Elektronen producerende microorganismen:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Elektronen producerende microorganismen:"

Transcriptie

1 Elektronen producerende microorganismen: hoe wij onze grondstoffen daarmee kunnen terugwinnen Michel Saakes 15 Januari 2015 combining scientific excellence with commercial relevance 1

2 Achtergrond Waarom heeft Wetsus een thema Resource Recovery? 2

3 Take home message Rentmeesterschap: Bij alles wat we doen moeten we er rekening mee houden dat we de wereld geërfd hebben en weer doorgeven. 3

4 Invulling Rentmeesterschap Het goed beheren van onze landschappen, natuur, milieu, cultuur en historische gebouwen. 4

5 Rentmeesterschap Rentmeesterschap betekent dat we als mensen de taak hebben goed te zorgen voor de wereld om ons heen, voor nu en voor de toekomst. 5

6 Koppeling met Resource Recovery Thema Terugwinnen van grondstoffen = Resource Recovery Reden: Belangrijke grondstoffen raken op: Europese lijst schaarse elementen 6

7 Dreigend tekort De Europese Commissie heeft een lijst opgesteld met 44 grondstoffen Deze grondstoffen stevenden af op een tekort 7

8 8

9 Lijst met 14 kritische materialen: economisch belang + schaarste 9

10 Platina Groep metalen en Zeldzame Aarden Platina Groep Metalen: Platinum, Palladium, Iridium, Rhodium, Ruthenium, Osmium Zeldzame Aarden: Yttrium, Scandium Lanthaniden: Lanthanum, Cerium, Praseodymium, Neodymium, Promethium, Samarium, Europium, Gadolinium, Terbium, Dysprosium, Holmium, Erbium, Thulium, Ytterbium en Lutetium 10

11 Australische mijn voor goudwinning 11

12 Voorraad aan grondstoffen peiljaar

13 De overgangsmetalen: Koper voorraad: Minder dan 30 jaar 13

14 Resource Recovery: terugwinning metalen Terugwinning van overgangsmetalen zoals Cu, Ni, In, Co Inzet van bacteriën die een elektrische stroom maken Hoe gaat dat in zijn werk? 14

15 Glucose: C 6 H 12 O H 2 O 6 CO H e - Azijnzuur: CH 3 COOH + 2 H 2 O 2 CO H e - Zwavel: Biologische anode Elektronen produktie met verschillende substraten S H 2 O SO H e - 15

16 Zuurstof reductie aan kathode Kathode met zuurstof reductie: 2 O H e - 4 H 2 O Biologische Anode: CH 3 COOH + 2 H 2 O 2 CO H e - Netto reactie: CH 3 COOH+2O 2 2 H 2 O+ 2 CO 2 16

17 Bacteriën 17

18 Elektronen producerende bacterie Geobacter Sulphur Reducens 18

19 Bio-electrochemie (Mediatorvrije) Electrochemisch Actieve Micro-organismen De electron (e - ) producerende halfreactie (anode) is biologisch van oorsprong Bron: 19

20 Micro-organismen die op bio-anode groeien (elektrode = poreus grafiet) (foto WUR) 20

21 Geobacter Sulphur Reducens Ontdekker is Prof. Derek Lovley Deze bacterie zet organische stoffen uit afvalwater om in elektrische stroom, protonen en bicarbonaat Als modelsubstraat wordt vaak acetaat Ac - genomen 21

22 Bacterie met binnenste en buitenste membraanwand: Electronen gaan via aantal stappen naar Fe 3+ toe. Energie wordt gehaald uit NAD + /NADH. Rechts is een nanodraad getekend (pilin). 22

23 23

24 24

25 Electriciteit productie uit organisch afval (acetaat) in een microbiële brandstofcel electronen CO 2 zuurstof H + acetaat bacteria anode kathode water Kation wisselend membraan 25

26 Microbiële brandstofcel in werking R e - e - CO 2 2 H + e - Acetaat H 2 O 26

27 27

28 Microbiële brandstofcel met snelle ladingsoverdracht voor de kathode Katholiet: Fe 3+ oplossing electronen CO 2 H + H 2 O Fe 3+ OH - acetaat bacteria anode H + Fe 2+ kathode Bipolair membraan

29 Microbial Fuel Cell met regeneratie van Fe 3+ door Acidiphilus Ferro Oxidans electrons CO 2 H + acetaat bacterie anode OH H 2 O - H kathode Bipolair membraan Microbiële brandstofcel Fe 3+ Fe 2+ H + O 2 H 2 O Immobilized cells of A. ferrooxidans Ferro ion oxidatie reactor 29

30 Microbiële Brandstofcel I 1.0 Azijnzuur/CO 2 (-0,27 V vs NHE) Bio-electriciteit (+1.04 Volt) Energie Energy Energie Consumption Opbrengst Consumptie Bacteriën Bacteria Bacterie (= Potentiaalverlies) Bio-Anode Kathode Fe(III)/Fe(II) 0,77 V vs NHE 30

31 Energie-inhoud van 1 kg glucose (suiker) 1 kg glucose = 5,5mol glucose 1 mol glucose = 24 mol e - 1 mol e - = C 1Ah = 3600 C E(MFC)=0,5V tijdens werking 1 kg glucose 2000 Wh!! 31

