De sterke kanten van dyslexie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De sterke kanten van dyslexie"

Transcriptie

1 BEWAARNUMMER 2 Genomineerd De sterke kanten van dyslexie Woortblind Stationsstraat 79G 3811 MH Amersfoort Telefoon

2 zwaar op zijn tenen was getrapt, was duidelijk. Hij heeft me nooit meer iets gevraagd. lijk kunnen lezen en schrijven maar één kwaliteit is waarmee je door de wereld komt en dat er vele andere wegen zijn. De sterke kanten van dyslexie door Nel Hofmeester Tijd om de knop om te zetten Toen ik als achtjarige vroeg: Mam, hoe schrijf je gefeliciteerd? liep mijn moeder naar het dressoir en haalde uit een laatje een zorgvuldig opgeborgen ansichtkaart met bloemen met daaronder de tekst: Hartelijk Gefeliciteerd. Zó, was haar antwoord. Twaalf jaar later stonden we op de markt en kochten we gordijnen voor mijn huis. Zoals gebruikelijk rekende ze zonder haperen hardop uit hoeveel stof we nodig hadden en hoeveel dat kostte. Klopt toch? vroeg ze me met gefronste wenkbrauwen. Als jij het zegt, dan is het zo, probeerde ik te verbloemen dat ik bij de berekening van zoveel maal de breedte en dan zoveel maal de hoogte zoals altijd na twee zinnen zwetend van ellende was afgehaakt. Ze deed het nog eens over langzaam want tenslotte waren het míjn gordijnen. Toen ze halverwege was en zag dat ik het alweer helemaal kwijt was, keek ze de verkoopster die haar berekening bevestigend knikkend op een rekenmachine controleerde - met opgetrokken wenkbrauwen aan. Ze zei gelukkig niets, maar ik hoorde het haar denken: En dat zit op de universiteit En dan mijn jongere broer. Hij zat op de LTS ik ga echt niet met mijn hoofd in de boeken zitten! - en werd gek van de Engelse les. Zo n rijtje als : I am you are he, she, it is hoe ging hij dat begrijpen, hoe moest hij dat onthouden? Ik denk dat ik in mijn jeugdige overmoed iets te gemakkelijk heb gezegd dat het echt eenvoudig was, want hij stuurde me heel beslist zijn kamer uit. Waarschijnlijk was het dankzij zijn zachtaardige karakter dat hij het boek niet achter me aan gooide, want dat hij Een paar jaar later zag ik dat hij een groot blad met een schema erop over zijn bed had gedrapeerd. Hiermee heb ik een zender gebouwd, legde hij uit. Het zag er gecompliceerd uit en: alle termen waren in het Engels! Ik dacht dat je geen Engels kende? vroeg ik verbaasd. Ken ik ook niet, zei de jonge zendamateur achteloos. Maar dit is gemakkelijk. Na een IKON-documentaire Wie schrijft die blijft over analfabetisme en laaggeletterdheid onder Nederlandstalige volwassenen (1979) werden in het hele land alfabetiseringscursussen opgezet. Ik studeerde taalbeheersing aan de Universiteit van Amsterdam en werd daar met medestudenten ingezet om les te geven. Onze cursisten waren voor het overgrote deel mensen met een baan: hovenier, bouwvakker, aannemer, schoonmaker, conciërge. Een wereld ging voor me open. Een wereld met talloze manieren om te functioneren zonder te lezen of te schrijven. En ook: hoe gemakkelijk je dat voor anderen kunt verbergen. Zonder uitzondering ging het om mensen uit het minder gefortuneerde deel van de samenleving. Voor hen was er geen test en geen ondersteuning geweest. Op school hadden ze de boodschap meegekregen dat ze gewoon dom of lui waren. Nu zou de diagnose luiden: dyslexie. Waarschijnlijk zijn het deze ervaringen geweest, waardoor ik altijd de sterke kanten van mensen heb kunnen zien en nooit aan iemands kwaliteiten heb getwijfeld alleen vanwege onverwachte spelfouten. Ik had ervaren dat gemakke- Daardoor zag ik ook de kwaliteiten bij de studenten die ik op de Hogeschool Rotterdam bij de Helpdesk Dyslexie aan mijn tafel kreeg. De problemen waar ze tegenaan liepen werden meestal veroorzaakt doordat ze nooit vanuit hun sterke kanten hadden leren studeren of doordat de opleidingen niet wisten welke voorzieningen ze deze studenten konden bieden. Het oriënterend onderzoek dat ik in 2007 samen met geneeskundestudente Louke Flieringa deed naar Medici met dyslexie bevestigde dit beeld alleen maar. De studie bleek heel lastig, totdat de stof in de praktijk gebracht kon worden. Ineens bleken deze studenten met dyslexie uitstekend functionerende co-assistenten! (Flieringa en Hofmeester 2007) In 2004 publiceerde een gerenommeerde Business School in Engeland een artikel waarin stond dat ondernemers vijf keer vaker dyslexie hebben dan mensen in andere beroepen. In het onderzoek Ondernemerschap en dyslexie Successen en hindernissen werd dit gegeven voor Nederland verder uitgewerkt. (Shardra Nandram, 2012) Dat er naast dyslectische problemen ook kwaliteiten zijn, is dus duidelijk. Maar wat zijn die kwaliteiten dan? In dit Bewaarnummer geven interviews meer zicht op hoe die sterke kanten van dyslexie er nu concreet uitzien. In dit artikel zet ik op een rijtje wat we daarover kunnen terugvinden in de (wetenschappelijke) literatuur. Achtereenvolgens komt aan de orde: De wetenschap over dyslexie. Dyslectische onderzoekers: dyslexie is meer dan een taalprobleem. Van beelddenken naar conceptueel denken. 2 3

3 Neurodiversiteit: het standaardbrein bestaat niet. Dyslexie als variant van informatieverwerking. Conceptueel denken en Mind - kwaliteiten. De knop omzetten. De wetenschap over dyslexie In Xx de reguliere dyslexiewetenschap wordt dyslexie gezien als een taalstoornis. Volgens de Double Deficit theorie van Wolff en Bowers (1999) zijn er bij dyslexie twee aspecten aan te wijzen: Problemen met de fonologische verwerking de verwarring die ontstaat bij opdrachten als: zeg stuur zonder st wat is kruiwagen zonder krui? Problemen met het snel benoemen van plaatjes, kleuren, cijfers, letters nu of vroeger. Je kunt één van deze problemen hebben, maar ook alletwee. Maar ook als je last hebt van één van deze problemen, red je het in het onderwijs niet zonder extra ondersteuning. Als we kijken naar nieuwe opvattingen binnen de dyslexiewetenschap, dan ziet het ernaar uit dat de Double Deficit theorie zal worden uitgebreid met een aspect uit de praktijk dat we maar al te goed kennen: Visuele problemen bij het lezen: de letters gaan dansen, hebben ineens een verschillende grootte, lopen van het papier af, enzovoort. De allerlaatste onderzoeken wijzen erop dat dyslexie niet zozeer een probleem is van de taalcentra in de hersenen zelf, als wel van de verbindingen tussen die centra. Met andere woorden: het transport van talige informatie tussen de hersencentra verloopt moeizamer dan bij mensen zonder dyslexie. Als je zoekt naar sterke kanten van Van de dyslexie, bestuurstafel dan ben je bij de officiele dyslexiewetenschap aan het verkeerde adres; die kijkt bij dyslexie alleen naar taalaspecten en naar problemen. Dyslectische onderzoekers: dyslexie is meer dan een taalprobleem In Nederland kennen we een aantal dyslectische publicisten die vanuit hun ervaringsdeskundigheid anders tegen dyslexie aankijken dan andere onderzoekers. Hun observaties en conclusies zijn voor de meeste mensen met Boudi dyslexie van Vlijmen erg herkenbaar. We zetten een aantal van hen hieronder op een rijtje. Piet Buis is TU-natuurkundige en ontwikkelingspsycholoog. In 1996 publiceerde hij de map Dyslexie in het voortgezet onderwijs, theorie, signalering, begeleiding en beleid, waarvan veel scholen nog steeds dankbaar gebruik maken. (Buis en Charles 1996) Buis beschrijft dyslexie vooral als een andere vorm van informatieverwerking. Dyslexie is een relatieve storing in de opname en verwerking van seriële informatie, die problemen veroorzaakt bij het snel verwerken, op volgorde houden, automatiseren en onthouden van die informatie, waardoor het intellectuele functioneren ernstig kan worden belemmerd, terwijl de problemen niet verklaard kunnen worden vanuit een intelligentietekort. De problemen ontstaan omdat het onderwijs hier onvoldoende kennis van heeft en er dus ook geen rekening mee houdt. Door natuurlijke beroepsselectie zijn er nauwelijks dyslectische theorie-docenten. Dit heeft mogelijk, ongewild, tot een a-dyslectische onderwijscultuur geleid met een overschatting van de talig vlotte leerling, die gemakkelijk uit het hoofd leert en een onderschatting van de lange termijn mogelijkheden van de wat meer dyslectische leerlingen die alles rustig moeten verwerken, maar die qua (ruimtelijk) inzicht en overzicht zeker niet onderdoen voor hun klasgenoten. (Buis 1996) Leon Biezeman liet ruim 500 mensen met dyslexie een enquête invullen met vragen naar de manier waarop zij het beste leerden en studeerden. Hierover publiceerde hij in Leren met dyslexie, deel 1 en 2 (Biezeman 2007). Hieronder een aantal belangrijke uitkomsten. Bij dyslectici is een even grote variatie in leerstijlen te zien als bij mensen zonder dyslexie. Ondersteuning moet dus toegespitst zijn op het individu. Leg spelling uit met heldere, logische regels. Leg bij het ondersteunen van het lezen en schrijven niet de nadruk op automatiseren, maar op het bewust leren toepassen van lees- en schrijfstrategieën. Ga bij het schrijven en lezen eerst uit van de inhoud van de tekst en daarna van de vorm (de spelling). Dwingen wekt weerstand op en dat leidt uiteindelijk tot achterstand. Geef kinderen met dyslexie voldoende ruimte om te spelen. Op basis van dit onderzoek publiceerde Léon Biezeman ook het Handboek Dyslexie compenseren waarin hij de lezer laat ontdekken welke leerstrategie hij/zij hanteert en hoe die het beste in te zetten is. (Biezeman ) Ook publiceerde hij Schrijven met dyslexie - Kinderen doen hun verhaal ; een boek vol met niet-gecorrigeerde spannende, ontroerende en diepzinnige verhalen, gedichten en brieven van kinderen met dyslexie (Biezeman ) Zie ook: Uit Engelse wetenschappelijke literatuur was al bekend dat mensen met dyslexie meer kenmerken gemeen hebben dan het taalprobleem alleen. In Nederland publiceerde Dirk Vollenhoven in 2003 het hoofdstuk Werk en dyslexie in het SDN-Congresboek Leven met dyslexie. Op grond van zijn eigen ervaringen en naar aanleiding van een onderzoek onder leden van de belangenorganisatie Woortblind komt hij tot dezelfde conclusie als Piet Buis, namelijk dat dyslexie meer omvat dan alleen een taalprobleem. (Vollenhoven 2003) Sjan Verhoeven en Jan van Nuland sluiten daar in hun boek Slimmer dan je baas Dyslexie op het werk bij aan (Verhoeven en Van Nuland 2008). Ook zij beschrijven een groot aantal kenmerken die samen te vatten zijn onder de noemer informatieverwerking. Lastig zijn kenmerken als: Het tempo van talige informatieverwerking; De werking van het korte termijn geheugen; In volgorde kunnen denken; Last van achtergrondgeluiden bij telefoongesprekken of in grote gezelschappen; Motorische vaardigheden; Navertellen van informatie. Kwaliteiten die samengaan met dyslexie: De grote lijnen zien; Associatief vermogen; Deductief denken (vanuit het geheel naar de details); Een goed oriëntatiegevoel. Op verzoek van Vollenhoven, Verhoeven en Van Nuland deed professor Ruijssenaars van de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek naar deze kenmerken van dyslexie bij volwassenen. Ook hij stelde - nu wetenschappelijk verantwoord! - vast, dat dyslexie bij volwassenen meer omvat dan alleen een probleem met lezen en schrijven. (Ruijssenaars 2008) 4 4 5

