Elektronen producerende microorganismen:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Elektronen producerende microorganismen:"

Transcriptie

1 Elektronen producerende microorganismen: hoe wij onze grondstoffen daarmee kunnen terugwinnen Michel Saakes 15 Januari 2015 combining scientific excellence with commercial relevance 1

2 Achtergrond Waarom heeft Wetsus een thema Resource Recovery? 2

3 Take home message Rentmeesterschap: Bij alles wat we doen moeten we er rekening mee houden dat we de wereld geërfd hebben en weer doorgeven. 3

4 Invulling Rentmeesterschap Het goed beheren van onze landschappen, natuur, milieu, cultuur en historische gebouwen. 4

5 Rentmeesterschap Rentmeesterschap betekent dat we als mensen de taak hebben goed te zorgen voor de wereld om ons heen, voor nu en voor de toekomst. 5

6 Koppeling met Resource Recovery Thema Terugwinnen van grondstoffen = Resource Recovery Reden: Belangrijke grondstoffen raken op: Europese lijst schaarse elementen 6

7 Dreigend tekort De Europese Commissie heeft een lijst opgesteld met 44 grondstoffen Deze grondstoffen stevenden af op een tekort 7

8 8

9 Lijst met 14 kritische materialen: economisch belang + schaarste 9

10 Platina Groep metalen en Zeldzame Aarden Platina Groep Metalen: Platinum, Palladium, Iridium, Rhodium, Ruthenium, Osmium Zeldzame Aarden: Yttrium, Scandium Lanthaniden: Lanthanum, Cerium, Praseodymium, Neodymium, Promethium, Samarium, Europium, Gadolinium, Terbium, Dysprosium, Holmium, Erbium, Thulium, Ytterbium en Lutetium 10

11 Australische mijn voor goudwinning 11

12 Voorraad aan grondstoffen peiljaar

13 De overgangsmetalen: Koper voorraad: Minder dan 30 jaar 13

14 Resource Recovery: terugwinning metalen Terugwinning van overgangsmetalen zoals Cu, Ni, In, Co Inzet van bacteriën die een elektrische stroom maken Hoe gaat dat in zijn werk? 14

15 Glucose: C 6 H 12 O H 2 O 6 CO H e - Azijnzuur: CH 3 COOH + 2 H 2 O 2 CO H e - Zwavel: Biologische anode Elektronen produktie met verschillende substraten S H 2 O SO H e - 15

16 Zuurstof reductie aan kathode Kathode met zuurstof reductie: 2 O H e - 4 H 2 O Biologische Anode: CH 3 COOH + 2 H 2 O 2 CO H e - Netto reactie: CH 3 COOH+2O 2 2 H 2 O+ 2 CO 2 16

17 Bacteriën 17

18 Elektronen producerende bacterie Geobacter Sulphur Reducens 18

19 Bio-electrochemie (Mediatorvrije) Electrochemisch Actieve Micro-organismen De electron (e - ) producerende halfreactie (anode) is biologisch van oorsprong Bron: 19

20 Micro-organismen die op bio-anode groeien (elektrode = poreus grafiet) (foto WUR) 20

21 Geobacter Sulphur Reducens Ontdekker is Prof. Derek Lovley Deze bacterie zet organische stoffen uit afvalwater om in elektrische stroom, protonen en bicarbonaat Als modelsubstraat wordt vaak acetaat Ac - genomen 21

22 Bacterie met binnenste en buitenste membraanwand: Electronen gaan via aantal stappen naar Fe 3+ toe. Energie wordt gehaald uit NAD + /NADH. Rechts is een nanodraad getekend (pilin). 22

23 23

24 24

25 Electriciteit productie uit organisch afval (acetaat) in een microbiële brandstofcel electronen CO 2 zuurstof H + acetaat bacteria anode kathode water Kation wisselend membraan 25

26 Microbiële brandstofcel in werking R e - e - CO 2 2 H + e - Acetaat H 2 O 26

27 27

28 Microbiële brandstofcel met snelle ladingsoverdracht voor de kathode Katholiet: Fe 3+ oplossing electronen CO 2 H + H 2 O Fe 3+ OH - acetaat bacteria anode H + Fe 2+ kathode Bipolair membraan

