Doorlopende leerlijn rekenen in het vo

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Doorlopende leerlijn rekenen in het vo"

Transcriptie

1 Machteld Schölvinck Doorlopende leerlijn rekenen in het vo Zes kwaliteitskenmerken voor het vormgeven van het rekenonderwijs

2 Colofon Ten behoeve van de leesbaarheid, is in deze publicatie in veel gevallen bij de verwijzing naar personen gekozen voor het gebruik van hij. Het spreekt vanzelf dat hier ook zij gelezen kan worden. CPS Onderwijsontwikkeling en advies, november 2010 Eindredactie: Jarise Kaskens Vormgeving: Digitale klerken Druk: Ipskamp drukkerij CPS Onderwijsontwikkeling en advies Postbus BN Amersfoort Telefoon (033) Deze publicatie is tot stand gekomen met subsidie van het Ministerie van OC&W in het kader van SLOA of R&D Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 2

3 Inhoud Managementsamenvatting Inleiding Referentieniveaus voor (taal en) rekenen Goed rekenonderwijs in het voortgezet onderwijs in het kort Inleiding De zes kwaliteitskenmerken in het kort Rekenbeleid op schoolniveau Samenvatting Hoe staat het met de vaardigheden van leerlingen in het voortgezet onderwijs? Inleiding Het rekenniveau gemeten Uitkomsten Cito-monitor in percentages Voorzichtige conclusies uit de monitor Wat betekenen de niveauverschillen voor het rekenen in het vmbo-, havo- en vwo-onderwijs? Kenmerken van rekenzwakke leerlingen Welke vorm van onderwijs hebben rekenzwakke leerlingen nodig? Verschillen tussen primair en voortgezet onderwijs Zes kenmerken van effectief rekenonderwijs nader uitgewerkt Inleiding Tijd en extra tijd Doelen Goed aanbod Inhoud 3

4 4.5 Convergente differentiatie Effectieve instructie Effectieve instructie: de inhoud Vroegtijdig signaleren en reageren Rekenbeleid op schoolniveau Inleiding Uitkomsten van onderzoek naar onderwijsvernieuwing Aandachtspunten voor het opstellen van rekenbeleid Dankwoord Literatuur Bijlage Concrete automatiseringsoefeningen basisvaardigheden Aandachtspunten directie voor doorlopende leerlijn rekenen in het voortgezet onderwijs Inhoud

5 Managementsamenvatting Inleiding In april 2010 heeft de Tweede Kamer met algemene stemmen het wetsvoorstel Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen aangenomen. Door de referentieniveaus probeert men op het gebied van taal en rekenen de overgangen van primair naar voortgezet onderwijs en van voortgezet onderwijs naar mbo/hbo/wo te vergemakkelijken. Het doel is om te komen tot een algemene niveau verhoging. De referentieniveaus worden getoetst in de examens. Door de aandacht voor deze referentieniveaus is er meer aandacht voor het rekenen in het voortgezet onderwijs (vo). De aandacht die vo-scholen hebben voor het rekenen is betrekkelijk nieuw. Deze publicatie wil vo-scholen op weg helpen om gecijferdheid binnen hun school een plek te geven en hun rekenonderwijs zo in te richten dat leerlingen de kans krijgen om een hoger rekenniveau te behalen. Deze publicatie geeft niet alleen aan wat daar voor nodig is op schoolniveau, maar ook op groeps- en leerlingniveau. Centrale ingrediënten in dit proces zijn enerzijds directie en docent en anderzijds rekentijd en -instructie en inzicht in de opbouw van rekenkundige kennis en vaardigheden. Ieder hoofdstuk sluit af met een reflectievraag voor de lezer. Hoofdstuk 1: Referentieniveaus voor (taal en) rekenen Niveau 1F is het minimale niveau dat leerlingen bereikt moeten hebben als ze de basisschool verlaten. 1S is het streefniveau. Leerlingen die het vmbo verlaten, moeten minimaal 2F beheersen. Leerlingen die de havo en het vwo verlaten, moeten niveau 3F beheersen. Managementsamenvatting 5

6 Hoofdstuk 2: Goed rekenonderwijs in het voortgezet onderwijs in het kort Bakker en Cijvat (2009) onderscheiden zes kwaliteitskenmerken voor effectief rekenonderwijs: tijd en extra tijd, doelen, goed aanbod, effectieve instructie, convergente differentiatie en vroegtijdig signaleren en reageren. Wij voegen er nog een belangrijke aan toe, die voorwaardelijk is voor onderwijsvernieuwing: rekenbeleid op schoolniveau. Hoofdstuk 3: Hoe staat het met de vaardigheden van leerlingen in het voortgezet onderwijs? Uit de Monitor taal en rekenen van Cito (2009) kan de volgende conclusie worden getrokken: hoe hoger het schoolniveau, hoe kleiner het percentage rekenzwakke leerlingen. Ofwel: in het vmbo-bbl zijn de meeste rekenzwakke leerlingen, in het vwo de meeste rekensterke leerlingen. Dit betekent dat hoe kleiner het percentage dat het referentieniveau behaalt, hoe meer aandacht voor rekenen gewenst is Percentage gr. 8: 1F vmbo bbl: 2F vmbo kbl: 2F vmbo gl/tl 2F havo 3F vwo 3F Schoolniveau Figuur 1: Percentage leerlingen dat het beoogde referentieniveau behaalt. 6 Managementsamenvatting

7 In het vmbo-bbl en -kbl moet relatief meer aandacht worden besteed aan rekenen. Uit onderzoek blijkt dat rekenzwakke leerlingen gebaat zijn bij eenduidige voorbeelden, het activeren van voorkennis, aanbieden van één rekenbewerking per keer, aanbieden van adequate oefening en geven van adequate feedback. Deze vorm van instructie is het meest effectief wanneer ze wordt aangeboden binnen het IGDI-model (Interactief, Gedifferentieerd, Directe Instructiemodel). Dit model is een aangepaste versie van het directe instructiemodel en geschikt voor het aanleren van basisvaardigheden zoals taal, lezen en rekenen. Hoofdstuk 4: Zes kenmerken van effectief rekenonderwijs nader uitgewerkt Tijd en extra tijd Uit allerlei onderzoeken komt naar voren dat het organiseren van tijd en extra tijd voor zwakke rekenaars een van de belangrijkste pijlers is voor het repareren van hiaten en het onderhouden van rekenkennis en vaardigheden. Er zijn verschillende manieren waarop het rekenen aan bod kan komen. In de wiskundelessen, in aparte rekenlessen, in modules (leerlingen die op bepaalde onderdelen uitvallen, krijgen gerichte lessen) en in het rekengerichte vakonderwijs. Bij alle varianten van aandacht in het curriculum voor rekenen geldt, dat het rendement toeneemt, naarmate er meer aandacht is voor rekenen en er wekelijks vaker gericht aandacht wordt besteed aan rekenen. Doelen De school formuleert niet alleen einddoelen, maar ook tussendoelen per leerjaar. Het einddoel is minimaal niveau 2F. Van dat niveau kunnen de tussendoelen worden afgeleid: de school geeft per leerjaar aan welke bewerkingen leerlingen moeten beheersen om uiteindelijk het beoogde eindniveau te behalen. Goed aanbod Er kan alleen sprake zijn van een goed aanbod voor rekenzwakke leerlingen als docenten inzicht hebben in de opbouw van de rekenvaardigheden van leerlingen en er afstemming heeft plaatsgevonden tussen de verschillende vakgebieden. Managementsamenvatting 7

8 Met andere woorden: het moet duidelijk zijn bij welk vak en in welk schooljaar een bepaalde rekenvaardigheid aan de orde komt. Convergente differentiatie Uit onderzoek blijkt dat leerlingen het meeste van de rekenles profiteren als alle leerlingen groepsinstructie krijgen en als er tijdens de verwerking rekening wordt gehouden met de verschillen tussen rekensterke en rekenzwakke leerlingen. Effectieve instructie Wanneer de docent de instructie organiseert volgens het IGDI-model krijgen alle leerlingen eenzelfde aanbod. Rekensterke leerlingen krijgen de mogelijkheid om meer te presteren en rekenzwakke leerlingen kunnen extra instructie krijgen van de docent. In het voortgezet onderwijs wordt bij verschillende vakken gerekend. Veel vo-docenten bieden het rekenen op een formele manier aan (abstracte strategie). In de praktijk wordt vaak besloten dat alle docenten het rekenen op dezelfde formele manier aanbieden. Deze benadering is een grote valkuil. Zij zorgt bij rekenzwakke leerlingen juist voor méér rekenproblemen in plaats van dat zij hun rekenproblemen helpt oplossen. Rekenzwakke leerlingen zijn juist gebaat bij modelondersteunde instructie, bijvoorbeeld door het gebruik van een lijn of verhoudingstabel of zelfs concrete instructie. De oplossing is níét dat alle docenten dezelfde formele rekenwijze aanbieden, maar dat ze leren aanvoelen wanneer leerlingen gebaat zijn bij een model of concrete vorm van instructie. Juist het aanbieden van deze instructie in de context van een vak (bijvoorbeeld techniek of verzorging) helpt rekenzwakke leerlingen om rekenhiaten te dichten. Vroegtijdig signaleren en reageren Hierbij gaat het niet alleen om het in kaart brengen van rekenproblemen (met behulp van een toets) en het daarop afstemmen van het aanbod. Het gaat óók om de integratie van deze gegevens in de kwaliteitscyclus. Anders gezegd: toetsuitslagen hebben niet alleen consequenties voor het aanbod aan individuele leerlingen maar ook op het aanbod en de instructie op groeps-, docent-, jaaren schoolniveau. Wat vraagt dit alles van de betrokken docenten: 8 Managementsamenvatting

