EFFECTEN VAN DE VERSNELDE LIBERALISERING

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EFFECTEN VAN DE VERSNELDE LIBERALISERING"

Transcriptie

1 Augustus 2001 ECN-C EFFECTEN VAN DE VERSNELDE LIBERALISERING Consequenties van de versnelde liberalisering voor de concurrentiepositie van Nederlandse energiebedrijven M.B.T. Kaal

2 Verantwoording Dit rapport (ECN-C ) is voortgekomen uit een studie die is uitgevoerd in het kader van het ENGINE-programma van ECN door de unit Beleidsstudies (projectnummer ). Met dank aan Remko Ybema en Hugo Burger voor hun enthousiasmerende en constructieve invloed. In het bijzonder wil ik Martin Scheepers voor de opbouwende kritiek en Monique Voogt voor de prettige samenwerking bedanken. Beiden hebben een wezenlijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit rapport. Tenslotte ben ik Rien Bongers (Nuon), Alexandra van Huffelen (Essent), Yvette Gremmen (Eneco) en Mario van Essen (Remu) zeer erkentelijk voor hun verhelderende en vaak verfrissende bijdrage. Abstract One of the conclusions of the Energy report, published at the end of 1999, was that it would be feasible to speed up the pace of liberalization in the Netherlands. This conclusion will lead to the liberalization of the retail-customers in 2004 and the market for renewable energy in This will be an incentive to more competition and put a greater pressure on energy-companies to concentrate in order to benefit from economies of scale. Less preparation time implies also that there will be less layers of isolation against cost-leaders and hence a more intense (price-based) competition. The central question in this report is whether and to what extent the effects of policy, in particular the accelerated liberalization, affect the strategic behavior and competitiveness of the Dutch Regional Electricity Companies (RECs). To address this question four face-to-face interviews have been held with experts from the four major RECs. In these interviews the experts gave their opinion about the Dutch policy regarding the accelerated liberalization and the rate and extend of the privatization. Subsequently their perspective on the impact of the policy on their competitiveness and their analysis of the Dutch energy market was recorded. After that, the experts exposed their outlook on the future energy market and the ambition and most likely direction of their companies. The data collection was complemented with numerous relevant public interviews of experts derived from various newspapers and energy magazines. The data thus collected was analyzed with the help of a theoretical framework consisting out of the insights of Porter, Prahalad and Hamel and at a more detailed level marketing-theories regarding positioning and branding. This resulted in an overview of the current market position of the Dutch RECs and an outlook for the years to come. 2 ECN-C

3 INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING 5 1 INLEIDING 13 2 DE HUIDIGE POSITIE VAN DE ENERGIEBEDRIJVEN Historische ontwikkeling bij energiebedrijven Situatie tot het midden van de jaren tachtig Schaalvergroting en scheiding productie en distributie Gevolgen van de schaalvergroting Een inventarisatie van de energiedistributiebedrijven Nuon Essent Eneco NRE & Remu (Endesa) Haarlemmermeer, Intergas & Obragas (RWE) Overige zelfstandig opererende energiedistributiebedrijven Effecten van het overheidsbeleid 24 3 CONCEPTEN VOOR STRATEGIEONTWIKKELING Inleiding Theoretische concepten De theorie van Porter De theorie van Prahalad en Hamel Concepten met betrekking tot het strategisch positioneren New Product Development (NPD) Theoretische consequenties van een versnelde liberalisering Merkpositionering door de energieleveranciers Nuon Essent Eneco Remu Energieleveranciers in het BSR-grid Nieuwe producten en diensten van de energieleveranciers Nuon Essent Eneco Remu Overzicht en conclusie 48 4 RELEVANTE ONTWIKKELINGEN OP ENERGIEMARKTEN Inleiding Potentiële toetreders op de kleinverbruikersmarkt Buitenlandse energiebedrijven Branchevreemde marktpartijen Belangenorganisaties Ontwikkeling van nieuwe verkoopkanalen Veranderen van aanbieder Energiediensten 55 5 DE VOLGENDE GENERATIE ENERGIEBEDRIJVEN Inleiding De invloed van het liberaliseringstempo op de concurrentiepositie 56 ECN-C

4 5.3 Mobiliteitsverwachting Verwachte intensiteit van de concurrentie Winstverwachtingen Nuon Essent Eneco Remu Conclusies 62 6 CONCLUSIES 63 7 GERAADPLEEGDE EN AANBEVOLEN LITERATUUR 69 4 ECN-C

5 SAMENVATTING Proloog Vanaf januari 1999 verkeert de Nederlandse elektriciteitssector in een transitiefase waarin energienutsbedrijven (productie- en distributiebedrijven) zich opmaken voor een concurrentiestrijd op de vrije markt. De Nederlandse regering heeft ervoor gekozen -mede om een geordende voorbereiding op een vrije markt te faciliteren- de energiemarkt gefaseerd te liberaliseren. In anticipatie op de liberalisering stonden een efficiency-inhaalslag en een versnelling van de trend naar schaalvergroting hoog op de agenda van de Nederlandse energiebedrijven. In eerste aanzet zou de transitiefase eindigen op 1 januari 2007, wanneer ook de kleinverbruikers vrij zouden zijn hun eigen aanbieder te kiezen. Omdat een snellere liberalisering in omliggende landen geen problemen opleverde oordeelde de Nederlandse regering in het Energierapport dat het mogelijk moest zijn ook het liberaliseringtempo in Nederland te versnellen. Besloten werd de liberalisering van de kleinverbruikers te vervroegen naar één januari Op de markt voor groene stroom mogen de kleinverbruikers al vanaf 1 juli 2001 vrij inkopen. Probleemstelling Centraal in dit rapport staat de vraag wat de effecten van deze versnelde liberalisering zijn op de concurrentiepositie van de Nederlandse energiebedrijven. De theoretische veronderstelling dat een versnelde liberalisering de energiebedrijven minder tijd laat om zich te positioneren en hun producten te differentiëren zal worden getoetst. Energiebedrijven zouden door een langer voorbereidingstraject beter in staat moeten zijn om loyaliteit bij bestaande klanten te verwerven. Dit verlaagt de kans dat concurrentie op de kleinverbruikersmarkt op basis van de prijs plaats zal vinden. De invloed van een versnelde liberalisering zal vooral merkbaar zijn bij de energiebedrijven met een distributieachtergrond. Zij verzorgen immers de stroomvoorziening voor de kleinverbruikers en willen deze relatie ook in een vrije markt continueren. Het lijkt aannemelijk dat de rol van de energiebedrijven met een retailstrategie op een vrije markt sterk af zal hangen van de mate waarin zij erin slagen het product energie te differentiëren. Uit het overzicht van de strategieën blijkt dat er verschillende ideeën bestaan over hoe deze relatie op een vrije markt het beste vorm kan worden gegeven. En welke retailstrategie daarbij het beste aansluit. Alleen de drie grootste (regionale) energiebedrijven, Essent, Nuon en Eneco, ondersteunen tot nu toe hun retailstrategie met een landelijke campagne. Strategieën Essent voert een brede multi-utility strategie, omdat het bedrijf naast elektriciteit, warmte en gas ook afvalverwerking en informatiediensten integreert in zijn producten en dienstenpakket. De kern van het nieuw gevormde retailbedrijf van Essent vormen de leveringsbedrijven van Essent samen met de Serviceorganisatie Inhome. Het energiebedrijf biedt een scala van producten en diensten aan met als verbindend thema ontzorging in en rondom het huis of het kantoor. Evenals Nuon heeft Essent installatiebedrijven overgenomen om het contact met de klant te intensiveren en meer uit de anonimiteit te kunnen treden. Op deze manier willen beide bedrijven meer loyaliteit op de kleinverbruikersmarkt genereren; een strategie die generaliseerbaar is naar de (klein)zakelijke markt. Essent heeft in Duitsland energiebedrijven met een vergelijkbare strategie (brede multi-utility) geacquireerd. Dit sluit aan bij de strategie focus en groei van Essent wat betekent dat het bedrijf zijn groei vooral in de breedte (schaalgrootte) zoekt. Nuon zet in op een smalle multi-utility strategie omdat afvalverwerking en kabeldiensten als speerpunten ontbreken. Nuon heeft, evenals Eneco, zijn kabeldiensten afgestoten omdat het erg veel investeringen vereist, zowel financieel als in human capital, om in de nabijheid van een single player te presteren. De acquisities van branchevreemde bedrijven, met andere kerncompetenties dan Nuon zelf, verraden dat Nuon zijn groeistrategie meer in de diepte zoekt. Op basis van zijn stakeholdersfilosofie wil Nuon evenwicht zien te vinden in de belangen van vier interacterende groepen: de klan- ECN-C