4 Van beelddenken naar conceptueel zou gebaat zijn bij een meer visuele film aan het maken om de inhoud overeenkomsten en de patronen. Ze zijn denken aanpak van de leerstof! van de tekst te begrijpen en te goed in snel handelen en improviseren. Uiteraard zijn ook buiten Nederland Silverman stelt dat scholen op dit onthouden. (De Becker 2008) Zij zijn de mensen die als het ware met dyslectische publicisten actief geweest. moment hun leerlingen voorbereiden een groothoeklens naar dingen kijken. De bekendste is wel Ronald Davis uit op succes in hun loopbaan, gebaseerd In 2012 verscheen het boek Dyslexie: (Blz. 120) de VS. In 1995 publiceerde hij zijn boek: op vaardigheden die in het verleden stoornis of intelligentie! Faalangst en De gave van dyslexie - Waarom zelfs noodzakelijk waren voor succes: prestatiedrang omzetten in succes De term conceptueel denken die heel slimme mensen soms niet kunnen Richtlijnen opvolgen, opgegeven werk (Verhoeven en Boersen 2012). Zij be- Verhoeven en Boersen gebruiken geeft lezen en hoe ze het kunnen leren. op tijd indienen, feiten onthouden, schrijven helder de verschillen in infor- ruimte voor een bredere invulling van snel reproduceren, stapsgewijs werk matieverwerking tussen mensen met en die andere manier van denken. Hierin beschrijft Davis uit eigen ervaring tonen, een net en leesbaar handschrift, zonder dyslexie. het ruimtelijk bewustzijn van mensen juiste spelling, op tijd zijn, goede Neurodiversiteit: met dyslexie en ook hoe dit bij het organisatie en netheid. De meeste mensen zijn lijndenkers: het standaardbrein bestaat niet lezen en schrijven kan leiden tot ze denken van begin naar einde, van De visie van Verhoeven en Boersen sluit desoriëntatie. (Davis en Braun 1995). Dit zijn de kwaliteiten die taaldenkers oorzaak naar gevolg, van hoofdletters aan bij het boek van Thomas Armstrong vaak in sterke mate laten zien. naar punten. Zij maken gebruik van Neurodiversity (Armstrong 2010). Zijn waarnemingen sluiten naadloos aan De wereld verandert echter zeer snel analyses en logica in hun denken, Armstrong stelt dat hoe meer we weten bij wat de Nederlandse logopediste en het onderwijssysteem houdt dat niet brengen daar een volgorde in aan, van dyslexie, ADHD en autisme, hoe Maria Krabbe in de jaren 30 van de bij. Leerlingen worden niet voorbereid knippen informatie in kleine stukjes meer we moeten toegeven dat het vorige eeuw ontdekte, namelijk dat een op wat van burgers wordt verwacht in om zo tot een overzicht te komen. standaardbrein niet bestaat. aantal kinderen in haar praktijk zeer de 21e eeuw: Lijn-denkers zijn erg goed in het Helaas doen we alsof dat wel zo is intelligent was en toch opliep tegen Het geheel kunnen overzien, flexibi - bewaken van hun tijd, in het ordenen en daardoor wordt alles wat daarvan grote problemen op school. liteit, kunnen denken buiten een vast van zaken en zijn heel precies. afwijkt problematisch. Haar conclusie was: deze kinderen stramien, identificeren van problemen Zij denken in structuren, zien de Armstrong illustreert dit met het verwerken informatie op een andere en het oplossen ervan, toekomstige verschillen tussen dingen en werken volgende voorbeeld: manier dan op school vereist wordt. ontwikkelingen kunnen voorspellen, heel planmatig. In 1951 schreef ze hierover het boek risico s durven nemen, kunnen omgaan Zij zijn de mensen die als het ware Stel dat de psychiater een roos is. Beelddenken en Woordblindheid. met de computer. met een telelens naar dingen kijken. Tegen de zonnebloem zegt hij: Je lijdt aan kolossaliteit. Dat is te behandelen Ronald Davis ontwikkelde op grond van Dit zijn kwaliteiten waar veel Dyslectici en andere conceptueel als je er snel genoeg bij bent, maar zijn theorie een aanpak om mensen met beelddenkers goed in zijn. Volgens denkers denken anders. Zij denken in helaas kunnen we er in dit stadium van dyslexie greep te laten krijgen op dit Silverman zou het goed zijn deze grote gehelen, in concepten en ideeën. je ontwikkeling niets aan doen. Maar we probleem. Zijn boek was voor veel vaardigheden bij alle leerlingen te Zij hebben veel associaties en zien kunnen je wel wat strategieën aanleren volwassenen met dyslexie een eyeopener. ontwikkelen. (Silverman 2002) daar de verbanden tussen. om met je handicap te leren omgaan. Zij herkennen zichzelf in het feit dat Als zij een verhaal horen, weten zij De zonnebloem verlaat de spreekkamer zij niet in taal, maar in beelden of In het Nederlandse taalgebied gelijk wat de essentie daarvan is, zij met zijn stralende geel-met-bruine patronen denken. In Nederland houdt beschrijven de volgende dyslectische dringen door tot de kern, omdat ze het hoofd hangend op zijn stam. de Maria Krabbestichting zich bezig met onderzoekers en publicisten de relatie geheel in één keer kunnen overzien. beelddenken, maar verder is hier tot op tussen dyslexie en beelddenken: Zij kunnen bij problemen gemakkelijker Dan komt het grasklokje binnen. Na een heden nauwelijks serieus onderzoek naar Dirk Vollenhoven: Alle informatie is ontdekken waarom het mis gaat en zien paar diagnostische tests en een medisch gedaan. In de Verenigde Staten wel. gelijktijdig beschikbaar en voortdurend sneller een oplossing voor ingewikkelde onderzoek luidt het oordeel: Sorry in beweging. Er zijn meerdere perspec- kwesties. grasklokje, maar je hebt GH, oftewel De Amerikaanse psychologe en onder- tieven mogelijk en je kunt de zaken op Zij zijn goed in het ontwikkelen van een een groeihandicap. Waarschijnlijk is het zoekster Linda Kreger Silverman deed verschillende manieren zien. Het is om visie op vernieuwingen die noodzakelijk genetisch. Maar maak je geen zorgen. tijdens een langlopend onderzoek op met Johan Cruijff te spreken: zijn in hun omgeving. Met de juiste behandeling kun je best twee Amerikaanse basisscholen de Allemaal allang duidelijk maar dan Conceptuele denkers zijn creatieve leren een productief en succesvol leven verrassende ontdekking dat 1/3 van de moet je het alleen nog even zeggen. mensen met een grote verbeeldings- te hebben op een plek met veel zanderig leerlingen sterk visueel-ruimtelijk bleek (Vollenhoven 2007) kracht. Het zijn mensen die ook wat leem. Het grasklokje verlaat de spreek- te denken en nog eens 30% gematigd Bieke de Becker zegt erover in haar weg kunnen dromen en die geen gevoel kamer en voelt zich veel kleiner dan visueel-ruimtelijk. Met andere woorden: boek: Wanneer ik een tekst lees, voor tijd hebben. Ze kunnen veel din- toen ze binnenkwam. de meerderheid van de schoolpopulatie ben ik ondertussen in mijn hoofd een gen tegelijk doen, letten vooral op de Als laatste komt de tijgerlelie de 6 7

5 spreekkamer in en de psychiater heeft maar vijf minuten nodig om te beslissen wat het probleem is. Je hebt BS, of bloemblaadjesstoornis. Dit kan wel onder controle worden gebracht, maar niet genezen worden. Mijn plaatselijke onkruidbestrijder heeft me toevallig wat gratis monsters meegegeven, mocht je dat willen proberen. Armstrong stelt dat zoals we biodiversiteit en culturele en raciale diversiteit hebben, er ook sprake is van neurodiversiteit. Diversiteit in breinen is waarschijnlijk van cruciaal belang voor het overleven van de mens als soort. Eenzelfde opvatting over ADHD vinden we terug bij Thomas Hartmann in zijn boek: ADHD. De complete gids voor kinderen en volwassenen. Toen bleek dat zijn zoon ADHD had, ging hij op zoek in de literatuur. Hij kwam tot de conclusie dat kenmerken van mensen met ADHD overeenkomen met het jagertype, dat er in vroeger tijden voor zorgde dat er vlees op tafel kwam. Als ADHD overeenkomt met het jagerstype in de evolutie, welk evolutionair type binnen de samenleving zou dyslexie dan zijn? Dyslexie als variant van informatieverwerking Twee belangrijke boeken op het gebied van de relatie tussen dyslexie en kwaliteiten zijn (nog) niet in het Nederlands vertaald. Het eerste is van Thomas West (West 2009): In the Mind s Eye, waarin hij voorbeelden beschrijft van de sterke kanten van dyslexie en hoe die een voordeel zullen zijn in de samenleving van de toekomst die veel visueler zal zijn ingesteld dan de huidige. Het tweede boek is van het echtpaar Brock en Fernette Eide: The Dyslexic Advantage Unlocking the Hidden Potential of the Dyslexic Brain. (Eide en Eide 2011) Beiden studeerden neurologie, verdiepten zich in leer- en gedragsproblemen en runnen de Eide Neurolearning Clinic. Ze spreken dus vanuit de wetenschap en vanuit een brede praktijkervaring. Zij stellen dat hun boek niet gaat over dyslexie, maar over het soort individuen die als dyslectisch zijn gediagnosticeerd. Het gaat niet om wat ze hebben, maar wie ze zijn. Als je probeert te begrijpen wat dyslexie is terwijl je de talenten over het hoofd ziet, dan probeer je te begrijpen wat een rups is, terwijl je over het hoofd ziet dat de rups zich later tot vlinder ontwikkelt. Hun boek bevat twee grote verschillen tussen de traditionele visie op dyslexie en hun eigen visie. Het eerste verschil is dat dyslexie niet een gevolg is van een tekort of een ziekte, maar een gevolg van een verschillend patroon van de organisatie van het brein. Het echtpaar baseert zich bij deze stelling op hersenonderzoek van Manuel Casanova aan de University of Kentucky School of Medicine. (Williams en Casanova 2011). Hij ontdekte dat cellen in de cortex het redenerende deel van ons brein - zijn georganiseerd in mini-kolommen. Deze kolommen van cellen zijn met elkaar verbonden via axonen en vormen zo circuits. In breinen is een grote variatie te zien in hoe deze minikolommen gerangschikt zijn. Personen met celkolommen die dicht op elkaar zijn gepakt, hebben kortere axonen die heel erg sterk verbonden zijn met de kolommen in de buurt. Zij zijn goed in het verwerken van detailinformatie. Aan de andere kant van het spectrum zijn er personen met minikolommen die verder van elkaar afstaan, met langere axonen die verbindingen leggen over grotere afstand en met verdere kolommen. Deze personen zijn beter in het herkennen van grotere gehelen en concepten. Mensen met dyslexie hebben over het algemeen minikolommen die verder uit elkaar staan en langere verbindingen hebben. Met andere woorden: het dyslectische brein is op een andere manier georganiseerd dan breinen zonder dyslexie, niet omdat er iets mis mee is, maar omdat ze georganiseerd zijn voor andere kwaliteiten. Onderstaand overzicht geeft daar een beeld van. Kwaliteiten van personen met en zonder dyslexie Dyslexie # De essentie van dingen doorzien # De grotere context zien achter een situatie of idee # Iets van meerdere kanten kunnen bekijken # Nieuwe, ongewone, of verre verbindingen zien # Concluderend redeneren en tegenstrijdigheden ontdekken # Dingen op een vernieuwende manier combineren # Inventiviteit # Grotere aandacht en focus voor taken die anderen als iets vanzelfsprekend zien. # Expert in de meest geschikte oplossing vinden en in het oplossen van ad hoc problemen. # Ontdekken van interessante verbanden en relaties. # Herkennen van overeenkomsten. # Precisie # Accuraatheid # Efficiëntie # Snelheid Geen dyslexie # Automatisering # Betrouwbaarheid # Herhaalbaarheid # Focus # Beknoptheid # Gedetailleerde kennis # Expert in regels en procedures efficiënt toepassen. # Vinden van de precieze betekenis en correcte antwoorden. # Ontdekken van verschillen en onderscheidingen. 8 9