9 Wordt rekengericht vakonderwijs aangeboden om de parate rekenkennis en rekenvaardigheden te onderhouden of te vergroten? Met andere woorden: worden alle vakken waarbij rekenen aan de orde is, gebruikt om hiaten te repareren en vaardigheden te onderhouden? Kunnen docenten operationele doelen stellen voor rekenonderwijs naar aanleiding van hun eigen observaties en toetsen? Hebben docenten kennis van de leerstof die in voorgaande leerjaren is aangeboden (inclusief de leerstof van het basisonderwijs)? En hebben zij ook kennis van de leerstof die komende leerjaren wordt aangeboden? Kennen docenten de cumulatieve structuur van het vakgebied waarin begrippen en rekenprocedures op elkaar voortbouwen? Kunnen docenten hun uitleg afstemmen op de rekenvaardigheid van de leerlingen? Kunnen docenten het directe instructiemodel inzetten om alle leerlingen goed rekenonderwijs te bieden? Kunnen docenten variëren in werkvormen (variatie ten behoeve van inhoud, maar ook ten behoeve van zelfstandigheid, betrokkenheid, oplossend vermogen en reflectie)? Hoofdstuk 5: Rekenbeleid op schoolniveau Het invoeren van rekenbeleid kan voor het team en individuele docenten een grote verandering teweegbrengen. Om iedereen betrokken te maken en te houden is het belangrijk hier tijd en ruimte voor uit te trekken. Bijlage 1: Concrete automatiseringsoefeningen basisvaardigheden Bijlage 2: Aandachtspunten directie voor doorlopende leerlijn rekenen in het voortgezet onderwijs Checklist met vragen die behulpzaam kunnen zijn voor de directie bij het organiseren van een doorlopende leerlijn rekenen in het voortgezet onderwijs. Managementsamenvatting 9

10 Inleiding In april 2010 heeft de Tweede Kamer met algemene stemmen het wetsvoorstel Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen aangenomen. De referentieniveaus, zoals geformuleerd door de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (commissie Meijerink), leggen vast wat leerlingen op een bepaald moment in hun schoolloopbaan moeten kennen en kunnen op het gebied van taal en rekenen. De taal- en rekenniveaus gaan dienen als referentiepunt bij de overgang van het primair naar het voortgezet onderwijs en van het voortgezet onderwijs naar het middelbaar of hoger onderwijs. Daarnaast maken de referentieniveaus een doorlopende leerlijn mogelijk. In 2014 vinden de eerste officiële examens plaats waarin gebruik gemaakt wordt van de referentieniveaus, in het voortgezet onderwijs en mbo-niveau 4. In 2015 gebeurt dit ook bij mbo-niveau 2 en niveau 3. De taal- en rekenvaardigheidniveaus zijn voor de volgende domeinen beschreven: Taalvaardigheid Mondelinge taalvaardigheid Luistervaardigheid Leesvaardigheid Schrijfvaardigheid Taalverzorging en taalbeschouwing Rekenvaardigheid Getallen Verhoudingen Meten en meetkunde Verbanden Referentieniveaus rekenen: Voor rekenen zijn er drie niveaus beschreven. Bij rekenen is er, anders dan bij taal, geen invulling gegeven aan het vierde niveau omdat men daar geheel in het domein van de wiskunde komt. Bij de referentieniveaus rekenen gaat het om van elkaar onderscheiden fundamentele en streefniveaus, welke beide op drie niveaus zijn beschreven. De fundamentele niveaus (1F, 2F en 3F) richten zich op 10 Inleiding

11 basale kennis en inzichten en zijn gericht op een meer toepassinggerichte benadering van rekenen. De streefniveaus (1S, 2S en 3S) bereiden al voor op de meer abstracte wiskunde. Voor het po en so zijn voor zowel Nederlandse taal als rekenen twee referentie niveaus vastgesteld vanwege de (vrij grote) niveauverschillen tussen leerlingen. Bij taal gaat het om de niveaus 1F en 2F, bij rekenen om 1F en 1S, zie figuur hieronder. (S)BAO / WEC PRO vmbo bb/kb vmbo gt/tl havo vwo mbo 1,2,3 mbo 4 Nederlands 1F/2F 1F 2F 2F 3F 4F 2F 3F Rekenen/ wiskunde 1F/1S 1F 2F 2F 3F 3F 2F 3F Voor het voortgezet onderwijs krijgen de referentieniveaus een duidelijke positie in de examenprogramma s vanwege de vertaling naar examenopgaven en toetsen. Voor rekenen betekent dit het volgende: De fundamentele referentieniveaus 2F en 3F vormen voor het vo de basis voor de rekentoets. Beheersing van basisvaardigheden - vaardigheden die elke leerling zou moeten beheersen, ongeacht de gekozen richting of profiel - staat voorop. Voor rekenen zijn de niveaus 2F en 3F de wettelijke ondergrens. De streefniveaus 2S en 3S vervullen eventueel een rol in de (wiskunde) examens voor havo en vwo. Dit wordt echter niet in wetgeving vastgelegd. In het MBO worden de in de eindtermen opgenomen referentieniveaus vertaald naar examenopgaven en toetsen op een zodanige wijze dat deze inzicht geven of de leerling het desbetreffende referentieniveau 2F of 3F minimaal beheerst. Bij rekenen/wiskunde gaat het om de toepassing in de beroepspraktijk. Niveau 2F wordt beschouwd als maatschappelijk minimumniveau. Inleiding 11

12 In de niveaus staat aangegeven welke kennis en vaardigheden leerlingen moeten kennen, kunnen toepassen en kunnen beredeneren. De niveaus maken duidelijk wat leerlingen moeten kennen als ze het basisonderwijs, het vmbo, de havo en het vwo verlaten. Voor basisscholen en vo-scholen (vmbo, havo en vwo) is het dus duidelijk waar ze naartoe moeten werken en het geeft hen inzicht vanuit welk startpunt zij kunnen beginnen. Met deze niveaus is het makkelijker voor scholen om vast te stellen wat leerlingen beheersen (en wat nog niet) en om het onderwijs daarop aan te passen. Het biedt hen een handvat om hiaten te repareren en vaardigheden te onderhouden. Scholen kunnen daar gericht beleid op gaan voeren. Het feit dat de referentieniveaus een onderdeel gaan vormen van de examens, is een van de redenen om op schoolniveau gericht beleid op de referentieniveaus te voeren. Een andere reden is dat we graag willen dat leerlingen zich straks (na het verlaten van het voortgezet onderwijs) kunnen redden in de geletterde samenleving, waarin zij bijvoorbeeld te maken hebben met verkeersborden, internet en gratis dagbladen. We willen ook dat ze zich kunnen redden in een gecijferde samenleving, dat ze tijdens het winkelen een beeld hebben van het geld dat ze uitgeven, afgezet tegen wat er in hun portemonnee zit. Dat ze afstanden tussen auto s kunnen inschatten, dat ze bijvoorbeeld begrip hebben van afstanden bij het berijden van wegen. Wanneer het gaat om specifieke referentieniveaus voor rekenen betekent dit voor toekomstige bouwvakkers dat ze bijvoorbeeld redelijk precies kunnen inschatten hoeveel stenen ze nodig hebben voor het metselen van muren, dat ze de schalen uit de constructietekeningen kunnen toepassen in hun werk. Voor toekomstig winkelpersoneel betekent dit dat ze goed kunnen uitrekenen hoeveel geld ze terug moeten geven aan klanten en goed moeten kunnen schatten om te controleren of hun berekening klopt. Ook voor toekomstig verplegend personeel is het van levensbelang dat ze goed kunnen rekenen en bijvoorbeeld weten wat het verschil is tussen dl, cl en ml. Kortom, het afleveren van leerlingen die op rekengebied bekwaam zijn, is niet alleen van belang voor hun privéleven, maar ook voor de bijdrage die zij met hun werk leveren aan de maatschappij. 12 Inleiding

