Netvervuiling: Soorten, normen en reducerende maatregelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Netvervuiling: Soorten, normen en reducerende maatregelen"

Transcriptie

1 -1- FE Netvervuiling: Soorten, normen en reducerende maatregelen G. Blom 1. INLEIDING De mate waarin de spanning van een elektriciteitsnet vervormd is, dus de mate waarin netvervuiling optreedt, heeft grotendeels en rechtstreeks te maken met de EMC-kwaliteit van de op dat net aangesloten belastingen. Die twee kunnen dus niet los van elkaar worden gezien. Om netvervuiling en de gevolgen ervan te kunnen beheersen, worden dan ook via normen eisen gesteld aan apparatuur, toestellen etc. bedoeld om op het elektriciteitsnet aan te sluiten. In dit artikel zal worden ingegaan op: - de soorten netvervuiling die kunnen worden onderscheiden, hun veroorzakers en de mogelijke gevolgen ervan - de mate waarin de verschillende soorten netvervuiling in de Nederlandse elektriciteitsnetten optreden en de wijze waarop het netvervuilingsniveau wordt bewaakt - de eisen die worden gesteld aan op het openbare elektriciteitsnet aan te sluiten apparatuur voor wat betreft de emissie van netvervuiling - de eisen die met betrekking tot immuniteit voor netvervuiling worden gesteld aan op het openbare elektriciteitsnet aan te sluiten apparatuur - maatregelen om het netvervuilingsniveau te beperken. De nadruk zal worden gelegd op netvervuiling in de vorm van harmonische componenten in de spanning; dat heeft rechtstreeks te maken met de emissie van harmonische stromen. Bron van dergelijke stromen zijn vooral vermogenselektronische toepassingen (convertors), consumentenelektronica (TV-toestellen) en kantoorapparatuur (PC s, monitoren, kopieermachines). Er is sprake van een zeker spanningsveld tussen enerzijds energie- en kostenbesparende toepassingen van vermogenselektronica, waaronder die in de energietechniek, en anderzijds het streven om het netvervuilingsniveau in de elektriciteitsnetten onder de niveaus te houden waarbij de kans op problemen niet meer te verwaarlozen is, de zogenaamde compatibiliteitsniveaus. Fabrikanten en elektriciteitsbedrijven hebben daarbij voor wat betreft dat laatste in feite een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid. Discussies over de juiste invulling daarvan hebben met name in de betreffende normcommissies (IEC TC 77 en haar subcommissie IEC SC77A, maar ook in de nationale commissies) vaak een emotioneel verloop gekend. Normen zoals IEC [ Electromagnetic compatibility (EMC) Limits Limits for harmonic current emissions (equipment input curent 16 A per phase )] en de verschillende amendementen daarop zijn danook bijzonder moeizaam tot stand gekomen. 2. SOORTEN NETVERVUILING, HUN VEROORZAKERS EN MOGELIJKE GEVOLGEN 2.1 Soorten Naar soort is netvervuiling globaal in 3 groepen in te delen: - surges en transients. Dit zijn spanningsveranderingen van korte tot zeer korte duur, die qua grootte kunnen oplopen tot enkele kv. In termen van een elektriciteitsnet zijn dit hoogfrequentverschijnselen. Die worden sterk gedempt, waardoor de propagatie ervan doorgaans

2 -2- FE is beperkt tot de installatie van de verbruiker die ze veroorzaakt, en de onmiddellijke omgeving. In de volgende figuren zijn voorbeelden gegeven van dergelijke verschijnselen Fast transient burst (t.g.v. Surge (t.g.v. blikseminslag) Oscillatory impulses (t.g.v. vonkende verbinding) inschakelen C-batterij) - spanningsfluctuaties, met als bijzondere verschijnselen spanningsdalingen van korte duur, de zogenaamde spanningsdips. Spanningsfluctuaties zijn variaties in de effectieve waarde van de netspanning, die een maximale frequentie van de helft van de netspanningsfrequentie kunnen hebben. Zoals gezegd is een spanningsdip een bijzonder geval van een spanningsfluctuatie: volgens de definitie gehanteerd in EN [3] is het een spanningsdaling die resulteert in een spanning tussen 1% en 90% van de nominale spanning, gedurende 10 ms tot 60 s. De volgende figuur licht deze definitie toe. U nom dip (%) tijd 0,9.U nom t U dip 0 V Hinder ten gevolge van netspanningsfluctuaties komt in Nederland nauwelijks voor. Ook hiervan kan worden gezegd, dat als het optreedt het veelal is beperkt tot de installaties van de verbruiker die hinder veroorzaakt (oorzaak: slecht, dat wil zeggen te licht ontworpen installaties) en de onmiddellijke omgeving. In landen met inductriële installaties die het net sterk fluctuerend belasten, zoals bijvoorbeeld bij elektrische lichtboogovens, vormen spanningsfluctuaties een veel wijdverbreider probleem. Een extreme vorm van een spanningsfluctuatie is een spanningsonderbreking. In de volgende figuur is een voorbeeld gegeven van een spanningsdip.

3 -3- FE Voorbeeld van spanningsdip (veroorzaakt door het starten van een lift) - (hogere) harmonischen, subharmonischen en interharmonischen. Met name harmonischen vormen een groter probleem dan de andere, hiervoor genoemde netvervuilende componenten. Dat komt door de geringe verzwakking van dit soort componenten in de elektriciteitsnetten, de cumulatie van harmonischen veroorzaakt door verschillende niet-lineaire belastingen en door de kans op het optreden van resonantieverschijnselen. In de volgende figuur is een voorbeeld gegeven van een sterk vervormde spanning (ten gevolge van harmonischen). 2.2 Oorzaken Netvervuiling kan in principe op drie verschillende plaatsen ontstaan: bij de opwekking, bij de voortgeleiding (transport) en bij het gebruik van elektrische energie. De generatoren in de huidige centrales wekken een nagenoeg sinusvormige spanning op; dat was in het begin van de elektrificatie wel anders. Netvervuiling bij de voortgeleiding kan ontstaan door blikseminslag, door tijdelijke aardsluitingen in bovengrondse netten en door het in verzadiging raken van vermogens- en distributietransformatoren. Voor het overgrote deel wordt netvervuiling echter via de impedantie van het elektriciteitsnet - veroorzaakt door de aangesloten belastingen van de verbruikers. Netvervuiling kan afzonderlijk of in combinatie optreden en worden veroorzaakt door: - blikseminslag in bovengrondse (HS-)netten (surges) - het aanspreken van smeltveiligheden, waardoor (grote) belastingen plotseling worden afgeschakeld (surges/transients)

4 -4- FE vermogenselektronica (ongestuurde en gestuurde gelijkrichters en andere convertors, spanningsfrequentieregelingen, chopperschakelingen), gasontladingslampen e.d. (harmonischen, subharmonischen, interharmonischen, commutatietrillingen bij gelijkrichters). Voorbeelden van wijdverbreide bronnen van harmonische netvervuiling zijn TV-toestellen en andere consumentenelektronica, PC s en monitors. Ook compact-fluorescentielampen kunnen in dat verband worden genoemd, al is de bijdrage aan het netvervuilingsniveau daarvan minder dan aanvankelijk weleens werd aangenomen - het inschakelen van apparatuur met grote vermogens en van grote inductieve en capacitieve belastingen (spanningsveranderingen, spanningsdips, surges/transients) - apparatuur waarvan de belasting sterk varieert zoals lasapparatuur, kopieermachines e.d. (spanningsdips, surges/transients) - schakelen van condensatorbatterijen t.b.v. blindstroomcompensatie in MS- en HS-netten (oscillatory impulses/uitslingerverschijnselen) - storingen/kortsluitingen in hoog-, midden- en laagspanningsnetten of in de installaties van de aangeslotenen (dips en spanningsonderbrekingen, qua tijd variërend van kortstondig tot langdurig). 2.3 Gevolgen Gevolgen van het optreden van netvervuiling kunnen zijn: - extra warmte-ontwikkeling in motoren, transformatoren en condensatoren (ten gevolgen van harmonischen etc.) eventueel gevolgd door het aanspreken van de desbetreffende beveiligingen (voor zover aanwezig) - tijdelijke verstoring van de goede werking en beschadiging van elektronische apparatuur, zoals PC s (surges en transients, dips, maar ook interharmonischen) - lichtflikkeringen veroorzaakt door lampen aangesloten op het elektriciteitsnet (spanningsfluctuaties) - het verstoren van de goede werking van afstandsbesturingssystemen (TF-systemen), zoals die door de elektriciteitsbedrijven worden gebruikt (harmonischen en interharmonischen). 3. EN EN DE BEWAKING VAN HET NETVERVUILINGSNIVEAU DOOR DE NEDERLANDSE ENERGIEBEDRIJVEN De Europese norm EN ( Voltage characteristics of electricity supplied by public distribution systems ) bevat een overzicht van de belangrijkste kenmerken van de netspanning. Voor een aantal van die kenmerken is aangegeven welke waarde naar verwachting niet zal worden overschreden voor wat betreft de spanningen in de aansluitpunten (van verbruikers) in openbare laag- en middenspanningsnetten in Europa onder normale omstandigheden, waarbij de (ideale) situatie met sinusvormig verlopende, symmetrische driefasen spanningen als referentie wordt genomen. In die norm wordt aandacht besteed aan de volgende afwijkingen van de ideale situatie: - variaties van de netfrequentie - langzame netspanningsvariaties - snelle netspanningsvariaties (resulterend in onder meer flickerverschijnselen) - spanningsdips * - kort- en langdurige spanningsonderbrekingen * - 50 Hz-overspanningen tussen geleiders en aarde * - transiënte overspanningen tussen geleiders en aarde * - netspanningsasymmetrie - harmonische componenten in de spanning - interharmonische componenten in de spanning * - signaalspanningen gesuperponeerd op de spanning.