32 Hoe kunnen we nu grondstoffen terugwinnen met een microbiële brandstofcel? De bio-anode levert elektronen na oxidatie van acetaat door Geobacter Sulphur Reducens De kathode ontvangt deze elektronen Aan de kathode kunnen we opgeloste metaalionen reduceren 32

33 Welke metaalionen komen in aanmerking om terug te winnen uit afvalwater? In principe alle metaalionen die in een waterig milieu kunnen worden neergeslagen. Voorbeelden zijn: Cu e - Cu Ni e - Ni Cd e - Cd Co e - Co Pb e - Pb Zn e - Zn 33

34 Kunnen we metalen afzonderlijk en zuiver winnen? Jazeker: De winning van de afzonderlijke metalen kan worden gestuurd door potentiaal van de kathode. Des te edeler het metaal, des te hoger is de potentiaal van het redoxkoppel M z+ / M Metaal M z+ + z e - = Metaal M 34

35 Selectieve terugwinning metalen door verschil standaard reductie potentiaal E 0 Cu e - Cu NHE E 0 = +0,3402 V vs. Ni e - Ni E 0 = -0,23 V vs. NHE Cd e - Cd E 0 = -0,4026 V vs. NHE Co e - Co E 0 = -0,28 V vs. NHE Pb e - Pb E 0 = -0,1263 V vs. NHE Zn e - Zn E 0 = -0,7628 V vs. NHE Van deze lijst zal Cu het eerst neerslaan 35

36 Opstelling voor selectieve winnen van zuivere metalen 36

37 Selectief terugwinnen metalen in de volgorde Cu, Pb, Cd, Zn (stippellijn=2m HCL zonder metalen) 37

38 Omstandigheden voor terugwinning metalen Cu vorming E cell = 0,0 V Pb vorming E kathode = - 0,51 V vs. NHE Cd vorming E kathode = - 0,66 V vs. NHE Zn vorming E anode = +0,20 V vs. NHE Voor Cu vorming wordt de biologische cel kortgesloten oftewel E cell = 0,0V. Voor Zn vorming wordt de bio-anode potentiaal op +0,200 V vs NHE gebracht voor maximale stroom. 38

39 Tijd voor een experiment Doel is verschil in edelheid tussen Cu en Zn aantonen Hoe? Met een thuis gebouwde Cu-Zn batterij Cu en Zn via de loodgieter 39

40 Opstelling met 5 Cu 2+ /Cu versus Zn cellen in serie (onder). 40

41 Aansluiten Cu-Zn batterij op 5 LED s Elektroliet is 0,2 M CuSO 4 en 0,2 M Na 2 SO 4 41

42 Eerst de open klemspanning meten:5,277v (dus geen belasting van de batterij) 42

43 Overzicht van de opstelling (open klemspanning, nog geen LED als belasting) 43

44 Cu-Zn batterij in actie: de LEDs branden. Zn lost op naar Zn 2+, Cu 2+ gaat naar Cu. 44

45 Meting van de belaste batterij levert een spanning van 2,121 V. Prima voor de LEDs. 45

46 Meting van zowel de spanning (2,127V) als de stroom (46mA) 46

47 Close-up van beide multimeters: meting links van de spanning en rechts van de stroom 47

48 Na afloop gemaakte foto waarop zichtbaar een zwarte laag waar Zn heeft gereageerd. 48

49 Terug naar Wetsus de pilot fase voor Cu winning met een microbiële brandstofcel: 4-jarig Europese BioElectroMET project 49

50 BioElectroMET project Wetsus Opschaling Cu winning naar 1 m 2 Cukathode en bio-anode Echt industrieel afvalwater met Cu 2+ Cu 2+ gehalte tussen 0,5 en 1,0 g/l Pilot installatie gebouwd in 20ft container (in Water Applicatie Lab) 50

51 Uitdagingen in de praktijk: de bio-anode In laboratorium testen is acetaat als substraat gebruikt voor elektro-actieve micro-organismen Andere substraat vormen voor bio-anode vragen om gewenningsperiode Voorbeelden ander substraat o.a. urine in ValueFromUrine project 51

52 Uitdagingen in de praktijk: de keuze van het membraan In de Bio-Elektrochemische Cel is een ion wisselend membraan nodig voor scheiden anoliet en katholiet Een kation wisselend membraan laat metaalionen door: is niet geschikt Een anion wisselend membraan laat geen metaalionen door: wel geschikt Anion membraan: altijd een juiste keuze? 52

53 Uitdagingen in de praktijk: keuze van het membraan Een anion wisselend membraan laat geen positieve metaalionen door Een anion wisselend membraan laat wel negatief geladen sulfaat ionen door Geobacter Sulphur Reducens reduceert sulfaationen tot sulfide ionen Biologische sulfaatreductie vermindert aantal elektronen dat naar de kathode gaat (minder metaalvorming) 53

54 Uitdagingen in de praktijk: keuze membraan Nevenreacties voorkomen De ph van anoliet en katholiet op de juiste waarde houden Geen buffers toevoegen Stroomdichtheid zo hoog mogelijk houden Creativiteit vereist leidt tot innovatie 54

55 Uitdagingen in de praktijk: concurrentie van andere micro-organismen Wat willen we: elektro-actieve microorganismen die elektronen maken Concurrerende micro-organismen: methanogenen (maken methaan) Methanogenen verbruiken substraat waardoor elektro-actieve microorganismen minder substraat hebben 55