13 De aandacht van vo-scholen voor het rekenen is betrekkelijk nieuw. Deze publicatie wil vo-scholen op weg helpen om gecijferdheid binnen hun school een plek te geven en om het rekenonderwijs zo in te richten dat leerlingen de kans krijgen om een hoger rekenniveau te behalen. Deze publicatie geeft niet alleen aan wat daar voor nodig is op schoolniveau, maar ook op groeps- en leerlingniveau. Belangrijke factoren in dit proces zijn enerzijds directie en docent en anderzijds rekentijd en -instructie en inzicht in de opbouw van rekenkundige kennis en vaardigheden. Inleiding 13

14 14 Hoofdstuk 1

15 Hoofdstuk 1 Referentieniveaus voor (taal en) rekenen De referentieniveaus zijn in het onderwijs een belangrijke leidraad. Ook voor rekenen staat nauwkeurig beschreven wat kinderen op verschillende momenten in hun schoolcarrière moeten kennen en kunnen. De referentieniveaus hebben als doel om een ijkpunt te bieden voor een structurele verhoging van het niveau van de basisvaardigheden van leerlingen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen fundamenteel niveau (F) en streefniveau (S). De fundamentele niveaus (1F-2F-3F) gaan in op alledaagse en beroepssituaties. Het gaat om het zogenaamde functioneel rekenen. Kenmerkend is het functionele gebruik van kennis en vaardigheden in situaties die voor leerlingen concreet zijn. De streefniveaus (1S-2S-3S) bevatten meer algemene regels en sluiten meer aan bij de algemeen vormende wiskunde. De S-stroom is gericht op leerlingen die met een meer theoretische basis (vmbo-tl, havo, vwo) een vervolgopleiding instromen. 1 1F 2 1S 2F 2S 3F 3S 3 4F 4 4S Algemeen maatschappelijk niveau Drempels Referentieniveaus voor (taal en) rekenen 15

16 Leerlingen moeten aan niveau 1F voldoen als ze 12 jaar zijn en naar het vo gaan. Aan 2F moeten leerlingen voldoen die van het vmbo afkomen en mbo niveau 1 en 2, omstreeks hun 16e. Leerlingen die de havo verlaten of mbo niveau 3 of 4 (rond hun 18e) moeten niveau 3F hebben. 12 jaar eind basisonderwijs eind vmbo bb/kb mbo1/2 eind vmbo gl/tl 16 jaar eind havo mbo-4 18 jaar eind vwo hbo wo Naast het formuleren van kennis- en vaardigheidsdoelen zijn de referentieniveaus ook geformuleerd ter verbetering van het (taal- en) rekenonderwijs. In het kader van de structurele verhoging van het niveau van de basisvaardigheden van leerlingen is gesteld dat alle leerlingen in principe met niveau 1F de basisschool en met niveau 2F het vmbo of mbo niveau 1, 2 of 3 zouden moeten verlaten. Dat is een interessant punt. Ook aanbeveling 6 van de commissie Meijerink, die betrekking heeft op het gebruik van reken- en wiskundevaardigheden in andere leergebieden, is relevant voor het vo. De commissie formuleert het als volgt: Het gebruiken en onderhouden van vaardigheden op het gebied van rekenen en wiskunde moet plaatsvinden tijdens het toepassen in andere leergebieden en praktijksituaties. De aanpak die in rekenen en wiskunde is aangeleerd, moet bij docenten van deze vakken bekend zijn en zoveel mogelijk worden gebruikt. 16 Hoofdstuk 1

17 Vragen: Hoe leven de referentieniveaus binnen uw school? Zijn er al doelen geformuleerd in het beleidsplan van uw school met betrekking tot deze referentieniveaus? In hoeverre zijn de docenten wiskunde, natuurkunde, economie, aardrijkskunde, verzorging en techniek zich bewust van hun invloed op de rekenvaardigheid van leerlingen? Referentieniveaus voor (taal en) rekenen 17

18 18 Hoofdstuk 2

19 Hoofdstuk 2 Goed rekenonderwijs in het voortgezet onderwijs in het kort 2.1 Inleiding Het organiseren van effectief onderwijs in zijn algemeenheid vraagt om goed leiderschap, het stellen van doelen en effectieve instructie. Het organiseren van effectief rekenonderwijs in het vo vraagt om meer dan het aanbieden van rekenen in het rooster. Bakker en Cijvat (2009) onderscheiden zes kwaliteitskenmerken voor effectief rekenonderwijs: tijd en extra tijd, doelen, goed aanbod, effectieve instructie, convergente differentiatie en vroegtijdig signaleren en reageren. We voegen er nog een belangrijke aan toe, die voorwaardelijk is voor onderwijsvernieuwing: rekenbeleid op schoolniveau. Hoofdstuk 4 gaat in op de manier waarop deze kenmerken georganiseerd kunnen worden en zichtbaar zijn in het onderwijs. In dit hoofdstuk beperken we ons tot een korte uiteenzetting ervan. 2.2 De zes kwaliteitskenmerken in het kort 1. Tijd en extra tijd Uit allerlei onderzoek blijkt dat leerlingen wel kunnen leren rekenen, als zij daar maar tijd, en zo nodig extra tijd, voor krijgen. Dit betekent dat er in het vo daadwerkelijk tijd moet worden ingeruimd als blijkt dat leerlingen met een rekenachterstand binnenkomen. De manier waarop deze tijd wordt benut, is van cruciaal belang. Zwakke rekenaars hebben met name behoefte aan een uitbreiding van de instructietijd. Goed rekenonderwijs in het voortgezet onderwijs in het kort 19

20 2. Doelen Over het algemeen worden de doelen gerelateerd aan de referentieniveaus. Bij de start in het vo hebben we het dan over 1F/S, bij het verlaten ervan over minimaal 2F. Bij het formuleren van doelen hoort ook het hebben van hoge verwachtingen. Dit betekent dat scholen de verwachting hebben dat leerlingen het niveau 2F kunnen behalen, tenzij blijkt dat ze dat niveau niet kunnen behalen, ondanks het uitgebreide, intensieve en kwalitatief hoogwaardige rekenonderwijs. 3. Goed aanbod Voor alle docenten die rekenen aanbieden, moet helder zijn welke (deel) vaardigheden in rekenen voorafgaan aan andere vaardigheden. Met andere woorden: over welke kennis en inzicht moet een leerling beschikken en welke vaardigheden moeten worden beheerst om de aangeboden leerstof onder de knie te krijgen? Wat betekent dit voor de school? De inhoud van de doorgaande leerlijn voor rekenen moet helder zijn en het moet duidelijk zijn wat in welk jaar aangeboden zou moet worden. Dit betekent ook dat er afspraken moeten worden gemaakt over het taalgebruik, de notatiewijzen en het strategiegebruik (voorkeursstrategie). Bovendien moet voor alle leraren helder zijn wat de status is en welke afspraken er zijn over het noteren van berekeningen. Maar niet alleen de leerlijn moet helder zijn. Om tot een goede afstemming te komen, moet ook zicht zijn op de kennis, inzicht en vaardigheden (waaronder automatiseren) van groepen leerlingen en individuele leerlingen. 4. Convergente differentiatie Onderzoek toont aan dat leerlingen het meeste baat hebben bij een gezamenlijk aanbod en differentiatie in de instructie voor zwakke of goede rekenaars. Vernooy (2008) geeft aan dat convergente differentiatie betekent dat er doelgericht onderwijs wordt gegeven om alle leerlingen in de groep minstens de gestelde minimumdoelen voor de basisvaardigheden te laten bereiken. Hierbij is het streven dat alle leerlingen profiteren van 20 Hoofdstuk 2

21 de groepsinstructie, maar dat er tijdens de verwerking rekening wordt gehouden met de verschillen tussen leerlingen. In de klas ziet dat er als volgt uit. De goede en gemiddelde leerlingen gaan na gezamenlijke instructie zelfstandig of in duo s aan het werk met verdiepingsstof, terwijl zwakke rekenaars verlengde, meer intensieve instructie krijgen in een groepje van drie tot vijf leerlingen. Tijdens deze verlengde instructie wordt rekening gehouden met hun leerbehoeften en kan gericht feedback worden gegeven. Anders gezegd: bij convergente differentiatie wordt met name tijdens de verwerking rekening gehouden met de verschillen tussen leerlingen. 5. Effectieve instructie Om deze convergente differentiatie goed toe te passen, is het IGDI-model voor rekenen zeer geschikt (Houtveen e.a. (2005)). IGDI staat voor: Interactief, Gedifferentieerd, Directe Instructie. Binnen het IGDI-model zijn de fasen van het directe instructiemodel aangepast. Hierdoor ontstaat er meer differentiatie in uitleg en instructietijd tussen de leerlingen. Het model heeft een aantal fasen dat doorlopen wordt. Hierdoor krijgen alle leerlingen hetzelfde aanbod, maar met instructie op maat. 6. Vroegtijdig signaleren en reageren Als scholen leerlingen gecijferd willen afleveren, moeten zij ervoor zorgen dat de leerlingen inzicht hebben in de hoofdbewerkingen, in de samenhang tussen bewerkingen en de bewerkingseigenschappen. De vaardigheden hoofdrekenen en schattend rekenen zijn voorwaardelijk voor gecijferdheid. Om de juiste instructie te kunnen geven, is het nodig om leerlingen regelmatig te toetsen. Op basis van deze toetsgegevens moet de instructie afgestemd worden. Als leerlingen binnenkomen in de brugklas hebben ze op rekengebied al een voorgeschiedenis. In hoeverre wordt deze voorkennis benut om het aanbod aan deze leerlingen aan te passen? Wachten we tot leerlingen vastlopen of reageren we vroegtijdig op signalen uit het basisonderwijs en toetsgegevens? Goed rekenonderwijs in het voortgezet onderwijs in het kort 21