6 ten, aandeelhouder, werknemers en de maatschappij. Bij het laatstgenoemde speelt het milieu een zeer belangrijke rol hetgeen tot uiting komt in de ambitie om kennisleider op het gebied van duurzame energie te zijn. Nuon heeft net als Essent Home care concepten ontwikkeld. Daarbij investeert ook Nuon in het intensiveren van de relatie met de kleinverbruiker door de acquisitie van installatiebedrijven met een landelijk dekkend servicenetwerk en een landelijke service en onderhoudsketen voor woningen. Dergelijke netwerken openen tevens een portaal naar nieuwe klanten. Nuon wil zich tevens onderscheiden als leverancier van geïntegreerde waterketenoplossingen aan bedrijven en overheden. Het derde energiebedrijf van Nederland, Eneco, ziet niets in een multi-utility strategie. Het heeft zijn kabeltv-diensten en telecomactiviteiten verkocht en ook uit de combinatie met waterlevering ziet het energiebedrijf geen synergie ontstaan. In 2000 is Eneco erg gericht geweest op een Nationale consolidatie door middel van fusies en overnames. Eneco is als laatste energiebedrijf van start gegaan met een reclamecampagne waaruit blijkt dat het energiebedrijf tevens inzet op de retailmarkt. Daarnaast heeft Eneco een contract met Air Miles afgesloten om de loyaliteit van de klanten te vergroten. Energie zonder toeters en bellen tegen een redelijke prijs sluit aan bij de kerncompetentie die Eneco heeft opgebouwd in het business-to-business segment. Remu is overgenomen door het Spaanse Endesa waardoor het zich beter kan ontwikkelen als sterk regionaal bedrijf met meer kansen om nieuwe initiatieven te ontplooien in Nederland en omringende landen. Remu voorziet dat de concurrentiestrijd op de kleinverbruikersmarkt op termijn overgenomen zal worden door branchevreemde retailers. Remu wil, als onderdeel van een contrapositionering, de markt veroveren in samenwerking met dergelijke retailers. Remu zal dan de back-office activiteiten voor zijn rekening nemen. Remu heeft om positioneringsmoeilijkheden te vermijden de spin-out echte-energie in de markt gezet. Deze dotcommer biedt alleen duurzame energie aan en het backoffice gedeelte, Any-G, staat in de startblokken om haar diensten aan derden te leveren. Privatisering De randvoorwaarden in de transitie naar liberalisering worden door de overheid vastgesteld. Met name op het gebied van privatisering kwam er een tegenbeweging op gang naar juist meer publieke zeggenschap. De energiebedrijven zijn het er unaniem over eens dat een snelle privatisering onontkoombaar is en een logisch onderdeel vormt van de liberalisering. Vooral Essent en Nuon betreuren het dat de huidige regeling, waarin 49% van de netten in 2002 mag worden geprivatiseerd, minder inkomsten genereert om te kunnen expanderen. Zij willen de inkomsten graag aanwenden om nieuwe waarde toe te voegen door middel van acquisities. Daarnaast kan volgens Nuon een toename van liquide middelen de interesse van buitenlandse investeerders of een fusiepartner verhogen. In het geval van Essent heeft een minder voortvarende privatisering dan verwacht gevolgen voor de op handen zijnde beursintroductie. Eneco denkt dat het huidige privatiseringstraject geen belemmeringen oplevert en dat buitenlandse investeerders er niet door zullen worden afgeschrikt om zich op de Nederlandse markt te begeven. Remu meent dat de overheid niets te zoeken heeft bij risicovolle ondernemingen en acht een strenge DTe meer dan voldoende toegerust om machtsmisbruik te voorkomen. Drinkwatervoorziening Wat betreft het beleid inzake de privatisering van de drinkwatervoorziening staat de overheid op het standpunt dat de gezondheidszorg bij een geliberaliseerde drinkwatervoorziening niet voldoende gewaarborgd is. De energiebedrijven delen de opvatting dat het onzeker is of de wetgeving voor de drinkwatervoorziening dezelfde kant op zal gaan als die voor de energievoorziening. Essent neemt daarom een afwachtende houding aan. Eneco ziet geen synergie tussen energie- en waterlevering ontstaan als waterlevering in een apart bedrijf moet worden ondergebracht. Remu wil een strakke regulering maar liever geen privatisering van de watervoorziening. Nuon is juist erg teleurgesteld in het huidige standpunt van de overheid omdat het zijn ambitie om internationaal te kunnen expanderen bemoeilijkt. Belangrijkste belemmeringen Als belangrijkste belemmeringen voor de realisatie van bedrijfsdoelstellingen worden door Nuon en Essent de kapitaalvermindering als gevolg van een halfslachtige privatisering genoemd. Nuon en 6 ECN-C

7 Eneco vinden dat de richtlijnen van de NMa geen rekening houden met wat er over de grenzen gebeurt en zien het als een belemmering dat zij op de binnenlandse markt niet meer mogen opschalen. Op Remu na zijn de overige energiebedrijven het erover eens dat de NMa Europa als relevante geografische markt mag aanmerken. Eneco noemt het ontberen van schaalgrootte in combinatie met de opgelegde efficiencykortingen van de DTe en de intensievere concurrentie. Hierdoor blijven er minder liquide middelen over voor investeringen in ICT en marketing. Remu ziet politiek aandeelhoudersschap als de grootste belemmering. Fair play In de aanloop naar de vrije markt mochten productiebedrijven eerder 49% privatiseren en kregen bovendien voorrang bij het verdelen van de importcontracten. Essent en Nuon zijn van mening dat de hierdoor verkregen voordelen marginaal zijn. Nuon voegt daaraan toe dat het zelf koos voor de desinvestering in EPON. Remu en Eneco zijn van mening dat de productiebedrijven een gouden voordeel in handen krijgen gespeeld en relatief eenvoudig de markt kunnen monopoliseren en de prijzen hoog houden. Eneco is van mening dat buitenlandse aanbieders relatief veel hebben betaald voor een positie op de Nederlandse markt en het is maar de vraag of ze dat in een concurrerende markt kunnen terugverdienen. Versnelde liberalisering De energiebedrijven zijn het eens dat een versnelde liberalisering leidt tot een proactieve houding. De aangekondigde versnelling resulteert over het algemeen in een versnelde uitvoering van de bestaande bedrijfsstrategie en helpt bedrijfsprocessen te rationaliseren. Dat maakt ze weer scherper ten opzichte van buitenlandse energiebedrijven die wel gewend zijn op de vrije markt te concurreren. Het leerproces komt alleen maar op gang door de degens op een geliberaliseerde markt te kruisen. Voor Essent levert een versnelde liberalisering tevens voordeel in de voorbereiding voor de gewenste beursgang. Eneco voegt eraan toe dat de concurrentiepositie ten opzichte van buitenlandse concurrenten alleen maar zou zijn verslechterd zonder een versnelde liberalisering omdat er dan waarschijnlijk ook pas twee jaar van tevoren serieus zou zijn begonnen met de voorbereiding. De voordelen voor de kleinverbruikers moeten vooral worden gezocht in een verbeterde service. Prijsvoordelen zullen volgens de ondervraagde experts teniet worden gedaan door de regulerende energiebelasting zodat de kleinverbruikers op korte termijn weinig zullen merken van prijsvoordelen. Duurzaam voorop Op 1 juli 2001 is de markt voor groene stroom vrij. Energiebedrijven kunnen hierdoor alvast ervaring opdoen met de vereiste vaardigheden op een vrije markt. In dit kader hebben de energiebedrijven hun eigen groene energieproduct ontwikkeld: Natuurstroom (Nuon), Ecostroom (Eneco), Groene stroom (Essent) en Remu-ecostroom. Deze producten zijn met elkaar vergelijkbaar waarbij opvalt dat Nuon geen biomassa gebruikt voor het product en Essent geen prijsopslag vraagt. Voorts is de eerder vermelde spin-out van Remu, echte-energie, een manier om duurzame energie nadrukkelijker te kunnen positioneren. Churn (voortdurende proces van klantsegmentering) Momenteel zijn de klantenbestanden van de Nederlandse energiebedrijven regionaal en dus arbitrair opgedeeld. Nadat de markt vrij is zal er een transitie plaatsvinden naar een indeling op benefits (gemeenschappelijke fysieke behoefte) of doelsegmenten (gemeenschappelijke psychologische behoefte). Hierbij zal een deel van de huidige klantenbasis verloren gaan. Deze klanten vertegenwoordigen echter niet allemaal dezelfde waarde. Sommigen zijn bijvoorbeeld eerder bereid een prijsopslag te betalen, moeilijker terug te winnen of staan meer open voor additionele producten en diensten. Belangrijk voor het behouden van een gezonde markt is dat energiebedrijven niet hun klantenbasis maximaliseren maar de waarde optimaliseren. Onderdeel hiervan vormt het vergroten van de loyaliteit van bestaande klanten door een duidelijke merkpositionering. ECN-C

8 Merkpositionering Op de kleinverbruikersmarkt is een sterk merk belangrijk. Er kan een meerwaarde aan het product worden toegevoegd door er associaties aan te koppelen. Niet producten maar percepties concurreren. In de retailbranche zal er een sterke segmentatie plaatsvinden. De verschillende positioneringen van de energiebedrijven zijn geplot op het Brand Strategy Research-grid (BSR-grid). De waarden die op de X-as staan zijn ik gericht (energie is een functioneel hulpmiddel) en sociaal (energie is een middel tot ontspanning, warmte sfeer). De Y-as begint met de waarde extravert (energie is een basis voor leven, genieten en plezier) en eindigt onderaan met introvert (energie is de basis voor overleven, noodzaak). Innovatie extravert Partner ik-gericht sociaal Premium introvert Waarborg Figuur S.1 Brand Strategy Research-grid (BSR-grid) Nuon wil zich positioneren als een premium brand waarbij zij de Mercedes onder de energieleveranciers wil zijn. Met een kennisleiderschap op het gebied van duurzame energie probeert Nuon het commodity-imago te doorbreken. Het dynamische aspect van groene energie past beter in een positionering als innovator. Essent wil een vertrouwensrelatie opbouwen met haar klanten met als doel een partnership op te bouwen. Als partner van haar klanten wil Essent een verlengstuk van het huishouden zijn waarbij het de klanten zorgen ontneemt en oplossingen aanbiedt. De producten en diensten van Essent moeten warmte en gezelligheid in het gezinsleven brengen. Eneco gelooft dat een energiebedrijf maar op een gebied kan excelleren en kiest daarom voor energie als basisproduct. Voorlopig kiest Eneco voor functionaliteit (energie zonder toeters en bellen) hetgeen past bij een waarborgpositionering. Gelet op de laatste reclamecampagne is het goed mogelijk dat deze positionering in de toekomst meer tussen een innovatorpositionering (andere tijden) en premiumpositionering (A-merk) zal komen te liggen. Remu geeft aan een vernieuwer te willen zijn door een contrapositionering na te streven waarbij het zou kunnen samenwerken met branchevreemde retailbedrijven. De positionering zal in dat geval worden overgelaten aan retailer(s). Remu denkt dat op de lange termijn de concurrentie op de kleinverbruikersmarkt niet tussen energiebedrijven zal plaatsvinden. New Product Development (NPD) Alle onderzochte energiebedrijven geven aan zich in een fase te bevinden waarin zij pro-actief werken aan een raamwerk om nieuwe diensten en producten te kunnen ontwikkelen voor de toekomst. Nuon en Essent zijn van mening dat prijskopers toch niet loyaal zijn en dat een energiebedrijf dus andere producten en diensten aan zal moeten bieden dan alleen energie (omzetvergroting door productverbreding). Om die reden voeren beiden een multi-utility strategie die zij zien als een manier om een winstgevende continue groei te bereiken. Op de kleinverbruikersmarkt vertalen zij deze strategie in allerlei producten en diensten die ontzorging en gemak in en rondom het huis als thema hebben. Zij bouwen voort op het betrouwbare imago dat zij als nutsbedrijf hebben opgebouwd. Het behouden of vergroten 8 ECN-C