56 Uitdagingen in de praktijk: de kathode Additieven verhogen de overpotentiaal voor de metaalvorming Hierdoor vormen zich metalen pas bij een lagere kathode potentiaal Daarnaast kunnen metalen naaldvormige kristallen vormen (prikken door membraan) 56

57 Uitdagingen in de praktijk: de temperatuur Electro-actieve micro-organismen zoals Geobacter Sulphur Reducens meestal onderzocht bij 30 graden Celsius Industriële waterhoudende vloeistof met Cu 2+ is bijvoorbeeld 55 graden Celsius Micro-organismen moeten aan thermofiele omstandigheden wennen Procesvoering moet worden aangepast! 57

58 Uitdagingen in de praktijk: schaalgrootte van het systeem Een laboratoriumcel meet in afmeting 10 cm x 10 cm Een echte pilotcel meet in afmeting 100 cm x 100cm Procesvoering pilotcel is daarmee liefst 100X groter Welke uitdagingen levert dit op? 58

59 Uitdagingen van een pilot cel van 100cm X 100 cm Enten van de elektro-actieve bacteriën: tijdsfactor telt! Gelijkmatige stroomdichtheid is een uitdaging Gelijkmatige substraatconcentratie is een uitdaging Gelijkmatige Cu 2+ concentratie is een uitdaging 59

60 Uitdaging van de pilot cel: inoculatie en populatie bio-anode Dimensie van Geobacter Sulphur Reducens is ongeveer 1µm x 1µm De bio-anode meet 2 X 1 m 2 (2 zijden) Hoeveel micro-organismen passen daar tenminste op? Dat zijn er 2 X = 2000 miljard! Dat betekent 250X de wereldpopulatie aan mensen!! 60

61 Uitdagingen van de pilot cel: inoculatie en populatie bio-anode In werkelijkheid is bio-anode een poreuze grafiet structuur Dat betekent een 3-dimensionale opbouw met micro-organismen Totaal aantal micro-organismen is daarmee nog groter per m 2! Schatting levert op tenminste 10X10 12 micro-organismen/m 2 = miljard micro-organismen/m 2! 61

62 Hoeveel elektronen levert één enkele electroactief micro-organisme per seconde? We gaan uit van 20A/m 2 en 1m 2 Dat komt overeen met 20A Dat komt overeen met 20Coulomb/s 1 elektron = 1, *10-19 Coulomb Dus 1C=0, *10 19 elektronen Dus 20C=12,483018*10 19 elektronen We gaan uit van miljard bacteriën Per bacterie dan elektronen/s 62

63 Wat is stroom per bacterie uitgaande van 20A/m 2 en miljard bacteriën 1 elektron = 1, *10-19 Coulomb Aantal elektronen= /s Stroom=2*10-12 Coulomb/s=2*10-12 Ampère 1 pico Ampère = Ampère (pa) Dus stroom is 2pA Een elektrische stroom van 0,01pA is overigens meetbaar met Keithly Model 6485/E 5-1/2 digit Picoammeter met 10fA Resolutie 63

64 Vraag: Hoeveel acetaat is nodig voor een stroom van 20A? 20A is gelijk aan 20 Coulomb/sec Acetaat levert per ion: 8 elektronen 1 mol acetaat levert 8 mol elektronen Wet van Faraday: 1 mol acetaat levert 8*96485 Coulomb/mol Nodig dus 20/(8*96485)=2,59*10-5 mol acetaat per seconde = 2,24 mol/dag Dit komt overeen met 304,8 gram NaAc.3H 2 O/dag 64

65 Inzetbaarheid elektronen producerende bacteriën voor meststof: urineproject Naast metalen kunnen we ook meststoffen winnen uit afvalwater Als substraat dient urine (mens/dier) Urine bevat zowel P als N Winning P als MgNH 4 PO 4 (struviet) door toevoeging van MgO aan urine Winning N als (NH 4 ) 2 SO 4 na scheiding van NH 3 in biologische cel 65

66 Urine project Uw presentator als kandidaat in een korte film: https://www.youtube.com/watch? v=jkumky8etx8 66

67 Urine direct als meststof?? Is het mogelijk urine direct in te zetten als meststof? Europees project met telen van komkommers met Reguliere kunstmest Met urine als meststof Verrassende uitkomst smaakpanel: GEEN verschil in smaak!!! 67

68 Hoeveel elektrische energie zit er in 1 liter urine? Urine als brandstof voor biologische brandstofcel (lopend onderzoek) Urine als substraat voor bio-anode Urine bevat circa 2500 chemische stoffen waarvan circa 80-90% biologisch afbreekbaar aan bio-anode Elektrische energie per liter = 20Wh Met 2 liter/dag=energie laptop/telefoon! 68

69 Waartoe leidt werk van biologische brandstofcellen? Sterke voorzuivering van afvalwater Winning van metalen aan kathode Winning van NH 3 uit urine Biologische brandstofcellen als energieleverancier soldaat (US Army) Biologische brandstofcellen als sensor in bossen en op zeebodems Aanmaak van chemicaliën 69