22 2.3 Rekenbeleid op schoolniveau Bovenstaande kwaliteitskenmerken vragen om acties op docent-, team- of directieniveau. Het is belangrijk om deze acties in te bedden binnen het algemene schoolbeleid en de algemene kwaliteitscyclus. Vanuit het algemene schoolbeleid kan het rekenbeleid geformuleerd worden. In het rekenbeleid wordt onder meer vastgelegd welke doelen men nastreeft, hoe deze omgezet kunnen worden in activiteiten, hoe de evaluatie van deze activiteiten eruit ziet en wat de randvoorwaarden zijn. Hoofdstuk vijf gaat hier uitgebreider op in. 2.4 Samenvatting In dit hoofdstuk kwamen zes kwaliteitskenmerken aan bod. Het gaat om algemene kenmerken van goed rekenonderwijs. Om te weten hoe zij in het vo verder uitgewerkt kunnen worden, is het interessant om eerst de rekenvaardigheden van leerlingen in het vo onder de loep te nemen. In het volgende hoofdstuk kijken we daarom eerst naar de rekenvaardigheden en vervolgens naar de betekenis daarvan voor het aanpakken van rekenhiaten en het onderhouden van rekenvaardigheden. Vraag: Is er rekenbeleid op uw school? Bent u daar tevreden over? 22 Hoofdstuk 2

23 Hoofdstuk 3 Hoe staat het met de vaardigheden van leerlingen in het voortgezet onderwijs? 3.1 Inleiding Cito heeft in het schooljaar 2008/2009 toetsen afgenomen om in kaart te brengen of leerlingen de beoogde referentieniveaus behalen. Wij halen de resultaten van dit onderzoek kort aan. Vervolgens gaan we in op de betekenis van de niveauverschillen voor het vmbo, havo en vwo, op de kenmerken van zwakke rekenaars, de begeleidingsmogelijkheden en de inhoudelijke verschillen tussen primair en voortgezet onderwijs. 3.2 Het rekenniveau gemeten Vanwege de zorg voor het kennisniveau van leerlingen op het gebied van taal en rekenen heeft het ministerie van OCW een Expertgroep ingesteld. Zij heeft de opdracht om te adviseren over de vraag wat leerlingen op het gebied van taal en rekenen moeten kennen en kunnen. Aan het vaststellen van de basiskennis en basisvaardigheden werden twee doelen verbonden: Een samenhangend curriculum voor taal en rekenen, binnen en over onderwijssectoren heen. Verbeteren van de taal- en rekenprestaties van leerlingen. Hoe staat het met de vaardigheden van leerlingen in het voortgezet onderwijs? 23

24 Met het formuleren van de referentieniveaus voor taal en rekenen ontstaan: Doorlopende leerlijnen die ervoor zorgen dat het onderwijsresultaat van de ene sector naadloos aansluit op dat van de andere. Referentieniveaus met beschrijvingen van kennis en vaardigheden die docenten houvast bieden voor het bepalen, volgen en stimuleren van de ontwikkeling van leerlingen (commissie Meijerink, 2008). De referentieniveaus geven geen houvast voor de didactiek van de kennis en vaardigheden. Daar gaan we in deze publicatie, voor zover mogelijk, op in. Nadat de referentieniveaus in kaart waren gebracht, kon een start gemaakt worden met het meten van de (taal- en) rekenvaardigheden van leerlingen. In het schooljaar 2008/2009 heeft een groot aantal scholen in Nederland Cito-toetsen afgenomen die alleen het doel hadden om het niveau van taal en rekenen in kaart te brengen (Diagnostische toetsen voor Taal en Rekenen). Bij het lezen van de scores uit deze Monitor Taal en Rekenen (Cito, 2009) is het goed om zich te realiseren dat voor rekenen niveau 2F uit niveau 1F plus een aantal aanvullingen bestaat (zie figuur hieronder). Taal Rekenen 1S 2F 1F 1F 2F Figuur 2: Onderlinge samenhang tussen 1F en 2F met 1S voor taal en rekenen. 24 Hoofdstuk 3

25 Let op: Voor taal is het niveau 1S gelijk aan 2F; voor rekenen geldt dat niet. Het 1S-niveau bij rekenen bestaat uit 1F, een deel van 2F en een deel met moeilijkere leerstof. 2F heeft daarnaast leerstof die niet tot 1S behoort. In dat gedeelte zit bijvoorbeeld rekenen met negatieve getallen. Het onderwerp moeilijkere breuken bijvoorbeeld behoort wel tot 1S en niet tot 1F of 2F (het roze gedeelte boven). (Bron: R. Brandt, 2010). Voor taal is het niveau 1S gelijk aan 2F; voor rekenen geldt dat niet. Bij rekenen bestaat het niveau 1S niveau uit 1F in combinatie met een deel van 2F - naast uitbreiding naar een abstracter niveau. Bijvoorbeeld negatieve getallen horen wel binnen niveau 2F, maar niet binnen 1S; moeilijkere breuken horen bij de uitbreiding. Om de gegevens uit de Monitor Taal en Rekenen van Cito (figuur 3) te interpreteren is het eveneens belangrijk om te weten dat de Expertgroep heeft vastgesteld dat niveau 1F door 75 procent van de leerlingen wordt behaald (op basis van gegevens uit PPON). Daarom is het ijkpunt voor niveau 1F: het minimale niveau dat 75 procent van de leerlingen in groep 8 haalt. Voor niveau 2F is het ijkpunt: de toetsscore waarboven 50 procent van de leerlingen in het vierde jaar van vmbo-kbl scoort. IJkpunt voor niveau 3F: de score waarop 75 procent van de havo 5-leerlingen scoort. Deze ijkpunten zijn dik gedrukt terug te vinden in de tabel (figuur 3). Omdat deze ijkpunten van tevoren zijn afgesproken is het niet zinvol deze percentages te interpreteren. De interpretatie van de overige percentages is wel zinvol en informatief. 3.3 Uitkomsten Cito-monitor in percentages Van de vmbo-leerlingen die de basisberoepsgerichte leerweg (bbl) volgden, beheerste slechts de helft in het vierde leerjaar het niveau dat zij al zouden moeten beheersen bij hun start in het vo. Slechts 13 procent beheerste niveau 2F. Van de vmbo-leerlingen die de kaderberoepsgerichte leerweg (kbl) volgden, beheerste 16 procent in het vierde leerjaar niveau 1F nog Hoe staat het met de vaardigheden van leerlingen in het voortgezet onderwijs? 25

filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/)

filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/) SLO oktober 2009 filmpje bewindslieden (http://www.taalenrekenen.nl/) Achtergrond Nederland heeft een goed onderwijssysteem. Maar, er is maatschappelijke zorg over de kwaliteit van het reken- en taalonderwijs.

Nadere informatie

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt voor groep 7 en 8 van de basisschool

Nadere informatie

De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens

De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens De rekenlessen van het ICT College (mbo-3) Een praktijkonderzoek van Laura Martens Onderwerpen Voorstellen Waar speelt het zich af? Startsituatie 2011-2012 Praktijkprobleem en onderzoeksvraag Theorie:

Nadere informatie

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012

De Referentieniveaus Taal. BAVO Eemlanden 14 maart 2012 De Referentieniveaus Taal BAVO Eemlanden 14 maart 2012 2 Wat komt aan de orde? Aanleiding tot de referentieniveaus Wat zijn referentieniveaus? Status en ontwikkelingen rond de referentieniveaus Referentieniveaus

Nadere informatie

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt voor groep 7 en 8 van de basisschool

Nadere informatie

Protocol Ernstige RekenWiskunde- problemen en Dyscalculie Elde College (in het VO wordt meestal alleen gesproken over rekenen). Esumrt.

Protocol Ernstige RekenWiskunde- problemen en Dyscalculie Elde College (in het VO wordt meestal alleen gesproken over rekenen). Esumrt. Protocol Ernstige RekenWiskunde- problemen en Dyscalculie Elde College (in het VO wordt meestal alleen gesproken over rekenen). Esumrt.2014 Inleiding Rekenen moet, ook in het VO, een aparte plek krijgen.