9 van vertrouwen is heel belangrijk om de relatie met de klant te verstevigen. Zowel Nuon als Essent hebben in dit kader acquisities gepleegd of een belang genomen in installatiebedrijven. Dat maakt het winnen van nieuwe klanten of het genereren van loyaliteit bij bestaande klanten makkelijker. De energiebedrijven onderzoeken tevens mogelijkheden voor het leveren van diensten met een toegevoegde waarde. Genoemd worden in dit kader communicatiegerelateerde diensten en informatiemanagement (beveiligingsdiensten, financiering en energiemanagement). Het criterium hierbij is dat de consument het merk altijd op een consistente manier ervaart. In een latere fase kan cross-selling van producten of diensten (afkomstig uit branches met zwakke merken) een extra waardecreatie betekenen. Essent merkt in dit kader op dat het succes van cross-selling tevens afhangt van de mate waarin de energiebedrijven er zelf in slagen een sterk merk neer te zetten. Lukt dat niet dan lopen zij het risico dat branchevreemde retailers aan het langste eind trekken. Energiebedrijven met de ambitie om retailer te worden moeten dus samen de markt maken. Remu is van mening dat een energiebedrijf op de kleinverbruikersmarkt al snel tot defensief handelen noopt en meer kosten dan voordelen oplevert. Energie is volgens Remu geen product en in energie sec zit geen waarde. Daarom ziet Remu voor het ontwikkelen van nieuwe producten meer in de samenwerking met bedrijven buiten de energiebranche. Remu denkt dat een dergelijke samenwerking of alliantie meer waarde zal creëren. Branchevreemde retailers hebben meer ervaring met het voeren van een concurrentiestrijd op de kleinverbruikersmarkt. Het backoffice-gedeelte wordt in deze opzet verzorgt door het energiebedrijf. De markt beslist in dit geval, met minder afbraakrisico, welke nieuwe producten het toekomstbeeld gaan bepalen. Eneco s focus op energie is gevoelig voor prijsconcurrentie waardoor procesinnovatie belangrijker wordt en de marges onder druk komen te staan. Eneco geeft aan dat nieuwe producten mogelijk liggen in het ondersteunen van branchevreemde initiatieven: via internet, de ANWB, verzekeraars en supermarkten. Eneco heeft momenteel een innovatieve participatie in een spaaractie (Air Miles) om de loyaliteit van bestaande klanten te winnen of nieuwe klanten veroveren. Zowel Eneco als Remu geven aan tevens in te zetten op nieuwe advies- en besparingsdiensten. Hoewel er dikwijls meer voordelen met energiediensten te behalen zijn blijkt uit buitenlands onderzoek dat kleinverbruikers zich vaak blind te staren op de prijsvoordelen die met energie-inkoop te behalen zijn. Daarnaast blijken zij besparingsdiensten en energielevering in één pakket niet logisch te vinden. Mobiliteitsverwachting Uit de mobiliteitsratio s van verschillende landen die qua liberalisering voorlopen op Nederland blijkt dat kleinverbruikers niet snel geneigd zijn om over te stappen. Op Remu na verwachten de onderzochte bedrijven dat ook op de Nederlandse kleinverbruikersmarkt de mobiliteit gering zal zijn. Uit de case studie van Yello, een Duitse energie-retailer (dochter van EnBW), blijkt tevens dat er aanzienlijke investeringen zijn gemoeid met het binnenhalen van nieuwe klanten. Hieruit blijkt ook dat kleinverbruikers sneller geneigd zijn van aanbieder te veranderen als er een significant prijsvoordeel te behalen valt. In Duitsland heeft dat in het begin geleid tot defensief handelen van de concurrentie waardoor de winstmarge van de bedrijfstak in zijn geheel verslechterde. Winstverwachting Uit de expertinterviews blijkt dat de Nederlandse energiebedrijven niet of nauwelijks bereid zijn om prijsconcurrentie in te zetten teneinde marktaandeel te kunnen behouden. De energiebedrijven verwachten wel winst te kunnen halen op de kleinverbruikersmarkt maar de marge zal klein zijn. De winst zal worden gehaald op de verpakking (differentiatie). Om die reden hebben Nuon en Essent ervoor gekozen om energie in een pakket aan te bieden samen met andere producten en diensten. Essent verwacht dat de winst in het energiedeel zal zitten maar de informatiediensten nog flinke investeringen behoeven. Eneco geeft aan dat het de kunst is om de markt middels differentiatie zo min mogelijk transparant te laten zijn. De kosten van marketing zijn volgens Eneco en Remu hoog waardoor ook de winst extra onder druk komt te staan. Daarnaast voorzien alle partijen de participatie van nieuwe aanbieders, waaronder veel prijsvechters, die de marges onder druk zullen houden. ECN-C

10 Concurrentieanalyse De ooit voorziene prime mover advantages door de energiemarkt eerder en sneller te liberaliseren zijn volgens de energiebedrijven achterhaald. Zij hebben hun concurrentiepositie ten opzichte van buitenlandse spelers niet kunnen verbeteren. Sterker nog het verschil met de belangrijkste buitenlandse energiebedrijven lijkt alleen maar groter geworden. Volgens Nuon spelen de krachtsverschillen tussen de Nederlandse en buitenlandse energiebedrijven met name op de zakelijke en midzakelijke markt. Essent acht de krachtsverhoudingen tussen grootschalige Nederlandse en grootschalige buitenlandse energiebedrijven zo ongelijkwaardig dat ze niet met elkaar te vergelijken zijn in termen van liquide middelen of mogelijkheden. Eneco voegt toe dat de krachtsverschillen tussen beiden nominaal gezien alleen maar fors zijn toegenomen. Remu gelooft dat de Nederlandse regionale spelers onderdeel zullen gaan uitmaken van de top tien in Europa. Op de kleinverbruikersmarkt hebben grootschalige buitenlandse aanbieders echter dezelfde tekortkomingen als hun Nederlandse equivalenten. De verwachting is daarom dat sommige branchevreemde organisaties beter toegerust zijn om (direct) als retailer op de Nederlandse kleinverbruikersmarkt actief te worden dan buitenlandse grootschalige energiebedrijven. Het gevaar van branchevreemde toetreders is dat zij andere motieven dan winstmaximalisatie kunnen hebben en daardoor beter op prijs kunnen concurreren. Zij zien energie wellicht als middel om het contact met hun klantenkring te intensiveren of als opstap naar nieuwe klanten. Nieuwe verkoopkanalen Bij het opzetten van nieuwe verkoopkanalen vormen de drijfveren gemak, genot en gewin belangrijke criteria. In het buitenland worden consumenten dan ook op alle mogelijke manieren bestookt: via supermarkten, verzendhuizen, allerlei winkelketens, installateurs, tankstations, deur-tot-deur verkopen etc. Een bijzondere plaats is echter ingeruimd voor de toenemende rol die internet speelt. Niet alleen worden er tal van nieuwe producten geïntroduceerd (bijvoorbeeld om het veranderen van aanbieder te vergemakkelijken) maar ook kan internet de transparantie van de markt vergroten waardoor de concurrentie in theorie (niet alle kleinverbruikers vinden energie interessant genoeg totdat er een significant prijsvoordeel kan worden behaald) kan worden aangescherpt. Puur virtuele energiebedrijven worden echter niet als een bedreiging gezien omdat er te weinig waarde zit in de verkoop van alleen energie. Bovendien is het concept vrij eenvoudig te kopiëren als er geen uitgekiende strategie aan te grondslag ligt. De volgende generatie energieaanbieders De energiebedrijven kunnen op de kleinverbruikersmarkt een positie als zelfstandige retailer ambiëren of samenwerken met branchevreemde retailers waarin het energiebedrijf het back-office gedeelte voor zijn rekening neemt. Daarnaast is het mogelijk dat zij positioneringsmoeilijkheden omzeilen door een aantrekkelijk gedeelte van het bedrijf in een spin-out, een zelfstandig bedrijfsonderdeel, onder te brengen. Als zij ervoor kiezen als zelfstandige retailer verder te gaan zullen zij de naar verwachting intensieve concurrentie aan moeten gaan met een veelheid van concurrenten die vanuit verschillende hoeken zullen opduiken en de witte ruimten tussen verschillende bedrijfstakken zullen gebruiken om nieuwe producten op de markt te zetten. Energiebedrijven die zich als retailer op de kleinverbruikersmarkt willen begeven moeten er samen voor zorgen dat de consument het logisch vindt om bij hun type bedrijf in te kopen. Consistentie kan worden bereikt door thema s als ontzorging, betrouwbaarheid of veiligheid uit te werken teneinde een sterk merk te creëren. Indien de energiebedrijven erin slagen inderdaad een sterk merk neer te zetten dan kan de volgende stap het uitbreiden van het producten en dienstenpakket met branchevreemde producten (cross-selling) zijn. Daarbij zullen zij ervoor moeten waken dat een nieuw product het merk of de positionering ondermijnd. Zowel Essent als Nuon hebben ambities om zelfstandig retailer op de Nederlandse kleinverbruikersmarkt te worden. 10 ECN-C

11 Als alternatief kunnen energiebedrijven ervoor kiezen uit te groeien tot een dienstverlenende organisatie die de afrekening en de levering van energie voor zijn rekening neemt in een ondersteunende rol (back-office). Door het beste uit twee verschillende bedrijfstakken te combineren kunnen hieruit ijzersterke nieuwe concepten ontstaan. Eneco en Remu zien mogelijkheden in deze taak op de kleinverbruikersmarkt. Een derde mogelijkheid is een spin-out. Hierbij wordt een veelbelovend onderdeel van een bedrijf ondergebracht in een startende onderneming. Deze onderneming kan wel gebruik maken van de producten van het moederbedrijf maar houdt er een zelfstandige bedrijfsvoering op na. Een dergelijk bedrijf heeft als voordeel dat het zich veel vrijer kan positioneren. Remu probeert op deze manier groene stroom te vermarkten via de dotcommer echte-energie.nl. Minimum overlevingsgrootte Zonder uitzondering achten de onderzochte bedrijven een opschaling noodzakelijk om te overleven op de Europese markt. De minimale klantenbasis die daarvoor nodig is wordt geschat op 7 miljoen aansluitingen. In heel Europa verwachten de energiebedrijven ongeveer negen aanbieders waarbij zij niet de illusie koesteren dat daar één uitsluitend Nederlandse partij bij zal zijn. Uit dit overzicht blijkt dat opschaling voor de toekomst noodzakelijk is. Het biedt een basis voor de ontwikkeling en invoer van nieuwe producten en diensten. Het is makkelijker benodigde kerncompetenties te ontwikkelen en de kosten kunnen over meer klanten worden uitgestreken. De Nederlandse energiebedrijven onderkennen dit en geven afhankelijk van de mate waarin zij belang hechten aan een eigen identiteit invulling aan de noodzaak tot opschaling. Eigen identiteit Het behouden van een eigen identiteit in het Europese marktgeweld is een belangrijk streven van Nuon en Essent. Beiden willen een grotere omvang omdat het dan makkelijker is bij een eventuele overname een sterke positie in te nemen. Zij willen graag invloed op hun toekomst blijven uitoefenen. Nuon denkt meer in de richting van fusie met een bedrijf, dat op voor Nuon belangrijke issues een vergelijkbare bedrijfsfilosofie heeft, om de gewenste schaalgrootte te bereiken. Hierbij is het niet noodzakelijk dat Nuon de controle krijgt als het maar niet gecontroleerd wordt. Een fusie met twee partijen zou waarin niemand de meerderheid heeft zou Nuon in dit kader goed passen. Essent maakt zich op voor een beursgang om de gewenste schaalgrootte te verkrijgen. Essent denkt echter niet in de huidige vorm en omvang op de langere termijn te kunnen overleven. Samenwerking met andere bedrijven is daartoe absoluut noodzakelijk. Eneco en Remu vinden een eigen identiteit minder belangrijk. Remu vind een eigen identiteit absoluut onbelangrijk en is tijdens het onderzoek overgenomen door Endesa. Eneco is op zoek naar een buitenlandse partner die aan een aantal voorwaarden moet voldoen. Een belangrijke voorwaarde is dat de wijze van besturing door de overnamekandidaat Eneco een redelijke mate van zelfstandigheid laat. De nationale consolidatie vergroot de kansen van Eneco op een relatief zelfstandige positie als entrepreneur. ECN-C