5 -5- FE Voor de met een * aangegeven afwijkingen zijn in EN slechts indicatieve waarden genoemd of in het geheel geen waarden aangegeven. Al meer dan 10 jaar bewaken de Nederlandse energiebedrijven het netvervuilingsniveau in hun elektriciteitsnetten. Dat gebeurt steekproefsgewijs en op landelijk niveau. Dat wil zeggen, dat het een gezamenlijk systeem is van de Nederlandse energiebedrijven en dat periodiek het streven is jaarlijks - de kwaliteit van de netspanning in de populaties gevormd door de laag-, midden- en hoogspanningsnetten in Nederland steekproefsgewijs wordt vastgesteld. Aanvankelijk beperkte dit systeem van Power Quality Monitoring (PQM-systeem) zich uitsluitend tot netvervuiling in de vorm van harmonischen, maar sinds 1996 wordt ook aandacht besteed aan andere vormen van netvervuiling: - langzame netspanningsvariaties (grootte van de netspanning) - snelle netspanningsvariaties - netspanningsasymmetrie. De andere in EN genoemde kenmerken worden (nog) niet in beschouwing genomen, omdat er geen eenduidige normen voor zijn gesteld en EN dus geen criteria bevat om de resultaten van metingen te kunnen beoordelen (kenmerken aangegeven met * in de hiervoor opgenomen opsomming), of omdat ze minder relevant zijn (netfrequentie, signaalspanningen). Voor de overige kenmerken, die wel worden geregistreerd, worden de criteria die gehanteerd worden bij de beoordeling van de resultaten ontleend aan EN Voor die kenmerken zijn in tabel 1 de toetsingscriteria weergegeven. Voor wat betreft de registratie en beoordeling van die kenmerken wordt uitgegaan van de door UNIPEDE opgestelde Measurement Guide for voltage characteristics. Dat betekent, dat er meetperioden van een week worden gehanteerd met meetintervallen van 10 minuten. De vermelde grenswaarden mogen voor 95% van meetintervallen niet worden overschreden. Tabel 1 PQM-project: de te bewaken spanningskenmerken en de daarvoor gehanteerde grenswaarden. Spanningskenmerk Te meten grootheid Grenswaarde ( 1 ) Langzame spanningsvariaties Gemiddelde van de effectieve waarden in een meetinterval LS: U nom +6%/-10% ( 2 ) MS: U c ± 10% Snelle spanningsvariaties P lt op basis van 12 opeenvolgende waarden van P st P lt = 1 Asymmetrie van de netspanning Harmonische spanningen Gemiddelde van de verhouding van de inverse en synchrone 50 Hz-componenten in meetinterval Per harmonische: gemiddelde van effectieve waarde in meetinterval, gerelateerd aan de nominale netspanning, en THD A = 2% Zie tabel 1 resp. 2 van EN THD = 8% ( 1 ) Voor HS-niveau gelden dezelfde eisen als voor MS-niveau ( 2 ) De grenswaarden zijn anders (strenger) dan volgens EN De spanning dient tot en met 2003 te voldoen aan de eisen gesteld in HD 472 S1 (IEC 38). Spanningsdips worden niet geregistereerd, omdat er in EN eenduidige beoordelingscriteria voor ontbreken. Vanwege de relevantie van deze spanningsafwijkingen is echter wel gepoogd dergelijke criteria voor de Nederlandse situatie vast te leggen (zie tabel 2; heeft geen officiële status).

6 -6- FE Tabel 2 Referentiewaarden voor het aantal spanningsdips (betrokken op een periode van een jaar) verdeeld naar grootte en duur voor de Nederlandse laag-, midden- en hoogspanningsnetten (LS/MS/HS). Grootte van de dip in % van de nominale spanning. Duur 10 ms t < 100 ms 100 ms t 500 ms 500 ms t < 1 s 1 s t < 3 s 3 s t < 20 s 20 s t < 1 min 10% < dip 15% 75/30/15 75/30/15 10/5/3 5/3/2 4/2/1 2/1/1 15% < dip 30% 50/20/15 40/20/10 5/3/2 2/1/1 2/1/1 1/1/0 30% < dip 60% 15/8/4 10/6/4 5/3/2 2/1/1 2/1/1 1/1/0 60% < dip 99% 10/5/3 10/5/3 2/1/1 2/1/1 1/1/0 1/1/0 Zoals vermeld worden de metingen ten behoeve van het PQM-systeem overeenkomstig de door UNIPEDE opgestelde Measurement Guide for voltage characteristics uitgevoerd en geëvalueerd. De tot nu toe gevonden resultaten kunnen als volgt worden samengevat: De resultaten voldoen aan de in het kader van het PQM-project gestelde eisen. Dit betekent, dat zowel voor de laag-, midden- en hoogspanningsnetten per beschouwd spanningskenmerk in niet meer dan één van de meetpunten (van een steekproef van 50) niet wordt voldaan aan het voor dat kenmerk gestelde criterium (zie tabel 1: grenswaarde) voor meer dan 5% van de tijd. Opmerking: De NetCode, waarin de rechten en verplichtingen van (net)beheerders van en aangeslotenen op openbare elektriciteitsnetten zijn vastgelegd om de netbeheerders de noodzakelijke middelen te verschaffen om de transportdiensten te kunnen leveren conform artikel 16, lid 1 van de Elektriciteitswet 1998, zijn onder meer eisen geformuleerd met betrekking tot de spanningskwaliteit. Oorspronkelijk is bij het opstellen van dit technische voorschrift (door de netbeheerders) uitgegaan van eisen zoals geformuleerd in EN en in andere internationale normen. DTe, de Dienst uitvoering en toezicht Elektriciteitwet, heeft deze eisen echter aangescherpt. Zo is bijvoorbeeld het deel van de tijd dat de in het kader van het PQM-project beschouwde kenmerken aan de gestelde eisen moeten voldoen, verhoogd van 95% naar 99,5%. Ook op andere punten zijn strengere eisen geïntroduceerd dan op grond van internationale normen mocht worden verwacht. De consequentie hiervan is, dat de NetCode voor wat betreft de aan te sluiten apparatuur aanleiding kan geven tot ongelijke behandeling van Nederlandse verbruikers ten opzichte van verbruikers in andere Europese landen en dientengevolge tot handelsbelemmeringen, hetgeen indruist tegen de principes van de Europese regelgeving. 4 INTERNATIONALE NORMEN Om de mate waarin netvervuiling optreedt en de gevolgen ervan, te kunnen beheersen zijn eisen geformuleerd waaraan apparatuur, toestellen etc. bedoeld om op het elektriciteitsnet aan te sluiten moeten voldoen. Het betreft enerzijds eisen gesteld met betrekking tot de emissie van verschijnselen

7 -7- FE die netvervuiling veroorzaken en anderzijds eisen met betrekking tot de immuniteit voor netvervuiling. In tabel 3 is een globaal overzicht gegeven van de betreffende internationale normen. In het overzicht zijn ook de relevante IEC-rapporten opgenomen. Tabel 3 Spanningskenmerk Emissie ( 1 ) Immuniteit ( 1 ) Harmonischen; LS; 16 A IEC (H) Harmonischen; LS; > 16 A IEC (R) IEC (S) Harmonischen; MS en HS IEC (R) Harmonischen, interharm., signaalspanningen; LS IEC (S) Spanningsfluctuaties; LS; 16 A IEC (H) IEC (S) Spanningsfluctuaties; LS; > 16 A IEC (R) Spanningsfluctuaties; LS; 75 A (spec. cond.) IEC (H) Spanningsfluctuaties; MS en HS IEC (R) Dips, onderbrekingen, variaties; LS; 75 A IEC (S) Netfrequentie; LS IEC (S) Spanningsasymmetrie; LS; 16 A IEC (S) Surges; LS IEC (S) Transients (EFT); LS IEC (S) Oscillatory waves; LS IEC (S) Signaalspanningen; LS IEC (S) CM-spanningen khz; LS IEC (S) RF-storing; LS IEC (S) (1) (H) = EN-versie is in het kader van de Europese EMC-richtlijn 89/336/EEG geharmoniseerde Europese Norm (S) = International Standard / Europese Norm (R) = Report 4.1 Wijzigingen in EN-IEC Met name EN-IEC ( Electromagnetic compatibility (EMC) Limits Limits for harmonic current emissions (equipment input curent 16 A per phase ) was in de laatste 10 jaar onderwerp van felle discussies tussen vertegenwoordigers van fabrikanten en van elektriciteitsbedrijven in de betreffende internationele (IEC SC77A en de werkgroepen ervan) en nationale normcommissies. De eerste uitgave min of meer de opvolger van IEC verscheen in maart De tweede uitgave, waarin hoofdzakelijke redactionele wijzigingen zijn aangebracht, werd in augustus 2000 gepubliceerd. Slechts een paar maanden later in oktober 2000 is een nieuwe versie van deze Europese norm geratificeerd en in januari 2001 gepubliceerd. Hierin zijn essentiële wijzigingen doorgevoerd. De in de norm gehanteerde klasse-indeling is drastisch gewijzigd. Zo vallen onder klasse D uitsluitend nog PC s en monitoren daarvoor, alsmede TV-ontvangers. Met deze nieuwe publicatie bestaat er vanaf 1 januari 2001 de keuze om producten ofwel aan de eisen van de bestaande EN of aan de eisen van de door Amendement A 14 gewijzigde EN te laten voldoen. Vanaf 1 januari 2004 is alleen dat laatste mogelijk. De belangrijkste wijzigingen die door middel van Amendement A 14 zijn ingevoerd zijn: - Een gewijzigde klasse-indeling van apparatuur. Zo valt onder klasse A nu ook audio-apparatuur. Deze apparatuur behoorde eerst grotendeels tot de klasse D; de eraan gestelde eisen zijn door