Nadere informatie

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen

Referentieniveaus uitgelegd. 1S - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1S rekenen. 1F - rekenen Vaardigheden referentieniveau 1F rekenen Referentieniveaus uitgelegd De beschrijvingen zijn gebaseerd op het Referentiekader taal en rekenen'. In 'Referentieniveaus uitgelegd' zijn de niveaus voor de verschillende sectoren goed zichtbaar. Door

Nadere informatie

Referentieniveaus en VVE: wat moet je ermee?

Referentieniveaus en VVE: wat moet je ermee? Referentieniveaus en VVE: wat moet je ermee? 20 november 2012 Els Loman en Aafke Bouwman 2 Inhoud workshop 1. Waarom Referentieniveaus? 2. Wat zijn Referentieniveaus? 3. Wat zijn de actuele ontwikkelingen?

Nadere informatie

Effectieve aanpakken bij versterking rekenonderwijs wat werkt? Gert Gelderblom 24 augustus 2009

Effectieve aanpakken bij versterking rekenonderwijs wat werkt? Gert Gelderblom 24 augustus 2009 Effectieve aanpakken bij versterking rekenonderwijs wat werkt? Gert Gelderblom 24 augustus 2009 1 2 Wat komt aan de orde? Context van deze presentatie Effectieve aanpakken versterking rekenonderwijs Succesfactoren

Nadere informatie

Referentieniveaus Rekenen Kansen met perspectief, ook voor zwakkere rekenaars

Referentieniveaus Rekenen Kansen met perspectief, ook voor zwakkere rekenaars Referentieniveaus Rekenen Kansen met perspectief, ook voor zwakkere rekenaars Anneke Noteboom (SLO) Gea Spaans (PO-Raad) Tijn Bloemendaal (HCO) Steunpuntpo@poraad.nl Inhoud Wensen en verwachtingen Aanleiding

Nadere informatie

Opbrengst Gericht Werken Effectief Rekenonderwijs S(B)O

Opbrengst Gericht Werken Effectief Rekenonderwijs S(B)O Opbrengst Gericht Werken Effectief S(B)O Brenda van Rijn 17 november 2010 Automatiseren 1x1 1x2 1x3 1x4 1x5 1x6 1x7 1x8 1x9 1x10 2x1 2x2 2x3 2x4 2x5 2x6 2x7 2x8 2x9 2x10 3x1 3x2 3x3 3x4 3x5 3x6 3x7 3x8

Nadere informatie

Rekenen bij Moderne Wiskunde

Rekenen bij Moderne Wiskunde Moderne Wiskunde Rekenen: een volledig doorlopende leerlijn rekenen voor alle leerjaren en alle niveaus! Rekenen bij Moderne Wiskunde 1 Verplichte rekentoets Vanaf schooljaar 2013/2014 Voor alle leerlingen

Nadere informatie

Rekenen van groep 8 naar de brugklas. Herfst, 2012 Bert Claessens (HAN)

Rekenen van groep 8 naar de brugklas. Herfst, 2012 Bert Claessens (HAN) Rekenen van groep 8 naar de brugklas Herfst, 2012 Bert Claessens (HAN) Inhoud Wat vertellen leerkrachten en leraren ons? Wat vertellen de resultaten van leerlingen ons? Wat vertellen de leerlingen ons?

Nadere informatie

Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen. Geachte ouders/verzorgers en leerlingen,

Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen. Geachte ouders/verzorgers en leerlingen, Postbus 57613 3008 BP Rotterdam Aan de ouders/verzorgers en leerlingen van CSG Calvijn Rotterdam, februari 2013 Betreft: Verandering invoering nieuwe eisen m.b.t. Nederlands en rekenen Bezoekadres Centrale

Nadere informatie

Rekenverbeterplan Basisschool Crescendo: algemeen

Rekenverbeterplan Basisschool Crescendo: algemeen Rekenverbeterplan Basisschool Crescendo: algemeen Visie Doel Concreet te bereiken In het schooljaar 2011-2012 Uitgangspunten Concrete actiepunten Het rekenverbeterplan richt zich op: het optimaliseren

Nadere informatie

19-9-2011. Het geheim van opbrengstgericht werken ontrafeld

19-9-2011. Het geheim van opbrengstgericht werken ontrafeld Het geheim van opbrengstgericht werken ontrafeld 1 Stroomstoot helpt bij rekenen LONDEN - Een stroomstoot door de hersenen kan ervoor zorgen dat het maken van sommen tot zes maanden lang een stuk beter

Nadere informatie

Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten

Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten Er is veel aandacht voor het verbeteren van basisvaardigheden rekenen. Terecht, want deze vaardigheden zijn onmisbaar voor het succes van kinderen in andere

Nadere informatie

Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom

Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom Inhoud Toetsen en evalueren Rekenonderwijs anno 2013 Evaluatiemiddelen binnen rekenonderwijs

Nadere informatie

TOETSEN EN TOETSPRESTATIES REKENEN

TOETSEN EN TOETSPRESTATIES REKENEN AANSLUITING PO-VO FEEDBACK / ONTWIKKELING TOETSEN EN TOETSPRESTATIES REKENEN De deelnemende scholen aan het PO-VO-netwerk in Doorn willen gericht toewerken naar een doorlopende leerlijn rekenen-wiskunde.

Nadere informatie

Het Fundament voor goed rekenonderwijs

Het Fundament voor goed rekenonderwijs Het Fundament voor goed rekenonderwijs september 2011 Ina Cijvat Door vroegtijdige interventies kunnen alle kinderen getalbegrip ontwikkelen. Preventie van rekenproblemen Leerlijnen / tussendoelen kennen

Nadere informatie

Enkele rekenexperts, docenten en andere betrokkenen. Rekentoetswijzercommissie voortgezet onderwijs. Expertmeeting rekentoetsen vo

Enkele rekenexperts, docenten en andere betrokkenen. Rekentoetswijzercommissie voortgezet onderwijs. Expertmeeting rekentoetsen vo Uitnodiging Aan Enkele rekenexperts, docenten en andere betrokkenen Van Rekentoetswijzercommissie voortgezet onderwijs Datum 16 maart 2011 Agenda Expertmeeting rekentoetsen vo Datum overleg 12 april 2011

Nadere informatie

Tot het onderwijs in het vo horen naast de eerder genoemde getalsoorten ook nog machten, wortels en bijzondere getallen als π.

Tot het onderwijs in het vo horen naast de eerder genoemde getalsoorten ook nog machten, wortels en bijzondere getallen als π. De operationalisering voor Getallen Uit: Over de drempels met rekenen, Consolideren, onderhouden, gebruiken en verdiepen (zie voor het hele hoofdstuk en rapport: www.taalenrekenen.nl) Getallen 7.. Inleiding

Nadere informatie

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Achtergrond De globale kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs bieden

Nadere informatie

Verhoudingen 1 is onderdeel van de Bundel Rekenen en Wiskunde 1. Deze bundel bevat ook Getallen 1, Meten en Meetkunde 1 en Verbanden 1.

Verhoudingen 1 is onderdeel van de Bundel Rekenen en Wiskunde 1. Deze bundel bevat ook Getallen 1, Meten en Meetkunde 1 en Verbanden 1. Verhoudingen 1 Verhoudingen 1 is onderdeel van de Bundel Rekenen en Wiskunde 1. Deze bundel bevat ook Getallen 1, Meten en Meetkunde 1 en Verbanden 1. Muiswerk Verhoudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden

Nadere informatie

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3.

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Het rekenonderwijs van tegenwoordig ziet er anders uit dan vroeger. Dat komt omdat er nieuwe inzichten zijn over hoe kinderen het beste leren. Vroeger lag

Nadere informatie

Voorstel taal- en rekenbeleid [school]

Voorstel taal- en rekenbeleid [school] Inleiding Landelijk Op 27 april 2010 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel 'Referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen' aangenomen. Het wetsvoorstel treedt op 1 augustus 2010 in werking. De kern van

Nadere informatie

Taal- en rekenbeleid op het Valuascollege

Taal- en rekenbeleid op het Valuascollege Taal- en rekenbeleid op het Valuascollege 1 Meer aandacht voor taal en rekenen 2 Invoering referentieniveaus 2.1 Referentiekader 2.2 Voordelen van het werken met referentieniveaus 2.3 Overzicht eindniveaus

Nadere informatie

basiscursus rekenen eerste bijeenkomst donderdag 12 januari 2012 vincent jonker

basiscursus rekenen eerste bijeenkomst donderdag 12 januari 2012 vincent jonker basiscursus rekenen eerste bijeenkomst donderdag 12 januari 2012 vincent jonker uit de krant VN voorspellen 10,1 miljard mensen in 2100 Messi faillissementen Programma in vijf bijeenkomsten 1. Referentiekader

Nadere informatie

Tweede meting: een indicatie van leerprestaties in termen van het referentiekader