12 12 ECN-C

13 1. INLEIDING De Europese liberalisering wordt op basis van een richtlijn in de nationale wetgevingen geïmplementeerd omdat in de meeste lidstaten de uitgangssituatie wezenlijk van elkaar verschilt. De nationale overheid stelt randvoorwaarden vast waarbinnen de markt zich kan bewegen. Zij heeft hierin alleen een verplichting ten aanzien van het resultaat en niet ten aanzien van de wijze waarop dit resultaat wordt bereikt. De markten kunnen zo op een natuurlijke manier naar elkaar toe groeien en de wijze waarop dit gebeurt kan dus van lidstaat tot lidstaat verschillen. Hierdoor is het mogelijk dat er verschillende snelheden door de lidstaten worden gehanteerd en er in het slechtste scenario één Europa met twaalf geliberaliseerde energiemarkten ontstaat. Ten opzichte van de overige lidstaten is de uitgangssituatie van Nederland een versnipperde structuur met relatief veel regionale distributeurs en vier grootschalige productiebedrijven. De Nederlandse overheid heeft besloten haar elektriciteits- en gasmarkt in een versneld tempo te liberaliseren. Dat betekent dat alle afnemers van stroom en gas al op 1 januari 2004 in plaats van op 1 januari 2007 hun energieleverancier kunnen kiezen. De markt voor groene stroom wordt al eerder vrijgegeven; op 1 juli 2001 mogen de kleinverbruikers de eerste groene stroom vrij inkopen. Versnelde liberalisering kan in belangrijke mate de toekomstige positie van Nederlandse energiebedrijven bepalen. Er is minder tijd voor voorbereiding en implementatie van strategische en praktische zaken. Als gevolg daarvan blijft er dus minder tijd over voor een goede positionering op zowel de binnenlandse als de buitenlandse elektriciteits- en gasmarkt. De centrale vraagstelling in deze studie is welke invloed de versnelde liberalisering heeft op de concurrentiepositie van Nederlandse energiebedrijven en op hun relatie met de kleinverbruikers. Bestaande energiebedrijven zijn in deze tijd druk bezig met de organisatorische kant van het liberaliseringproces. Om te voldoen aan de nieuwe wetgeving moeten verschillende bedrijfsonderdelen als netwerkbeheer en levering worden opgesplitst, moet dientengevolge een heroriëntatie van de interne bedrijfsorganisatie plaatsvinden, en moeten door liberalisering noodzakelijk geworden technische aspecten als bemetering en software voor de energiehandel worden geïmplementeerd. De meeste bedrijven hebben de opsplitsing net achter de rug en zijn druk doende met de bedrijfsorganisatie en de technische aspecten. Hierdoor kunnen zij minder tijd besteden aan het uitzetten van een strategie waarmee zij een marktpositie en een duidelijk imago kunnen verwerven. Op de kleinverbruikersmarkt zijn dit voorwaarden om te kunnen overleven in een sterk concurrerende markt. In theorie brengt de versnelling van het liberaliseringproces het formuleren en implementeren van deze strategie in gevaar. De energiemarkt wordt de laatste jaren in anticipatie op de liberalisering gekenmerkt door een veelvoud aan fusies en andere samenwerkingsverbanden. Op de Nederlandse elektriciteitsmarkt opereren op dit moment drie grote bedrijven - Essent, Nuon en Eneco - die gezamenlijk 87% van de elektriciteitsaansluitingen in handen hebben. Op de gasmarkt is dit percentage iets lager, namelijk 79%. Daarnaast kent de Nederlandse markt op dit moment nog een aantal kleinere zelfstandige energiebedrijven die op de elektriciteitsmarkt 2,3% en op de gasmarkt 7,4% van het totaal aantal aansluitingen bezitten alsmede een groeiend aantal nieuwe spelers. De belangrijkste nieuwe spelers zijn Endesa, met 8,1% aandeel in de elektriciteitsaansluitingen en 8,3% aandeel in de gasaansluitingen en RWE met 5,6% aandeel in de gasaansluitingen (Energie in Nederland 2000, EnergieNed). De kans op toetreders in een geliberaliseerde markt wordt groter indien de verwachte mobiliteit van de kleinverbruikers en de winstverwachting op de kleinverbruikersmarkt hoog zijn. Het aantal concurrenten op de kleinverbruikersmarkt bepaalt voor een belangrijk deel de intensiteit van de concurrentie en de concurrentiepositie van de Nederlandse energiebedrijven. ECN-C

14 Centraal in dit onderzoek staat het mogelijke effect van de versnelde liberalisering op de positie van de Nederlandse energiebedrijven en wat dit betekent voor de kleinverbruikers. De volgende specifieke onderzoeksvragen zullen worden beantwoord: 1. De positionering van de Nederlandse energiebedrijven op de retailmarkt Hoe ver is de Nederlandse energiemarkt gevorderd in zijn ontwikkeling? Wat is het oordeel van de energiebedrijven over de versnelde liberalisering en het tempo van de privatisering? Hoe bereiden de Nederlandse energiebedrijven zich voor op de versnelde liberalisering? Waarin denken Nederlandse energiebedrijven dat hun toegevoegde waarde zal zitten? Welke positie willen zij innemen op de kleinverbruikersmarkt? Denken zij dat een zelfstandige koers tot de mogelijkheden behoort of is het noodzakelijk met andere bedrijven samen te werken 2. Nieuwe producten en diensten In hoeverre kan de Nederlandse energiesector afkomen van het commodity en het nuts-imago? Is de insteek van Nederlandse energiebedrijven schaalvergroting of productvernieuwing? Waaraan denken de energiebedrijven dat de consumenten waarde hechten (prijs, levering, zekerheid, groen imago)? Hoe groot is de bereidheid om prijsconcurrentie als middel in te zetten om marktaandeel te veroveren of te behouden? In welke mate bepalen de Nederlandse energiebedrijven zelf of er sprake zal zijn van prijsconcurrentie of een productdifferentiatie? Wat verwachten Nederlandse energiebedrijven ten aanzien van de winstmarges in het kleinverbruikerssegment? Afbakening en methode van onderzoek Dit rapport beoogt inzicht te geven in de effecten van de versnelde liberalisering op de concurrentiepositie van de huidige energieleveranciers. De onderzoeksgroep bestaat uit traditionele energiedistributiebedrijven die er tevens een retailstrategie op na houden. Traditionele energiedistributiebedrijven zijn in dit onderzoek gedefinieerd als de huidige vergunninghouders met betrekking tot de levering aan de beschermde afnemers. Beschermde afnemers zijn afnemers die (nog) niet vrij zijn hun eigen energieleverancier te kiezen. In Nederland zijn dat de industriële en zakelijke afnemers die in 2002 worden geliberaliseerd en de kleinverbruikers die in 2004 als laatste zullen volgen. De kleinverbruikers kunnen worden onderverdeeld in afnemers afkomstig uit het midden en kleinbedrijf en bijna 6 miljoen huishoudelijke afnemers. Het onderzoek richt zich op de anticipatie van de traditionele energiebedrijven op de verandering van hun relatie met de huishoudelijke afnemers. In de analyse is met name gekeken naar de strategieën en nieuwe concepten op de Nederlandse markt, maar ook naar mogelijk generaliseerbare strategieën en concepten in een aantal buitenlandse energiemarkten, die zich in een verder gevorderd stadium van liberalisering bevinden. De rol van de elektriciteitsproducenten en de zakelijke, industriële en groothandelsmarkt voor energie zullen in dit onderzoek niet expliciet aan de orde komen. Het theoretische kader bestaat uit de generieke strategieën van Porter om het verschil tussen strategieen op de groothandels- en kleinverbruikersmarkt duidelijk aan te geven. Daarnaast zal het beoordelen van nieuwe producten en diensten worden ondersteund door de theorie van Prahalad en Hamel. Het theoretische kader dient ter ondersteuning en beoordeling van de empirische data die werd verkregen door expertinterviews af te nemen bij de vier grootste energiebedrijven met een retailstrategie 1. 1 Aan de expertinterviews werkten mee: Rien Bongers, Corporate Strategy Manager van Nuon, Alexandra van Huffelen, directeur Strategie van Essent, Yvette Gremmen Corporate Consultant van Eneco, en Mario van Essen, Corporate strategy manager van Remu. 14 ECN-C