70 Bio-batterij op suiker (CFDRC, USA) 70

71 Prestaties Bio-Batterij (CFDRC): 85 W/m 2 71

72 Opgeschaalde Bio-batterij (CFDRC) 72

73 QUIZ 1) Wat betekent anaeroob? 2) Welke belangrijke bacterie ontdekte Lovley? 3) Wat is een gangbaar substraat? 4) Wat gaat makkelijker: Cu of Zn neerslaan? 5) Hoeveel Wh zit in 1 kg suiker? 6) Hoe groot is de pilot cel bij Wetsus? 7) Hoeveel stroom kan 1 bacterie wel leveren? 8) Hoe groot is een bacterie die stroom maakt? 9) Wie geeft zich uit voor M.Saakes? 73

74 Antwoorden QUIZ 1. Zuurstofvrij is ander woord voor anaeroob 2. Geobacter Sulphur Reducens 3. Acetaat als substraat 4. Cu neerslaan gaat eenvoudiger dan van Zn Wh per kg suiker 6. 1 m 2 is schallgrootte BioElectroMET pilot 7. 2pA 8. 1 micron bij 1 micron 9. Bert Hamelers droeg labjas M.Saakes 74

75 Verantwoording 75

BULGARIJE. 1. Van afdeling GA ("Afval van metalen en legeringen daarvan in metallische, zich niet verspreidende vorm (1) ") :

BULGARIJE. 1. Van afdeling GA (Afval van metalen en legeringen daarvan in metallische, zich niet verspreidende vorm (1) ) : bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB L 185 van 17/07/99 VERORDENING (EG) Nr. 1547/1999 VAN DE COMMISSIE van 12 juli 1999 tot vaststelling van de controleprocedures, overeenkomstig Verordening

Nadere informatie

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel?

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel? Er is afval te over en er dreigt een energietekort. Zou je deze twee problemen tegelijkertijd kunnen aanpakken? Dat wordt al deels gedaan door woonwijken te verwarmen met de warmte die ontstaat bij de

Nadere informatie

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht:

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht: Cursus Chemie 7-1 Hoofdstuk 7 : INDIREKTE REDOXREACTIES (met elektrodes) Naast de directe zijn er ook indirecte redoxreacties. Dat wil zeggen: er is geen direct contact tussen de deeltjes van de oxidator

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Chemisch rekenen, zo doe je dat!

Chemisch rekenen, zo doe je dat! 1 Chemisch rekenen, zo doe je dat! GOE Opmerkingen vooraf: 1. Belangrijke schrijfwijzen: 100 = 10 2 ; 1000 = 10 3, enz. 0,1 = 1/10 = 10-1 ; 0,001 = 1/1000 = 10-3 ; 0,000.000.1 = 10-7, enz. gram/kg = gram

Nadere informatie

VALORFOOD: Behandeling van industriële effluenten, rijk aan zware metalen, met behulp van brouwersgisten (S. cerevisiae)

VALORFOOD: Behandeling van industriële effluenten, rijk aan zware metalen, met behulp van brouwersgisten (S. cerevisiae) VALORFOOD: Behandeling van industriële effluenten, rijk aan zware metalen, met behulp van brouwersgisten (S. cerevisiae) Waarom zware metalen uit industrieel afvalwater verwijderen? 1. Toxiciteit Cu, Fe,

Nadere informatie

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Toets02 Algemene en Anorganische Chemie 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Naam: Studentnummer Universiteit Leiden: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

Watertechniek en mestverwerking

Watertechniek en mestverwerking Watertechniek en mestverwerking Workshop Wetsus & Innovatienetwerk 27 juni 2012 Leon Korving combining scientific excellence with commercial relevance 1 Rioolwater vs mest Overeenkomsten: Herkomst (vnl.

Nadere informatie

WAARSCHUWING! Alleen geschikt

WAARSCHUWING! Alleen geschikt P ROFI FUEL CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL WAARSCHUWING! Alleen geschikt voor kinderen vanaf 10 jaar. Het gebruik is alleen toegestaan onder toezicht van volwassenen, die op de hoogte zijn van de in de

Nadere informatie

Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13

Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13 Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13 1. Elektronenoverdracht In dit hoofdstuk maken we kennis met zogenaamde redoxreacties. Dit zijn reacties waarbij elektronenoverdracht plaatsvindt. De naam

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor.

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Chemie Vraag 1 In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Nuclide Nuclidemassa (u) 63 Cu 62,93 65 Cu 64,93 35 Cl 34,97 37 Cl 36,95 Wat is de verhouding

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-I

Eindexamen scheikunde havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Rookmelder 1 aantal protonen: 93 aantal neutronen: 144 naam van element X: neptunium aantal protonen: 93 1 aantal neutronen: 241 verminderen met het genoemde aantal protonen en verminderen

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kortlever, Ruud Title: Selective and efficient electrochemical CO2 reduction on

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5)

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) 1. Politiek (nimby mentaliteit) 2. Onze heilige koe 3. Windturbines 4. Kernenergie Heilige koe Windturbines

Nadere informatie

3. Welke van onderstaande formules geeft een zout aan? A. Al 2O 3 B. P 2O 3 C. C 2H 6 D. NH 3

3. Welke van onderstaande formules geeft een zout aan? A. Al 2O 3 B. P 2O 3 C. C 2H 6 D. NH 3 Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD EXAMENOPGAVEN Toetsdatum: n.v.t. Vak: Scheikunde voorbeeldexamen 2015 Tijdsduur: 2 uur en 30 minuten De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het

Nadere informatie

Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk.

Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk. Productie van Struviet uit Mest: Procesvoering en Afzetmogelijkheden Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk. Wetgeving Besluit

Nadere informatie

Examen VWO. scheikunde 1,2. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Examen VWO. scheikunde 1,2. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-16.30 uur scheikunde 1,2 Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 68 punten

Nadere informatie

Hoofdstuk 17 Redoxreacties

Hoofdstuk 17 Redoxreacties Hoofdstuk 17 Redoxreacties bladzijde 1 Opgave 1 Bepaal de oxidatiegetallen van alle atomen in: Waterstof H: altijd +1 Zuurstof O: altijd 2 Som ladingen steeds 0 a H 2O H: +1 O: 2 2 x +1 + 2 = 0 b SO 2

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2008-I

Eindexamen scheikunde havo 2008-I Beoordelingsmodel Uraan 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal neutronen: 146 aantal protonen: 92 1 aantal neutronen: 238 verminderen met het aantal protonen 1 2 maximumscore 2 UO 2 + 4 HF UF 4 +

Nadere informatie

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel)

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) 1. Morfologie (vorm, grootte, onderdelen) a. Teken schematisch de doorsnede van een bacterie en benoem 10 structuren. vacuole met reservestoffen,

Nadere informatie

6 VWO SK Extra (reken)opgaven Buffers.

6 VWO SK Extra (reken)opgaven Buffers. 6 VWO SK Extra (reken)opgaven Buffers. Opgave I. 1 Je wilt een buffermengsel maken met ph = 4,20. Welke stoffen kun je het beste als uitgangsstoffen nemen? Opgave II. 2 In 1,00 liter water is opgelost

Nadere informatie

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,.

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. PARATE KENNIS CHEMIE 4 e JAAR SCHEMA ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. MENGSEL bestaat uit meerdere zuivere stoffen, de kooktemperatuur,

Nadere informatie

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M Hoofdstuk 8 Rekenen met de mol bladzijde 1 Opgave 1 n = m / M a 64,0 g zuurstofgas (O 2) = 2,00 mol (want n = 64,0 / 32,0) enz b 10,0 g butaan (C 4H 10) = 0,172 mol c 1,00 g suiker (C 12H 22O 11) = 0,00292

Nadere informatie

Duurzaam Legionella Beheer in Koeltorens. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door SNN, koers Noord

Duurzaam Legionella Beheer in Koeltorens. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door SNN, koers Noord Duurzaam Legionella Beheer in Koeltorens Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door SNN, koers Noord Projectgegevens 1. Titel: Duurzaam Legionella beheer in koeltorens 2. Doelstelling: Het duurzaam en

Nadere informatie

1.8 Stroomsterkte; geleiding.

1.8 Stroomsterkte; geleiding. 1.8 Stroomsterkte; geleiding. Met stroomsterkte (I) wordt bedoeld: de hoeveelheid lading die per seconde langs komt. De eenheid is dus coulomb per seconde (C/s) maar we werken meestal met de ampère (A)

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het HAVO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

KENNISMAKING MET UMICORE

KENNISMAKING MET UMICORE KENNISMAKING MET UMICORE Kennismaking met Umicore CATALYSIS ENERGY MATERIALS PERFORMANCE MATERIALS RECYCLING 1 We zijn een materiaaltechnologie- en recyclagegroep op wereldschaal. We richten ons op toepassingen

Nadere informatie

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes.

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes. Cursus Chemie 4-1 Hoofdstuk 4: CHEMISCH EVENWICHT 1. DE STERKTE VAN ZUREN EN BASEN Als HCl in water opgelost wordt dan bekomen we een oplossing die bijna geen enkele covalente HCl meer bevat. In de reactievergelijking

Nadere informatie

Opgave 1. Opgave 2. b En bij een verbruik van 10 ml? Dan wordt de procentuele onnauwkeurigheid 2 x zo groot: 0,03 / 20 x 100% = 0,3% Opgave 3

Opgave 1. Opgave 2. b En bij een verbruik van 10 ml? Dan wordt de procentuele onnauwkeurigheid 2 x zo groot: 0,03 / 20 x 100% = 0,3% Opgave 3 Hoofdstuk 13 Titratieberekeningen bladzijde 1 Opgave 1 Wat is het theoretisch eindpunt? Het theoretisch eindpunt is het titratievolume waarbij de bedoelde reactie precies is afgelopen. En wat is dan het

Nadere informatie

5-1 Moleculen en atomen

5-1 Moleculen en atomen 5-1 Moleculen en atomen Vraag 1. Uit hoeveel soorten moleculen bestaat een zuivere stof? Vraag 2. Wat is een molecuul? Vraag 3. Wat is een atoom? Vraag 4. Van welke heb je er het meeste: moleculen of atomen?

Nadere informatie

Reacties en stroom; een aanvulling op hoofdstuk 9

Reacties en stroom; een aanvulling op hoofdstuk 9 Reacties en stroom; een aanvulling op hoofdstuk 9 1. Elektronenoverdracht In dit hoofdstuk maken we kennis met zogenaamde redoxreacties. Dit zijn reacties waarbij elektronenoverdracht plaatsvindt. De naam

Nadere informatie

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010 Fysische Chemie en Kinetiek 009-010 Deeltentamen 01 3 oktober 009, 9:00-1:00 Naam: Studentnummer: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat dit voorblad en de opgaven. Waar nodig word

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41 PROFI HYDRO CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL INHOUD Hydro Cell Kit... P. 36 Belangrijke aanwijzing voor het gebruik van de Hydro Cell Kit...P. 36 Veiligheidsaanwijzingen... P. 36 Reglementair gebruik...p.