6 Dit is de oorzaak waarom leerlingen met dyslexie het moeilijk hebben op school. Het betekent ook dat we anders moeten kijken naar onderwijs. Overzicht van MIND-kwaliteiten Daar ligt de nadruk vooral op die vaar- We moeten helaas constateren dat digheden waar ze zwak in zijn. Conceptueel denken en Mind -kwaliteiten Het tweede verschil tussen de visie van Eide en Eide en de reguliere dyslexie wetenschap is dat de focus niet alleen gericht is op het doel om van mensen met dyslexie betere lezers te maken. De focus is dat ze beter worden in het dyslectisch zijn door hen te helpen herkennen welke voordelen hun brein heeft. Dat betekent allereerst dat ze breder moeten gaan kijken naar wat het betekent om dyslectisch te zijn. Voor die bredere blik kijken we vooral naar succesvolle individuen met dyslexie. Al zal niet iedereen dit succes evenaren, toch kan iedereen met de dyslectische informatieverwerkingsstijl profiteren van deze inzichten en strategieën. Eide en Eide onderscheiden in de sterke kanten van individuen met dyslexie vier patronen: de MIND kwaliteiten. Niemand met dyslexie heeft al deze patronen en hoe ze uitpakken verschilt per persoon. Ze helpen om over dyslectische talenten na te denken en ze te begrijpen. Als je dyslexie hebt, zul je een aantal ervan herkennen als kwaliteiten die bij jou horen. (zie tabel hierna) De knop omzetten Wanneer je dyslexie niet beschouwt als een stoornis, maar als een andere manier van met informatie omgaan, dan kun je gaan ontdekken hoe dat voor jou werkt. Wat zijn je sterke kanten, vertrouw je daarop en zet je die wel voldoende in? er op alle niveau s van onderwijs een tendens is om zoveel mogelijk te standaardiseren. Het gaat steeds minder om de ontwikkeling van talenten, maar om het scoren op voorgeprogrammeerde, eenvormige toetsen. Leerlingen en studenten worden niet aangemoedigd hun talenten te exploreren, ze worden afgerekend op wat ze niet kunnen. Dit is een desastreuze ontwikkeling en niet alleen voor leerlingen en studenten met dyslexie. Het onderwijs kan niet langer uitgaan van de standaardleerling. Die bestaat niet. Er moet ruimte komen voor keuzemogelijkheden als het gaat om het overbrengen van kennis, instructie, leerstofverwerking, toetsvormen en toetsmomenten. Het onderwijs moet meer kennis krijgen van en gaan aansluiten op de verschillende vormen van informatieverwerking. Het is niet te verwachten dat lijndenkende beleidsmakers, werkgevers, docenten en leerkrachten dit gaan organiseren. Dat gaan ze niet doen, omdat ze daar vanuit zichzelf de noodzaak niet toe voelen. En als ze het doen, doen ze het niet op de juiste manier, daarin zit dan weer hun tekort. Ik zou dan ook alle volwassenen met dyslexie en ouders van dyslectische kinderen willen oproepen dit inzicht actief over te brengen. Overhandig bijvoorbeeld dit Bewaarnummer aan een beleidsmaker, werkgever, docent of leerkracht en maak een afspraak om hierover het gesprek aan te gaan. En houd daar niet mee op tot er echt iets ten goede verandert! (zie voor de genoemde literatuurlijst de achterzijde van dit blad) Materieel redeneren Ontwerpers, ingenieurs, chirurgen, loodgieters, timmerlui, tandartsen, chauffeurs van bussen en taxi s, computerspecialisten, enzovoort. Ínterconnected redeneren Advocaten, uitvinders, bouwers, beeldhouwers, wetenschappers, ondernemers, economen, enzovoort. Narrative reasoning (Verhalend redeneren) Schrijvers (van romans en scripts), misdaadonderzoekers, historici, wetenschappers, advocaten, enzovoort. Dynamisch redeneren Geologen, paleontologen, ondernemers, sf- en fantasyschrijvers, teamsporters, sportcoaches, schakers, macroeconomen, alle beroepen die strategisch denken vereisen. Het 3D-voordeel: ruimtelijk redeneren. Het voorstellingsvermogen om voorwerpen te manipuleren door ze te laten roteren, bewegen of van plaats te laten verwisselen met andere objecten. Samenhangen en relaties tussen objecten, concepten of visies overzien. Vanuit verschillende, ongebruikelijke perspectieven kunnen redeneren. Verschillende soorten informatiebronnen combineren tot een algemeen overzicht. De essentie kunnen halen uit verschillende soorten informatie. De vaardigheid om een gedachtegang te ontwikkelen uit fragmenten van persoonlijke ervaringen die zijn opgeslagen in het beeldgeheugen. Verhalend redeneren kan nuttig zijn in alle situaties waar persoonlijke ervaringen kunnen worden gebruikt om problemen op te lossen, te verklaren, te overtuigen, te onderhandelen, te begeleiden of om het perspectief van jezelf te vormen of te veranderen. Het voorstellingsvermogen om accuraat situaties uit het verleden of in de toekomst te voorspellen, vooral waar het gaat om situaties waarvan de onderdelen variabel of niet helemaal bekend zijn of voor meerdere interpretaties vatbaar. Werkt ook goed bij het formuleren van werkhypothesen in settings waar precieze antwoorden (nog) niet mogelijk zijn

7 Mijn Dyslexie door Jos Broekhof Doorzettingsvermogen, een goed lange termijn geheugen, leergierig en veerkrachtig Ik heb een groot doorzettingsvermogen om een doel te bereiken. Het gaat soms gepaard met veel buikpijn. Zo wilde ik toch, na het bekend worden van mijn dyslexie op 41-jarige leeftijd, nog een studie oppakken. Na het bekend Mijn sterke kant worden van mijn dyslexie heb ik een leestraining gevolgd bij het IWAL. Het lezen ging beter, maar ik wilde weten of dit ook zo was bij het studeren. De landelijke trend is dat modules Het was me gelukt om in een examen geen enkele fout te maken!! De overige 11 modules haalde ik allemaal in één keer met gemiddeld een 8½. Een uitzonderlijke prestatie. gemiddeld na twee keer examen doen door Gerald Nieborg worden gehaald. Ik wist dus dat ik er flink tegenaan De kennis die ik opdeed met de modules kon ik prima combineren met een andere moest. De eerste modules waren extra kwaliteit van dyslexie: een goed lange spannend. Zou het nog lukken op la- termijn geheugen voor ervaringen. Woonplaats: Rotterdam lichaamstaal stellen in plaats van tere leeftijd? Mijn leidinggevende zei Leeftijd: 33 met woorden. nog gekscherend: Als jij een tien haalt Door deze praktische kennis te Geslacht: Man komt er taart! combineren met de theorie kon ik Ik gebruik dit om de intenties van mijn veel doe-het-zelvers helpen met het Mijn sterke kanten, waarschijnlijk leerlingen te lezen en om verhoudingen Mijn gevoelens over de examens waren oplossen van hun klusprobleem. komende vanuit mijn dyslexie: van de teams waar ik in werk bespreek- niet zo best. Ik had wel vaker meege- Een dyslect is ook heel leergierig. baar te maken. maakt dat het makkelijk leek. Toen wist Zo ben ik na de examens me blijven Snelle visuele waarneming Ik zet dit veel in, maar het wordt niet ik nog niet dat ik door mijn dyslexie verdiepen in klussen en bleef daardoor Sinds ik me kan herinneren vond ik het veel onderkend omdat anderen het kleine woordjes als geen en niet over breed inzetbaar. al raar dat ik mensen zag die mij niet veelal niet zien. het hoofd zag. zagen. Al heb ik in het leven al veel tegen- Het geeft mij keuzemogelijkheden, ik Snel en makkelijk hoofdzaken kunnen De spanning was dan ook groot toen de slagen gehad, toch heb ik telkens weer kan kiezen de interactie aan te gaan benoemen kantine goed gevuld was en de uitslagen mijn draai gevonden. Ook dit blijkt een of te ontwijken. Zolang ik me herinner ben ik in staat bekend werden gemaakt. De bekendma- kenmerk te zijn van dyslexie. Het zoge- Ik gebruik het om vroegtijdig mijn snel de kern van iets op te pikken en king begon met de onvoldoendes. naamde OMdenken. Oftewel een kans in leerlingen te kunnen corrigeren. bleven anderen achter bij mijn snelheid. Dit keer waren door collega s weer elk probleem te zien. Ik pas het nu vooral toe in mijn lessen, veel onvoldoendes gehaald. Zo ben ik sinds kort werkzoekende. Subtiel lichaamsgedrag lezen door mijn leerlingen de kern te vertellen, Als laatste was ik aan de beurt. Het Ik zie dit als een kans nog eens iets te Sinds ik me herinner reageer ik soms zodat ze later de uitgebreide variant in zweet stond inmiddels in mijn handen. gaan doen waar ik een jaar geleden nog op de vragen die mensen met hun het boek makkelijker doorgronden. Er was taart! niet aan durfde te denken