15 Dit zijn in volgorde van grootte: Essent, Nuon, Eneco en Remu. Samen nemen zij 94% van de elektriciteitsaansluitingen voor hun rekening. Hun aandeel in het totaal aantal gasaansluitingen komt neer op 84%. Aan de hand van de verkregen informatie uit de interviews, en op basis van aanvullend bronmateriaal 2, zijn de onderzochte energiebedrijven geplot op een assenstelsel (Brand Strategy Researchgrid). In het Brand Strategy Research-grid (BSR-grid) wordt beschreven voor welke positionering de energiebedrijven kiezen waardoor de verschillen tussen de onderzochte energiebedrijven duidelijk worden. De uitkomsten van het interview met het vierde energiebedrijf, Remu, zullen wat globaler worden behandeld, omdat het interview werd afgenomen vóór de overname door de Spaanse energiegigant Endesa. Leeswijzer Hoofdstuk 2 schetst de huidige positie van de Nederlandse energiebedrijven op de Nederlandse energiemarkt. De aandacht richt zich hierbij in eerste instantie op de historische ontwikkeling van de energiebedrijven en de rol van de overheid en regelgeving in het liberaliseringsproces. Vervolgens worden in vogelvlucht de strategische keuzes van een aantal energiebedrijven op de Nederlandse energiemarkt besproken. Het hoofdstuk sluit af met de visies van de onderzochte marktpartijen op de effecten van de versnelling van het liberaliseringsproces op de Nederlandse elektriciteits- en gasmarkt. Hoofdstuk 3 begint met een uiteenzetting van het theoretisch kader. Hierin wordt met behulp van de theorieën van Porter, en Prahalad en Hamel aangegeven wat de te verwachten effecten zijn op de concurrentiepositie van de Nederlandse energiebedrijven. Daarna worden aan de hand van de in de inleiding geformuleerde onderzoeksvragen de thema s merkpositionering en de ontwikkeling van nieuwe producten en diensten beschreven aan de hand van de empirische data aangevuld met aanvullend bronmateriaal. In Hoofdstuk 4 zullen achtereenvolgens toetreders, nieuwe verkoopkanalen en nieuwe diensten worden behandeld. In Hoofdstuk 5 worden een aantal relevante verwachtingen van de Nederlandse energiebedrijven voor de toekomst gepresenteerd. In het zesde hoofdstuk zullen de conclusies van dit onderzoek het rapport afsluiten. 2 Bij de samenstelling van dit rapport is tevens gebruik gemaakt van alternatieve bronnen: Prospect, jaargang 6 uitgegeven door Eneco Energie, Pressent, jaargang 2000, uitgegeven door Essent en gepubliceerde interviews met Tob Swelheim, Peter Knoers (Nuon), Kees Wiechers (Essent), Hans ten Berge, Ronald Blom, Roeland Kimman (Eneco) en Piet de Visser (Remu). ECN-C

16 2. DE HUIDIGE POSITIE VAN DE ENERGIEBEDRIJVEN 2.1 Historische ontwikkeling bij energiebedrijven Situatie tot het midden van de jaren tachtig Tot halverwege de jaren tachtig bestond de Nederlandse energiesector uit een groot aantal energiebedrijven. Productie en distributie van elektriciteit waren verticaal geïntegreerd in provinciale elektriciteitsbedrijven. De aandelen van deze bedrijven waren in handen van provincies. Enkele grote steden hadden eigen energiebedrijven waarbij, naast elektriciteitsproductie en -distributie ook sprake was van horizontale integratie met gasdistributie. Sinds de invoering van aardgas in de jaren zestig was in de gassector al wel een scheiding aanwezig tussen productie en transmissie (resp. NAM en Gasunie) en distributie. Gasdistributiebedrijven waren georganiseerd als gemeentelijke of regionale nutsbedrijven, die vaak ook andere nutstaken uitvoerden, zoals waterdistributie en CAI. Sommige gemeentelijke nutsbedrijven waren onderdeel van het gemeentelijk apparaat, anderen waren georganiseerd als een publiek vennootschap. Dit laatste is met name van toepassing op regionale nutsbedrijven met meerdere gemeenten als aandeelhouder. Door het verschil in prijsvorming bij gas en elektriciteit (de elektriciteitsprijs was op kosten gebaseerd terwijl de gasprijs werd afgeleid van de prijs van het substitueerbare olieproduct) was er ook sprake van een groot verschil in opbrengsten. Gasbedrijven boekten jaarlijks aantrekkelijke winsten die zij aan de gemeenten afdroegen (gasafdrachten). De relatief bescheiden winsten van elektriciteitsbedrijven werden toegevoegd aan het eigen vermogen van deze bedrijven Schaalvergroting en scheiding productie en distributie Om de efficiëntie van de elektriciteitsproductie en energiedistributie te vergroten is, op instigatie van de Minister van Economische Zaken, in het midden van de jaren tachtig begonnen met schaalvergroting. De sector heeft hier vrijwillig aan meegewerkt. Het ging daarbij om twee structuuraanpassingen: 1. Het opsplitsen van de centraal georganiseerde elektriciteitsproductie en distributie, waarbij het aantal elektriciteitsproductiebedrijven is teruggebracht tot vier. 2. Het integreren van gas- en elektriciteitsdistributie in een kleiner aantal grotere energiedistributiebedrijven. Bij het vormen van de elektriciteitsproductiebedrijven zijn in het westen van het land de aandelen in handen gebleven van provinciale en gemeentelijke overheden (UNA, EZH) terwijl in de rest van het land de aandelen van deze bedrijven in handen kwamen van de grote regionale energiedistributiebedrijven (EPON, EPZ). Dit verschil in zeggenschap over de productiebedrijven is een belangrijke oorzaak geweest van het niet doorgaan van het Grootschalig Productie Bedrijf (GPB) waarin de vier centrale elektriciteitsproducenten zouden opgaan. Nadat de provinciale elektriciteitsbedrijven waren opgesplitst, waren het de elektriciteitsdistributiebedrijven die de vaak veel kleinere gemeentelijke gasbedrijven begonnen over te nemen. Naast aandelen in het nieuwe energiedistributiebedrijf kregen gemeenten ook een vergoeding voor de gasafdrachten die zij niet langer meer zouden ontvangen. Regionale gasbedrijven bleven hier veelal buiten. Hoewel deze bedrijven ook op zoek waren naar schaalvergroting, hadden zij niet de financiële middelen om gemeentelijke bedrijven over te nemen. Deze overnamegolf, die tot het begin van de jaren negentig heeft geduurd, is gevolgd door een eerste fusiegolf van regionale energiedistributiebedrijven (EDON, NUON, PNEM/PLEM, ENW, Eneco). Nadat met de liberalisering van de energiesector een aanvang was genomen, is hier een tweede fusie- 16 ECN-C

17 en overnamegolf op gevolgd die uiteindelijk heeft geresulteerd in drie grote energiedistributiebedrijven (Essent, NUON, Eneco) Gevolgen van de schaalvergroting De schaalvergroting en opsplitsing in de elektriciteitssector heeft een aantal gevolgen gehad: Het opsplitsen van elektriciteitsproductie en -distributie en het integreren van gas- en elektriciteitsdistributie heeft een positieve uitwerking gehad op de toepassing van warmtekrachtkoppeling. Niet langer werd de elektriciteit die door warmtekrachtinstallaties werd geproduceerd afgewogen tegen die van centrale productie, maar tegen de inkoopprijs van de energiedistributiebedrijven. Het bleek voor energiedistributeurs aantrekkelijk zelf of in samenwerking met eindverbruikers warmtekrachtinstallaties te exploiteren. Grootschalige stadsverwarming, ook een vorm van warmtekracht, werd overigens al wel door elektriciteitsbedrijven uitgevoerd vanaf de tweede helft van de van de jaren zeventig. De invloed van individuele gemeentelijke overheden nam af, doordat de aandelen die gemeenten hadden in de energiedistributiebedrijven verwaterden. Bovendien verdwenen de zogenaamde gasafdrachten. Om werkelijk efficiency verbetering te kunnen bereiken werden fusies en overnames bij energiedistributiebedrijven gevolgd door reorganisaties. Doordat energiedistributiebedrijven bleven groeien, werden nieuwe reorganisaties aangekondigd toen de voorgaande nog niet eens volledig waren geïmplementeerd. Ook de invoering van de liberalisering heeft reorganisaties van energiedistributiebedrijven tot gevolg. Bij sommige bedrijven leidt dit tot reorganisatie moeheid, dat wil zeggen dat het personeel steeds meer moeite heeft zich aan de nieuwe situatie aan te passen. Ook bestaat er een grote onzekerheid ten aanzien van de toekomst van de bedrijven, iets waar in het verleden nooit sprake van was. De van oorsprong regionale gasbedrijven bleven qua omvang vrijwel onveranderd. Behoorden ze in de jaren tachtig nog tot de grotere bedrijven, in de jaren negentig waren ze in de rangorde gedaald tot kleinere bedrijven. Hun invloed in de vereniging van energiedistributiebedrijven EnergieNed (een samengaan van VEGIN, VEEN en VESTIN), werd steeds minder. Door deze bedrijven werd het samenwerkingsverband Enercom opgericht. Hierbij sloten zich ook een aantal kleinere nutsbedrijven aan die nog volledig in handen waren van een enkele gemeente. Doordat veel van deze bedrijven uiteindelijk toch zijn overgenomen (vooral door Eneco), is Enercom in 2000 opgeheven. 2.2 Een inventarisatie van de energiedistributiebedrijven Hieronder volgt een overzicht van de huidige strategie (bijgewerkt tot maart 2001) van de belangrijkste energieleveranciers op de Nederlandse energiemarkt Nuon Nuon is in 1994 ontstaan uit een fusie van PGEM (het energiebedrijf van Gelderland en Flevoland) en PEB Friesland. Na de fusie met Gamog, ENW en EWR in 1999 werd Nuon één van de grootste elektriciteits- en gasleveringsbedrijven in Nederland. Het heeft 2,5 miljoen elektriciteitsaansluitingen en bijna twee miljoen gasaansluitingen, een half miljoen wateraansluitingen en warmte afnemers. De spontane naamsbekendheid van Nuon in Nederland is altijd al erg hoog geweest en zelfs in regio s waar Nuon geen energie leverde scoorde het energiebedrijf qua naamsbekendheid bij de kleinverbruikers soms beter dan het locale energiebedrijf. Het voorkomen van kapitaalvernietiging is een belangrijk argument geweest bij het behouden van de naam Nuon. Na de fusie in 1999 steekt Nuon veel inspanning in het uitdenken van een strategie waarmee het energiebedrijf goed voorbereid de toekomst in kan gaan. ECN-C