29 Microbial Fuel Cell met regeneratie van Fe 3+ door Acidiphilus Ferro Oxidans electrons CO 2 H + acetaat bacterie anode OH H 2 O - H kathode Bipolair membraan Microbiële brandstofcel Fe 3+ Fe 2+ H + O 2 H 2 O Immobilized cells of A. ferrooxidans Ferro ion oxidatie reactor 29

30 Microbiële Brandstofcel I 1.0 Azijnzuur/CO 2 (-0,27 V vs NHE) Bio-electriciteit (+1.04 Volt) Energie Energy Energie Consumption Opbrengst Consumptie Bacteriën Bacteria Bacterie (= Potentiaalverlies) Bio-Anode Kathode Fe(III)/Fe(II) 0,77 V vs NHE 30

31 Energie-inhoud van 1 kg glucose (suiker) 1 kg glucose = 5,5mol glucose 1 mol glucose = 24 mol e - 1 mol e - = C 1Ah = 3600 C E(MFC)=0,5V tijdens werking 1 kg glucose 2000 Wh!! 31

32 Hoe kunnen we nu grondstoffen terugwinnen met een microbiële brandstofcel? De bio-anode levert elektronen na oxidatie van acetaat door Geobacter Sulphur Reducens De kathode ontvangt deze elektronen Aan de kathode kunnen we opgeloste metaalionen reduceren 32

33 Welke metaalionen komen in aanmerking om terug te winnen uit afvalwater? In principe alle metaalionen die in een waterig milieu kunnen worden neergeslagen. Voorbeelden zijn: Cu e - Cu Ni e - Ni Cd e - Cd Co e - Co Pb e - Pb Zn e - Zn 33

34 Kunnen we metalen afzonderlijk en zuiver winnen? Jazeker: De winning van de afzonderlijke metalen kan worden gestuurd door potentiaal van de kathode. Des te edeler het metaal, des te hoger is de potentiaal van het redoxkoppel M z+ / M Metaal M z+ + z e - = Metaal M 34

35 Selectieve terugwinning metalen door verschil standaard reductie potentiaal E 0 Cu e - Cu NHE E 0 = +0,3402 V vs. Ni e - Ni E 0 = -0,23 V vs. NHE Cd e - Cd E 0 = -0,4026 V vs. NHE Co e - Co E 0 = -0,28 V vs. NHE Pb e - Pb E 0 = -0,1263 V vs. NHE Zn e - Zn E 0 = -0,7628 V vs. NHE Van deze lijst zal Cu het eerst neerslaan 35

36 Opstelling voor selectieve winnen van zuivere metalen 36

37 Selectief terugwinnen metalen in de volgorde Cu, Pb, Cd, Zn (stippellijn=2m HCL zonder metalen) 37

38 Omstandigheden voor terugwinning metalen Cu vorming E cell = 0,0 V Pb vorming E kathode = - 0,51 V vs. NHE Cd vorming E kathode = - 0,66 V vs. NHE Zn vorming E anode = +0,20 V vs. NHE Voor Cu vorming wordt de biologische cel kortgesloten oftewel E cell = 0,0V. Voor Zn vorming wordt de bio-anode potentiaal op +0,200 V vs NHE gebracht voor maximale stroom. 38

39 Tijd voor een experiment Doel is verschil in edelheid tussen Cu en Zn aantonen Hoe? Met een thuis gebouwde Cu-Zn batterij Cu en Zn via de loodgieter 39

40 Opstelling met 5 Cu 2+ /Cu versus Zn cellen in serie (onder). 40

41 Aansluiten Cu-Zn batterij op 5 LED s Elektroliet is 0,2 M CuSO 4 en 0,2 M Na 2 SO 4 41

42 Eerst de open klemspanning meten:5,277v (dus geen belasting van de batterij) 42

43 Overzicht van de opstelling (open klemspanning, nog geen LED als belasting) 43

44 Cu-Zn batterij in actie: de LEDs branden. Zn lost op naar Zn 2+, Cu 2+ gaat naar Cu. 44

45 Meting van de belaste batterij levert een spanning van 2,121 V. Prima voor de LEDs. 45

46 Meting van zowel de spanning (2,127V) als de stroom (46mA) 46

47 Close-up van beide multimeters: meting links van de spanning en rechts van de stroom 47

48 Na afloop gemaakte foto waarop zichtbaar een zwarte laag waar Zn heeft gereageerd. 48

49 Terug naar Wetsus de pilot fase voor Cu winning met een microbiële brandstofcel: 4-jarig Europese BioElectroMET project 49