8 Genoeg van arrogante lijndenkers door Nel Hofmeester Ze spreekt vloeiend Nederlands met een licht Duits accent en ziet er tien jaar jonger uit dan ze in werkelijkheid is. Ze studeerde Engels, was chef inkoop en verkoop, receptioniste, organisator van managementcursussen en docente Duits. Nu is ze yoga-docent en directeur van een yogaschool nogal uiteenlopende beroepen waarvoor je allemaal verschillende diploma s nodig hebt. Ute Wohlmuther heeft het allemaal gedaan. Dat klinkt als een succesverhaal. Was dat op school ook zo? Nee, ik was een druk kind en was het liefst buiten, onder de bomen in het gras. Dyslexie was toen niet zo bekend. Ik was uren bezig met spelling, draaide cijfers en letters om en was thuis uren aan het oefenen, terwijl de andere kinderen lekker buiten speelden. Toch werd ik op een dag door de andere leerlingen tot klassenvertegenwoordiger gekozen. De klassenleerkracht was helemaal in shock: Jíj als klassenvertegenwoordiger? Je kunt niet eens schrijven! Uiteindelijk ben ik het wel geworden, maar ik had het hele jaar ruzie met haar. Nog lang heb ik van haar gedroomd. Dat ik bij haar een tentamen moest doen, terwijl ik het niet had voorbereid. Toch ben je Engels gaan studeren! Ja, ik vind taal iets leuks. Ik ben heel gevoelig voor hoe iets wordt gezegd. Op de opleiding ben ik geschreven taal gaan waarderen. Toch ben ik op twee vakken na en de scriptie niet afgestudeerd. Ik kreeg het niet op een rijtje. Ik ben toen een economische opleiding gaan doen om te bewijzen dat ik wel een opleiding kon afronden. In 1982 kwam ik naar Amsterdam en studeerde Moderne Dans aan de Toneelschool. Daar kwam ik in aanraking met yoga, wat me inspireerde om een jaar door India te reizen. Daarna heb ik 11 jaar in de VS gewoond. Sinds 1998 woon ik weer in Amsterdam. Ik heb toen de opleiding voor zij-instromer docent Duits gedaan. Ik heb het wel afgemaakt, maar ik had zoveel moeite met het maken van samenvattingen! Mijn toenmalige partner zei toen: Volgens mij ben je dyslectisch. Ik heb nog wel lesgegeven, maar dat leverde zoveel spanning op. Ik was altijd bang dat het niet goed genoeg was. Toen heb ik een tijdje als receptioniste gewerkt en ben de organisatie van managementtrainingen gaan doen. Ik dacht dat ik het niet goed deed, maar achteraf bleek iedereen blij met mij. Uiteindelijk heb ik de stap genomen om yogalessen te gaan geven en nu heb ik al jaren mijn eigen yogaschool waar ik ook mensen opleid tot yogadocent. (www.yogalite.nl). Je hebt heel veel gedaan en veel met succes. Wat is de rol van dyslexie daarin? Ik had natuurlijk het nodige over dyslexie gehoord en gelezen, maar het kwam pas echt binnen met het boek Dyslexie Stoornis of intelligentie van Sjan Verhoeven en Gertrudie Boersen. Daar vond ik me honderd keer in terug: dat het luisteren, communiceren, structureren, timemanagement en het verwerken van informatie zo anders verloopt als je dyslexie hebt.! Ik ben nog steeds zo blij met dat boek! Ik leer meer over mezelf en nog steeds vallen de kwartjes (dat zeg je waarschijnlijk niet zo), waarom ik in veel situaties als kind niet begrepen werd. Waarom ik uren zat om een verslagje te maken wat maar niet lukte en dat mijn vader kwaad werd en begon over mijn vriendin, die was zo intelligent, want die kon dat in no time. Met andere woorden: dyslexie speelde dus toch een grote rol.? Vooral omdat je niet weet wat er aan de hand is! Ik begrijp nu mijn problemen van vroeger beter, maar vooral dat ik het op een andere manier doe dan anderen. Dat ik er een hekel aan heb om op routine te werken, maar altijd iets nieuws wil creëren in mijn werk en in mijn lessen. Niet-dyslectici begrijpen dat niet. En dat ik altijd met de conclusie begin. Dan zeggen ze: je valt met de deur in huis. Ik denk dat lijndenkers het reuze ongemakkelijk vinden dat ze uit hun voorspelbare wereldbeeld worden gegooid en dat ze het irritant vinden om goed te luisteren naar wat die beelddenkende dyslecticus wil overbrengen, een beeld van hoe dingen heel anders kunnen. Daardoor zien ze je intelligentie ook niet, de talenten die je hebt zoals overzicht hebben, mensenkennis, onafhankelijk denken en met creatieve oplossingen komen. Wat steekt je het meest? Ik zie het ook bij jongeren met dyslexie: de stress blijft omdat anderen niet accepteren dat je anders denkt. Docenten die zeggen: Wat een gezeur om extra toetstijd, zo erg kan het niet zijn. Ze zijn vooral bang dat je fraudeert. Verder kijken ze niet. Zelfs vrienden van vroeger zeggen nu nog: Ja, maar je was ook wel lui, en je deed alles op jouw chaotische manier. Dat zijn van die intellectuele lijndenkers. Super irritant en arrogant. Dat moet echt veranderen. Wat zie jij als voordelen van de dyslectische manier van met informatie omgaan? Mensen met dyslexie zijn ook vaak hooggevoelig en visionair. Omdat ze het vermogen hebben om vanuit eenheid te denken en te voelen zullen ze zich inzetten voor nieuwe structuren, meer communicatie, gelijkwaardigheid en vrijheid (versus hiërarchie, competitie en dominantie.) Ik denk dat de wereld veel van deze denkers nodig heeft

9 Succesverhalen op Dyslexieplein.nl Schrijver met en over Dyslexie door Chris de Boer door Nel Hofmeester Als ze mij op mijn dertiende verteld hadden dat ik later boeken zou gaan schrijven en colleges in het Engels zou geven voor driehonderd mensen, dan had ik dat niet geloofd. Voordeel was dat ik niet dom was. Ik was goed in rekenen, alleen dat schrijven ging niet. Aan het woord is Bernard Leupen, voormalig universitair hoofddocent aan de TU Delft en nog steeds actief op het gebied van architectuur, ontwerpen en fotografie. Hij vertelt zijn verhaal op Dyslexieplein.nl onder de noemer Succesverhalen, evenals headhunter Pieter van der Vloed, scheepstimmerman Maarten Rups van der Linden en cabaretière Dianne Liesker. Zij vertelt zonder schroom hoe je ondanks je dyslexie toch kunt optreden. Het getuigt van lef. Maar als je weet wat je sterke kanten zijn, zoals humor, dan kun je het. Wel geeft ze aan dat ze niet in een toneelstuk zou kunnen spelen. Ze heeft moeite met het onthouden van de teksten van een ander. Vooral als de medespelers wachten op een clou waarop zij moeten invallen. Met je eigen teksten heb je dat probleem niet. Je staat alleen op het toneel en ook al vergeet ze wel eens een grap te vertellen, ach, dat merkt niemand in de zaal. Bij Tips en trucs vind je niet alleen hun adviezen voor anderen met dyslexie, maar ook wat leerlingen en studenten met dyslexie zelf aan handige dingen hebben uitgevonden. Ze vertellen dit via filmpjes; heel prettig als je dyslexie hebt! Erg leuk en instructief zijn de getekende filmpjes over onderwerpen als: Hoe maak je een mindmap?, De brugklas en dyslexie en Organiseren op de computer. Ook vind je er uitgebreid informatie over software: welke programma s helpen je, wanneer helpen ze je en hoe gebruik je ze handig. Er zijn links naar andere informatiebronnen en er is een aanbod voor workshops. Lekker kijken, luisteren en alleen doorklikken naar het onderwerp dat je aanspreekt! En als je zelf een tip of vraag hebt die je nog nergens hebt gezien, word je van harte uitgenodigd om contact op te nemen. Zo groeit het praktische kennisbestand waar iedereen op zijn eigen tijd en op zijn eigen manier gebruik van kan maken. Dyslexieplein.nl is een initiatief dat navolging verdient! De motor achter het Dyslexieplein is Marieke Maars. Haar zoon heeft dyslexie en ze verbaasde zich erover, dat er nauwelijks informatie is voor mensen met dyslexie zelf en wat er is maakt geen gebruik van de huidige mogelijkheden om met beeld te werken. En wat ligt er nu meer voor de hand dan dat! Tegenover me zit Léon Biezeman. De laatste keer dat ik hem sprak is, o schande, alweer vier jaar geleden op het Dyslexiefestival in de Stadsschouwburg van Deventer. Léon hield toen zijn boek Schrijven met Dyslexie ten doop. In dit boek heeft hij verhalen van dyslectische kinderen verzameld, ingegeven door zijn eigen schoolervaringen. Zijn ervaringen heeft hij vorm gegeven in een sprookje dat het voorwoord vormt van zijn boek. Foto: Marcel de Graaf Wist je op de lagere school al dat je dyslectisch was? Nee, maar het was wel duidelijk dat er iets mis was, ik las moeilijk en ik kon niet foutloos schrijven. Maar dat kon me niet zo veel schelen. Ik was daar vrij laconiek onder. Pas op mijn vierentwintigste kreeg ik mijn formele dyslexieverklaring. Op de mavo bleek ik zo slecht te zijn in mijn vreemde talen dat ik er twee mocht laten vallen, daarvoor in de plaats kreeg ik bijles in Nederlands en Engels. Ik had een fijne leraar Nederlands die geen rekening hield met taalfouten, maar vooral keek naar de inhoud. Een verademing! Uiteindelijk bracht ik het zelfs tot een universitaire opleiding Pedagogiek, maar daar hield men geen rekening met mijn dyslexie. Ik ging in Leiden verder met mijn studie en daar keek de examencommissie er anders tegenaan. Zij onderschreven wat mijn moeder vroeger altijd al zei: Waar je last van hebt, mag je ook gemak van hebben. En ik mag wel zeggen dat ik een klein radertje ben geweest bij het tot stand komen van de dyslexieverklaring, met extra voorzieningen voor dyslecten. Ik had mijzelf aangeboden als ervaringsdeskundige en in Leiden hebben ze daar goed naar geluisterd. Vandaag de dag zijn voorzieningen bij wet vastgelegd (Wet Gelijke Behandeling). Het is nu een recht en geen gunst meer! Toch staat de dyslexieverklaring nu onder druk. Hoe kijk jij daar tegenaan? Ik denk dat momenteel de diagnose soms te lichtvaardig gesteld wordt en dat men veel te gauw een verklaring afgeeft. Daardoor neemt de waardering af. Het stellen van een diagnose zou weer uitsluitend in handen moeten worden gegeven van de deskundige, een gecertificeerde orthopedagoog of psycholoog. Wat gebeurde er zoal na het Dyslexie Festival, waar ben je nu mee bezig? Vlak na het festival werd ik uitgenodigd door Prof. Dr. Al Galaburda van Harvard University. Een grootheid op het gebied van dyslexie

10 Toen Al Galaburda over het begin van mijn schrijverscarrière hoorde, zei hij dat het leuk zou zijn als ik op dat congres een voordracht wilde houden. Speciaal hiervoor heb ik mijn voordracht van het Dyslexiefestival in het Engels vertaald en daar gepresenteerd. Verder ben ik sinds een paar jaar Charity Ambassador voor Dyslexia International. Maar schrijven blijft toch eigenlijk mijn belangrijkste bezigheid. Op dit moment ligt er weer een manuscript klaar om naar de uitgever gestuurd te worden. Wat doet Dyslexia International? Dyslexia International is een niet-gouvernementele organisatie, en werkt samen met de UNESCO. De belangrijkste focus is het (gratis) delen van kennis en cursussen wereldwijd, dit vooral ter bevordering van gelijke kansen voor mensen die moeite hebben met lezen en schrijven. In het bijzonder pleiten zij voor de beginselen van 'Onderwijs voor iedereen' en 'Inclusief onderwijs'. Dat is een hot item in Nederland nu haast iedereen naar het reguliere onderwijs moet. Daarom wil ik zo graag het gedachtegoed van Dyslexia International ook in Nederland uitdragen. Het zou fantastisch zijn als de cursussen uit het Engels vertaald kunnen worden naar het Nederlands en dat ze dan overgebracht worden op docenten door middel van cursussen. Je hebt inmiddels een vijftal boeken uitgegeven. Ga je nog door? Mijn tot nu toe laatste boek is het Handboek Dyslexie compenseren. Dat boek is gebaseerd op de uitkomsten van mijn onderzoek Leren met dyslexie. Opmerkelijk genoeg kwam uit dat onderzoek dat er qua leren geen verschil is te vinden tussen dyslecten en niet-dyslecten, maar dat ieder individu zijn eigen leerstijl heeft. Bij het boek zit een cd-rom met testvragen zodat eenieder die eigen leerstijl kan ontdekken. Zoals ik al aangaf gaat een volgende manuscript binnenkort naar de uitgever en ondertussen ben ik alweer met het volgende boek bezig. Léon, ik wil je heel hartelijk bedanken voor dit informatieve gesprek en ik hoop dat we Dyslexia International ook nationaal op de kaart kunnen zetten. D Designer-stel De grafisch ontwerper en de Ik zie vanaf het begin het eindproduct interieurarchitect ook meteen voor me, met alle stappen die nodig zijn. In de uitleg naar anderen sla ik die stappen soms over, omdat Ze studeerden nog toen ze elkaar tegenkwamen. Christian Boer studeerde die voor mij zo vanzelfsprekend zijn. grafisch ontwerpen aan de Kunstacademie en Linda Versluis deed de opleiding blijkt dan helaas niet altijd het geval. Ik denk dan: dat snappen ze wel. Dat interieurarchitectuur. Zeven jaar geleden kwamen ze elkaar Linda: Ik heb soms het idee, dat er tegen en sinds zes jaar zijn ze een stel. linkjes in mijn hoofd worden gelegd. Inmiddels zijn ze alle twee afgestudeerd. Christian heeft zijn eigen bedrijf die ik dan combineer. Voor één van de Dat er allemaal dingen bij elkaar komen Dyslexiefont, gebaseerd op de dyslexieletter die hij in zijn afstudeerperi- recreatiewoonboten die qua water zelf- bedrijven waarvoor ik werk, ontwerp ik ode ontwierp en Linda werkt voor twee voorzienend moeten zijn. Dan moet je je architectenbureaus. Daarnaast zijn ze in heel veel dingen verdiepen: in technische systemen voor waterzuivering, de druk met allerlei freelance klussen. Talent genoeg, dus! wetgeving daaromheen, wat er in een woonboot aan voorzieningen moeten Hoe zet je je talenten in je werk in? zitten, de indeling, de materialen. Ik Linda: Al sta ik in een vind het heerlijk om dat allemaal uit te bouwval, dan nog zie zoeken en tot één geheel te maken. ik meteen wat het kan worden. Ik zie de mogelijkheden tot indeling kan bekijken, heb ik heel snel ontwerp- Christian: Als ik er een filmpje over van de ruimtes, welke programma s onder de knie. Ik vind muren weg kunnen, waar het leuk om programma s te gebruiken er een muur bij zou waar ze niet voor bedoeld zijn. Soms kunnen, dat is echt mijn loopt de hele boel dan vast, maar soms ruimtelijk inzicht. En ik ontstaan er heel nieuwe en creatieve kan in mijn hoofd vanuit meerdere kanten bekijken hoe het eruit komt te zien. ik altijd of ik het kan oplossen. Ik weet dingen. Als ik ergens aan begin, weet niet altijd precies hoe, maar wel dat Christian: Wanneer klanten me het gaat lukken. vertellen wat ze willen, dan heb ik meteen een beeld in mijn hoofd vanuit Hadden jullie dat als kind al? het standpunt van de gebruiker. Hoe Linda: Mijn moeder is handwerklerares en mijn ouders klusten heel veel. kijkt de klant ertegenaan, hoe functioneert het, gaan mensen dit gebruiken. Aan tekeningen van toen ik zes was, Soms hebben mensen een leuk idee, zie je al dat ik huisjes in perspectief maar ik zie meteen of het gaat functioneren of niet. perspectief. Toen ik een jaar of tekende. Simpele huisjes, maar wel in zeven 18 19