18 Visie Nuon wil in 2010 een leidend internationaal onafhankelijk bedrijf zijn in marketing, sales en distributie van energie en water, inclusief de productie van water en gerelateerde producten en diensten. Nuon wil leidend zijn in duurzame activiteiten. Dat laatste kan evengoed betrekking hebben op duurzame energieactiviteiten als op waterzuivering. Groeistrategie Drie á vier jaar geleden wilde Nuon verticaal en horizontaal geïntegreerd zijn in drie kolommen, gas en elektriciteit, water en telecom. Daarbij oriënteerde Nuon zich mondiaal. In een later stadium is deze strategische lijn verlaten. Door de verkopen van productiebedrijf EPON en Telekabel in 1999 heeft Nuon een aardig budget om te groeien. In de visie van Nuon moet de energiemarkt worden gezien als een mondiale, en op zijn minst Europese markt. Gezien de vigerende concentratiestop bij de huidige omvang vindt Nuon dat het niet de mogelijkheid krijgt om als serieuze partner te participeren in het Europese marktgeweld dat rondom hen is losgebarsten. Voor zijn groeistrategie is het energiebedrijf dus aangewezen op externe expansie, bij voorkeur in Duitsland of de verenigde Staten. Hoewel Nuon inmiddels een aantal internationale activiteiten en acquisities heeft verricht richt zij zich voor een grootschalige fusie bij voorkeur op Europese partijen. In november van het jaar 2000 heeft Nuon Norit overgenomen omdat het volgens hen een aantrekkelijk bedrijf is met op zichzelf staand een hele goede winstverwachting. Daarbij zit een grote hoeveelheid human capital wat Nuon kan ondersteunen in de transitie naar een volledig marktgerichte organisatie. Hieronder volgt een overzicht van de acquisities van Nuon in Tabel 2.1 Overzicht acquisities NUON 2000 Aandeel Bedrag ( ƒ 1 miljoen) Datum BiWater Capital 50% 290, GGR-Gas 100% Green Mountain Energy 23% 134, Norit >95% 332, Oberbruch GmbH & Co 100% onbekend Overzicht verkopen Koper Multikabel Primacom Na 31 december 2000 hebben zich de volgende vermeldenswaardige gebeurtenissen voorgedaan: Overname in januari 2001 van Feenstra Verwarming bv in Lelystad. Feenstra is een landelijk actief installatiebedrijf en marktleider in de service, onderhouds- en vervangingsmarkt van verwarmings- en warmwatersystemen voor woningen. In februari 2001 is Nuon een samenwerkingsovereenkomst aangegaan met financiële dienstverlener Achmea te Zeist voor de ontwikkeling van marketing en verkoop van financiële producten, diensten en verzekeringen. Voorgenomen overname van de landelijke service- en onderhoudsketen De Klussenier bv te Veenendaal; een bedrijf dat gericht is op onderhoudswerken in de woning. De afwikkeling zal naar verwachting in april 2001 plaatsvinden. Overname in januari 2001 van EBoD te Didam, aanbieder van beveiligingsdiensten. Overname in maart 2001 van waterbedrijf Utilities Inc., VS. Eigen identiteit Nuon heeft ambities om in 2003 naar de beurs te gaan. Het bedrijf moet dan volgens de bestuursvoorzitter van Nuon, twee tot vier keer zo groot zijn in termen van omzet. Hierdoor krijgt Nuon een sterke positie bij een eventuele overname door een grote concurrent. Het energiebedrijf kan dan zijn eigen identiteit behouden en dat is een belangrijk streven. Nuon zoekt naar bedrijven die op belangrijke issues een enigszins vergelijkbare bedrijfsfilosofie hebben. Een bedrijf dat een kerncompetentie in nucleaire energieopwekking heeft komt dus niet in aanmerking. Voor Nuon is het geen vereiste dat zij de controle houdt over een samenwerkingsverband, zo lang ze maar niet gecontroleerd wordt. Om de ge- 18 ECN-C

19 wenste schaalgrootte te verkrijgen zonder dat één van de fusiepartijen een meerderheid heeft zou een fusie met bijvoorbeeld twee partners een uitkomst kunnen bieden. Internationale activiteiten Nuon heeft in 1997 een belang genomen in het Amerikaanse North Coast Energy, een gasexploratiemaatschappij die inmiddels is uitgegroeid tot een van de grotere in de regio. Deze aankoop moet gezien worden in de oude lijn waarin Nuon nog gelooft in een verticale integratie van het bedrijf. De beschikbaarheid over gas zou Nuon in staat stellen zijn kerncompetenties op het gebied van warmtekrachtkoppeling in andere markten uit te buiten. Daarnaast konden gasleveranties aan eindverbruikers tevens een startpunt vormen voor een energiebedrijf op de Amerikaanse markt. Voorts heeft Nuon ervaring opgedaan met liberalisering op de Engelse markt door een deelneming in het gasdistributiebedrijf Calortex. De moedermaatschappij van dit bedrijf besloot echter de downstream activiteiten waarin Nuon een minderheidsbelang had te verkopen. Nuon realiseert tevens een aantal van zijn milieudoelstellingen in het buitenland (Joint Implementation). Voorbeelden hiervan zijn een warmtekrachtcentrale in Roemenië en een windpark in China. Bij de selectie van elk project afzonderlijk zijn altijd hoge rendementseisen gesteld. Tevens is het landen- of projectrisico altijd meegenomen in de beoordeling. Stakeholders filosofie Nuon heeft vier stakeholders geïdentificeerd. Dit zijn: de klanten, de aandeelhouders, de werknemers, en de maatschappij, inclusief het milieu. Bij het streven naar continue groei is het de kunst om een evenwicht te vinden in de belangen van deze interacterende groepen. De economische ontwikkeling van Nuon moet dan ook zoveel mogelijk een constante duurzame ontwikkeling zijn. De markt Nuon zal primair de focus leggen op de kleinverbruikersmarkt. Dat wil echter niet zeggen dat ze de grootzakelijke markt er niet naast wil blijven doen. Vooral door het extra inkoopvolume blijft dit voor Nuon een interessante activiteit. In de nabije toekomst zal Nuon waarschijnlijk productiecapaciteit acquireren omdat het daardoor beter in kan spelen op het verschil tussen ingekochte en feitelijk geleverde elektriciteit. Daarnaast heeft Nuon ervoor gekozen om een kerncompetentie op te bouwen in distributie. Het infrabedrijf van Nuon is een bedrijf dat zich continue probeert te benchmarken teneinde operationele excellentie te bereiken Essent Essent is als multi-utility actief in de markten van energie, kabelcommunicatie en milieu. Essent ontstond in december 1999 uit een fusie tussen de PNEM-MEGA groep en de Edon groep en is marktleider op de Nederlandse energiemarkt. Essent heeft 2,3 miljoen elektriciteitsaansluitingen, 1,7 miljoen gasaansluitingen en 1,6 miljoen kabelaansluitingen. Daarnaast heeft Essent een aandeel van 23% in de afvalmarkt. Essent vertaalt een multi-utility naar het aanbieden van een breed pakket van producten en diensten via de bestaande fysieke, virtuele en eventueel nieuwe netwerken, tegen een marktconforme prijs. Groeistrategie De groeistrategie van Essent bestaat uit drie kernelementen. In de eerste plaats wil Essent groter worden in netwerkbeheer. Dit betreft niet alleen de eigen netwerken maar ook netwerken van anderen. Essent heeft hierin een kerncompetentie opgebouwd die het bedrijf wil uitbouwen in binnen en buitenland. Dit gaat om netwerkopbouw die los staat van het multi-utility concept. Een tweede belangrijk aspect van de strategie heeft betrekking op producten die Essent op de zakelijke markt aan wil bieden naast de producten die ze nu leveren. De zakelijke markt vraagt maatwerk, dat zal voor een beperkt deel multi-utility zijn. Het gaat om afvalverwijdering, waterbeheer en energielevering of combinaties hiervan. Vooral dat laatste is lastig om in een concept te verwerken omdat nog niet duidelijk is welke producten en diensten bij de zakelijke markt aan zullen slaan. ECN-C

20 Tenslotte zijn de retailmarkt, kleinzakelijke markt en huishoudens, voor Essent van belang. In deze markt zullen meer geïntegreerde pakketten worden aangeboden. Daarin zal Essent proberen te optimaliseren wat consumenten aantrekkelijk vinden. Ook in dit segment zal niet iedereen alle producten tegelijkertijd willen hebben. Hieronder is een overzicht opgenomen van de meest recente acquisities van Essent. Tabel 2.2 Overzicht acquisities Essent 2000 Aandeel Bedrag ( ƒ 1 miljoen) Datum Stadtwerke Bremen AG 51% onbekend Nutsbedrijven Maastricht 100% Retourette 3 55% onbekend Circulus 4 100% onbekend Stadtwerke Bielefeld GmbH 49,9% onbekend Overzicht verkopen Koper Geen verkopen Uit bovenstaande tabel blijkt dat Essent zich sterk op Duitsland oriënteert. De gedane acquisities moeten meer worden gezien als een schaalvergroting omdat de geacquireerde energiebedrijven qua strategie en structuur vergelijkbaar zijn. Voor Essent betekent het echter wel een mogelijke opstap naar een nieuwe, veel grotere markt dan de Nederlandse. Na 31 december 2000: Begin januari wordt na 9 maanden Access Energy, de Brits/Nederlandse joint venture tussen Centrica en Essent opgeheven. De reden hiervoor was dat de gestelde doelen niet haalbaar waren middels deze joint venture. Essent N.V. start samen met de Postkantoren BV op 16 juli de verkoop van groene stroom in de 380 grootste postkantoren. Hierna zal het dienstenpakket verder worden uitgebreid. Het betreft daarbij producten en diensten van de Essent Divisie Retail op het gebied van energie, wooncomfort en veiligheid en kabel- en (tele)communicatiediensten. Eigen identiteit Afhankelijk van het soort bedrijf kan een bedrijf met een grotere omvang ook makkelijker een positie innemen. Zeker wanneer bedrijven een even grote omvang hebben is de kans dat ze hun eigen identiteit kunnen bewaren veel groter. Essent verwacht een zelfstandige koers te kunnen varen maar niet in de huidige vorm en omvang. Essent wil graag invloed hebben op zijn toekomst en zijn eigen identiteit behouden. Daarvoor zijn samenwerkingsverbanden, in welke vorm dan ook, vooral internationaal, onontbeerlijk Eneco Op 1 januari 1995 werd Eneco opgericht uit een fusie tussen de drie grote Zuid-Hollandse energiebedrijven van Den Haag, Rotterdam en Dordrecht. Tevens werden het energiebedrijf van Vlaardingen en Maassluis overgenomen en sloot het (aandelen)allianties met nog drie energiebedrijven. Eneco fuseert op 1 juni 2000 met zes kleine nutsbedrijven: Energie Delfland, Nutsbedrijf Amstelland, Energiebedrijf Zuid Kennemerland, Gasbedrijf Midden Kennemerland, Gasbedrijf Noord-Oost Friesland en Nutsbedrijven Weert. In oktober van datzelfde jaar neemt Eneco tevens het Gasbedrijf Zeist en Omstreken (GZO) en Energiebedrijf Midden Holland (EMH) over. Met één miljoen elektriciteits- en gasaansluitingen is de combinatie het derde energiebedrijf in Nederland, na Essent en Nuon. 3 4 Retourette is een onderneming die ongeveer 65 inzamelpunten voor klein huishoudelijk afval beheert. Deze bevinden zich vaak in de buurt van supermarkten zoals Albert Heijn, Super de Boer, Dekamarkt en C1000. Essent wil bij deze inzamelpunten groene stroom, gas en kabeldiensten aanbieden. Circulus Holding BV is de gezamenlijke afvalinzamelaar van de gemeenten Apeldoorn en Deventer. 20 ECN-C