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE CORRECTIEMODEL VOORRONDE 1 af te nemen in de periode van woensdag 5 januari 01 tot en met woensdag 1 februari 01 Deze voorronde bestaat uit 4 meerkeuzevragen verdeeld over

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 EXAMEN: 2001-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 EXAMEN: 2001-I UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 NIVEAU: VWO EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het VWO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het VWO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het VWO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

Elektrochemie voor VWO

Elektrochemie voor VWO Elektrochemie voor VWO 0. Inleiding Wanneer scheikundige processen gepaard gaan met elektrische verschijnselen zoals elektrische spanning en elektrische stroom wordt dit aangeduid met de algemene term

Nadere informatie

Galvanische corrosie. www.mariteamshipyard.nl

Galvanische corrosie. www.mariteamshipyard.nl Galvanische corrosie ACTIEVE EN PASSIEVE KATHODISCHE BESCHERMING Oorzaak /definitie Alle metalen hebben een potentiaal Hoe hoger dit potentiaal, hoe edeler het metaal, maw hoe beter bestand tegen corrosie

Nadere informatie

7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen

7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen 7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen 7.1 Oxiden Vrijwel alle elementen kunnen, min of meer heftig reageren met zuurstof. De gevormde verbindingen worden oxiden genoemd. In een van de voorafgaande

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2010 - II

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2010 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Aardolie 1 C 2 B 3 C Tinnen lepels 4 maximumscore 2 Fe 3+ 1 S 2 1 5 B 6 maximumscore 3 2 Sn + O 2 2 SnO Sn en O

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Examen VWO. scheikunde (pilot) tijdvak 1 dinsdag 29 mei 13.30-16.30 uur

Examen VWO. scheikunde (pilot) tijdvak 1 dinsdag 29 mei 13.30-16.30 uur Examen VW 2012 tijdvak 1 dinsdag 29 mei 13.30-16.30 uur scheikunde (pilot) Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten

Nadere informatie

http://www.kuurwater.nl/gebruik.html

http://www.kuurwater.nl/gebruik.html http://www.kuurwater.nl/gebruik.html Overgewicht, vermoeidheid, veel zitten, stress, dat zijn problemen die vaak te maken hebben met het leven van vandaag. De hydroxydase kuur kan u helpen deze problemen

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden Vraag 1 Welke van volgende formules stemt overeen met magnesiumchloriet? MgCl Mg(ClO 2 ) 2 Mg(ClO 3 ) 2 Mg3(ClO 3 ) 2 Optie A: Hier is wat kennis over het periodiek systeem der elementen

Nadere informatie

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat).

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat). Mest verwerken Dierlijke mest is vaak vloeibaar en bevat onder andere ammoniak en ammoniumzouten. Men kan uit deze drijfmest ammoniumsulfaat maken dat als meststof kan dienen. Omdat de prijs van kunstmest

Nadere informatie

Gevorderde. Anorganische Chemie

Gevorderde. Anorganische Chemie K.U.Leuven Gevorderde Anorganische Chemie Koen Binnemans Leuven 2007 Inhoudstafel Hoofdstuk 1: Oxidaties en reducties... 4 1.1 Basisconcepten... 4 1.2 Electrochemische cellen... 7 1.2.1 Galvanische en

Nadere informatie

Stoffen, structuur en bindingen

Stoffen, structuur en bindingen Hoofdstuk 1: Stoffen, structuur en bindingen Scheikunde vwo 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 2012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken

Nadere informatie

scheikunde oude stijl havo 2015-I

scheikunde oude stijl havo 2015-I Snelle auto's 1 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De molecuulformule C 7 H 12 voldoet niet aan de algemene formule voor alkanen: C n H 2n+2. Het mengsel bestaat dus niet uitsluitend

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO

OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO OEFENTOETS Zuren en basen 5 VWO Gesloten vragen 1. Carolien wil de zuurgraad van een oplossing onderzoeken met twee verschillende zuur-baseindicatoren en neemt hierbij het volgende waar: I de oplossing

Nadere informatie

Steven Werbrouck 04-02-2000 Practicum 3: Niet-ideale gelijkspanningsbron

Steven Werbrouck 04-02-2000 Practicum 3: Niet-ideale gelijkspanningsbron Practicum 3: Niet-ideale gelijkspanningsbron 1. Situering De eerste wet van Ohm (U =.R) beschrijft de grootte van de spanning U (klemspanning) over een uitwendige weerstand R als er een stroom doorvloeit

Nadere informatie

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Tentamen: Fysische Chemie en Kinetiek (4052FYSCK-1415FWN) Datum: 17-4-2015 Tijd/tijdsduur: 9:00-12:00; 3 uur Plaats: Grote en Kleine Pastizaal, ChemE, Delft Docent(en) en/of tweede lezer: Prof. dr. M.T.M.