11 was knipte ik stiekem de plattegronden uit de VT Wonen van mijn moeder en ging daarmee aan de slag. Ik had de ene helft van de zolder, mijn zus de andere helft. Op die plattegrondjes richtte ik dan de hele zolder in alsof het van mij was met glittertapijt natuurlijk! Ik was altijd bezig met huizen, huizen van Lego, poppenhuizen, huizen voor Barbie. In vriendenboekjes van andere kinderen schreef ik bij de vraag wat wil je worden : architect! In groep 7 kreeg ik op grond van de Cito-toets een vmbo-advies, maar de leerkracht van groep 8 gaf me een HAVO/VWO-advies puur op grond van de werkstukken die ik maakte. Ik had een werkstuk van 30 hoofdstukken gemaakt over Egypte, met uitvouwbladen en reisbeschrijvingen, heel visueel allemaal. Christian: Ik vind het moeilijk om terug te halen waar ik goed in was. Ik was niet zo goed in Nederlands, ik was altijd aan het tekenen. Het verschil in kwaliteit daarvan met de jongen naast me was heel groot, dat wel. En ik herinner me ook dat we een boom moesten uitknippen. Er waren vier plaatjes en daar kon je dan een staande 3D-boom van maken. Dat werd een beetje een hoekige kerstboom. Ik knipte de takjes heel fijn en bleef er aan prutsen om er een zo echt mogelijke boom van te maken. De andere kinderen waren ondertussen allang aan het buiten spelen. Later is die boom nog tentoongesteld. Linda: Ik weet ook nog dat we in groep 8 gingen solderen. Alle kinderen werkten in het platte vlak en ik maakte een 3D-huisje. Hoe was het op school voor jullie? Christian: Ik heb een oudere broer en zus en daardoor wist ik dat de school maar tijdelijk was. Mijn ouders zeiden dat ook: Na vier jaar heb je je MAVO-diploma. Ik ben ook bewust naar de MAVO gegaan, want dan had ik geen dyslexie-bijles nodig. Ik heb alles gedaan om maar zo weinig mogelijk met dyslexie geconfronteerd te worden. Maar ja, toen ontwierp ik aan het eind van de rit de dyslexieletter! Linda: Toen ik op de HAVO zat, vroeg een docent wat ik wilde worden. Architect, zei ik natuurlijk. Architect? Je mag blij zijn als je achter de kassa bij Albert Heijn terecht komt, was zijn reactie. Het is echt naar als uitgerekend een docent zoiets zegt. Zijn er nog sterke kanten die niet zijn genoemd? Linda: Ik heb heel snel de weg in Amsterdam leren vinden. Als ik punten in de stad herken ontstaat er een kaart in mijn hoofd. Ik kijk dan als het ware van bovenaf op die kaart en zie welke route ik moet nemen. Straatnamen onthoud ik niet. Christian: Dat heb ik ook. In Driebergen waar ik woonde heb ik twee jaar shoarma bezorgd. Misschien dat ik vijf straatnamen uit mijn hoofd kende. Als ik het adres niet herkende, keek ik op de kaart, dan wist ik waar het vlakbij was en daarna vergat ik het adres weer. Moest ik er een volgende keer zijn, dan wist ik waar ik heen moest. Wat zou je tegen kinderen met dyslexie willen zeggen? Christian: Geloof in je talent. Doe waar je goed in bent. Linda: Ook als anderen denken dat je dom bent, gewoon je eigen weg gaan! De dyslexieletter is voor particulieren gratis te dowloaden! Zie de advertentie in dit tijdschrift! Dyslectisch blauw door Chris de Boer Een interview met Andries en Herma gemist heeft in zijn gezin met vier van den Berg kinderen. Maar nu geniet hij met terugwerkende Hoeveel agenten zullen toegeven dat kracht en haalt de schade in met zijn ze dyslectisch zijn? En hoeveel zullen kleinkinderen. Al heeft hij nu dan wel er in en naast hun werk profijt van zijn coaching bureau en begeleidt hij hebben? Andries in ieder geval wel en zijn dyslectische collega s. Ook coacht dat vraagt om uitleg. hij ouderlingen en diakenen in de kerk. Ik wil net beginnen aan het interview Waar komt die enorme prestatiedrang als zijn vrouw Herma binnenkomt vandaan, Andries? met de boodschappen voor de lunch. Dat komt echt vanuit de dyslexie. Reden om haar direct maar te vragen Als ik even mag generaliseren: iedere hoe het is om met een dyslect dyslect wil net zo goed presteren als getrouwd te zijn. ieder ander en dat begint al op de We zijn 34 jaar getrouwd, maar het basisschool. Je wilt ook die aai over voelt als veertig. Gelach! je bol die anderen krijgen. Je wilt ook Er komt een hoop zelfstandigheid bij bewijzen dat je hetzelfde, in dezelfde kijken. Andries is altijd bezig met zijn tijd kunt dan anderen. Intellectueel kun werk, opleidingen geven, coachen, hij zit je dat allemaal wel aan. Maar het vreet nooit stil. tijd en energie. Op mijn twaalfde wilde ik naar de mavo. Dat ging niet door. Ik was te dom en dus werd het leao. Daar kon ik kiezen tussen kantoor- of winkelpraktijk. En die richtingen wilde ik allebei niet. Is er geen andere mogelijkheid? Nee! En als ik nu twee vreemde talen doe in plaats van één? Dat kon wel en met drie andere jongens hebben we met een eigen gemaakt rooster de leao behaald. Rond mijn veertigste kreeg ik een burn-out en moest ik gas terug nemen. Maar zo rond zijn veertigste had hij Ik heb mij toen psychologisch laten toch door dat hij qua opvoeding veel testen. Toen pas kwam ik erachter dat 20 21

12 Xx xx door Xx Xx ik dyslexie heb en qua intelligentie op hbo-niveau zit. Ik dacht: oké, dan ga ik een hbo-opleiding doen! Van te voren moest ik nog eerst toelatingsexamen doen. Hier staat negen maanden voor, alleen had ik maar drie maanden voordat het nieuwe cursusjaar begon. Ik had geen zin te wachten tot het nieuwe cursusjaar ging starten. En, haast ongelooflijk, met steun van mijn collega s heb ik mijn toelatingsexamen in drie maanden gehaald. Mijn studie werd uiteindelijk Personeel en Arbeid, met de differentiatie training en ontwikkeling. Halverwege mijn studie veranderde ik, in het kader van mijn opleiding, van baan. Van wijkagent werd ik docent op de politieacademie en in datzelfde jaar moest ik ook afstuderen. Die druk bleef dus: afstuderen en tegelijkertijd het vak van docent leren, naast een druk gezin, en dit allemaal om mezelf maar te bewijzen dat een dyslect dit ook allemaal tegelijk kan. Achteraf is het ook allemaal gelukt. Ik ben empathisch en kan goed luisteren. Datzelfde geldt ook voor doorzettingsvermogen en vasthoudendheid. Destijds wilde ik naar de politie. Ik was door alle testen heen en moest alleen nog het gesprek hebben met de psychologen. En met hen kwam ik in conflict omdat ze mij min of meer voor leugenaar uitmaakten. Het ging over de gedichten van Martinus Nijhoff (!). Na het gesprek met de psychologen kreeg ik te horen dat ik afgekeurd was. Dit werd mij meegedeeld door een adjudant en die zei dat ik te eigengereid en te zelfverzekerd was voor de functie van politieagent. Gelukkig heb ik de adjudant kunnen overtuigen dat dat juist de sterke kanten zijn voor een goede agent en werd ik alsnog aangenomen. En sinds 1978 ben ik bij de politie, naar volle tevredenheid. Herma vraagt of we de tafel vrij willen maken voor de lunch en vanaf dat moment wordt het een lekkere knabbelende babbelende voortzetting aan een rijk voorziene dis. Mijn dyslexie zal zeker bijgedragen hebben tot het willen helpen van anderen. Ik herken heel snel problemen bij mensen. Soms wel eens te snel en daar moet ik rekening mee houden. Thuis heb ik boven mijn kantoor en daar Bij een ongeval bijvoorbeeld heeft de coach ik dyslectische mensen. Ik heb dyslect gelijk overzicht wat er gebeurd het coaching programma zelf opgezet en is en heeft hij snel een idee over de nu begeleid ik in zo n vijf sessies van toedracht. Bij een woninginbraak ziet anderhalf uur mijn cliënten. hij direct veel details en kan hij snel Dit zijn niet alleen politiemensen, dit verbanden herkennen. kan iedereen zijn. De opzet van het coachen destijds was dyslecten uit de Hoe help je de dyslecten? BAP, zoals ik dat noem: brandweer, Na een intakegesprek bespreken we ambulance en politie. hoeveel sessies we zullen houden en Alleen heb ik nu mijn handen al vol aan welke onderwerpen de revue zullen alleen politiecollega s. Misschien komen passeren. Denk bijvoorbeeld aan zelfbeeld, zelfvertrouwen, concentratie, brandweer en ambulance in een later stadium. communicatie, maar ook timemanagement, spelling/grammatica en begrijpend Door de jaren heen heb ik op verschillende afdelingen van de politie gewerkt. Men zegt altijd dat er voor dyslexie lezen. Ik heb surveillances gedaan, ben wijkagent geweest, heb opleidingen gegeven Maar ik houd de dyslect wel drie geen medicijn bestaat, dat klopt. en studenten begeleid bij verschillende pilletjes voor: houding, lezen en mindmappen. En die helpen, zónder ernstige regio s. Nu ben ik rechercheur. Zomers probeer ik elke dag op mijn fiets naar bijwerkingen. mijn werk te gaan. Ik sta om vijf uur Herma vult aan dat Andries goed kan op om om zeven uur te beginnen. Dat luisteren, empathisch is en een goed houdt me fit. oplossend vermogen heeft. En daar genieten ze al 34 jaar van samen. Ik ben volgens mij de enige executieve politieagent met een eigen coaching Ik wil jullie heel hartelijk bedanken bureau op het gebied van dyslexie. Ik voor de heerlijke lunch, de wijze ben er zelf van overtuigd dat dyslexie lessen en de warme menselijkheid. je ook tot een goede agent maakt. Het ga jullie goed. Het lettertype Dyslexie font helpt mensen met dyslexie om gemakkelijker te lezen. Typen, printen, internetten kan allemaal in het lettertype Dyslexie font. Het lettertype Dyslexie is nu gratis voor particulieren. Meer informatie kunt u vinden op