50 BioElectroMET project Wetsus Opschaling Cu winning naar 1 m 2 Cukathode en bio-anode Echt industrieel afvalwater met Cu 2+ Cu 2+ gehalte tussen 0,5 en 1,0 g/l Pilot installatie gebouwd in 20ft container (in Water Applicatie Lab) 50

51 Uitdagingen in de praktijk: de bio-anode In laboratorium testen is acetaat als substraat gebruikt voor elektro-actieve micro-organismen Andere substraat vormen voor bio-anode vragen om gewenningsperiode Voorbeelden ander substraat o.a. urine in ValueFromUrine project 51

52 Uitdagingen in de praktijk: de keuze van het membraan In de Bio-Elektrochemische Cel is een ion wisselend membraan nodig voor scheiden anoliet en katholiet Een kation wisselend membraan laat metaalionen door: is niet geschikt Een anion wisselend membraan laat geen metaalionen door: wel geschikt Anion membraan: altijd een juiste keuze? 52

53 Uitdagingen in de praktijk: keuze van het membraan Een anion wisselend membraan laat geen positieve metaalionen door Een anion wisselend membraan laat wel negatief geladen sulfaat ionen door Geobacter Sulphur Reducens reduceert sulfaationen tot sulfide ionen Biologische sulfaatreductie vermindert aantal elektronen dat naar de kathode gaat (minder metaalvorming) 53

54 Uitdagingen in de praktijk: keuze membraan Nevenreacties voorkomen De ph van anoliet en katholiet op de juiste waarde houden Geen buffers toevoegen Stroomdichtheid zo hoog mogelijk houden Creativiteit vereist leidt tot innovatie 54

55 Uitdagingen in de praktijk: concurrentie van andere micro-organismen Wat willen we: elektro-actieve microorganismen die elektronen maken Concurrerende micro-organismen: methanogenen (maken methaan) Methanogenen verbruiken substraat waardoor elektro-actieve microorganismen minder substraat hebben 55

56 Uitdagingen in de praktijk: de kathode Additieven verhogen de overpotentiaal voor de metaalvorming Hierdoor vormen zich metalen pas bij een lagere kathode potentiaal Daarnaast kunnen metalen naaldvormige kristallen vormen (prikken door membraan) 56

57 Uitdagingen in de praktijk: de temperatuur Electro-actieve micro-organismen zoals Geobacter Sulphur Reducens meestal onderzocht bij 30 graden Celsius Industriële waterhoudende vloeistof met Cu 2+ is bijvoorbeeld 55 graden Celsius Micro-organismen moeten aan thermofiele omstandigheden wennen Procesvoering moet worden aangepast! 57

58 Uitdagingen in de praktijk: schaalgrootte van het systeem Een laboratoriumcel meet in afmeting 10 cm x 10 cm Een echte pilotcel meet in afmeting 100 cm x 100cm Procesvoering pilotcel is daarmee liefst 100X groter Welke uitdagingen levert dit op? 58

59 Uitdagingen van een pilot cel van 100cm X 100 cm Enten van de elektro-actieve bacteriën: tijdsfactor telt! Gelijkmatige stroomdichtheid is een uitdaging Gelijkmatige substraatconcentratie is een uitdaging Gelijkmatige Cu 2+ concentratie is een uitdaging 59

60 Uitdaging van de pilot cel: inoculatie en populatie bio-anode Dimensie van Geobacter Sulphur Reducens is ongeveer 1µm x 1µm De bio-anode meet 2 X 1 m 2 (2 zijden) Hoeveel micro-organismen passen daar tenminste op? Dat zijn er 2 X = 2000 miljard! Dat betekent 250X de wereldpopulatie aan mensen!! 60