8 -8- FE deze wijziging versoepeld. Tot de klasse D behoren nu zoals eerder vermeld alleen nog PC s en monitoren daarvoor, alsmede TV-ontvangers. Een volledig overzicht van de nieuwe klasseindeling is gegeven in hoofdstuk 5 van de nieuwe versie van EN-IEC Ter vergelijking: In de flow-chart (figuur 2) in hoofdstuk 5 van de oude versie van EN-IEC is aangegeven hoe de oude klasse-indeling was. - Verder is hoofdstuk 6 ( General requirements ) - en met name paragraaf 6.2 daarvan ( Harmonic current measurement ) grondig aangepast. - Voor wat betreft de categorieën apparatuur waarvoor geen eisen zijn gedefinieerd worden - naast professionele apparatuur met een nominaal vermogen groter dan 1 kw in hoofdstuk 7 nu ook expliciet genoemd: apparatuur met een nominaal vermogen van 75 W en minder, anders dan verlichtingsapparatuur symmetrisch geregelde verwarmingselementen met een nominaal vermogen van 200 W of minder losse dimmers voor gloeilampen met een vermogen van 1 kw en minder. Deze uitzonderingen golden overigens ook reeds volgens de oude norm, maar zijn nu eenduidiger en transparanter vermeld. In de flowchart in hoofdstuk 7 van de nieuwe versie van EN-IEC is aangegeven hoe wordt vastgesteld of apparatuur aan de eisen gesteld in die norm voldoet. 5 NATIONALE NORMEN Artikel van de NetCode bepaalt, dat de aangeslotenen moeten aantonen dat desbetreffende apparatuur, toestellen etc. voldoen aan: - Richtlijnen voor toelaatbare harmonische stromen geproduceerd door apparatuur met een vermogen groter dan 11 kva in januari 1996 uitgegeven door EnergieNed - Richtlijn voor harmonische stromen en netspanningsasymmetrie bij eenfasige 25 kv-voedingen in maart 1999 uitgegeven door EnergieNed. 5.1 Richtlijnen voor toelaatbare harmonische stromen geproduceerd door apparatuur met een vermogen groter dan 11 kva Deze richtlijnen zijn opgesteld om eisen te kunnen stellen aan de emissie van harmonischen door apparatuur waarin EN-IEC totdantoe niet in voorzag. Het gaat onder meer om apparatuur te installeren door verbruikers die op middenspanning- of zelfs hoogspanningsniveau zijn aangesloten. Weliswaar is voor die situaties inmiddels een technisch rapport van IEC (IEC ) verschenen, maar de verwachting is, dat er geen IEC- en/of EN-norm voor zal worden opgesteld, omdat de problemen ten gevolge van harmonischen op die spanningsniveaus veelal een specifiek nationaal karakter vertonen en nauw samenhangen met de betreffende (nationale) netconfiguraties. Veel landen hebben danook hun eigen nationale normen ervoor opgesteld.

9 -9- FE In bedoelde Nederlandse richtlijnen zijn eisen voor een viertal soorten niet-lineaire belastingen opgenomen: - belastingen die met het elektriciteitsnet zijn gekoppeld via een gestuurde of ongestuurde gelijkrichter c.q. apparatuur bestaande uit een energiebron die via een wisselrichter energie aan het elektriciteitsnet levert - triac- en thyristorgeregelde ohmse belastingen zoals die onder meer worden gebruikt voor de regeling van verlichtingsinstallaties (bijvoorbeeld in theaters) en van heaters - softstarters voor asynchrone motoren - installaties voor assimilatieverlichting, gebruikt in de glastuinbouw. De eisen zijn rechtstreeks gericht op het technisch ontwerp van de apparatuur. - Zo worden er voor wat betreft gelijkrichters en wisselrichters niet alleen eisen gesteld aan de geproduceerde harmonische stromen, maar daarnaast ook aan het maximaal toegestane vermogen (per spanningsniveau), het pulsgetal, de overlappingshoek, de rimpelfactor en bij gestuurde gelijkrichters aan de asymmetrie van de ontsteekhoeken. - Voor triac- en thyristorgeregelde ohmse belastingen zijn de eisen gericht op de symmetrie van de ontsteekhoeken en van de belastingen en bovendien om te grote interharmonischen te voorkomen op de regelsnelheid van de ontsteekhoeken. - Bij softstarters voor asynchrone motoren mag de asymmetrie van de ontsteekhoeken een bepaalde waarde (3 ) niet overschrijden; bovendien geldt er met betrekking tot de te hanteren starttijd een minimum-eis. - Assimilatieverlichting wordt in de glastuinbouw in toenemende mate toegepast. Bovendien worden er per aansluiting steeds grotere vermogens aangewend. Bij dit soort belastingen bestaande uit een groot aantal gasontladingslampen - dient rekening te worden gehouden met twee soorten resonantieverschijnselen in de installatie van de betreffende verbruiker (tuinder): parallelresonantie voor harmonischen opgewekt door (de gasontladingslampen van) de verbruiker zelf serieresonantie voor harmonischen afkomstig van andere verbruikers. Met name door dit laatste verschijnsel moet bij assimilatieverlichting met een geheel ander probleem rekening worden gehouden dan bij andere niet-lineaire belastingen; namelijk met overbelasting van de installatie door harmonischen die als het ware worden afgezogen vanuit het elektriciteitsnet en die dus door andere verbruikers worden geproduceerd. De maatregelen ter voorkoming van problemen zijn er op gericht resonantie bij de lagere harmonische frequenties (3 e en 5 e en ook 7 e ) te voorkomen; met andere woorden de resonantiefrequentie van de installatie - die niet vast is maar varieert met het aantal ingeschakelde armaturen op voldoende afstand van die harmonische frequenties te houden. Uiteraard moeten de toegepaste gasontladingslampen voldoen aan EN-IEC Resonantie in dergelijke installaties kan leiden tot overbelasting van de installatie zelf en van de betreffende nettransformator. De volgende figuur geeft een voorbeeld van de mate waarin de belastbaarheid van een nettransformator wordt gereduceerd als functie van de harmonische stroom in die transformator. Dit voorbeeld betreft zoals aangegeven een nettransformator waarvan de zogenaamde extra-koperverliezen 5% bedragen van de kortsluitverliezen.

10 -10- FE Belastbaarheid van distributietransformator (Pcu,extra=5% Pkort) 100,0 95,0 90,0 85,0 Belastbaarheid (%) 80,0 75,0 70, e harmonische (%) 3e harmonische (%) Richtlijn voor harmonische stromen en netspanningsasymmetrie bij eenfasige 25 kvvoedingen De Nederlandse Spoorwegen (NS) passen op dit moment tractievoedingen toe met een gelijkspanning van nominaal 1500 V. De gelijkrichterinstallaties van deze tractievoedingen zijn op het openbare elektriciteitsnet (middenspanningsniveau) aangesloten. In verband met capaciteitsproblemen, de komst van hogesnelheidstreinen en van de Betuwe-lijn wil NS eenfasige 25 kvac-tractievoedingen gaan toepassen. EnergieNed heeft eisen opgesteld met betrekking tot de harmonische stromen en spanningsasymmetrie veroorzaakt door dit soort tractievoedingen, waarvan het nominale vermogen in de orde van grootte van enkele tientallen MVA ligt. Voor wat betreft de door een tractievoeding veroorzaakte spanningsasymmetrie geldt als eis, dat deze niet groter mag zijn dan 1%, waarbij deze asymmetrie is gedefinieerd als de verhouding van de grootte van de inverse component in de spanning en de synchrone of normale component. Deze eis kan tot 1,5% worden verruimd in het geval de frequentieverdeling van het tractievermogen afgenomen via de betreffende tractievoeding (bij goede benadering) lognormaal is.

11 -11- FE EnergieNed heeft deze eis gebaseerd op diverse internationale en nationale normen/rapporten. Met name driefasige elektrische machines zijn erg gevoelig voor spanningsasymmetrie. De verliezen nemen er door toe. NEN 3173 ( Roterende elektrische machines. Kengetallen en eigenschappen ) stelt in dit verband: Elektrische draaistroommotoren moeten met een inverse spanningscomponent van 2% kunnen werken, maar dit kan een zeer zware bedrijfstoestand betekenen, die de levensduur van de motoren nadelig kan beïnvloeden. Voor wat betreft de in een hoogspanningsnet veroorzaakte harmonische netspanningsvervorming wordt als eis gehanteerd, dat iedere harmonische in de netspanning het planningsniveau van die harmonische volgens Report on EMC-co-ordination in Electricity Supply Systems van UNIPEDE niet mag overschrijden en dat iedere aangeslotene op het HS-net een deel evenredig met zijn aansluitvermogen van dat planningsniveau mag opsouperen. In formulevorm luidt deze eis: h' n 1,5 * n S S K nom [ MVA] * a [ MVA] n, c. i. Hierin is: n rangnummer van beschouwde harmonische h n bijdrage van een aangeslotene aan het planningsniveau van de n-de harmonische S K het kortsluitvermogen van het HS-net S nom het nominale (3-fasige) vermogen van het HS-net a n,c.i. het planningsniveau van de n-de harmonische voor het HS-net. Zie tabel 4. De gevoeligheid van veel apparatuur voor harmonischen hangt samen met de erdoor veroorzaakte extra thermische belasting. Daarom wordt voor een maximaal toegestane harmonische het gemiddelde ervan over 10 minuten genomen. Bij bovenstaande, in formulevorm gegoten eis is geen rekening gehouden met de gunstige invloed van: - de ongelijktijdigheid van het ingeschakeld zijn van de verschillende niet-lineaire belastingen - de diversiteit van de fasehoeken van de harmonischen geproduceerd door de verschillende nietlineaire belastingen. Als daarmee wel rekening wordt gehouden, dan kan een grotere waarde worden gehanteerd voor de maximaal toegestane harmonische stromen veroorzaakt door een eenfasige 25 kv-tractievoeding. In de richtlijn wordt aangegeven hoe deze mildere eis kan worden berekend. 5.3 Simulatie Probleem bij het opstellen van normen is het beantwoorden van de vraag hoe reëel deze zijn: - Zijn ze niet te streng, waardoor de producenten van apparatuur en daarmee ook de gebruikers ervan onnodig op te hoge kosten worden gejaagd - of zijn ze niet te mild, waardoor de kans op overschrijding van de compatibiliteitsniveaus groot is en er problemen kunnen ontstaan met de op een elektriciteitsnet aangesloten apparatuur?