13 Dyslexie verbeeld door Chris de Boer Mam, wie komt er op bezoek? Er komt een meneer een interview afnemen over de kwaliteiten van dyslexie. Die zijn er niet. Dochterlief, zelf licht dyslectisch, is daar helemaal van overtuigd. Ik ben op bezoek bij Danielle Doppenberg-Waasdorp. Zij geeft een workshop Geweldloos communiceren bij het Netwerk Volwassenen met Dyslexie. Hoe kom je erbij om juist dat onderwerp te kiezen voor een workshop? Ik kom nog wel eens op het Netwerk en dan valt me gewoon op dat dit precies is wat ze missen. Dyslecten uiten zo weinig waar ze echt behoefte aan hebben. Een gevoel wat in het Netwerk wordt gedeeld is dat de ander hen lui en dom vinden. Dit roept vechtlust op. Ze komen dan direct in actie. Ik zal je wel bewijzen dat dat niet zo is. Ken je de kwartetspeluitleg? Danielle haalt twee sets kaarten op. De kaarten stellen de aanwezige kennis in de hersenen voor. Dezelfde kennis alleen dan op een nadere manier vindbaar. De lijndenker begint direct de kaarten te ordenen als hij de opdracht krijgt om de auto te zoeken. Hij maakt stapeltjes van vier in een vaste volgorde. Je ziet meteen een ordening ontstaan. Krijgt hij dan de opdracht de auto te zoeken dan weet hij die snel tussen de voertuigen te vinden. De beelddenker pakt alle kaarten en gooit ze op tafel. Schudt ze wat doorelkaar en probeert dan door te zoeken de auto te vinden. Hoe lang het duurt voordat deze opdracht is afgerond hangt af van wat hij tegenkomt. En wat nog veel opvallender is, hij zal het de volgende keer ook zo doen, maar dan liggen de kaarten weer anders. En zal hij dus langer of korter over dezelfde opdracht doen. Als je een dyslect trucjes wilt leren dan is het goed hier rekening mee te houden. Uitleg roept bij dyslecten steeds maar weer andere associaties op. De kunst is die associaties te benutten zodat je aan kunt sluiten bij de unieke structuur van denken van een beelddenker. Bedoel je dat een dyslect het liefst zichzelf leert typen bijvoorbeeld dan dat het hem uitgelegd wordt? Ja, zo iets. Ik wil zelfs nog verder gaan. Het onderwijs zou veel visueler moeten worden. Weet je dat hoogbegaafden veelal beelddenkers zijn? Er is een leuk boekje van Kim Ravers `Visual Notes, slimmer communiceren met beelden`. Ik kan het je echt aanraden. Ik heb er zelf heel veel aan gehad. Sterker nog, ik kan niet zonder mijn A3-vellen en mijn pennenset. En inderdaad. Danielle praat door middel van tekeningetjes. Ze is voortdurend in de weer met pen en papier. Ik moet zeggen dat het mij wel bevalt. Voeger vertelden we op de HTS ook aan onze studenten bouwkunde dat ze met hun potlood moesten praten. Op die manier wordt het de klant veel duidelijker wat je bedoelt. Heel verrassend om dat nu ook bij Danielle te ervaren. Ik wil toch even terug naar de geweldloze communicatie. Wil je daarmee zeggen dat dyslecten gewelddadig benaderd worden? Nee, dat doen we zelf. We denken heel sterk in hokjes. Dat viel me op bij het Netwerk. Daar waren dyslecten en nietdyslecten. De niet-dyslecten lieten de dyslecten in hun waarde en de dysecten reageerden direct met Ze waarderen me niet, ze begrijpen me niet. En dat zit in het (voor)oordeel. Je hebt de giraf, de jakhals; je kunt communiceren naar jezelf en naar de ander. De giraf staat symbool voor liefde, vanuit begrip. De jakhals symboliseert prikkelbaarheid en angst. Bij Geweldloze communicatie werkt men met vier stappen in de communicatie: 1 waarneming 2 gevoel 3 behoefte 4 verzoek. Het is zo jammer dat niet al deze stappen een kans krijgen. Er zijn heel wat emoties rond de dyslexie. Door deze te vertalen naar wat je nodig hebt, kun je veel gerichter om hulp vragen. Ik probeer het vaak zo uit te leggen: Iemand heeft een mank been. Dat zie je en die gaat niet met een dienblad vol glazen een zware deur door, de trap op om bij de werkkamer te komen. De dyslect wel! Ik zal het je wel bewijzen dat ik het kan. En die worstelt zich naar boven. Als hij al met alle glazen boven komt. En omdat het niet lukt, wordt hij nog kwader of zelfs agressiever. Hij zou juist assertiever moeten worden. Meer voor zichzelf opkomen. Accepteren dat je bepaalde dingen niet goed kan. Prima toch? Er staat zoveel meer tegenover. Buit dat uit en laat dat de ander weten, in plaats van steeds maar weer in die slachtofferrol te duiken. Dat wil ik de dyslecten zo graag meegeven. Toen ik mijn vaste baan opzij zette om meer tijd met mijn gezin door te brengen was er ruimte om me meer te verdiepen in beelddenken. Deze kennis heb ik ingezet bij mijn trainersopleiding. En zo ontdekte ik al snel wat mijn koers als trainer was. Anderen helpen om vanuit hun kracht te werken. Je eigen koers vinden aan de hand van beelden. Vandaar dat mijn bureau De Koers, training en coaching heet. Je hebt mij een stuk wijzer gemaakt. Je hoeft geen dyslect te zijn om er ook veel aan te hebben. Ik wil je daar heel erg voor bedanken. Ik zet weer koers naar huis en we houden contact

14 Genomineerde praktijkopleider ook de beste praktijkopleider. En Nico is daar een van. Het bedrijf waar Nico werkt, Elting En hoe gaat het dan als opleider? Ik citeer wat Nico zelf heeft verteld in Van de het septembernummer bestuurstafel van Savantis: Als praktijkopleider moet je best veel Stukadoors- en Afbouwbedrijf, wordt geduld hebben. uiteindelijk verkozen tot het beste Een enkele keer moet je iets wel vier keer leerbedrijf in de Afbouw. Dat is ook uitleggen, terwijl ook je eigen werk denk wel te begrijpen als ik Nico s lovende aan droog- en verwerkingstijden - doorgaat. Als ik een nieuwe leerling krijg wil woorden hoor. ik eerst weten hoe ver hij is. De een kan al een muurtje stuken, de ander staat nog aan het begin. Om daarachter te komen gooi ik de leerling soms in het diepe. Dan zie ik vanzelf wat hij kan en wat hij nog moet leren. Daarop bouw ik vervolgens verder. Boudi van Vlijmen door Chris de Boer Jammer genoeg is Nico niet Praktijkopleider van het jaar geworden. Maar ik Nico en zijn leerlingen weet zeker, zoals Nico met zijn werk omgaat en hoe hij op handen gedragen Het komt nog wel eens voor dat je praktijkopleider. Natuurlijk vraag ik Jan Elting, de baas en derde generatie wordt door zijn baas en zijn werkne- iemand op weg hebt geholpen op het honderduit en op 4 oktober zal de van het bedrijf, heeft onder andere de mers, maakt hij daar zeker de komende brede pad van de dyslexie en dat je er prijsuitreiking plaatsvinden in de dyslexiecursus van een paar jaar voor jaren wel kans op. dan een tijd niets meer van hoort. Voertuigenloods van de Wagenwerk- Nico bij het OCRN betaald. Ik beschouw dit altijd als een positief plaats van de NS in Amersfoort. Ook heeft iedere werknemer nu een teken. Diegene kan ermee vooruit en tablet tot zijn beschikking met een heeft geen verdere ondersteuning nodig. toolkit. Zo staan ze bijna continu in contact met het bedrijf. Ook is een Zo ging het ook met Nico Naber, zoon navigatiesysteem ingebouwd om snel van de accountant van mijn schoonva- het huis te vinden waar gewerkt moet der. Hij liep tegen zijn zware dyslexie worden. Nico kijkt in het weekend even aan en zocht hulp. na waar hij heen moet en wat hij daar- Zijn geld verdiende hij als stukadoor voor aan materiaal nodig heeft. en daar hoorde ik zeer goede berichten Wat hij tekort komt geeft hij in en over. Maar het schrijven, rekenen en het staat maandagmorgen voor hem lezen ging verre van goed en daar had hij last van in zijn werk. Urenbriefjes inleveren, opdrachten lezen, het kostte klaar. Met de tablet kan hij makkelijk de planning bijhouden, de urenbriefjes invullen en vragen stellen, mocht iets V.l.n.r. Jan Elting, Yvonne Elting (dochter) en Nico Naber hem erg veel moeite. Nico (vierde van links) temidden van de genomineerden niet helemaal duidelijk zijn. Ik ben onder de indruk hoe Jan Elting zich inzet voor zijn personeel. Wat ik Ik kwam niet zo vaak meer in Groningen De verkiezing wordt georganiseerd door Ik kan het niet laten om Nico te gehoord en gezien heb is de vermelding waar hij woont en ik was erg verrast om Savantis, het Vakcentrum voor Afbouw vragen of het werken met de tablet niet meer dan verdiend. hem op de bijeenkomst voor Volwasse- en Onderhoud. Savantis heeft vanuit problematisch is. nen met Dyslexie te treffen in Utrecht. het Ministerie van Onderwijs de opdracht Dat blijkt niet zo te zijn. Via icoontjes Misschien moeten wij als Woortblind Hij zat een stuk lekkerder in zijn vel en om de leerbedrijven jaarlijks te beoor- komt hij daar in het programma waar hij ook eens een verkiezing uitschrijven van het ging goed op zijn werk. delen en daar het beste leerbedrijf uit wezen moet. En het lettertype, je bent het meest dyslexievriendelijke bedrijf en te kiezen. dyslect of niet, heeft hij zelf uitgeko- de meest begripvolle werkgever. Ik zet In september krijg ik een telefoontje Dit jaar zijn er zes bedrijven genomi- zen, zodat het makkelijker leest. Jan Elting er vast in elke categorie bij. van Nico dat hij genomineerd is als neerd en van elk van die zes leerbedrijven 26 27