61 Uitdagingen van de pilot cel: inoculatie en populatie bio-anode In werkelijkheid is bio-anode een poreuze grafiet structuur Dat betekent een 3-dimensionale opbouw met micro-organismen Totaal aantal micro-organismen is daarmee nog groter per m 2! Schatting levert op tenminste 10X10 12 micro-organismen/m 2 = miljard micro-organismen/m 2! 61

62 Hoeveel elektronen levert één enkele electroactief micro-organisme per seconde? We gaan uit van 20A/m 2 en 1m 2 Dat komt overeen met 20A Dat komt overeen met 20Coulomb/s 1 elektron = 1, *10-19 Coulomb Dus 1C=0, *10 19 elektronen Dus 20C=12,483018*10 19 elektronen We gaan uit van miljard bacteriën Per bacterie dan elektronen/s 62

63 Wat is stroom per bacterie uitgaande van 20A/m 2 en miljard bacteriën 1 elektron = 1, *10-19 Coulomb Aantal elektronen= /s Stroom=2*10-12 Coulomb/s=2*10-12 Ampère 1 pico Ampère = Ampère (pa) Dus stroom is 2pA Een elektrische stroom van 0,01pA is overigens meetbaar met Keithly Model 6485/E 5-1/2 digit Picoammeter met 10fA Resolutie 63

64 Vraag: Hoeveel acetaat is nodig voor een stroom van 20A? 20A is gelijk aan 20 Coulomb/sec Acetaat levert per ion: 8 elektronen 1 mol acetaat levert 8 mol elektronen Wet van Faraday: 1 mol acetaat levert 8*96485 Coulomb/mol Nodig dus 20/(8*96485)=2,59*10-5 mol acetaat per seconde = 2,24 mol/dag Dit komt overeen met 304,8 gram NaAc.3H 2 O/dag 64

65 Inzetbaarheid elektronen producerende bacteriën voor meststof: urineproject Naast metalen kunnen we ook meststoffen winnen uit afvalwater Als substraat dient urine (mens/dier) Urine bevat zowel P als N Winning P als MgNH 4 PO 4 (struviet) door toevoeging van MgO aan urine Winning N als (NH 4 ) 2 SO 4 na scheiding van NH 3 in biologische cel 65

66 Urine project Uw presentator als kandidaat in een korte film: https://www.youtube.com/watch? v=jkumky8etx8 66

67 Urine direct als meststof?? Is het mogelijk urine direct in te zetten als meststof? Europees project met telen van komkommers met Reguliere kunstmest Met urine als meststof Verrassende uitkomst smaakpanel: GEEN verschil in smaak!!! 67

68 Hoeveel elektrische energie zit er in 1 liter urine? Urine als brandstof voor biologische brandstofcel (lopend onderzoek) Urine als substraat voor bio-anode Urine bevat circa 2500 chemische stoffen waarvan circa 80-90% biologisch afbreekbaar aan bio-anode Elektrische energie per liter = 20Wh Met 2 liter/dag=energie laptop/telefoon! 68

69 Waartoe leidt werk van biologische brandstofcellen? Sterke voorzuivering van afvalwater Winning van metalen aan kathode Winning van NH 3 uit urine Biologische brandstofcellen als energieleverancier soldaat (US Army) Biologische brandstofcellen als sensor in bossen en op zeebodems Aanmaak van chemicaliën 69

70 Bio-batterij op suiker (CFDRC, USA) 70

71 Prestaties Bio-Batterij (CFDRC): 85 W/m 2 71

72 Opgeschaalde Bio-batterij (CFDRC) 72

73 QUIZ 1) Wat betekent anaeroob? 2) Welke belangrijke bacterie ontdekte Lovley? 3) Wat is een gangbaar substraat? 4) Wat gaat makkelijker: Cu of Zn neerslaan? 5) Hoeveel Wh zit in 1 kg suiker? 6) Hoe groot is de pilot cel bij Wetsus? 7) Hoeveel stroom kan 1 bacterie wel leveren? 8) Hoe groot is een bacterie die stroom maakt? 9) Wie geeft zich uit voor M.Saakes? 73