12 -12- FE Tabel 4: Planningsniveaus voor harmonische spanningen in HS-netten volgens UNIPEDE Rangnummer Planningsniveau a n,c.i. (%) 2 1, , , ,2 11 1,5 12 0,2 13 1,5 14 0,2 15 0,3 16 0, , ,2 21 0,2 22 0,2 23 0,7 24 0,2 25 0,7 rest even 0,2 rest oneven, geheel veelvoud van 3 0,2 rest oneven 0,2+12,5/n Om deze vraag te kunnen beantwoorden voor de in 5.1 en 5.2 genoemde EnergieNed-richtlijnen, is gebruik gemaakt van simulaties berustend op de Monte Carlo-methode. Globaal ziet die methode er als volgt uit voor de simulatie om de richtlijnen voor gelijkrichters bedoeld in par. 5.1 te beoordelen: 1. Benoeming van de variabelen, de maximale en minimale waarde die ze naar verwachting in de praktijk zullen aannemen en hun kansdichtheidsverdeling. Die variabelen zijn in dit geval: de kortsluitspanning en het nominale vermogen van de vermogenstransformator(en) de parallel-resonantiefrequentie van het beschouwde net het maximum en minimum van het totale niet-lineaire vermogen (in de vorm van gelijkrichters etc.) waarmee het net wordt belast en de kansdichtheidsverdeling daarvan de grootste en kleinste waarde van de individuele niet-lineaire belastingen (in de vorm van gelijkrichters) en de kansdichtheidsverdeling ervan de grootste ontsteekhoek van de gelijkrichters en de kansdichtheidsverdeling van de ontsteekhoeken.

13 -13- FE Linearisering van de beschouwde kansdichtheidverdelingen (in verband met de aselecte trekkingen). 3. Aselecte trekking van het totale niet-lineaire vermogen. 4. Invulling van dit totale niet-lineaire vermogen door aselecte trekking van de vermogens van de gelijkrichters. 5. Aselecte trekking van de ontsteekhoeken van de gelijkrichters. 6. Berekening van de diverse harmonische stromen geproduceerd door de gelijkrichters (er wordt vanuitgegaan dat die gelijkrichters juist aan de richtlijnen voldoen). 7. Sommering van die harmonische stromen met inachtneming van de fasehoeken. 8. Berekening van de netimpedanties voor de verschillende harmonischen. 9. Berekening van de harmonische spanningen. 10. Stappen 3 tot en met 9 worden 100 maal herhaald. 11. Van elke harmonische spanning wordt de waarde bepaald die in X% van de gevallen niet wordt overschreden (voor X wordt bijvoorbeeld 95 genomen) 12. Voor elke harmonische wordt de op die wijze gevonden waarde getoetst aan het compatibiliteitsniveau van die harmonische. De Monte Carlo simulatie-methode is overigens algemeen toepasbaar bij complexe problemen waarbij diverse variabelen in het spel zijn, met name dus ook bij die welke betrekking hebben op de elektriciteitsvoorziening. Deze methode is ook toegepast bij de totstandkoming van de onder 5.2 genoemde richtlijn en bij problemen die te maken hebben met de liberalisering van de elektriciteitsmarkt. De praktische toepasbaarheid van de onder 5.2 genoemde richtlijn is trouwens geverifieerd door middel van een tweetal case-studies, waarvan er één betrekking had op de (toekomstige) hogesnelheidslijn. 6 MAATREGELEN OM HET NETVERVUILINGSNIVEAU TE BEPERKEN Om de mate waarin netvervuiling optreedt en de gevolgen ervan, te beperken worden er zoals eerder aangegeven - eisen gesteld aan apparatuur, toestellen etc. bedoeld om op het elektriciteitsnet te worden aangesloten. Bedoelde normen zijn in de voorgaande paragrafen genoemd. Met name bij de EnergieNed-richtlijnen behandeld in 5.1 is kort vermeld welke technische maatregelen in de aan te sluiten apparatuur zelf leiden tot een lager netvervuilingsniveau. Bij gelijkrichters bijvoorbeeld is de harmonische netvervuiling lager naarmate het vermogen kleiner is, het pulsgetal groter is (reductie lagere harmonischen, afhankelijk van pulsgetal), de overlappingshoek toeneemt (vooral reductie van harmonischen met de hogere rangnummers), de rimpelfactor afneemt (reductie van lagere harmonischen) en bij gestuurde gelijkrichters naarmate de asymmetrie van de ontsteekhoeken kleiner is. Met betrekking tot voornoemde rimpelfactor kan in het algemeen worden gezegd, dat bij gelijkrichterschakelingen ook bij die toegepast in bijvoorbeeld consumentenelektronica - voor een goede afvlakking van de gelijkrichterstroom moet worden gezorgd. Leemtebedrijf dat is de situatie waarbij door een gelijkrichter een periodiek onderbroken stroom uit het net wordt betrokken dient in ieder geval te worden vermeden. Ook het gebruik van andersoortige apparatuur met dezelfde functie kan het netvervuilingsniveau beperken. Te denken valt daarbij bijvoorbeeld aan het gebruik van TFT-schermen (flat-screens) in plaats van de tot nu toe meer gebruikelijke monitoren bij computeropstellingen. Vooral als het om

14 -14- FE grote aantallen gaat zoals bij banken kan dit voorkomen, dat de werking van apparatuur gestoord wordt door de door die apparatuur zelf geproduceerde netvervuiling. Dat laatste kan zich ook voordoen bij regelingen van grote verlichtingsinstallaties zoals die bijvoorbeeld in theaters worden toegepast. Door de immuniteit (voor harmonische componenten in de spanning) van die regelingen te verhogen kunnen problemen worden voorkomen, aangenomen dat de rest van de aangesloten apparatuur ook een voldoende hoog immuniteitsniveau bezit. De laatste jaren is er sprake van ontwikkeling van netvriendelijke toepassingen van de vermogenselektronica. Met name de komst van nieuwe halfgeleidercomponenten - zoals GTO s en IGBT s - heeft dat mogelijk gemaakt. Als laatste redmiddel om problemen ten gevolge van harmonische netvervuiling te voorkomen c.q. op te lossen kunnen filters worden genoemd. Daarbij dient onderscheid te worden gemaakt tussen zuigfilters opgebouwd uit passieve componenten spoelen en condensatoren en actieve filters die ongewenste harmonische stromen compenseren door zelf harmonischen te injecteren, 180 in fase verschoven. Als er zuigfilters moeten worden geïnstalleerd, dan zijn de Nederlandse energiebedrijven voorstander van een centrale aanpak. Dat wil zeggen, dat niet iedere verbruiker die (te veel) harmonische netvervuiling produceert, zijn eigen zuigfilter plaats, maar dat het energiebedrijf zelf één filter in het betreffende elektriciteitsnet installeert, in de meeste gevallen direct aan de secundaire zijde van de vermogens- of distributietransformator via welke het betreffende net wordt gevoed. Door deze centrale aanpak worden eventuele resonantieproblemen in de netten beter beheersbaar. 7 REFERENTIES [1] EN-IEC :2000: Electromagnetic compatibility (EMC) Limits Limits for harmonic current emissions (equipment input curent 16 A per phase) ; december 2000 [2] EN 50160: Voltage characteristics of electricity supplied by public distribution systems ; november 1999 [3] UNIPEDE: Measurement Guide for voltage characteristics ; juli 1995 [4] Dienst uitvoering en toezicht Elektriciteitswet (DTe): NetCode ; april 2001 [5] M. Achterkamp, J. Knijp: Spanningskwaliteit in Nederland. Resultaten van het project Power Quality Monitoring, 1999 ; KEMA-rapport; 26 juni 2000 [6] EnergieNed: Richtlijnen voor toelaatbare harmonische stromen geproduceerd door apparatuur met een vermogen groter dan 11 kva ; januari 1996 [7] EnergieNed: Richtlijn voor harmonische stromen en netspanningsasymmetrie bij eenfasige 25 kv-voedingen ; maart 1999 [8] UNIPEDE: Report on EMC-co-ordination in Electricity Supply Systems ; oktober 1994 [9] G. Blom: Beperking van harmonische stromen in installaties voor assimilatieverlichting ; KEMArapport; 28 juli 1998 [10] G. Blom: Het toepassen van zuigfilters in vervuilde elektriciteitsnetten ; Elektrotechniek 63 (1985)

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld!