15 een nieuwe vraag voor nodig. Als ik het zelf een keer gezien heb, Ik ging me dan al snel vervelen. Voor mij is het dan alsof mensen drie keer hetzelfde vertellen. weet ik hoe het moet. tenzij het om Van de bestuurstafel taal gaat, natuurlijk, dan werkt het bij mij ook niet! Erken je kwaliteiten door Nel Hofmeester In hun boek Dyslexie stoornis of intelligentie! maken Sjan Verhoeven en Gertrudie Boersen heel duidelijk, dat ze dyslexie zien als een intelligentie. De aspecten van deze intelligentie vatten ze samen onder de term conceptueel denken. Dyslectici en andere conceptueel denkers denken anders. Zij denken in grote gehelen, in concepten en ideeën. Zij hebben veel associaties en zien daar de verbanden tussen. Als zij een verhaal horen, weten zij gelijk wat de essentie daarvan is, zij dringen door tot de kern, omdat ze het geheel in één keer kunnen overzien. Zij kunnen bij problemen gemakkelijker ontdekken waarom het mis gaat en zien sneller een oplossing voor ingewikkelde kwesties. Zij zijn goed in het ontwikkelen van een visie op vernieuwingen die noodzakelijk zijn in hun omgeving. Conceptuele denkers zijn creatieve mensen met een grote verbeeldingskracht. Het zijn mensen die ook wat weg kunnen dromen en die geen gevoel voor tijd hebben. Ze kunnen veel dingen tegelijk doen, letten vooral op de overeenkomsten en de patronen. Ze zijn goed in snel handelen en improviseren. Zij zijn de mensen die als het ware met een groothoeklens naar dingen kijken. (Blz. 120) Het bovenstaande geeft al een aardig beeld, maar hoe ziet dat er in de praktijk uit? In welke situaties merk je nou, dat je gemakkelijker, sneller of beter met bepaalde informatie omgaat dan anderen? Ik vroeg het Sjan Verhoeven. Het overzicht hebben en de verbanden zien Als ik met mensen praat over een onderwerp, koppel ik dat meteen aan mezelf en naar mijn eigen situatie. Hoe zou ik dat doen, hoe zou ik daarmee omgaan? Toen ik op de opleiding in een intervisiegroep zat, vroeg iemand me verbaasd: Kun je dat? Zij kon maar met één ding tegelijk bezig zijn: de situatie die op dat moment werd besproken. Ze kon niet meteen het verband naar zichzelf of naar andere situaties leggen. Daar was dan weer Ook ruimtelijk gezien heb ik het overzicht. Als ik een plattegrond zie, weet ik meteen waar ik ben, waar de weg loopt en welke richting ik uit moet. Laatst fietste ik met mijn partner naar een adres waar we niet eerder waren geweest. We waren er bijna en ik keek even rond. Mijn partner vroeg: Op welk nummer moeten we zijn? Dat wist ik niet, want ik had op Google maps gekeken en ik wist precies waar we moesten zijn. We stonden er recht tegenover! Ik had het op mijn manier voorbereid, maar op een andere manier als mijn partner het zou doen. Het is goed dat je van elkaar weet dat je verschillende stijlen hebt om dit soort dingen aan te pakken. Dan kun je beter op jezelf en ook op de ander Sjan Verhoeven vertrouwen. Veel dingen tegelijk doen Ik deed een cursus time management en ik moest een lijstje maken van wat ik deed op een dag. Het paste niet op het papier! Dat had degene die de cursus gaf nog nooit meegemaakt! Een ander voorbeeld. Een tijdje woonde ik in een woongroep. Eén van de medebewoonsters zat op de universiteit en daarom keek ik huizenhoog tegen haar op. Zij zei ooit tegen me: Jij denkt dat iedereen kan wat jij kunt, maar dat is niet zo. Ze had twee linkerhanden en kon geen knoop aanzetten. Ik bood aan bepaalde handigheidjes vóór te doen, zodat ze het kon leren. Nee, zuchtte ze gelaten. Dat heeft geen enkele zin. Creatieve oplossingen bedenken voor complexe problemen Als ik vertel wat mijn werk is, zeggen mensen soms: O, moeilijk zeg, werken met dyslectici. Ik zeg dan: Weet je wat moeilijk is? Lopende bandwerk! De hele dag hetzelfde doen. Ik heb een tijd in het buurtwerk gewerkt. Mensen die door collega s als moeilijk werden gezien, vond ik juist leuk. Ik herinner me een club meisjes dat overal Boudi werd van Vlijmen uitgestuurd. De gangmaakster kwam bij mij in de Technische Club voor tienermeisjes. Ik heb nooit een probleem met haar gehad. Ze was er altijd, deed altijd mee en toen ik wegging had zij nota bene een toneelstuk voor me geschreven als afscheid. Daarom begrijp ik docenten ook niet, die zich niet voelen uitgedaagd door leerlingen bij wie er niet uitkomt wat erin zit en die gaan zitten vervelen. Het is zo belangrijk voor die leerlingen als eens iemand hun kwaliteiten ziet en erkent. Misschien komt het omdat ikzelf zo n kind was dat ik dat altijd wél zie bij mensen. Ik vind het echt een sport om te kijken wat er wel is en dan zie je mensen helemaal opbloeien. Vernieuwend Het is belangrijk om te weten wat je kwaliteiten zijn. Als je dat weet, heb je een bodem. Je komt altijd wel lastige situaties tegen, maar je hebt een bodem van waaruit je werkt. Je zakt er niet meer steeds doorheen. Daarover gaat ook mijn nieuwe boek Dyslexie in het gezin. Als ouder moet je je eigen kwaliteiten kennen, anders kun je je partner of kinderen niet ondersteunen in hun kwaliteiten. Ik zie dit zo vaak in mijn praktijk en er is geen literatuur over. Dus schrijf ik het zelf maar.! 28 29

16 Met de helpdesk rechter hersenhelft meer dan de linker. ik weten of ze zich positief ontwikkelt. En omdat de zenuwbanen kruisen wordt rechts toch links? Rechts opslaan, links uitvoeren. Of ze alle kansen die ze krijgt, kan Van de bestuurstafel waarmaken. En jullie zeggen altijd dat dyslexie daar een enorme steun bij kan zijn. Dyslexie geeft iets extra s, toch? Dat is nogal kort door de linkerbocht, Joke. Zo werkt het niet. Heeft ze nog Maar Joke, nu eens even serieus. Elf andere dyslectische trekjes volgens jou? jaar en niet kunnen lezen, praten en wat Ze is super intelligent. Maar ze heeft dan ook. Ik kan nu wel zeggen: die hoge moeite met lezen. Ik kan eigenlijk wel verwachtingen kun je in ieder geval wel zeggen: ze leest helemaal niet. En vergeten. haar praten kan ik ook maar moeilijk Ik geef haar geen schijn van kans om verstaan. Ze kan wel tellen, dus dat ook nog maar iets te bereiken! andere, ach, hoe heet dat ook weer? En dyslectisch is ze zeker niet! Dus jij wilt beweren dat mijn chihuahua Dyscalculie? niet dyslectisch is? Boudi van Vlijmen Precies. Dyscalculie heeft ze zeker niet. Nou ik weet wel beter. Goedendag. Ervaringsdeskundig? Ammehoela! Dat lezen zou een aanwijzing kunnen zijn. Maar hebben ze daar op school niets over DAG JOKE!! gezegd? Nee, daar praatten ze alleen maar op haar in. Ze hadden het er de hele tijd over dat ze moest socialiseren. Ik begrijp er steeds minder van Joke. Met de helpdesk waar kunnen wij u mee helpen? Goedemorgen, mevrouw. U spreekt met Joke. Maar jij mag wel jij zeggen hoor. Goed Joke. Waar wil je ons over spreken? Wel, ik las in jullie blad dat je met Daar heb je gelijk in. We zijn ervaringsdeskundig omdat we zelf dyslectisch zijn. Niet ervaringsdeskundig om een diagnose te kunnen stellen of een dyslexieverklaring af te geven. Daar ben je toch op uit? Dat je dochter bepaalde voorzieningen krijgt op school. Kun je je nog herinneren of ze vroeger heeft gekropen? Nee, zeker niet. Wel trok ze zich op de buik naar voren en dat doet ze nog graag. Maar dat zou ik eerder tijgeren noemen. Niet kruipen, nee. Wat me wel opvalt is dat ze heel dyslexie sterker in het leven staat. En Nu maak je even een fout, ze is niet veel slaapt. En dat is raar, volgens mij, nu wil ik weten of mijn kleine dyslec- mijn dochter, maar ze is wel aan mijn omdat ze overdag nauwelijks iets doet. tisch is. Je wilt daar toch het allerbeste voor. Zeg nu zelf. En ik denk echt dat ze het heeft. Maar Joke dan kun je toch beter even contact opnemen met een of ander coachingsbureau en de kleine laten testen. Daar heb ik naar geïnformeerd. Maar dat kost geld. Veel geld. Wel duizend zorgen toevertrouwd, zullen we maar zeggen. En laten we het maar niet over school hebben. Daar is ze paar maand geweest en toen zijn we er niet meer heen gegaan. Daar leert ze echt niks. Je komt nogal doortastend over, Joke. Ik zal eens kijken of we iets voor je kunnen betekenen. Aan wat voor eigenschappen zat je te denken. Ja, dat zou wel een teken kunnen zijn. Bij dyslecten kom je dat nog wel eens tegen, maar dat komt omdat het leren en huiswerk maken erg veel energie kost. En ze zich steeds willen bewijzen. Huiswerk? Huiswerk? Wat bedoel je? IK doe al het huiswerk! Dat kan ik haar toch niet laten doen! Ramen lappen? Stofzuigen? Daar is ze helemaal niet Colofon: Foto s: Marcel de Graaf, Chris de Boer, Jos Broekhoven, Christian Boer, Ute Wohlmuther, euro en dat heb ik niet. Dus dacht ik, Nou, om maar eens iets te noemen. geschikt voor! Het idee! Danielle Doppenberg-Waasdorp als ik nu Woortblind even bel en wat dingen opnoem die typisch zijn voor haar dan kunnen jullie vast wel bepalen of ze dyslectisch is. Jullie zijn toch Ze doet alles links, maar dan ook alles. Altijd links. Dat is niet iets typisch voor dyslecten. Neem me niet kwalijk, Joke. Ik kom er nu echt niet meer uit. Mag ik eens weten hoe oud ze eigenlijk is? Redactie: Nel Hofmeester en Chris de Boer ervaringsdeskundig? Oh, ik dacht jullie gebruiken toch de In juli is ze elf geworden en daarom wil 30 31

17 Genoemde literatuur bij het artikel De sterke kanten van dyslexie (pag 2) 2010 Thomas Armstrong, PhD Neurodiversity Discovering the Extraordinary Gifts of Autism, ADHD, Dyslexia and Other Brain Differences. Da Capo Press Bieke de Becker Dyslectisch en dan? Antwerpen/Apeldoorn Garant-Uitgevers Léon Biezeman Leren met dyslexie, deel 1: onderzoek. Leren met dyslexie, deel 2: reflectie. ISBN Apeldoorn/Antwerpen Garant Uitgevers Léon Biezeman Handboek Dyslexie compenseren. Apeldoorn/Antwerpen Garant Uitgevers Léon Biezeman (Red.) Schrijven met dyslexie Kinderen doen hun verhaal. Apeldoorn/Antwerpen Garant Uitgevers Brock L. Eide en Fernette F. Eide The Dyslexic Advantage Unlocking the Hidden Potential of the Dyslexic Brain. Plume, USA E.L. Williams and M. Casanova Autism and Dyslexia: A spectrum of cognitive styles as defines by minicolumnar morphometry. Medical Hypothesis 74, blz Sharda Nandram Ondernemerschap en dyslexie Successen en hindernissen. Nijenrode Business Universiteit. ISBN Te bestellen via: Sjan Verhoeven, Jan van Nuland Slimmer dan je baas Dyslexie op het werk. Apeldoorn/Antwerpen Garant Uitgevers. ISBN Sjan Verhoeven en Gertrudie Boersen Dyslexie: stoornis of intelligentie! Faalangst en prestatiedrang omzetten in succes. Apeldoorn/Antwerpen Garant Uitgevers. ISBN Thomas West In the Mind s Eye Creative Visual Thinkers, Gifted Dyslexics, and the Rise of Visual Technologies. (Amherst, M.A: Prometheus Books) Marianne Wolf en P.G. Bowers The doubledeficit hypothesis for developmental dyslexias. Journal of Educational Psychology 91, blz Bij het schrijven van dit artikel is ruim gebruik gemaakt van informatie uit Ontwikkel je eigen leerstijl, module 1 van de Leerroutes Dyslexie, bijeenkomst Louke Flieringa & Nel Hofmeester Medici met dyslexie. Uitgeverij Garant, Antwerpen/ Apeldoorn Thomas Hartmann ADHD - De complete gids voor kinderen en volwassenen. Uitgeverij EPO. Nel Hofmeester november Vereniging Woortblind

Dyslexie. Een grote tegenvaller. Een vervelend probleem

Dyslexie. Een grote tegenvaller. Een vervelend probleem Dyslexie Een grote tegenvaller Als iemand dyslexie heeft heet dat een dyslecticus. Het meervoud van een dyslecticus is dyslectici. Dyslexie is een woord uit de Griekse taal, het betekent `slecht lezen`.

