrijven

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Augustus 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Augustus 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Augustus 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Juridisch Document ZORG

Juridisch Document ZORG Juridisch Document ZORG Mededingingswet en de Zorginstellingen 3 november 2015 Zorg Zaken Groep Mr. W. Wickering Mr. L. Schaftenaar Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Saxionstudent.nl Blok1

Saxionstudent.nl Blok1 Samenvatting eindopdracht Trends en ontwikkelingen op consumentenniveau Macro In dit eind rapport hebben we de navigatiesystemen markt in kaart gebracht. In de macro, meso en micro omgevingen hebben we

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen

System Operations. 18-mei-2016. Jaap Hagen Jaap Hagen TenneT in één oogopslag Enige grensoverschrijdende netbeheerder in Europa Hoofdkantoren in Arnhem en Bayreuth (Duitsland) Leveringszekerheid 99,9975% Efficiënt Robuust netwerk Geïntegreerd netbedrijf

Nadere informatie

Raadsleden College van Burgemeester en Wethouders Discussienota impulsen op de woningmarkt van Culemborg

Raadsleden College van Burgemeester en Wethouders Discussienota impulsen op de woningmarkt van Culemborg Informatienotitie AAN VAN ONDERWERP DATUM 17 april 2013 KOPIE AAN BIJLAGE 1 REGISTRATIENUMMER 1208556/7266 Raadsleden College van Burgemeester en Wethouders Discussienota impulsen op de woningmarkt van

Nadere informatie