(On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! (On)voldoende spanningskwaliteit kost geld! De verantwoordelijkheid voor een voldoende kwaliteit van de spanning en de stroom is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van netbeheerders, fabrikanten en

Nadere informatie

Welkom Copyr y igh t HyT Hy EP E S P S B.V. B.V

Welkom Copyr y igh t HyT Hy EP E S P S B.V. B.V Welkom 1 Inhoud Introductie van Hyteps Introductie in Power Quality Verantwoordelijkheden Normen Harmonische vervormingen Waardoor ontstaan harmonische vervormingen Wat zijn harmonische vervormingen Gevolgen

Nadere informatie

Power quality: een breed domein

Power quality: een breed domein Power quality: een breed domein Power quality: een breed domein - Inleiding - Harmonischen in stroom en spanning - Amplitude van de netspanningen - Driefasige netspanningen - De netfrequentie - Alles behandeld?

Nadere informatie

Toelichting meetrapporten spanningskwaliteit

Toelichting meetrapporten spanningskwaliteit Toelichting meetrapporten spanningskwaliteit Laagspanning en middenspanning (LS en MS) pag. Hoogspanning en extra hoogspanning (HS en EHS) pag. 6 Meetresultaten spanningskwaliteit LS 1 Gegevens meting

Nadere informatie

P ow er Quality metingen: Harmonischen

P ow er Quality metingen: Harmonischen P ow er Quality metingen: n Focus Power Quality is een begrip dat de laatste decennia enorm aan belangstelling heeft gewonnen. Power Quality behelst het garanderen van een sinusvormige spannings en stroomgolfvorm,

Nadere informatie

Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening

Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening Het bewaken en verbeteren van de netspanningskwaliteit in de energievoorziening De decentrale invoeding van duurzame energie en de sterke toename van de toepassing van zuinige elektronische belastingen

Nadere informatie

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit

Netbeheer Nederland Spanningskwaliteit gskwaliteit spanningskwaliteit spa Netbeheer Nederland Inleiding Deze brochure is bedoeld voor de consument en geeft een toelichting op het begrip spanningskwaliteit. Er wordt antwoord gegeven op vragen

Nadere informatie

Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht. Bespaar geld met elektrische energie van goede kwaliteit

Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht. Bespaar geld met elektrische energie van goede kwaliteit Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht Bespaar geld met elektrische energie van goede kwaliteit Ook in uw bedrijf verdient Power Quality aandacht Bespaar geld met elektrische energie van goede

Nadere informatie

Cursus/Handleiding/Naslagwerk. Driefase wisselspanning

Cursus/Handleiding/Naslagwerk. Driefase wisselspanning Cursus/Handleiding/Naslagwerk Driefase wisselspanning INHOUDSTAFEL Inhoudstafel Inleiding 3 Doelstellingen 4 Driefasespanning 5. Opwekken van een driefasespanning 5.. Aanduiding van de fasen 6.. Driefasestroom

Nadere informatie

Speciale transformatoren

Speciale transformatoren Speciale transformatoren 6-55 pmo 5 april 26 Phase to Phase BV Utrechtseweg 31 Postbus 1 68 AC Arnhem T: 26 352 37 F: 26 352 379 www.phasetophase.nl 2 6-55 pmo 1 INLEIDING Speciale transformatoren zijn

Nadere informatie

Harmonischen in de netstroom

Harmonischen in de netstroom Harmonischen in de netstroom Harmonischen in de netstroom - Inleiding - Lineaire en niet-lineaire belastingen - Fourieranalyse en THD - Bronnen van stroomharmonischen Inleiding We bekeken al eerder als

Nadere informatie

Spanningskwaliteit in Nederland, resultaten 2013

Spanningskwaliteit in Nederland, resultaten 2013 Spanningskwaliteit in Nederland, resultaten 2013 Opdrachtgever Netbeheer Nederland Opdrachtnemer Movares Nederland B.V. Movares Energy Kenmerk RM-ME-RM131261-01 / Versie 1.0 Datum Utrecht, 24 april 2014

Nadere informatie

PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013

PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013 PQ en EMC Deel 1 verhaaltje ZX ronde 19mei 2013 In toenemende mate worden we steeds meer geconfronteerd met S9 aan storing. ( S9 = 50 micro Volt op de antenne ingang ) We hebben het onderwerp EMC al diverse

Nadere informatie

White paper Hogere harmonischen

White paper Hogere harmonischen White paper Hogere harmonischen fortop 2013 White paper Hogere harmonischen auteur: Arjan Pit sales manager energy control fortop inhoud 1 Wat zijn hogere harmonischen? 03 2 Sub- en interharmonischen 05

Nadere informatie

Actieve filters. 1 Power Quality

Actieve filters. 1 Power Quality Actieve filters De ontwikkeling van elektronica zorgt ervoor dat compensatietechnieken steeds intelligenter worden. Sinds een aantal jaren zien we dat een actief dynamisch filter (ADF) steeds vaker wordt

Nadere informatie

Aspecten en gevolgen van netvervuiling ten gevolge van lichtbronnen en verlichtingsystemen Gemaakt in opdracht van Agentschap NL, maart 2010

Aspecten en gevolgen van netvervuiling ten gevolge van lichtbronnen en verlichtingsystemen Gemaakt in opdracht van Agentschap NL, maart 2010 Aspecten en gevolgen van netvervuiling ten gevolge van lichtbronnen en verlichtingsystemen Gemaakt in opdracht van Agentschap NL, maart 2010 1. INLEIDING... 3 2. FACTS... 4 3. NETVERVUILING TEN GEVOLGE

Nadere informatie

De netimpedantie nader bekeken

De netimpedantie nader bekeken De netimpedantie nader bekeken 04-124 pmo 22 november 2004 Phase to Phase BV trechtseweg 310 Postbus 100 6800 AC Arnhem T: 026 356 38 00 F: 026 356 36 36 www.phasetophase.nl 2 04-124 pmo Phase to Phase

Nadere informatie

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties. Bart Verhelst Karybel bvba

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties. Bart Verhelst Karybel bvba Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties Bart Verhelst Karybel bvba 1 Inhoud Inleiding: Korte voorstelling Karybel Case 1: Storingen op elektrische installatie door energie-efficiënte

Nadere informatie

Draaistroom en frequentie regelaars.. ZX ronde 8 september 2013

Draaistroom en frequentie regelaars.. ZX ronde 8 september 2013 Draaistroom en frequentie regelaars.. ZX ronde 8 september 2013 Drie fasen spanning zijn drie gelijktijdig opgewekte wisselspanningen die ten opzichte van elkaar 120 in fase verschoven zijn. De spanningen

Nadere informatie

VeriteQ. Power Quality. Inhoud van de presentatie:

VeriteQ. Power Quality. Inhoud van de presentatie: Inhoud van de presentatie: - de normen; - veiligheid bij het meten; - gevolgen door Power Quality problemen; - meten van (inter)harmonischen - meten van momentele gebeurtenissen - dataverwerking en rapportage

Nadere informatie

Power Quality Een te weinig onderkend probleem in de verduurzaming van vastgoed

Power Quality Een te weinig onderkend probleem in de verduurzaming van vastgoed Power Quality Een te weinig onderkend probleem in de verduurzaming van vastgoed Legrand Nederland i.s.m. Studenten van de Faculteit Electrical Engineering TU Delft Power Quality; een te weinig onderkend

Nadere informatie

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS

Harmonischen: een virus op het net? FOCUS Amplitude Harmonischen: een virus op het net? FOCUS In het kader van rationale energieverbruik (REG) wordt steeds gezocht om verbruikers energie efficiënter te maken. Hierdoor gaan verbruikers steeds meer

Nadere informatie

Vergroot de beschikbaarheid door Power Quality Management. Arjan Pit

Vergroot de beschikbaarheid door Power Quality Management. Arjan Pit Vergroot de beschikbaarheid door Power Quality Management Arjan Pit Inhoud Waarom loont permanent meten? Welke meetinstrumenten zijn nodig? Hoe vertalen we meetdata naar managementinformatie? Wat is Power

Nadere informatie

Uitleg bij de programma s voor de Casio

Uitleg bij de programma s voor de Casio Uitleg bij de programma s voor de Casio 1. Cos phi compensatie [COSPHI] De berekening van een condensatorbatterij en het bepalen van alle vermogens (werkelijk, blind en schijnbaar vermogen). Hierbij wordt

Nadere informatie

Vermogenskwaliteit. 1 Inleiding

Vermogenskwaliteit. 1 Inleiding Vermogenskwaliteit 1 Inleiding Met de term vermogenskwaliteit ( Power Quality ) beschrijft men de mate waarin men de ideale voeding voor het net benadert. Afwijkingen van het ideale sinusvormige spanningsstelsel

Nadere informatie

INHOUD INLEIDING 19. Metingen en thermografie - 13

INHOUD INLEIDING 19. Metingen en thermografie - 13 INLEIDING 19 1 NEN 1010 ALS ACHTERGROND 21 1.1 VOEDINGSBRONNEN 22 1.1.1 Aansluiting op net: diverse stroomstelsels 22 1.1.2 Voedingsbronnen voor veiligheidsdoeleinden 25 1.2 BESCHERMINGSMAATREGELEN 25

Nadere informatie

Magneetschakelaars: technische eigenschappen

Magneetschakelaars: technische eigenschappen Magneetschakelaars: technische eigenschappen Elektrische eigenschappen omschrijving modulaire magneetschakelaars voor DIN-rail montage hulpcontact norm IEC 61095 type Magn.schak Magneetschakelaar handbediening