Nadere informatie

Logica brengt je van A naar B Verbeelding brengt je overal (Albert Einstein)

Logica brengt je van A naar B Verbeelding brengt je overal (Albert Einstein) Logica brengt je van A naar B Verbeelding brengt je overal (Albert Einstein) Een presentatie voor iedereen die meer wil weten over denken in beelden. Doelstelling van vandaag: Het proberen weg te nemen

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Wat is een dyslecticus? Dyslexie zal altijd wel hebben bestaan. Een oogafwijking?

Wat is een dyslecticus? Dyslexie zal altijd wel hebben bestaan. Een oogafwijking? Wat is een dyslecticus? Dat is iemand met dyslexie. Dyslexie is een woord uit het Grieks dat slecht lezen betekent. Dyslectici, dat is het meervoud van dyslecticus, hebben niet alleen moeite met lezen,

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Waar gaat dit boek over? Verschillende beelddenkers. Dit boek gaat over kinderen die in beelden denken.

Waar gaat dit boek over? Verschillende beelddenkers. Dit boek gaat over kinderen die in beelden denken. Verschillende beelddenkers Twee vriendinnen: Fátima en Jolijn. Allebei denken ze in beelden, maar allebei op hun eigen manier. Fátima is een kei in dansen. Ze heeft een goed ritmegevoel en kan een dans

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 actief leren WWW.leer-actief.nl Dit is Wybo. Wybo was vroeger een heel gewoon jongetje, maar hij was wel erg lui. En dat...werd zijn redding. Hij had nooit

Nadere informatie

Keuzeverslag. Mijn keuze is ITM. Studentnaam : Shanilla Nazier Studentnummer : 500676665

Keuzeverslag. Mijn keuze is ITM. Studentnaam : Shanilla Nazier Studentnummer : 500676665 Keuzeverslag Mijn keuze is ITM Studentnaam : Shanilla Nazier Studentnummer : 500676665 Klas : IP110 Emailadres : Naziers001@hva.nl Datum : 18/10/2012 1 Inhoudsopgave 2 Inleiding... 2 3 Wie ben ik... 3

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Nieuwe woorden Grammatica: werkwoorden in de verleden tijd Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG

DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG DE HOOGBEGAAFDHEIDS SNELWEG Hoogbegaafden zijn snelle denkers. Ze leggen snel verbanden waardoor ze vaak snel en ver vooruit kunnen kijken. Ze verwerken grote hoeveelheden informatie in één keer, regelmatig

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyslexie

Begeleidingswijzer Dyslexie Begeleidingswijzer Dyslexie Dyslexie Ongeveer 5% van de studenten in het mbo heeft dyslexie. Dit is één op de twintig studenten. Iedereen die bij Rijn IJssel werkt, kan dus te maken krijgen met studenten

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Een verhaal van Femke

Een verhaal van Femke Wordt u geprikkeld door deze afbeelding en wilt u graag te weten komen wat er achter schuilt? Lees dan... Een verhaal van Femke Ik ben Jasmien en vertel u een verhaal. Het is geen verhaal over, maar een

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

Waar dyslexie precies vandaan komt, kun je bij de oorzaak van dyslexie lezen.

Waar dyslexie precies vandaan komt, kun je bij de oorzaak van dyslexie lezen. Wat is dyslexie? Dat zoeken we op! Van Dale zegt het volgende: Of dyslexie hetzelfde is als woordblindheid, valt te betwisten (zie kopje dyslexie of woordblind? ), maar moeite met lezen, schrijven en spellen

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

copyright www.candocoaching.nl 1

copyright www.candocoaching.nl 1 1 De Gids voor jouw succes en jouw uniekheid door Margje van der Lei CanDo Coaching www.candocoaching.nl Door het zetten van specifieke intenties wordt je geholpen op de weg waar je naar toe wilt. Wanneer

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen 11 1Help: faalangst! Karel heeft moeite met leren. Dat zal wel faalangst zijn! zegt iemand. Een gemakkelijk excuus, want Karel is wel erg snel klaar met zijn huiswerk. Ellen, die ook moeite heeft met leren,

Nadere informatie

Zorg om je toekomst. Wat is. dyslexie?

Zorg om je toekomst. Wat is. dyslexie? Zorg om je toekomst Wat is dyslexie? 2 Inleiding Dyslexie is een complex probleem. Dyslectische leerlingen zijn niet dom of lui, hun falen is geen onwil. Deze leerlingen doen vaak extra hun best, besteden

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014

maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 maakt meedoen mogelijk Workshop Wennen aan de brugklas 2014 Voorstellen Elly van Vliet Consulent MEE ZK Cursusleider Coördinator autisme netwerken convenant autisme Kennemerland en Amstelland en Meerlanden

Nadere informatie

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN De meeste mensen, en dus ook leerlingen, praten niet alleen met anderen, maar voeren ook gesprekken met en in zichzelf. De manier waarop leerlingen over, tegen en in zichzelf

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Succesverhaal. over pesten op het werk

Succesverhaal. over pesten op het werk Supermarktmedewerkster Fenny gaat met plezier naar haar werk. Dat is zeer opmerkelijk als je bedenkt dat ze lange tijd werd gepest. Op het dieptepunt hoopte ze zelfs dat haar onderweg naar de supermarkt

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Welkom. op onze OPEN DAG Za. 08.02.2014 10.00-14.00

Welkom. op onze OPEN DAG Za. 08.02.2014 10.00-14.00 Welkom op onze OPEN DAG Za. 08.02.2014 10.00-14.00 Zelf vinden we onze school gewoon, omdat je bij ons een diploma kunt halen dat past bij jouw inzet en capaciteiten. Maar wij denken dat je op Markenhage

Nadere informatie

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Arbeidsverzuim door stress, werknemers die soms voor langere tijd uitvallen: een teken dat mensen veel, soms wel te

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

Lereniseenmakkie Werkboek

Lereniseenmakkie Werkboek Dit document laat van een aantal activiteiten uit het Werkboek de eerste bladzijde zien én de Handleiding voor leerkrachten. Ken jouw auto Handige routes Zelf rijden en pech onderweg Meester over je motor

Nadere informatie

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden.

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden. VOORBEELD DE KLAS ALS TEAM (LEERLINGENBOEK) INHOUDSOPGAVE Instructie voor leerlingen.. 5 Gebruik van de lesbrieven. 6 Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7 Wat wil je zijn en worden. 11 Wat wil je zijn

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN E-blog HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN In talent & groei Het is belangrijk om je talent goed onder woorden te kunnen brengen. Je krijgt daardoor meer kans om het werk te

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Beginnerslessen Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Wat leert u in deze les? Gesprekken over het inburgeringsexamen begrijpen. Welke examens bij het inburgeringsexamen horen. Waar u kunt oefenen met de

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Bewust worden van je overtuigingen over leren en ontwikkeling

Bewust worden van je overtuigingen over leren en ontwikkeling De Impact van een Groeimindset Bewust worden van je overtuigingen over leren en ontwikkeling Liny Toenders KBBT organisatieadviseurs onderwijzen opvoeden - leren KBB &T Overtuigingen bepalen je gedrag

Nadere informatie

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag.

Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Naam: Mariska v/d Boomen. Klas: TG2C. Datum: 25 Juni. Docent: Van Rijt. Schrijfverslag. Onze vragen: 1. Wanneer bent u met uw schrijfcarrière begonnen? 8 jaar geleden ben ik begonnen met het schrijven.

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

door Eric Maccare januari 2014 1

door Eric Maccare januari 2014 1 door Eric Maccare januari 2014 1 doel: Autisme en mindmap Thuis en School Mindmap uitvoeren in een thuis situatie met 2 jongeren met een vorm van autisme en in een Schoolse Activiteiten groep, gemixte

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

LEERPROBLEMEN KIND/JONGERE

LEERPROBLEMEN KIND/JONGERE Training - Begeleiding - Coaching LEERPROBLEMEN KIND/JONGERE TIJDELIJKE ONDERSTEUNING BIJ SCHOOLVAKKEN MATRIXCOACHING BIJ LEER- EN EMOTIONELE PROBLEMEN HERKENT U DIT? Heeft uw kind moeite met een of meerdere

Nadere informatie

Pedagogische weetjes uit het mandje van Roodkapje Meerhoven

Pedagogische weetjes uit het mandje van Roodkapje Meerhoven Pedagogische weetjes uit het mandje van Roodkapje Meerhoven Wij willen u eerst een gezond en vooral een goed en leuk oppasjaar in 2015 toewensen. Het volgende onderwerp willen wij bij u onder de aandacht

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Samenvatting. Interactie Informatiewaarde Werkrelevantie Totale waardering 8,5 8,4 8,9 8,6

Samenvatting. Interactie Informatiewaarde Werkrelevantie Totale waardering 8,5 8,4 8,9 8,6 Samenvatting Scores Interactie Informatiewaarde Werkrelevantie Totale waardering 8,5 8,4 8,9 8,6 Zowel uit de beoordelingen in de vorm van een rapportcijfer als de aanvullende opmerkingen, blijkt dat de

Nadere informatie

LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE.

LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE. LEREN LEZEN MET DE DAVIS LEERSTRATEGIE. Leren lezen is een ingewikkeld proces, waarbij heel wat vaardigheden moeten worden ontwikkeld. OBS Dijkerhoek heeft daarom heel bewust gekozen voor de Davis leerstrategie

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Kies voor meer! kies voor meer

Kies voor meer! kies voor meer kies voor meer Kies voor meer! Je staat op het punt om een heel belangrijke beslissing te nemen: je kiest de school waar je de komende jaren naartoe gaat. Spannend! Want je wilt natuurlijk naar een plek

Nadere informatie

Hoe ben jij KNAP??? >> Doe nu de test! Ga naar de 'Vragenlijst' Howard Gardner

Hoe ben jij KNAP??? >> Doe nu de test! Ga naar de 'Vragenlijst' Howard Gardner Hoe ben jij KNAP??? Je zou talent kunnen omschrijven als ergens heel goed in zijn. Elk mens heeft zo z n eigen talenten. Zelfs de grootste luilak die heeft namelijk een slaaptalent en een lui op de bank

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers Praten over boeken in de klas Het vragenspel van idan hambers We weten pas wat we denken als we het onszelf horen zeggen. (idan hambers). Elk individu, kind en volwassene, beleeft een tekst op geheel eigen

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach.

Karin de Galan. Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Karin de Galan Karin de Galan (1967) is sinds 1991 trainer en coach. Ze heeft zich gespecialiseerd in het trainen van trainers en richtte in 2007 de galan school voor training op. Eerder werkte ze als

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Illustratie Doorlopende lijn Leren Leren Voortgezet Onderwijs (12-18 jr)

Illustratie Doorlopende lijn Leren Leren Voortgezet Onderwijs (12-18 jr) Het overgrote deel van de kinderen zijn, wanneer net geboren, al leerfabriekjes. De drang tot leren is een natuurlijk gegeven. Uitdagend onderwijs stimuleert en ontwikkelt het kunnen leren. Wanneer leerlingen

Nadere informatie