Tweede meting: een indicatie van leerprestaties in termen van het referentiekader Cito Primair onderwijs, voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs Meting taal en rekenen 2010 Tweede meting: een indicatie van leerprestaties in termen van het referentiekader Meting taal en rekenen

Nadere informatie

8000-4000=4000 900-600=300 90-90 =0 7-8= 1 tekort! 4000 + 300+0-1 = 4299

8000-4000=4000 900-600=300 90-90 =0 7-8= 1 tekort! 4000 + 300+0-1 = 4299 Rekenstrategieën Voor de basisbewerkingen optellen en aftrekken, vermenigvuldigen en delen en voor het rekenen met breuken en rekenen met decimale getallen, wordt een overzicht gegeven van rekenstrategieën

Nadere informatie

vormgeven van rekenen in het VO

vormgeven van rekenen in het VO vormgeven van rekenen in het VO Martin van Reeuwijk,, Susanne Spiele, Madeleine Vliegenthart, Peter van Wijk Allen werkzaam bij APS, versie 21 Februari 2013 vooraf Dit is een voorpublicatie, en zal als

Nadere informatie

Meijerink verbeeld, en nu in actie

Meijerink verbeeld, en nu in actie Meijerink verbeeld, en nu in actie Activiteiten en ideeën bij de posters referentieniveaus rekenen Kees Hoogland Martin van Reeuwijk Suzanne Sjoers Madeleine Vliegenthart Rachel van Vugt Peter van Wijk

Nadere informatie

4 Checklist rekenen 4

4 Checklist rekenen 4 4 Checklist rekenen Protocol ERWD mbo 4.1 Rekenbeleid De mbo-instelling heeft in haar instellingsbeleid een visie vastgelegd op rekenonderwijs en de wijze waarop het rekenen wordt ingevuld, georganiseerd

Nadere informatie

ZWAKKE REKENAARS in de bovenbouw

ZWAKKE REKENAARS in de bovenbouw ZWAKKE REKENAARS in de bovenbouw Hoe begeleid je zwakke rekenaars in de bovenbouw van de basisschool? Rekenproblemen die in de loop van jaren zijn ontstaan, zijn meestal niet in een half of heel jaar weg

Nadere informatie

Hulp bij rekenwiskundeproblemen in het VO

Hulp bij rekenwiskundeproblemen in het VO Hulp bij rekenwiskundeproblemen in het VO Utrecht, 9 december 2014 Conferentie Masterplan dyscalculie Hans van Luit Protocol ERWD voor VO Programma s voor het VO/MBO 12Count Startrekenen NU rekenen Got

Nadere informatie

Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak

Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak Beschikbaar per 1 september 2015 NIEUW TOA Profielkeuzetoets vmbo en havo Biologie, economie, natuurkunde en wiskunde Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen

Nadere informatie

handleiding handleiding Real Life Rekenen Uitgeverij Zwijsen B.V., Tilburg - www.realliferekenen.nl * 27-06-2012 1

handleiding handleiding Real Life Rekenen Uitgeverij Zwijsen B.V., Tilburg - www.realliferekenen.nl * 27-06-2012 1 handleiding handleiding Real Life Rekenen Uitgeverij Zwijsen B.V., Tilburg - www.realliferekenen.nl * 27-06-2012 1 Inleiding Real Life Rekenen zorgt ervoor dat de leerling optimaal wordt voorbereid op

Nadere informatie

Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen

Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen Resultaten instaptoetsen Rekenen en Nederlands 2010 Rapportage aan de Profijtscholen Rapportage: Analyse en tabellen: 4 Februari 2011 Mariëlle Verhoef Mike van der Leest Inleiding Het Graafschap College

Nadere informatie

Dyscalculie. Linette van Oijen

Dyscalculie. Linette van Oijen Dyscalculie Linette van Oijen In deze workshop Korte ervaring met rekenen Diagnose dyscalculie Protocol (ernstige) rekenproblemen en dyscalculie Tips voor in de les Evt. regelgeving omtrent de rekentoets

Nadere informatie

14 Vragen en antwoorden

14 Vragen en antwoorden - Kennismaken met de Referentieniveaus voor Taal en Rekenen in het primair onderwijs 14 Vragen en antwoorden In 2008 zijn in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap referentieniveaus

Nadere informatie

rekenen in het vmbo het referentiekader

rekenen in het vmbo het referentiekader rekenen in het vmbo het referentiekader Profijt vmbo - Doetinchem 22 maart 2011 Monica Wijers Freudenthal Instituut programma Kennismaking Wat zijn uw vragen? Achtergronden bij het referentiekader

Nadere informatie

Etalage conferentie 7 februari 2013. Op weg naar succes! Lydia van Deelen Meeng, managing consultant CPS

Etalage conferentie 7 februari 2013. Op weg naar succes! Lydia van Deelen Meeng, managing consultant CPS Etalage conferentie 7 februari 2013 Op weg naar succes! Lydia van Deelen Meeng, managing consultant CPS Op weg naar succes! Van de theorie naar de praktijk. Opbrengstgericht werken en de referentieniveaus.

Nadere informatie

Verbanden 1. Doelgroep Verbanden 1

Verbanden 1. Doelgroep Verbanden 1 Verbanden 1 Rekenen en Wiskunde Verbanden 1 bestrijkt de basisvaardigheden van Verbanden: de verschillende grafische presentaties, zoals tabel, rooster, staafdiagram, cirkeldiagram en grafiek. Doelgroep

Nadere informatie

Reken uit en Leg uit Twee vaardigheden hand in hand

Reken uit en Leg uit Twee vaardigheden hand in hand Reken uit en Leg uit Twee vaardigheden hand in hand Presentatie Alledaags Rekenen Nieuwegein woensdag 21 november 2012 Giel Hanraets en Vincent Jonker deel 0 PROGRAMMA Programma 1. Korte schets van de

Nadere informatie

Rekentoetswijzer 2F. Eindversie

Rekentoetswijzer 2F. Eindversie Rekentoetswijzer 2F Eindversie Voorwoord De rekentoetswijzer stelt docenten in staat zich een beeld te vormen van wat er in de rekentoetsen rekenen 2F voor het voortgezet onderwijs wel en niet gevraagd

Nadere informatie

Concept rekenplan 2010-2011

Concept rekenplan 2010-2011 Concept rekenplan 2010-2011 1 e Katholieke Montessorischool De Regenboog (13WU) Contactpersoon: Rob Schimmel (directeur) I Behaalde Resultaten 2009-2010 Rekenen & Wiskunde In onderstaande tabel staan de

Nadere informatie

Rekenen, een vak apart?! profijtconferentie 5 april 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut

Rekenen, een vak apart?! profijtconferentie 5 april 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut Rekenen, een vak apart?! profijtconferentie 5 april 2011 Monica Wijers, Freudenthal Instituut Tafelweb Trek lijntjes tussen sommen die bij elkaar horen en leg uit wat ze met elkaar te maken hebben. Bereken

Nadere informatie

LESSTOF. Verbanden 1F

LESSTOF. Verbanden 1F LESSTOF Verbanden 1F 2 Lesstof Verbanden 1F Inhoud INLEIDING... 4 DOELGROEP... 5 STRUCTUUR... 5 INHOUD... 8 Lesstof Verbanden 1F 3 INLEIDING Verbanden 1F is een module uit de bundel Muiswerkprogramma s

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyscalculie

Begeleidingswijzer Dyscalculie Begeleidingswijzer Dyscalculie Dyscalculie De term dyscalculie komt uit het Latijn (dys = slecht) en Grieks (calculus = rekenen) en kan vertaald worden als het niet kunnen uitvoeren van berekeningen. Voor

Nadere informatie

Domeinbeschrijving rekenen

Domeinbeschrijving rekenen Domeinbeschrijving rekenen Discussiestuk ten dienste van de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Rekenen en Taal auteur: Jan van de Craats 11 december 2007 Inleiding Dit document bevat een beschrijving van

Nadere informatie

Informatie over rekenen. Hulp ouders bij rekenen deel 4.

Informatie over rekenen. Hulp ouders bij rekenen deel 4. Informatie over rekenen. Hulp ouders bij rekenen deel 4. Kinderen ontwikkelen zich verschillend en in een verschillend tempo. Soms hebben kinderen op de basisschool moeite met een vak als rekenen/wiskunde,

Nadere informatie

Nieuwe generatie rekenmethodes vergeleken

Nieuwe generatie rekenmethodes vergeleken Nieuwe generatie rekenmethodes vergeleken Ruud Janssen Alles telt (2e editie - ThiemeMeulenhoff) De methode biedt een doorgaande lijn vanuit de kleuterbouw. De leerlijnen zijn digitaal beschikbaar. Het

Nadere informatie

Veel voorkomende rekenproblemen: preventie en interventie. 4 februari 2015. Arlette Buter

Veel voorkomende rekenproblemen: preventie en interventie. 4 februari 2015. Arlette Buter Veel voorkomende rekenproblemen: preventie en interventie 4 februari 2015 Arlette Buter 1 Inhoud Schoolbrede preventieve maatregelen Preventie en interventie bij: Verlenen van betekenis aan getallen en

Nadere informatie

INSIGHT Rekentoets. Spoorboekje. Tijd voor rekenen!