Nadere informatie

Netvervuiling zorgt voor kwaliteitsdaling van de elektriciteitsvoorziening

Netvervuiling zorgt voor kwaliteitsdaling van de elektriciteitsvoorziening Netvervuiling zorgt voor kwaliteitsdaling van de elektriciteitsvoorziening Auteur: ir M. van der Starre, ISSO Gevaar van nieuwe lichtbronnen wordt onderschat Een hoger energiegebruik, sterke warmteontwikkeling

Nadere informatie

the shop lighting company Onderhoudsprotocol HIT KVG augustus 2013 1

the shop lighting company Onderhoudsprotocol HIT KVG augustus 2013 1 Onderhoudsprotocol HIT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit the shop lighting company Onderhoudsprotocol HIT KVG augustus 2013 1 Naast het schoonmaken van reflectoren en beschermingsglazen

Nadere informatie

INSTALLATIES 12 ONAFHANKELIJKHEID VAN EEN ELEKTRISCHE INSTALLATIE TEN OVERSTAAN VAN ANDERE INSTALLATIES

INSTALLATIES 12 ONAFHANKELIJKHEID VAN EEN ELEKTRISCHE INSTALLATIE TEN OVERSTAAN VAN ANDERE INSTALLATIES 9 9.01 ELEKTRISCHE Nominale spanning Elektrische installaties moeten in al hun onderdelen onderworpen en uitgevoerd worden in functie van hun nominale spanning 9.02 Regels van goed vakmanschap gelijkvormigheid

Nadere informatie

Zx - ronde 27 februari 2011

Zx - ronde 27 februari 2011 Zx - ronde 27 februari 2011 Meten van Elektriciteitsverbruik Het elektriciteitsverbruik is het product van elektrisch vermogen en tijd. Het elektrisch vermogen is het product van elektrische spanning en

Nadere informatie

Factsheet Kwaliteit 2012

Factsheet Kwaliteit 2012 Factsheet Kwaliteit 212 Regionale Netbeheerders Elektriciteitsnetten & Gastransportnetten De gegevens in de grafieken in dit document zijn gebaseerd op de gegevens die de regionale netbeheerders aan de

Nadere informatie

Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident?

Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident? Vermogenelektronica, propere technologie! Of toch niet zo evident? Inhoudsopgave - De Frequentie Omvormer (FO) - Opbouw Frequentie Omvormer - Voordelen - Nadelen + oplossingen Inhoudsopgave - De Frequentie

Nadere informatie

Nieuwe technologie: Nieuwe ontwerpregels Deel 1. 6 november 2014 Bunnik

Nieuwe technologie: Nieuwe ontwerpregels Deel 1. 6 november 2014 Bunnik Nieuwe technologie: Nieuwe ontwerpregels Deel 1 6 november 2014 Bunnik Nieuwe techniek smart. meter, trafo, building, grid,. Is het allemaal wel zo slim? Programma 13.30 inleiding betreffende Ontwerpcriteria

Nadere informatie

De 3e harmonische. 08-262 pmo. 11 december 2008

De 3e harmonische. 08-262 pmo. 11 december 2008 De 3e harmonische 8- pmo 11 december 8 Phase to Phase BV Utrechtseweg 31 Postbus 1 8 AC Arnhem T: 35 37 F: 35 379 www.phasetophase.nl 8- pmo Phase to Phase BV, Arnhem, Nederland. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

INHOUD INLEIDING. Hoofdstuk 1 NEN 1010 EN ANDERE NORMEN 1

INHOUD INLEIDING. Hoofdstuk 1 NEN 1010 EN ANDERE NORMEN 1 INLEIDING Hoofdstuk 1 NEN 1010 EN ANDERE NORMEN 1 1.1 SAMENHANG VAN NORMEN 2 1.1.1 NEN 1010 3 1.1.2 NEN-EN 50110 en NEN 3140 3 1.1.3 NEN-EN-IEC 60204 4 1.1.4 NEN-EN-IEC 60439 4 1.2 TOEPASSINGSGEBIED VAN

Nadere informatie

Actieve filters. - Inleiding. - Actieve filters. - Hybride filters. - Interne bouw en werkingsprincipes. - Stuurstrategieën

Actieve filters. - Inleiding. - Actieve filters. - Hybride filters. - Interne bouw en werkingsprincipes. - Stuurstrategieën Actieve filters Actieve filters - Inleiding - Actieve filters - Hybride filters - Interne bouw en werkingsprincipes - Stuurstrategieën Inleiding We zagen al eerder dat een passieve RLC-filter in staat

Nadere informatie

ZX ronde van 10 april 2011

ZX ronde van 10 april 2011 ZX ronde van 10 april 2011 Transformatoren Vandaag een verhaaltje over de transformator geen speciale transformator maar gewoon een doorsnee voedingstransformator met een gelamelleerde kern. De werking

Nadere informatie

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties

Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties Storingsanalyses en predictieve energielogging in hedendaagse installaties Bart Verhelst Karybel bvba Inhoud Inleiding: Korte voorstelling Karybel Case 1: Storingen op elektrische installatie door energie-efficiënte

Nadere informatie

Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011

Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011 Power Factor Cos phi Harmonischen THD-... Iedereen spreekt er over maar weten we waarover we spreken? ECL 2011 LearnShop - 22 september 2011 Wouter Ryckaert Wouter.Ryckaert@kahosl.be 09 265 87 13 KAHO

Nadere informatie

INHOUD INLEIDING. Hoofdstuk 1 NEN 1010 EN ANDERE NORMEN 1

INHOUD INLEIDING. Hoofdstuk 1 NEN 1010 EN ANDERE NORMEN 1 INLEIDING xv Hoofdstuk 1 NEN 1010 EN ANDERE NORMEN 1 1.1 SAMENHANG VAN NORMEN 2 1.1.1 NEN 1010 3 1.1.2 NEN-EN 50110 en NEN 3140 3 1.1.3 NEN-EN-IEC 60204 4 1.1.4 NEN-EN-IEC 60439 4 1.2 TOEPASSINGSGEBIED

Nadere informatie

Passieve filters. - Inleiding - Zelfinductie - Parallel LC-kring. - De serie RLC-kring. - Het gebruik van de serie RLC-kring

Passieve filters. - Inleiding - Zelfinductie - Parallel LC-kring. - De serie RLC-kring. - Het gebruik van de serie RLC-kring Passieve filters Passieve filters - Inleiding - Zelfinductie - Parallel LC-kring - De serie RLC-kring - Het gebruik van de serie RLC-kring - Het ontwerp van de serie RLC-kring - Passieve hoogdoorlaatfilter

Nadere informatie

White paper Meetnauwkeurigheid

White paper Meetnauwkeurigheid White paper Meetnauwkeurigheid fortop 2013 White paper Meetnauwkeurigheid auteur: Arjan Pit sales manager energy control fortop inhoud 1 Meetcircuit xx 2 Meetnauwkeurigheid meettransformatoren xx 3 Meetnauwkeurigheid

Nadere informatie

Nederlandse Mededingingsautoriteit

Nederlandse Mededingingsautoriteit Nederlandse Mededingingsautoriteit Aan Enbin T.a.v. de heer ir. drs. J.J. Damsté Postbus 9042 6800 GD ARNHEM Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 102771/ Onderwerp Opdracht tot wijziging van voorstel

Nadere informatie

Lighting Energy Controller. Distributie, advies & service in Benelux / Duitsland / Frankrijk

Lighting Energy Controller. Distributie, advies & service in Benelux / Duitsland / Frankrijk LEC Lighting Energy Controller Distributie, advies & service in Benelux / Duitsland / Frankrijk Energiereductie verlichtingsinstallaties de kenmerken van de LEC toepassing: Specifiek voor fluorescentie

Nadere informatie

Harmonischen: gevolgen

Harmonischen: gevolgen Harmonischen: gevolgen Harmonischen: gevolgen - Spanning- en stroomharmonischen - Geleiders: skin en proximiteitseffect - De nulgeleider - Transformatoren - Inductiemotoren - Diversen Spanning en stroomharmonischen

Nadere informatie

De accreditatie werd uitgereikt aan/ L'accréditation est délivrée à/ The accreditation is granted to/ Die akkreditierung wurde erteilt für:

De accreditatie werd uitgereikt aan/ L'accréditation est délivrée à/ The accreditation is granted to/ Die akkreditierung wurde erteilt für: Bijlage bij accreditatie-certificaat Annexe au certificat d'accréditation Annex to the accreditation certificate Beilage zur Akkreditatierungszertifikat 082-TEST Versie/Version/Fassung 7 Uitgiftedatum

Nadere informatie

Slimme woningen & power quality SmartgridNL 4 juni 2013 Hoofddorp

Slimme woningen & power quality SmartgridNL 4 juni 2013 Hoofddorp Slimme woningen & power quality SmartgridNL 4 juni 2013 Hoofddorp Ron Visser Movares Energy Contactgegevens: Ron.Visser@movares.nl, 030-2654576, www.movares.nl/energy Slimme woningen & power quality Kenmerken

Nadere informatie

Onderzoek werking T-verter.

Onderzoek werking T-verter. Onderzoek werking T-verter. De Beer Gino Page 1 02/10/2007 Inhoudstabel: 1. Doelstellingen. 2. Benodigd materiaal. 3. Bespreking van de frequentieregelaar. 4. Instellingen en gebruik van de frequentieregelaar.