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Het Vijfkrachtenmodel van Porter

Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het Vijfkrachtenmodel van Porter (een concurrentieanalyse en de mate van concurrentie binnen een bedrijfstak) 1 Het Vijfkrachtenmodel van Porter Het vijfkrachtenmodel is een strategisch model wat de aantrekkelijkheid

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten

Betreft Beantwoording vragen van het lid Spies (CDA) over energieprijzen en - contractsvoorwaarden voor consumenten > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezuidenhoutseweg 30 Postbus 20101 2500 EC

Nadere informatie

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context

Startnotitie. Procedure vervreemding aandelen Essent. 1 Context Startnotitie 1 Context Op 1 juli 2008 is het groepsverbod uit de Wet Onafhankelijk Netbeheer (WON) in werking getreden. Als gevolg daarvan dient het beheer en eigendom van energienetwerken en de productie

Nadere informatie

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding

Memo. Informatienotitie stand van zaken aandeelhouderschap Eneco, Inleiding Centrale Staf Bestuurlijke processturing Doorkiesnummers: Telefoon 015 2602545 Aan College van B & W Van S. Bolten Afschrift aan Memo Datum 04-11-2008 Opsteller M.R.Ram Bijlage Onderwerp Stand van zaken

Nadere informatie

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Georges Dockx Lid Expert groep PME/KMO Onafhankelijk consultant voor KMO Georges.dockx@resulto.be,

Nadere informatie

E.ON Cleaner & better energy

E.ON Cleaner & better energy E.ON Cleaner & better energy Onze strategie Van Europese energieproducent naar internationale aanbieder van & Minder kapitaal, meer waarde effectieve organisatie Van Geïntegreerd in hele waardeketen centraal

Nadere informatie

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.

Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz. enz. enz. Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 8 september 2003 ME/EM/3051226 1 Onderwerp Besluit tot verlenging termijn beschermde afnemer Gaswet en Elektriciteitswet 1998 E-en G-wet.mbo Besluit van, tot verlenging

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Eerste halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 11 13 Inhoudsopgave

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Financiën Economie en Personeel

Financiën Economie en Personeel Gemeente Den Haag Bestuursdienst Commissie Financiën Economie en Personeel Retouradres: Postbus 12 600, 2500 DJ Den Haag Uw brief van Aan de leden Uw kenmerk Ons kenmerk BSD/2000/380 Doorkiesnummer (070)

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2013 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2013 Den Haag, november 2013 Samenvatting Meer actieve consumenten Voor het tweede jaar op rij stijgt het aantal

Nadere informatie

Internationale Marketing H4. Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse

Internationale Marketing H4. Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse Internationale Marketing H4 Week 1 1. Executive summary 2. Inhoudsopgave 3. Inleiding en achtergrond 4. Externe analyse Executive summary Een samenvatting voor het management 1 à 2 pagina s belangrijkste

Nadere informatie

Saxionstudent.nl Blok1

Saxionstudent.nl Blok1 Samenvatting eindopdracht Trends en ontwikkelingen op consumentenniveau Macro In dit eind rapport hebben we de navigatiesystemen markt in kaart gebracht. In de macro, meso en micro omgevingen hebben we

Nadere informatie

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact

Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Case study: Service en sales gaan samen voor beter klantcontact Sales als basis voor klantcontact stimuleert klanttevredenheid Meer dan 900 medewerkers van Transcom Nederland verzorgen dagelijks facilitaire

Nadere informatie

Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen

Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen ECN Beleidsstudies ENERGIE MARKT TRENDS 2001 Energieprijzen Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen Fieke Rijkers Opbouw van huidige en toekomstige energieprijzen De eindverbruikersprijzen voor

Nadere informatie

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823

Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Corr.nr. 2008-29565, EZ Nummer 17/2008 Zaaknr. 105823 Voordracht van Gedeputeerde Staten aan Provinciale Staten van Groningen i.v.m. de toekomststrategie en het aandeelhouderschap Essent. SAMENVATTING:

Nadere informatie

Reguleren is balanceren

Reguleren is balanceren De energieketen Reguleren is balanceren afnemers netbeheerders producenten efficiëntie betaalbaarheid betrouwbaarheid milieuvriendelijkheid Te bespreken reguleringsmaatregelen Onderdeel energieketen Type

Nadere informatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie

Concept uitgeefgroep Bouwstenen van Management en Organisatie Case Entrance & Security Systems - case, analyse en conclusies (OLO) Hoofdstuk 7 Strategie: samenwerking In het vorige deel van de strategische verkenning hebt u de positioneringsmogelijkheden voor ESS

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen

Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen Het transparanter en overzichtelijker maken van de markt van mobiele data oplossingen WishUmobile Wijnhaven 17 3011

Nadere informatie

Gemeentelijk energie- en klimaatbeleid in een geliberaliseerde energiemarkt. H. Burger

Gemeentelijk energie- en klimaatbeleid in een geliberaliseerde energiemarkt. H. Burger Mei 2001 ECN-C--01-035 Gemeentelijk energie- en klimaatbeleid in een geliberaliseerde energiemarkt H. Burger Verantwoording Dit rapport is één van de resultaten van het project Gevolgen liberalisering

Nadere informatie

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006).

Deze nota bevat ook een planning voor de verdere behandeling van dit dossier in de aanloop naar de zitting van de Raad TTE (8-9 juni 2006). RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 24 februari 2006 (16.03) (OR. en) 6682/06 ENER 61 NOTA Betreft: Werking van de interne energiemarkt - Ontwerp-conclusies van de Raad De delegaties treffen in bijlage

Nadere informatie

Een bankiersblik op de grafische industrie

Een bankiersblik op de grafische industrie Een bankiersblik op de grafische industrie Visie van de Rabobank Steffanie van der Maas en Bert Sikken Rabobank Nederland 29 februari 2012 Programma 1. Trends en ontwikkelingen de markt 2. Kansen en innovaties

Nadere informatie

Energie Business Case

Energie Business Case Energie Business Case Intro Customer Insights Basis voor klantgericht ondernemen Klant is ook info-kundig (transparant vergelijken) 1. Achtergrond info energiemarkt 2. Winnend Business Model 3. Klantselectie

Nadere informatie

Gevolgen voor de werkgelegenheid

Gevolgen voor de werkgelegenheid KRACHTIG ADVISEREN BIJ FUSIES EN OVERNAMES Met een divers team van organisatieadviseurs ondersteunen we ondernemingsraden bij het beoordelen van voorgenomen verkoop, fusies en overnames van bedrijven.

Nadere informatie

Meest mobiele organisatie van Nederland

Meest mobiele organisatie van Nederland Resultaten onderzoek Meest mobiele organisatie van Nederland Juni 2013 Uitkomsten onderzoek onder top organisaties in Nederland Uitgevoerd door Keala Research & Consultancy in de periode mei tot en met

Nadere informatie

Licht op de energiemarkt. Inzicht in markt en consument door de tijd heen. GfK Panel Services Benelux

Licht op de energiemarkt. Inzicht in markt en consument door de tijd heen. GfK Panel Services Benelux GfK Panel Services Benelux GfK Energie Monitor Licht op de energiemarkt Inzicht in markt en consument door de tijd heen GfK Panel Services Benelux Nederland: Middellaan 25 NL 5102 PB DONGEN Tel.: +31 (0)162-384

Nadere informatie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie

Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie Oefenvragen Ondernemerskunde A - Businessplan & strategie 1. Michael Porter onderscheidt 3 basisstrategieën, waar volgens hem iedere organisatie een keuze uit dient te maken, om op een gezonde wijze een

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm1183-9812b.htm

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm1183-9812b.htm pagina 1 van 6 BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Naaknummer 1183: EDON-Frigem I. MELDING

Nadere informatie

Provinciale Staten van Flevoland Statenvergadering d.cj^i Conform besloten «nei

Provinciale Staten van Flevoland Statenvergadering d.cj^i Conform besloten «nei PROVINCIE FLEVOLAND Provinciale Staten van Flevoland Statenvergadering d.cj^i Conform besloten «nei statenvoorstel Aan Provinciale Staten statenvergadering 11 mei 2009 Ondenwerp Verkoop aandelen Essent.

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Tweede halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2014 Den Haag, april 2015 Samenvatting Meer overstappers, met een grote intentie om nogmaals over te stappen In

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm0748-9806.htm

BESLUIT. file://e:\archief1998\besluiten\bcm\bcm0748-9806.htm pagina 1 van 5 BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Nummer: 748 / Edon - Westergo 1. Op 14

Nadere informatie

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder?

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Enexis: Wij brengen energie waar mensen licht en warmte nodig hebben. Enexis: Een rijke historie IJsselmij Frigem EGD Ruil verzorgingsgebied

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Tweede halfjaar 2012 Inhoud Inleiding en leeswijzer... 4 1 Tevredenheid en vertrouwen van de consument... 5 2 Tevredenheid over

Nadere informatie

Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd

Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd schap eming Stand van zaken splitsing energiebedrijven het groepsverbod nader beschouwd Inleiding Op 21 november 2006 is het wetsvoorstel tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 (de E-wet) en van de

Nadere informatie

Samenvatting hypothekenonderzoek

Samenvatting hypothekenonderzoek Samenvatting hypothekenonderzoek De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) heeft in 2011 onderzoek uitgevoerd naar de manier waarop hypotheekverstrekkers met elkaar concurreren op de Nederlandse hypotheekmarkt.