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009

ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 ZEEVISSEN NRC 24 01 2009 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Zeevissen blijken zo veel kalk-korrels uit te scheiden, dat ze 3 tot 15 procent bijdragen

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Ademtest 1 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: Een ureummolecuul bevat NH 2 groepen / N-H bindingen, zodat er waterstbruggen (met watermoleculen) gevormd kunnen worden. (Dus ureum is

Nadere informatie

VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST

VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST N. 2003 967 [2003/200311] 16 JANUARI 2003. Besluit van de Waalse Regering houdende sectorale voorwaarden inzake watergebruik i.v.m. de vervaardiging van kleurstoffen

Nadere informatie

5 VWO. H8 zuren en basen

5 VWO. H8 zuren en basen 5 VWO H8 zuren en basen Inleiding Opdracht 1, 20 min in tweetallen Nakijken; eventueel vragen stellen 8.2 Zure, neutrale en basische oplossingen 8.2 Zure, neutrale en Indicator (tabel 52A) Zuurgraad 0-14?

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO

Correctievoorschrift HAVO Correctievoorschrift HAV 2009 tijdvak 2 tevens oud programma scheikunde scheikunde Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

Extra oefenopgaven. Inleiding Scheikunde voor anesthesiemedewerkers en operatie-assistenten assistenten i.o. voorjaar 2008

Extra oefenopgaven. Inleiding Scheikunde voor anesthesiemedewerkers en operatie-assistenten assistenten i.o. voorjaar 2008 Extra oefenopgaven Inleiding Scheikunde voor anesthesiemedewerkers en operatie-assistenten assistenten i.o. voorjaar 2008 1. Geef van de volgende stoffen de chemische formule; geef ook aan tot welke categorie

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding BUFFEROPLOSSINGEN Inleiding Zowel in de analytische chemie als in de biochemie is het van belang de ph van een oplossing te regelen. Denk bijvoorbeeld aan een complexometrische titratie met behulp van

Nadere informatie

Quiz 2015. Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9

Quiz 2015. Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9 Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9 1. De energie voor de samentrekking van skeletspieren wordt geleverd door ATP. Spieren hebben slechts een kleine hoeveelheid ATP in voorraad. Eenmaal

Nadere informatie

Blue energy, Blauwe energie?

Blue energy, Blauwe energie? Blue energy, Blauwe energie? Waarom Blue Energy? Zon en zee zijn niet alleen de ideale combinatie voor een geweldige strandvakantie. Misschien heb je er nooit bij stil gestaan, maar in feite is de zee

Nadere informatie

Inhoud. Studie-avond spuiwater 16/03/2015

Inhoud. Studie-avond spuiwater 16/03/2015 Inhoud Studie-avond spuiwater Viooltje Lebuf Geel 11 maart 2015 Wat is spuiwater en waarvoor wordt het gebruikt? Rekenvoorbeeld Luchtwassers: wettelijke verplichtingen Bemesting met spuiwater 2 VCM = Vlaams

Nadere informatie

ZX- ronde 7 oktober 2012

ZX- ronde 7 oktober 2012 ZX- ronde 7 oktober 2012 Energietransitie De huidige fossiele energiebronnen raken en keer op in het huidige tempo waarop de mens er gebruik van maakt. Doordat er wordt uitgegaan van een onbeperkte groei

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATINALE SHEIKUNDELYMPIADE RRETIEMDEL VRRNDE 1 (de week van) woensdag 4 februari 2009 Deze voorronde bestaat uit 24 meerkeuzevragen verdeeld over 5 onderwerpen en 3 open vragen met in totaal 13 deelvragen

Nadere informatie

woensdag 14 december 2011 16:06:43 Midden-Europese standaardtijd

woensdag 14 december 2011 16:06:43 Midden-Europese standaardtijd INLEIDING Geef de reactievergelijking van de ontleding van aluminiumoxide. 2 Al 2 O 3 4 Al + 3 O 2 Massaverhouding tussen Al en O 2 1,00 : 0,889 Hoeveel ton Al 2 O 3 is er nodig om 1,50 ton O 2 te produceren?

Nadere informatie

Vergisting van eendenmest

Vergisting van eendenmest Lettinga Associates Foundation for environmental protection and resource conservation Vergisting van eendenmest Opdrachtgever: WUR Animal Sciences Group Fridtjof de Buisonjé Datum: 3 oktober 2008 Lettinga

Nadere informatie

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r)

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) Cursus Chemie 5-1 Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) A r = een onbenoemd getal dat de verhouding weergeeft van de atoommassa

Nadere informatie

Antwoorden. 3 Leg uit dat er in het zout twee soorten ijzerionen aanwezig moeten zijn.