Nadere informatie

SECTIE NULGELEIDER BIJ ASYMMETRISCH BELASTE EN VERVUILDE NETTEN

SECTIE NULGELEIDER BIJ ASYMMETRISCH BELASTE EN VERVUILDE NETTEN TECHNOLOGIEWACHT: ENERGIE SECTIE NULGELEIDER BIJ ASYMMETRISCH BELASTE EN VERVUILDE NETTEN FOCUS: In een driefasig symmetrisch belast net leveren alle fasen even grote sinusvormige stromen die onderling

Nadere informatie

SDWT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit

SDWT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit Onderhoudsprotocol SDWT verlichtingsinstallatie met conventionele voorschakelunit the shop lighting company Onderhoudsprotocol SDWT KVG juni 2013 1 Naast het schoonmaken van reflectoren en beschermingsglazen

Nadere informatie

De huisinstallatie bestaat uit éénfasige kringen die gevoed worden door een driefasig net.

De huisinstallatie bestaat uit éénfasige kringen die gevoed worden door een driefasig net. 10 Veiligheid 10.1 De huisinstallatie De bedoeling van een elektrische huisinstallatie is de elektrische energie op doelmatige en vooral veilige wijze naar de plaats te brengen waar ze nodig is. De huisinstallatie

Nadere informatie

Net-LinQ Inspectie & Advies voorziet in de volgende diensten:

Net-LinQ Inspectie & Advies voorziet in de volgende diensten: De juiste LINQ! I NET-LINQ Net-LinQ Inspectie & Advies voorziet in de volgende diensten: 02 Net-LinQ Inspectie & Advies is een flexibele organisatie die gecertificeerde, onafhankelijke en onpartijdige

Nadere informatie

Netcode Elektriciteit 1

Netcode Elektriciteit 1 Netcode Elektriciteit 1 Voorwaarden als bedoeld in artikel 31, lid 1, sub a van de Elektriciteitswet 1998 Disclaimer: Deze bundel bevat de doorlopende tekst van de voorwaarden als bedoeld in artikel 31,

Nadere informatie

DR-HST-X. Deelreglement Opleiding Hoogspanningstechniek (HST)

DR-HST-X. Deelreglement Opleiding Hoogspanningstechniek (HST) DR-HST-X Deelreglement Opleiding Hoogspanningstechniek (HST) Uitgave: november 2011 DR-HST-X 2 1 Algemeen Naam : Reed Business Opleidingen Adres : H.A. Lorentzstraat 1a, Zwijndrecht Aard : deeltijd, mondeling

Nadere informatie

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t)

Tentamen Elektriciteitsvoorziening i. (ee2611/et2105d3-t) Tentamen Elektriciteitsvoorziening i (ee2611/et2105d3-t) Datum: 30 januari 2012 Tijd: 14:00-17:00 Schrijf op ell< blad uw naam en studienummer. Begin elke nieuwe opgave op een nieuw blad. De uitwerkingen

Nadere informatie

Verschillende normen voor de bepaling van het rendement van een inductiemachine

Verschillende normen voor de bepaling van het rendement van een inductiemachine Verschillende normen voor de bepaling van het rendement van een inductiemachine Focus Voor elke motor die op de markt gebracht wordt, dienen enkele kengetallen te worden gegeven als maat voor de performantie

Nadere informatie

Wat betekent Power Factor?

Wat betekent Power Factor? Wat betekent Power Factor? Door: Wouter Ryckaert (Laboratorium voor Lichttechnologie/Groen Licht Vlaanderen), Koen Putteman (Eandis) en Dirk Van Kerckhoven (Infrax) Inleiding In de verlichtingswereld is

Nadere informatie

Verhaaltje ZX-Ronde 21 september 2008. Zekeringen ( stroom / tijd beveiligen )

Verhaaltje ZX-Ronde 21 september 2008. Zekeringen ( stroom / tijd beveiligen ) Verhaaltje ZX-Ronde 21 september 2008 Zekeringen ( stroom / tijd beveiligen ) Zekeringen is een artikel uit de Electron van september 2008. Het is een artikel wat geschreven is door Hans PA0JBB. Het is

Nadere informatie

Tent. Elektriciteitsvoorziening I / ET 2105

Tent. Elektriciteitsvoorziening I / ET 2105 Tent. Elektriciteitsvoorziening I / ET 2105 Datum: 24 januari 2011 Tijd: Schrijf op elk blad uw naam en studienummer Begin elke nieuwe opgave op een nieuw blad De uitwerkingen van het tentamen worden na

Nadere informatie

Standaard elementen per aansluitcapaciteit

Standaard elementen per aansluitcapaciteit Bijlage 1 Standaard elementen per aansluitcapaciteit Het betreft een nadere omschrijving van de drie wettelijke elementen van de aansluiting per type aansluiting zoals gedefinieerd in tabel 2.3.3.C van

Nadere informatie

Spanningsverlies in kabels ZX ronde 8 november 2015

Spanningsverlies in kabels ZX ronde 8 november 2015 1 Spanningsverlies in kabels ZX ronde 8 november 2015 Spanningsverlies leid tot vermogensverlies en daarbij energieverlies. Met het berekenen van kabels moet hier rekening mee gehouden worden. Als de doorsnede

Nadere informatie

Netcode Elektriciteit

Netcode Elektriciteit Netcode Elektriciteit Voorwaarden als bedoeld in artikel 31, lid 1, sub a van de Elektriciteitswet 1998 Disclaimer: Deze bundel bevat de doorlopende tekst van de voorwaarden als bedoeld in artikel 31,

Nadere informatie

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy

09 april 2015 Joulz, Utrecht. Maintenance for Energy 09 april 2015 Joulz, Utrecht Maintenance for Energy Uitdagingen van de Netbeheerder Verantwoord investeren in onzekerheid. (Th.A.M. de Bruin) CAPEX realisatie programma Voorjaar 2015 Vanzelfsprekend, toch?

Nadere informatie

Scheidingstransformatoren. ZX ronde 27 september 2015

Scheidingstransformatoren. ZX ronde 27 september 2015 Scheidingstransformatoren. ZX ronde 27 september 2015 Wanneer er een aardfout ontstaat in een geaard net (TN stelsel ) zal er ten gevolge van deze fout direct een hoge stroom via de aardfout naar aarde

Nadere informatie

Gaia LV network design. Strand-Axelsson

Gaia LV network design. Strand-Axelsson Gaia LV network design Strand-Axelsson 06-163 pmo 10 november 2006 Phase to Phase BV Utrechtseweg 310 Postbus 100 6800 AC Arnhem T: 026 352 3700 F: 026 352 3709 www.phasetophase.nl 2 06-163 pmo Phase to

Nadere informatie

Kleine generatoren ZX ronde 24 april 2016

Kleine generatoren ZX ronde 24 april 2016 Kleine generatoren ZX ronde 24 april 2016 De tijd van velddagen en festiviteiten breekt weer aan. Voor het aansluiten van elektrische apparatuur wordt vaak een klein aggregaat gebruikt. Maar ook zijn er

Nadere informatie

AANSLUITINGVOORSCHRIFTEN VOOR ELEKTRISCHE ENERGIE

AANSLUITINGVOORSCHRIFTEN VOOR ELEKTRISCHE ENERGIE AANSLUITINGVOORSCHRIFTEN VOOR ELEKTRISCHE ENERGIE 1992 INHOUDSOPGAVE Artikel 1. Algemene bepalingen. 2 Artikel 2. Aansluiting en levering 4 Artikel 3. Wijze van aansluiten elektrische installaties 5 Artikel

Nadere informatie

ZX- ronde 28 december 2014

ZX- ronde 28 december 2014 ZX- ronde 28 december 2014 Hoogspanning. Veel radio amateurs hebben nog eindversterkers met buizen of willen die gaan kopen wel of niet tweede hands. Zonder enige vorm van kennis kan het gevaarlijk zijn

Nadere informatie

INLEIDING. Veel succes

INLEIDING. Veel succes INLEIDING In de eerste hoofdstukken van de cursus meettechnieken verklaren we de oorsprong van elektrische verschijnselen vanuit de bouw van de stof. Zo leer je o.a. wat elektrische stroom en spanning

Nadere informatie

Mogelijkheden met beveiligingen

Mogelijkheden met beveiligingen ogelijkheden met beveiligingen 0-0 pmo 0 januari 00 Phase to Phase BV Utrechtseweg 30 Postbus 00 800 AC Arnhem T: 0 3 3700 F: 0 3 3709 www.phasetophase.nl 0-0 pmo Phase to Phase BV, Arnhem, Nederland.