Nadere informatie

1 Inleiding. GasTerra B.V. is de rechtsopvolger van de voormalige handelstak van de N.V. Nederlandse Gasunie.

1 Inleiding. GasTerra B.V. is de rechtsopvolger van de voormalige handelstak van de N.V. Nederlandse Gasunie. 1 Inleiding De NMa heeft onderzoek verricht naar de hoogte van de aardgasprijzen op de Nederlandse groothandelsmarkt, onder meer naar aanleiding van klachten van tuinbouworganisaties over de tarieven van

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Tarievenonderzoek energie

Tarievenonderzoek energie 2013 Tarievenonderzoek energie Vereniging de Vastelastenbond Onderzoek naar het verschil in tarieven voor onbepaalde tijd (slaperstarieven) in de energiemarkt Vereniging de Vastelastenbond 21-5-2013 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Score Ram Mobile Data BV

Score Ram Mobile Data BV Score Ram Mobile Data BV Visie Missie Strategie Doelen: financieel Doelen: organisatieontwikkeling Doelen: marktbenadering Doelen: producten en dienst-ontwikkeling Rendementsverbetering Versterken en uitbouwen

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Klantbeheer CRM 1 Inleiding Waar gaat het om? De klant komt op de eerste plaats. Maar geldt dat voor al uw klanten? En om hoeveel (potentiële) klanten gaat het; tientallen,

Nadere informatie

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i.

#kpnjaarcijfers2011. Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #kpnjaarcijfers2011 Eelco Blok CEO KPN Eric Hageman CFO KPN a.i. #hoofdpunten Turbulent 2011 Financiële doelen grotendeels gehaald Strategie neergezet voor komende jaren Internationaal gaat heel goed Nederland

Nadere informatie

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken

Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Energie inkopen in de zorg: keuzes maken Het inkopen van energie is complex. Sinds de liberalisering van de energiemarkt is niets doen eigenlijk geen optie; afnemers moeten zelf actief zijn op de energiemarkt

Nadere informatie

FysioHolland Zorgobligatie

FysioHolland Zorgobligatie FysioHolland Zorgobligatie Mei 206 Agenda. Introductie FysioHolland Zorgobligatie 2. Over de fysiotherapiemarkt 3. Over FysioHolland 4. Strategie FysioHolland in 4 pijlers 5. Financiële informatie 6. Groeiambitie

Nadere informatie

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels.

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels. KENNETH NIEUWEBOER M arketing is meer dan het ontwikkelen van een logo en het bewaken van je huisstijl. Als er een goede strategie achter zit, levert marketing een wezenlijke bijdrage aan het rendement

Nadere informatie

Partneren met een Cloud broker

Partneren met een Cloud broker Partneren met een Cloud broker Vijf redenen om als reseller te partneren met een Cloud broker Introductie Cloud broker, een term die je tegenwoordig vaak voorbij hoort komen. Maar wat is dat nu precies?

Nadere informatie

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011

Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energie Rapport Stand van zaken op de consumentenmarkt Eerste halfjaar 2011 Energiekamer Nederlandse Mededingingsautoriteit Den Haag, september 2011 Inhoud Inleiding en leeswijzer...3 1 Vraag naar producten...

Nadere informatie

Business Case Beverages Group Verkiezing Supply Chain Professional 2011

Business Case Beverages Group Verkiezing Supply Chain Professional 2011 Business Case Beverages Group Verkiezing Supply Chain Professional 2011 Patrick Gunther 11 April 2011 Business Case Patrick Gunther April 2011 1 1. Inleiding Deze business case geeft een overzicht van

Nadere informatie

Samenvatting mediapartners Shopping2020

Samenvatting mediapartners Shopping2020 Samenvatting eindrapport expertgroep Online Ondernemen Webwinkeliers te optimistisch over overlevingskansen. Op basis van data van de Kamer van Koophandel (N=26.250), een online enquête (N=500) en interviews

Nadere informatie

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0 Augustus 2009 pagina 0 CRM in Nederland augustus 2009 a teasing summary Augustus 2009 pagina 1 Introductie Onlangs hebben ruim 1.000 managers meegewerkt aan een grootschalig onderzoek uitgevoerd door MarketCap

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 13 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant il 14 Inhoudsopgave

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Stand van zaken op de energiemarkt

Stand van zaken op de energiemarkt Stand van zaken op de energiemarkt Onderzoek energiemarkt consumenten Rapportage kerncijfers Tweede halfjaar 12 Majka van Doorn, research consultant Thijs Hendrix, senior research consultant 14 uari 13

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Bemiddeling van overeenkomsten tot levering van groene stroom en bosgecompenseerd gas

Bemiddeling van overeenkomsten tot levering van groene stroom en bosgecompenseerd gas Partnerovereenkomst Bemiddeling van overeenkomsten tot levering van groene stroom en bosgecompenseerd gas PARTIJEN: En 1. Coöperatie Energiefabriek013 handelend onder de naam Coöperatie Energiefabriek013,

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Vervolgonderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas Den Haag, augustus 2005 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. L.J. Groenhuijse drs. L.M. van den

Nadere informatie

www.consumind.nl Februari 2012

www.consumind.nl Februari 2012 www.consumind.nl Februari 2012 Dit informatiepakket bevat de volgende onderdelen: Achtergrond en algemene informatie energiemarkt. Vast of variabel energiecontract? De meest gestelde vragen bij overstappen.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 25 097 Structuurverandering elektriciteitssector Nr. 28 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

FOOD2MARKET INNOVATIE TRAINING. 14 november 2013

FOOD2MARKET INNOVATIE TRAINING. 14 november 2013 FOOD2MARKET INNOVATIE TRAINING 14 november 2013 Edwin Palsma The Food Agency Specialisten in food marketing Wij verbinden voedingskennis, technologie, marketing en sales om de marktpositie van agro & food

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

17-02-2000 E/EM/00011807 1. versnelling van het liberaliseringtempo van de gas- en elektriciteitsmarkt en de markt voor groene energie

17-02-2000 E/EM/00011807 1. versnelling van het liberaliseringtempo van de gas- en elektriciteitsmarkt en de markt voor groene energie Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1a 2513 AA `s-gravenhage Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 17-02-2000 E/EM/00011807 1 Onderwerp versnelling van het liberaliseringtempo

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

MTY wordt IEX Group NV, leider in online beleggersinformatie

MTY wordt IEX Group NV, leider in online beleggersinformatie PERSBERICHT Bussum, 5 november 2015 In aanvulling op het persbericht IEX gaat naar de beurs, dat hedenmorgen is gepubliceerd, informeert MTY Holdings NV middels onderstaand bericht haar aandeelhouders

Nadere informatie

MKB-ondernemer geeft grenzen aan

MKB-ondernemer geeft grenzen aan M0040 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Reactie van MKB-ondernemers op wetswijzigingen in sociale zekerheid Florieke Westhof Peter Brouwer Zoetermeer, 0 april 004 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Ondernemers

Nadere informatie

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014

Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt. Eerste halfjaar 2014 Trendrapportage Marktwerking en Consumentenvertrouwen in de energiemarkt Eerste halfjaar 2014 Den Haag, november 2014 Samenvatting Mispercepties over de energiemarkt zorgt voor afhakers Consumenten die

Nadere informatie

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1139/CSS-CCN I. MELDING 1. Op 10 november 1998

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming

EUROPEES PARLEMENT. Commissie interne markt en consumentenbescherming. Commissie interne markt en consumentenbescherming EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 9.11.2007 WERKDOCUMENT over het voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging van Richtlijn

Nadere informatie

Het Marketingconcept: Tevreden klanten: Geintegreerde aanpak:

Het Marketingconcept: Tevreden klanten: Geintegreerde aanpak: Inhoud Inhoud... 1 Het Marketingconcept:... 2 Tevreden klanten:... 2 Geintergreerde aanpak:... 2 Behoeftengeoriënteerd werkterrein:... 3 Concurentieanalyse:... 3 Marktonderzoek:... 3 Winstbijdrage:...

Nadere informatie

Preview Performance Customer Interactions 2011

Preview Performance Customer Interactions 2011 Katja van Wel Senior consultant Katjavanwel@tote-m.com Preview Performance Customer Interactions 2011 12 Januari 2011, CRM Inspiration over Onderzoeken Agenda Introductie TOTE-M Customer Experience Preview

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

HOOFDSTUK 11: MERKSTRATEGIEËN OPSTELLEN EN UITVOEREN

HOOFDSTUK 11: MERKSTRATEGIEËN OPSTELLEN EN UITVOEREN HOOFDSTUK 11: MERKSTRATEGIEËN OPSTELLEN EN UITVOEREN 1 INTRODUCTIE H:11 Een merkstrategie voor een bedrijf identificeert welke merkelementen een bedrijf kiest voor toepassing op de diverse producten die

Nadere informatie

Energieprijsvergelijkers

Energieprijsvergelijkers Energieprijsvergelijkers Onderzoek naar de kwaliteit van vergelijkingssites voor elektriciteit en gas op het internet Den Haag, april 2006 Projectteam: drs. B.W. Postema drs. M.M. van Liere mr. D.F.J.M.

Nadere informatie

The chain gang: Public Briefing / februari 2014. Hoe Cloud ketens tot succesvollere implementaties leiden. Maurice van der Woude 1

The chain gang: Public Briefing / februari 2014. Hoe Cloud ketens tot succesvollere implementaties leiden. Maurice van der Woude 1 Public Briefing / februari 2014 The chain gang: Hoe Cloud ketens tot succesvollere implementaties leiden Maurice van der Woude 1 Ketensturing is niets nieuws, echter waar met meer Cloud oplossingen tegelijk

Nadere informatie

Het speelveld van de Chief Commercial Officer

Het speelveld van de Chief Commercial Officer Het speelveld van de Chief Commercial Officer Omgaan met dilemma s Stephan Linnenbank 28 november 2008 Atos, Atos and fish symbol, Atos Origin and fish symbol, Atos Consulting, and the fish symbol itself

Nadere informatie

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN

WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN EEN NIEUW SOORT ONDERNEMERSCHAP RESULTAAT KOERS VISIE PERSOONLIJK LEIDERSCHAP MEERWAARDE & RENDEMENT WAARDEN BEWUST WAARDEN BEWUST ONDERNEMEN ANNO 2013 Waarden Bewust Ondernemen

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) Relatiemarketing is gericht op het ontwikkelen van winstgevende, lange termijn relaties met klanten in plaats van het realiseren van korte termijn transacties.

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014 Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander ] allander Leeuwarden, 5 maart 2014 Ir. Peter Molengraaf Voorzitter Raad van Bestuur Raad van Bestuur Alliander 1 Toename decentrale opwek de

Nadere informatie

door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us

door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us door Josée van der Hoek Rotterdam, 13 april 2010 Between-us Agenda 11:45 12:10: Inloop en ontvangst 12:10 12.30: De analyse & resultaten Josée van der Hoek Between-us 12.30 12.50: Web2Print Rob Wilders

Nadere informatie