Antwoorden. 3 Leg uit dat er in het zout twee soorten ijzerionen aanwezig moeten zijn. Antwoorden 1 Hoeveel protonen, elektronen en neutronen heeft een ion Fe 3+? 26 protonen, 23 elektronen, 30 neutronen 2 Geef de scheikundige namen van Fe 2 S 3 en FeCO 3. ijzer(iii)sulfide en ijzer(ii)carbonaat

Nadere informatie

ALKALINITEIT/ZUURTEGRAAD (BUFFERCAPACITEIT)

ALKALINITEIT/ZUURTEGRAAD (BUFFERCAPACITEIT) 1 DOEL EN TOEPASSINGSGEBIED ALKALINITEIT/ZUURTEGRAAD (BUFFERCAPACITEIT) De aciditeit of zuurtegraad is een maat voor de capaciteit van het water om OH - te neutraliseren. De basiciteit of alkaliniteit

Nadere informatie

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land:

EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010. Land: EUROPEAN UNION SCIENCE OLYMPIAD ANTWOORDENBUNDEL TEST 1 13 APRIL 13, 2010 Land: Team: Namen en handtekeningen 1 OPDRACHT 1 Relatieve vochtigheid van de lucht 1.1: Het dauwpunt is (noteer ook de eenheid)

Nadere informatie

Code GN 2015. Code GN 2016. Omschrijving der goederen (zelfbeschrijvend) 2016 eenheden

Code GN 2015. Code GN 2016. Omschrijving der goederen (zelfbeschrijvend) 2016 eenheden Omschrijving der goederen (zefbeschrijvend) 0602 20 90 0602 20 30 citruspanten, ook indien geënt (m.u.v. die met bote worte) 0602 20 90 0602 20 80 bomen en heesters, voor de teet van eetbare vruchten,

Nadere informatie

Vermenigvuldigings-factoren Voor omrekenen, bijv...kilometer naar...meter.)

Vermenigvuldigings-factoren Voor omrekenen, bijv...kilometer naar...meter.) Schema 1 Veel gebruikte waarden Valversnelling Als je valt, ga je iedere seconde 9,81 m/s sneller. Voor reken-gemak, mag je het afronden tot 10. Lichtsnelheid 300 000 kilometer per seconde. Luchtdruk Gemiddeld

Nadere informatie

2 Concentratie in oplossingen

2 Concentratie in oplossingen 2 Concentratie in oplossingen 2.1 Concentratiebegrippen gehalte Er zijn veel manieren om de samenstelling van een mengsel op te geven. De samenstelling van voedingsmiddelen staat op de verpakking vermeld.

Nadere informatie

VIII Samenvatting voor alle anderen

VIII Samenvatting voor alle anderen VIII Samenvatting voor alle anderen Voor het bestuderen van biologische processen, zoals die plaatsvinden in alle levende cellen van zowel flora als fauna, wordt vaak gebruik gemaakt van bacteriën. Bacteriën

Nadere informatie

Studiedag Legionella - 3 april 2003

Studiedag Legionella - 3 april 2003 Studiedag Legionella - 3 april 2003 Alternatieve desinfectietechnieken voor Legionella: : pro en contra s Jan Gruwez (milieudeskundige Trevi milieuadvies & technologie, Gent) Issued by J. Gruwez - Pagina

Nadere informatie

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015

SOLIDpower. Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 SOLIDpower Presentatie ISSO New Business event J.W. Tolkamp 5 november 2015 Decentraal stroom opwekken Huidige Situatie: Centrale opwekking Toekomstige situatie: Decentrale flexibele opwekking 2 3 Huidige

Nadere informatie

OPTIES VOOR MESTVERWERKING

OPTIES VOOR MESTVERWERKING OPTIES VOOR MESTVERWERKING Wim Rulkens, Sectie Milieutechnologie, WUR, wim.rulkens@wur.nl Focus: Verwerken van mest met als doel: Productie van waardevolle componenten voor hergebruik Productie van energie

Nadere informatie

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern.

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern. 1 Atoombouw 1.1 Atoomnummer en massagetal Er bestaan vele miljoenen verschillende stoffen, die allemaal zijn opgebouwd uit ongeveer 100 verschillende atomen. Deze atomen zijn zelf ook weer opgebouwd uit

Nadere informatie

We kunnen nu met deze kabel de spanning meten door de kabel parallel te schakelen op bv het LEGO zonnepaneel, de LEGO condensator of de LEGO motor.

We kunnen nu met deze kabel de spanning meten door de kabel parallel te schakelen op bv het LEGO zonnepaneel, de LEGO condensator of de LEGO motor. Metingen met LEGO zonnepaneel en condensator In mei zullen we LEGO autootjes een circuit laten afleggen waarbij we gebruik maken van groene energie. Ik heb gekozen om zonne-energie te gebruiken en omdat

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven uit: BASISCHEMIE voor het MLO ISBN 9789077423875, 3 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 10 Concentratie bladzijde 1

Uitwerkingen van de opgaven uit: BASISCHEMIE voor het MLO ISBN 9789077423875, 3 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 10 Concentratie bladzijde 1 Hoofdstuk 10 Concentratie bladzijde 1 Opgave 1 rekenformule: c(b) = ------- toepassen: n B V opl. Bereken de analytische concentratie (mol/l) in elk van de volgende oplossingen: a 5,00 mol NaCl in 5,00

Nadere informatie

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden 2 Meten is weten 1 Nee, want bijvoorbeeld 0,0010 kg is net zo nauwkeurig als 1,0 gram. 2 De minst betrouwbare meting is de volumemeting. Deze variabele bepaald het aantal significante cijfers. 3 IJs: 1,5

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2002-II

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo 2002-II 4 Antwoordmodel www. -1- Koolstofmono-oxide 1 Een juist antwoord kan als volgt zijn geformuleerd: In de weefsels moet het evenwicht naar links verschuiven. Daar is dan (kennelijk) de [O 2 ] laag. notie

Nadere informatie