74 Antwoorden QUIZ 1. Zuurstofvrij is ander woord voor anaeroob 2. Geobacter Sulphur Reducens 3. Acetaat als substraat 4. Cu neerslaan gaat eenvoudiger dan van Zn Wh per kg suiker 6. 1 m 2 is schallgrootte BioElectroMET pilot 7. 2pA 8. 1 micron bij 1 micron 9. Bert Hamelers droeg labjas M.Saakes 74

75 Verantwoording 75

BULGARIJE. 1. Van afdeling GA ("Afval van metalen en legeringen daarvan in metallische, zich niet verspreidende vorm (1) ") :

BULGARIJE. 1. Van afdeling GA (Afval van metalen en legeringen daarvan in metallische, zich niet verspreidende vorm (1) ) : bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB L 185 van 17/07/99 VERORDENING (EG) Nr. 1547/1999 VAN DE COMMISSIE van 12 juli 1999 tot vaststelling van de controleprocedures, overeenkomstig Verordening

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven uit: CHEMISCHE ANALYSE ISBN , 1 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 15 Elektrochemie bladzijde 1

Uitwerkingen van de opgaven uit: CHEMISCHE ANALYSE ISBN , 1 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 15 Elektrochemie bladzijde 1 Hoofdstuk 15 Elektrochemie bladzijde 1 Opgave 1 Welke halfreactie kan men verwachten in de volgende gevallen? a Br ionen bij een positieve elektrode Br kan gemakkelijk elektronen afstaan, is dan reductor:

Nadere informatie

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel?

Hoe (goed) werkt een biologische brandstofcel? Er is afval te over en er dreigt een energietekort. Zou je deze twee problemen tegelijkertijd kunnen aanpakken? Dat wordt al deels gedaan door woonwijken te verwarmen met de warmte die ontstaat bij de

Nadere informatie

procesboek m i c r o b i a l e n e r g y

procesboek m i c r o b i a l e n e r g y procesboek m i c r o b i a l e n e r g y procesboek m i c r o b i a l e n e r g y René de Landmeter & Ermi van Oers Dit project is uitgevoerd tijdens de minor Sustainability, aan de Willem de Kooning Academie

Nadere informatie

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht:

Hieronder zie je een schema van een eenvoudige chemische cel met koper/zink elektroden. Bestudeer dit schema met aandacht: Cursus Chemie 7-1 Hoofdstuk 7 : INDIREKTE REDOXREACTIES (met elektrodes) Naast de directe zijn er ook indirecte redoxreacties. Dat wil zeggen: er is geen direct contact tussen de deeltjes van de oxidator

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Eindexamen vwo scheikunde pilot I

Eindexamen vwo scheikunde pilot I Duurzame productie van waterstof uit afvalwater 1 maximumscore 4 C 6 H 12 O 6 + 4 H 2 O 4 H 2 + 2 CH 3 COO + 2 HCO 3 + 4 H + molverhouding CH 3 COO : HCO 3 = 1 : 1 en C balans juist 1 coëfficiënt voor

Nadere informatie

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voedingselementen 9 1.1 Voedingselementen 9 1.2 Zuurgraad 12 1.3 Elektrische geleidbaarheid (EC) 13 1.4 Afsluiting 14 2 Kunstmeststoffen 15 2.1 Indeling kunstmeststoffen

Nadere informatie

Curie Hoofdstuk 11 HAVO 5

Curie Hoofdstuk 11 HAVO 5 Redoxreacties Curie Hoofdstuk 11 HAVO 5 11.11 Wat zijn redoxreacties? 11.2 Voorspellen van redoxreacties 11.3 Elektrische stroom uit reacties 114Corrosie 11.4 11.5 Elektrolyse 11.6 Metaalwinning 11.1 Wat

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

VALORFOOD: Behandeling van industriële effluenten, rijk aan zware metalen, met behulp van brouwersgisten (S. cerevisiae)

VALORFOOD: Behandeling van industriële effluenten, rijk aan zware metalen, met behulp van brouwersgisten (S. cerevisiae) VALORFOOD: Behandeling van industriële effluenten, rijk aan zware metalen, met behulp van brouwersgisten (S. cerevisiae) Waarom zware metalen uit industrieel afvalwater verwijderen? 1. Toxiciteit Cu, Fe,

Nadere informatie

Wat is elektrische stroom? Geleiden samengestelde stoffen in vaste toestand de elektrische stroom wel of niet?