INSIGHT Rekentoets. Spoorboekje. Tijd voor rekenen! INSIGHT Rekentoets Spoorboekje Tijd voor rekenen! Colofon Titel: Subtitel: Uitgave door: Adres: Insight Rekentoets Spoorboekje AMN b.v. Arnhem Oude Oeverstraat 120 6811 Arnhem Tel. 026-3557333 info@amn.nl

Nadere informatie

Achtergronden, activiteiten en ideeën bij de X-posters rekenen Karin Lukassen Jenneken van der Mark Suzanne Sjoers

Achtergronden, activiteiten en ideeën bij de X-posters rekenen Karin Lukassen Jenneken van der Mark Suzanne Sjoers Achtergronden, activiteiten en ideeën bij de X-posters rekenen Karin Lukassen Jenneken van der Mark Suzanne Sjoers 1 Inhoud Inleiding 1. De X-posters als oriëntatie op het X-niveau 2. De X-posters om het

Nadere informatie

Handleiding. Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs. Katern 1S en 1F

Handleiding. Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs. Katern 1S en 1F I Handleiding Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs Katern 1S en 1F Handleiding bij de katernen 1F en 1S 1 In 2010 hebben de referentieniveaus een wettelijk kader gekregen. Basisscholen moeten

Nadere informatie

1. Masterclass Opbrengstgericht werken en leerlingvolgsysteem. 2. Masterclass Fundamenten van het rekenen

1. Masterclass Opbrengstgericht werken en leerlingvolgsysteem. 2. Masterclass Fundamenten van het rekenen MASTERCLASSES 2011 Voor adviseurs/ondersteuners gericht op Basisvaardigheden en Opbrengstgericht werken 2 Masterclassthema / workshopleiders / datum Voorwoord & doelgroep Overzicht masterclasses 1. Masterclass

Nadere informatie

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10!

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016 Ik tel tot 10! Wat: Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Plaats: CPS, Amersfoort (8 min. lopen vanaf NS Amersfoort-Schothorst) Wanneer:

Nadere informatie

Ecbo-donderdagmiddaglezing. Rekenniveaus op het mbo. Marieke Buisman

Ecbo-donderdagmiddaglezing. Rekenniveaus op het mbo. Marieke Buisman Ecbo-donderdagmiddaglezing Rekenniveaus op het mbo Marieke Buisman Veel te doen om rekenen op het mbo Zorgen over: Hoge eisen Laag instroomniveau Tegenvallende prestaties op pilotexamens Internationaal

Nadere informatie

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 REKENEN-WISKUNDE VERSLAG Samenstelling De BOVO-kwaliteitsgroep rekenen-wiskunde bestond uit: Sira Kamermans,

Nadere informatie

Product Informatie Blad - Rekentoets

Product Informatie Blad - Rekentoets Product Informatie Blad - Rekentoets PIB240-2010-Rekentoets Context In opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft de commissie Meijerink onderzoek gedaan naar wat leerlingen

Nadere informatie

Rekenen en gecijferdheid in het MBO

Rekenen en gecijferdheid in het MBO Rekenen en gecijferdheid in het MBO Waarom, wat en hoe? Landelijke bijeenkomst Clusters Zorg & AG, Welzijn, Cultuur en Onderwijs Beelden van rekenen Trends Taal en Rekenen Eind 20 e eeuw Verbreding onderwijsprogramma

Nadere informatie

www.masterplandyscalculie.nl

www.masterplandyscalculie.nl In gesprek met... www.masterplandyscalculie.nl Gesprekken Deze waaier is voor zorgcoördinatoren, rekencoördinatoren en rekenspecialisten die gesprekken voeren met en over een student met ernstige rekenwiskunde-problemen.

Nadere informatie

Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen

Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen Advies voor goed onderwijs, organiseer je samen KB BB GL/TL Een handreiking voor leerkrachten van groep 7 en 8 in het basisonderwijs, leerkrachten in het speciaal basisonderwijs en de docenten vmbo onderbouw

Nadere informatie

IEP Eindtoets. IEP Eindtoets - informatie voor ouders. Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens

IEP Eindtoets. IEP Eindtoets - informatie voor ouders. Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens IEP Eindtoets is overzichtelijk en ziet er aantrekkelijk uit IEP Eindtoets - informatie voor ouders Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens IEP Eindtoets voor een goed beeld van uw kind Vanaf

Nadere informatie

Leerlingen aan de peilstok van Plasterk

Leerlingen aan de peilstok van Plasterk Leerlingen aan de peilstok van Plasterk Evaluatie op systeemniveau Kees van Putten Universiteit Leiden putten@fsw.leidenuniv.nl Panama 2009 Noordwijkerhout Commissie Dijsselbloem Eindrapport: Tijd voor

Nadere informatie

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren?

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren? Checklist Rekenen Groep 3 1. Tellen tot 20 Als kleuters, in groep 1 en groep 2, zijn de kinderen bezig met de zogenaamde voorbereidende rekenvaardigheid. Onderdelen hiervan zijn ordenen en seriatie. Dit

Nadere informatie

Onderwerp Vooronderzoek en vrije afnames van diagnostische toetsen taal en rekenen Resultaten mbo. Kenmerk. Datum november 2009

Onderwerp Vooronderzoek en vrije afnames van diagnostische toetsen taal en rekenen Resultaten mbo. Kenmerk. Datum november 2009 Onderwerp Vooronderzoek en vrije afnames van diagnostische toetsen taal en rekenen Resultaten mbo Kenmerk Datum november 2009 Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling / KvK 09103470 1 Inleiding

Nadere informatie

Referentieniveaus Rekenen in de praktijk. Herfst, 2012 Bert Claessens (HAN) Anneke Noteboom (SLO)

Referentieniveaus Rekenen in de praktijk. Herfst, 2012 Bert Claessens (HAN) Anneke Noteboom (SLO) Referentieniveaus Rekenen in de praktijk Herfst, 2012 Bert Claessens (HAN) Anneke Noteboom (SLO) Waar kwam u op af... Referentieniveaus moesten ertoe bijdragen dat de kwaliteit en opbrengsten van het onderwijs

Nadere informatie

REKENZWAK VMBO-MBO. Lonneke Boels - Christelijk Lyceum Delft Rekencoördinator, docent rekenen, technator RT-praktijk Alaka rekenen basisschool en pabo

REKENZWAK VMBO-MBO. Lonneke Boels - Christelijk Lyceum Delft Rekencoördinator, docent rekenen, technator RT-praktijk Alaka rekenen basisschool en pabo REKENZWAK VMBO-MBO Lonneke Boels - Christelijk Lyceum Delft Rekencoördinator, docent rekenen, technator RT-praktijk Alaka rekenen basisschool en pabo Oorzaken rekenproblemen En wat kun je eraan doen? Oorzaak

Nadere informatie

Dyscalculieprotocol Cluster Jenaplan

Dyscalculieprotocol Cluster Jenaplan Dyscalculieprotocol Cluster Jenaplan Eerste versie 2015-2016 Het volgen van - en begeleiding bij ernstige rekenproblemen en dyscalculie Stappenplan bij (ernstige ) rekenproblemen en dyscalculie De vier

Nadere informatie

KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID. Martin van Reeuwijk 25 april 2013

KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID. Martin van Reeuwijk 25 april 2013 KENMERKEN VAN EN KEUZES VOOR REKENBELEID Martin van Reeuwijk 25 april 2013 REKEN- (EN TAAL) BELEID IN PRAKTIJK Onderzoek rekenen in VO, 303 scholen Niveaus en rollen binnen de school Visie en kenmerken

Nadere informatie

Hoe verder na de nulmeting?

Hoe verder na de nulmeting? Hoe verder na de nulmeting? Rekenpiloot 10 december 2010 Monica Wijers Freudenthal Instituut We moeten alleen maar gaan stampen, stampen, stampen: rekenen en taal. Leren zullen ze die leerlingen, tot ze

Nadere informatie

Rekenonderwijs op SG Newton

Rekenonderwijs op SG Newton Rekenonderwijs op SG Newton 1.0 Uitgangspunt en doel... 1 2.0 Rekenles en extra les rekenen in lessentabel... 1 3.0 De uitvoering... 1 4.0 Overlegstructuur... 1 5.0 Inhoud... 2 6.0 Leermiddelen... 2 7.0

Nadere informatie

RTI: een prachtig instrument om zicht te krijgen op het effect van je instructie. Beurs Beter begeleiden, 17 april 2012, 15.15-16.