Nadere informatie

Technisch handboek voor arbeidsfactorverbetering

Technisch handboek voor arbeidsfactorverbetering Technisch handboek voor arbeidsfactorverbetering Actief, reactief en schijnbaar vermogen Nadelen van een slechte arbeidsfactor Verhogen van de arbeidsfactor Compensatiesoorten Dimensionering van automatische

Nadere informatie

Stochastische loadflow

Stochastische loadflow Stochastische loadflow 7-43 pmo 6 november 27 Phase to Phase BV Utrechtseweg 3 Postbus 68 AC Arnhem T: 26 352 37 F: 26 352 379 www.phasetophase.nl 2 7-43 pmo Phase to Phase BV, Arnhem, Nederland. Alle

Nadere informatie

Zelf een hoogspanningsgenerator (9 kv gelijkspanning) bouwen

Zelf een hoogspanningsgenerator (9 kv gelijkspanning) bouwen Zelf een hoogspanningsgenerator (9 kv gelijkspanning) bouwen Inhoud De schakeling Een blokspanning van 15 V opwekken De wisselspanning omhoog transformeren Analyse van de maximale stroom door de primaire

Nadere informatie

Jan Hartman (Rittal bv) (Product Manager Kastsystemen) Praktische EMC tips bij opbouw en installatie

Jan Hartman (Rittal bv) (Product Manager Kastsystemen) Praktische EMC tips bij opbouw en installatie 36 Jan Hartman (Rittal bv) (Product Manager Kastsystemen) Praktische EMC tips bij opbouw en installatie De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) geeft aan in hoeverre een elektrisch systeem het vermogen

Nadere informatie

BlueGuideEMC Labo. Ivan Malfait Ivan.malfait@bgemc.com www.bgemc.com

BlueGuideEMC Labo. Ivan Malfait Ivan.malfait@bgemc.com www.bgemc.com BlueGuideEMC Labo Ivan Malfait Ivan.malfait@bgemc.com www.bgemc.com 1 Geschiedenis BGEMC Labo Oprichting als EMC labo in 1996 door Pioneer Electronics (ESM Lab), 2009: Opname van het labo binnen de Dekimo

Nadere informatie

Oefeningen Elektriciteit II Deel II

Oefeningen Elektriciteit II Deel II Oefeningen Elektriciteit II Deel II Dit document bevat opgaven die aansluiten bij de cursustekst Elektriciteit II deel II uit het jaarprogramma van het e bachelorjaar industriële wetenschappen KaHo Sint-ieven.

Nadere informatie

De werking van de nulpuntstransformator

De werking van de nulpuntstransformator De werking van de nulpuntstransformator 5-5 pmo 17 januari 25 Phase to Phase BV Utrechtseweg 31 Postbus 1 68 AC Arnhem T: 26 356 38 F: 26 356 36 36 www.phasetophase.nl 2 5-5 pmo Phase to Phase BV, Arnhem,

Nadere informatie

Toetsmatrijs examen 8064

Toetsmatrijs examen 8064 Kwalificatie en Crebo: MK-EIT / TSI 10237 / 10238 Deelkwalificatie en Crebo: 4007 50984 Servicedocument: 6191 / 6192 / 6209 Titel van het examen: Practicum ontwerpen 3 Relevante eindtermen. DK 4007 Ontwerpen,

Nadere informatie

Modellering windturbines met Vision

Modellering windturbines met Vision Modellering windturbines met Vision 06-078 pmo 11 mei 2006 Phase to Phase BV Utrechtseweg 310 Postbus 100 6800 AC Arnhem T: 026 352 3700 F: 026 352 3709 www.phasetophase.nl 2 06-078 pmo Phase to Phase

Nadere informatie

Uw energieverbruik optimaliseren. www.optivolt.com

Uw energieverbruik optimaliseren. www.optivolt.com Uw energieverbruik optimaliseren www.optivolt.com Goede redenen om contact met ons op te nemen: Verbetering van de stroom en spanningskwaliteit Verbetering van het rendement van alle huishoudelijke apparaten

Nadere informatie

SYNCHRONE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten

SYNCHRONE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten ELEKTRICITEIT THEORIE SYNCHRONE MOTOREN I. Claesen / R. Slechten versie:30/05/2005 1 SYNCHRONE MOTOREN...2 1.1 Bepaling...2 1.2 Samenstelling...2 1.3 Werkingsprincipe...2 1.4 Werkingsprincipe synchrone

Nadere informatie

VAC= Wisselstroom VDC= Gelijkstroom

VAC= Wisselstroom VDC= Gelijkstroom Elektriciteit LED lampen werken op 12 Vdc /Ac tot ca. 38 Vdc/ac. Dit is laagspanning. Er zijn dus lampen die alleen op gelijkstroom (DC) werken of op wisselstroom (AC) Maar ook zijn er LED lampen die zowel

Nadere informatie

Nieuws1010 Onafhankelijke uitgave van Meer1010

Nieuws1010 Onafhankelijke uitgave van Meer1010 Maart 2013-1(gewijzigd augustus 2014) Intech E&I van januari 2013 Rubriek Technische vragen TN- of TT-stelsel In Intech E&I van januari 2013 zijn in de rubriek Technische vragen vragen behandeld over de

Nadere informatie

I. De tariefbepaling voor de toegang tot het net: de principes

I. De tariefbepaling voor de toegang tot het net: de principes Toegang Toegang tot het net: objectieve, transparante en gereguleerde tarieven De diensten voor toegang tot het net die Elia levert, omvatten de terbeschikkingstelling van de netinfrastructuur, het beheer

Nadere informatie

ZX- Ronde. Zondag 16 januari 2011. The battle of Current returns!!!

ZX- Ronde. Zondag 16 januari 2011. The battle of Current returns!!! ZX- Ronde. Zondag 16 januari 2011 The battle of Current returns!!! In één van mijn verhaaltje ging over the battle of current. De strijdt tussen het wisselstroomsysteem van Westinghouse met Nicolai Tesla

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2014. Aansluiting en Transport voor grootverbruikers

ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2014. Aansluiting en Transport voor grootverbruikers ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2014 Aansluiting en Transport voor grootverbruikers ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2014 Aansluiting en Transport voor grootverbruikers SINDS DE INVOERING VAN DE ELEKTRICITEITSWET 1998 EN

Nadere informatie

Isolatieweerstand (R iso ) van niet galvanisch gescheiden PV-installaties

Isolatieweerstand (R iso ) van niet galvanisch gescheiden PV-installaties Isolatieweerstand (R iso ) van niet galvanisch gescheiden PV-installaties met SUNNY MINI CENTRAL 9000TL/10000TL/11000TL Inhoud PV-installaties met omvormers zonder transformator zijn in de teruglevermodus

Nadere informatie

Photovoltaische Inverters en hun gedrag op matige netkwaliteit

Photovoltaische Inverters en hun gedrag op matige netkwaliteit December 23 ECN-C--3-15 Photovoltaische Inverters en hun gedrag op matige netkwaliteit Een laboratorium studie naar het afschakelgedrag van netgekoppelde inverters P.J.M. Heskes P.M. Rooij H.E. Oldenkamp

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2015. Aansluiting en Transport voor grootverbruikers

ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2015. Aansluiting en Transport voor grootverbruikers ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2015 Aansluiting en Transport voor grootverbruikers ELEKTRICITEIT TARIEVEN 2015 Aansluiting en Transport voor grootverbruikers SINDS DE INVOERING VAN DE ELEKTRICITEITSWET 1998 EN

Nadere informatie

Factsheet Kwaliteit 2014

Factsheet Kwaliteit 2014 Factsheet Kwaliteit 214 Regionale netbeheerders Autoriteit Consument & Markt Factsheet Kwaliteit 214 Regionale Netbeheerders Elektriciteitsnetten & Gastransportnetten De gegevens in de grafieken in dit

Nadere informatie

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE

MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE MONITOR ELEKTRICITEITSPRODUCTIE Dienst uitvoering en toezicht Energie - 1 /7 -.doc Inhoudsopgave 1. DOEL VAN HET INFORMATIEVERZOEK...3 2. INVULINSTRUCTIE MONITOR PRODUCENTEN...4 2.1. Tabel 1 gegevens producent

Nadere informatie

Cursus Power Quality II!

Cursus Power Quality II! Smart solutions Cursus Power Quality II! ''Problemen en oplossingen'' Door dr. ir. J.F.G. Cobben (CO-ED) Haal nog meer uit uw Power Quality Analyzer CAT IV 600V Haal (nog) meer uit uw Power Quality Analyzer!

Nadere informatie

Alternator 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator 2. De werking/ basisprincipe van de wisselstroomgenerator

Alternator 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator 2. De werking/ basisprincipe van de wisselstroomgenerator Alternator In dit hoofdstuk zal ik het vooral hebben over de functie is van de alternator in de wagen. En hoe het basisprincipe is van deze generator. 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT Tarieven 2014 Aansluit- en transporttarieven elektriciteit voor grootverbruikers

ELEKTRICITEIT Tarieven 2014 Aansluit- en transporttarieven elektriciteit voor grootverbruikers ELEKTRICITEIT Tarieven 2014 Aansluit- en transporttarieven elektriciteit voor grootverbruikers Dit is het overzicht van de tarieven voor de aansluit- en transportdienst voor onze klanten met een aansluitwaarde

Nadere informatie

CA8335 Haal meer uit uw Power Quality Analyzer

CA8335 Haal meer uit uw Power Quality Analyzer Smart solutions Cursus Power Quality! CA8335 Haal meer uit uw Power Quality Analyzer CAT IV 600V Haal (nog) meer uit uw Qualistar Power Quality Analyzer! Het monitoren van het gedrag van elektrische installaties

Nadere informatie

DR-ET1-X. Deelreglement Elektrische schema- en schakeltechniek ET-1

DR-ET1-X. Deelreglement Elektrische schema- en schakeltechniek ET-1 DR-ET1-X Deelreglement Elektrische schema- en schakeltechniek ET-1 Uitgave: januari 2012 DR-ET1-X 2 1 Algemeen Naam : Elsevier Opleidingen Adres : Zwijndrecht Aard : Deeltijd, mondeling onderwijs met praktijkbijeenkomsten

Nadere informatie

Aanwijzingen. Figuur 1 LDR (NORP12) Weerstand - lichtsterkte grafiek (Let op: Logaritmische schaal) Nakijkmodel

Aanwijzingen. Figuur 1 LDR (NORP12) Weerstand - lichtsterkte grafiek (Let op: Logaritmische schaal) Nakijkmodel Rotterdam Academy Tentamenvoorblad Naam: Studentnr.: Groep/klas: Tentamen voor de: Arts en Crafts Officemanagement Opleiding(en): Engineering Maintenance & Mechanic Ondernemen Pedagogisch-Educatief Mw

Nadere informatie