RTI: een prachtig instrument om zicht te krijgen op het effect van je instructie. Beurs Beter begeleiden, 17 april 2012, 15.15-16. RTI: een prachtig instrument om zicht te krijgen op het effect van je instructie Beurs Beter begeleiden, 17 april 2012, 15.15-16.00 uur Vragen die beantwoord worden: Wat is RTI, wat zijn het doel en de

Nadere informatie

DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL

DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL DE WERELD IN GETALLEN DIGITAAL Rekenen Groep 3 tot en met 8 De wereld in getallen Digitaal 1 lnhoud De methode Waarom De wereld in getallen Digitaal? 2 lnhoud en didactiek Zorgvuldige opbouw en beproefde

Nadere informatie

Samenvatting van Resultaat met rekenen. Bakker, Gerrits en Theil, CPS, 2012

Samenvatting van Resultaat met rekenen. Bakker, Gerrits en Theil, CPS, 2012 Samenvatting van Resultaat met rekenen Bakker, Gerrits en Theil, CPS, 2012 Lesvoorbereiding en evaluatie 1. Bepaal lesdoel en onderwijsbehoefte leerling(en) (wat hebben de leerlingen nodig om op de leerlijn

Nadere informatie

Toewijzing en invoering Referentiekader Taal en Rekenen Een evenwichtige ambitie

Toewijzing en invoering Referentiekader Taal en Rekenen Een evenwichtige ambitie Toewijzing en invoering Referentiekader Taal en Rekenen Een evenwichtige ambitie 1. Referentiekader: onderdeel van breed taal en rekenbeleid Met de referentieniveaus taal en rekenen maken we de niveaus

Nadere informatie

Protocol dyscalculie en ernstige rekenproblemen

Protocol dyscalculie en ernstige rekenproblemen Protocol dyscalculie en ernstige rekenproblemen Dit protocol heeft als doel richtlijnen te geven voor de begeleiding van leerlingen met dyscalculie en ernstige rekenproblemen op Thorbecke vmbo-pro. Het

Nadere informatie

Docent: Monica Wijers Groep 1. Conny van der Spoel Melek Abaydogan Shirley Slamet

Docent: Monica Wijers Groep 1. Conny van der Spoel Melek Abaydogan Shirley Slamet Docent: Monica Wijers Groep 1 Conny van der Spoel Melek Abaydogan Shirley Slamet Inhoudsopgave Inleiding... 2 Probleemstelling... 3 Onderzoek... 4 Wijze van Aanpak... 4 Verwerking... 5 Conclusie... 6 Bijlagen:

Nadere informatie

Hulp bij rekenwiskundeproblemen in het mbo

Hulp bij rekenwiskundeproblemen in het mbo Hulp bij rekenwiskundeproblemen in het mbo Utrecht, 9 december 2014 Conferentie Masterplan dyscalculie Hans van Luit Protocol ERWD voor MBO Waarom rekenen in het MBO? Wat mbo-studenten aan het eind van

Nadere informatie

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte

Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte 10/5/10 1 Leren in het platte vlak: taalonderwijs van punten langs lijnen naar ruimte NDN-lenteconferentie 2010: Kwaliteitszorg voor taal door leerlijnen, Antwerpen, 7 mei 2010 Kees de Glopper Expertisecentrum

Nadere informatie

Werkvormen voor automatisering bij rekenen

Werkvormen voor automatisering bij rekenen Workshop Automatiseren Werkvormen voor 8 september 2010 Henk Logtenberg Hogeschool Windesheim Agenda (1) 1. Introductie 1.1 Voorstellen 1.2 Warming - up 1.3 Doelen vandaag 2. Delen van kennis en ervaringen

Nadere informatie

Getallen 2. Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 2. Omschrijving Rekenen en Wiskunde Getallen 2

Getallen 2. Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 2. Omschrijving Rekenen en Wiskunde Getallen 2 Getallen 2 Getallen 2 bestrijkt de uitbreiding van de basisvaardigheden van het rekenen, regels en vaardigheden die in het vmbo en de onderbouw van havo/vwo worden aangeleerd, geoefend en toegepast. Doelgroep

Nadere informatie

Dyscalculie gediagnostiseerd. En dan? MBO conferentie Dyscalculie

Dyscalculie gediagnostiseerd. En dan? MBO conferentie Dyscalculie Niet alle rekenproblemen zijn dyscalculie 2 1 T O M B R A A M S Dyscalculie gediagnostiseerd. En dan? MBO conferentie Dyscalculie PPON 2004 en 2011 De onderzoeken van PPON 2004 en 2011 laten zien dat routinematige

Nadere informatie

IEP Eindtoets. IEP Eindtoets - informatie voor ouders. Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens

IEP Eindtoets. IEP Eindtoets - informatie voor ouders. Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens IEP Eindtoets is overzichtelijk en ziet er aantrekkelijk uit IEP Eindtoets - informatie voor ouders Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens IEP Eindtoets voor een goed beeld van uw kind Sinds

Nadere informatie

IEP Eindtoets. IEP Eindtoets - informatie voor ouders. Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens

IEP Eindtoets. IEP Eindtoets - informatie voor ouders. Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens IEP Eindtoets is overzichtelijk en ziet er aantrekkelijk uit IEP Eindtoets - informatie voor ouders Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen en examens IEP Eindtoets voor een goed beeld van uw kind Vanaf

Nadere informatie

Zorg om je toekomst. Wat is. dyscalculie?

Zorg om je toekomst. Wat is. dyscalculie? Zorg om je toekomst Wat is dyscalculie? 2 Inleiding Patrick is 14 jaar, maar weet in een winkel niet hoe hij met briefjes en muntstukken moet betalen en heeft geen idee hoeveel hij terug kan verwachten.

Nadere informatie

Rekendidactiek van ffrekenen in beeld

Rekendidactiek van ffrekenen in beeld Rekendidactiek van ffrekenen in beeld De doelgroep van ffrekenen is (jong)volwassenen die beter willen worden in functioneel rekenen. Deze (jong)volwassenen in onze maatschappij hebben een zeer diverse

Nadere informatie

Informatiebijeenkomsten Referentieniveaus Steunpunt PO

Informatiebijeenkomsten Referentieniveaus Steunpunt PO Referentiekader Informatiebijeenkomsten Referentieniveaus Steunpunt PO steunpuntpo@poraad.nl 030-3100940 Inhoud Aanleiding tot de referentieniveaus Wat zijn referentieniveaus? Voordelen referentieniveaus

Nadere informatie

Advieswijzer voor plaatsing in het voortgezet onderwijs 2015-2016

Advieswijzer voor plaatsing in het voortgezet onderwijs 2015-2016 Advieswijzer voor plaatsing in het voortgezet onderwijs 2015-2016 Inleiding Deze advieswijzer is opgesteld door de werkgroep POVO en kan door basisscholen gebruikt worden als hulpmiddel om het advies VO

Nadere informatie

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 95% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen

Nadere informatie

Referentieniveaus taal en rekenen Primair onderwijs

Referentieniveaus taal en rekenen Primair onderwijs Referentieniveaus taal en rekenen Primair onderwijs Overeenkomsten OGW - HGW Cyclisch ambitieuze doelen stellen en evalueren: Welke leerlijnen liggen er onder jullie onderwijs? Doorgaande leerlijnen? Uitgaan

Nadere informatie

Meten en Meetkunde 3. Doelgroep Meten en Meetkunde 3. Omschrijving Meten en Meetkunde 3

Meten en Meetkunde 3. Doelgroep Meten en Meetkunde 3. Omschrijving Meten en Meetkunde 3 Meten en Meetkunde 3 Meten en Meetkunde 3 besteedt aandacht aan het onderhouden en uitbreiden van de basisvaardigheden van het rekenen met maten, oppervlaktes en inhouden, coördinaten en assenstelsels,

Nadere informatie

Drentse Onderwijsmonitor

Drentse Onderwijsmonitor Drentse Onderwijsmonitor Feitenbladen Gemeente Midden- Kerncijfers uit de periode 2009-2014 Drentse Onderwijsmonitor 2014 Primair onderwijs Onlangs verscheen de 9 de editie van de Drentse Onderwijsmonitor.

Nadere informatie

ERWD-beleid HNL. (Ernstige Reken- Wiskundeproblemen en Dyscalculie)

ERWD-beleid HNL. (Ernstige Reken- Wiskundeproblemen en Dyscalculie) ERWD-beleid HNL (Ernstige Reken- Wiskundeproblemen en Dyscalculie) 2015/2016 ! Inhoudsopgave! Doel%van%deze%brochure% 2! Wat%is%het%verschil%tussen%rekenproblemen%en%dyscalculie?% 2! ERWD%en%Het%Nieuwe%Lyceum%

Nadere informatie

Drentse Onderwijsmonitor 2014

Drentse Onderwijsmonitor 2014 Drentse Onderwijsmonitor 2014 9 de editie Imke Oosting CMO Groningen Wat is de Drentse onderwijsmonitor? In beeld brengen van onderwijspositie en prestaties van Drentse leerlingen Van basisschool tot en

Nadere informatie