Wat is elektrische stroom? Geleiden samengestelde stoffen in vaste toestand de elektrische stroom wel of niet? Hoe komt het dat de sporter elektrolyten uit zijn lichaam verliest tijdens het sporten? Wat is elektrische stroom? Wanneer is een stof geleidend voor de stroom? Waarom zijn metalen geleidend in vaste toestand?

Nadere informatie

Chemie 2001 Vraag 1 Je wil 1 liter van een 0,010 M oplossing van glucose (C6H1206) bereiden, door een geschikt volume van een meer geconcentreerde oplossing over te brengen in een maatkolf van 1,0 liter

Nadere informatie

Heavy metal. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Heavy metal. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Dick Naafs 11 February 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/57859 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Toets02 Algemene en Anorganische Chemie 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Naam: Studentnummer Universiteit Leiden: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat

Nadere informatie

Chemisch rekenen, zo doe je dat!

Chemisch rekenen, zo doe je dat! 1 Chemisch rekenen, zo doe je dat! GOE Opmerkingen vooraf: 1. Belangrijke schrijfwijzen: 100 = 10 2 ; 1000 = 10 3, enz. 0,1 = 1/10 = 10-1 ; 0,001 = 1/1000 = 10-3 ; 0,000.000.1 = 10-7, enz. gram/kg = gram

Nadere informatie

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5)

Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) Uitwerkingen VWO deel 1 H2 (t/m par. 2.5) 2.1 Inleiding 1. a) Warmte b) Magnetische Energie c) Bewegingsenergie en Warmte d) Licht (stralingsenergie) en warmte e) Stralingsenergie 2. a) Spanning (Volt),

Nadere informatie

Conductometrie 1 R. Waarin [R] = Ω en [G]= Ω -1 = S (Siemens)

Conductometrie 1 R. Waarin [R] = Ω en [G]= Ω -1 = S (Siemens) Conductometrie Conductometrie of geleidbaarheidsmeting is een van de elektrochemische analysemethoden. In de conductometrie wordt gekeken naar het gemak waarmee elektrische stroom door een oplossing geleid

Nadere informatie

Bacteriële ijzer reductie

Bacteriële ijzer reductie Bacteriële ijzer reductie Een aantal bacteriën zijn in staat om ferri ijzer te reduceren. Dit gebeurt bv in sedimenten van meren. Dit gereduceerde ijzer kan dan worden getransporteerd over zelfs grote

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

Kathodische bescherming in een notedop

Kathodische bescherming in een notedop in een notedop ir. Bram Dooms Labo Betontechnologie Kathodische bescherming (KB) voor de bouwsector 23/02/2017 1 Corrosie van staal Ijzer komt in de natuur voor onder stabiele vorm: metaaloxides (bv. Fe

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37172 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kortlever, Ruud Title: Selective and efficient electrochemical CO2 reduction on

Nadere informatie

Oefenopgaven REDOXREACTIES vwo Reactievergelijkingen en halfreacties

Oefenopgaven REDOXREACTIES vwo Reactievergelijkingen en halfreacties Oefenopgaven REDOXREACTIES vwo Reactievergelijkingen en halfreacties OPGAVE 1 Geef de halfreactie waarbij 01 P 2 O 5 wordt omgezet in PH 3. 02 Jodaat, IO 3 - in neutraal milieu wordt omgezet in H 5 IO

Nadere informatie

Watertechniek en mestverwerking

Watertechniek en mestverwerking Watertechniek en mestverwerking Workshop Wetsus & Innovatienetwerk 27 juni 2012 Leon Korving combining scientific excellence with commercial relevance 1 Rioolwater vs mest Overeenkomsten: Herkomst (vnl.

Nadere informatie

Examen VWO. scheikunde 1,2. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Examen VWO. scheikunde 1,2. tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 dinsdag 26 mei 13.30-16.30 uur scheikunde 1,2 Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 68 punten

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-II

Eindexamen scheikunde havo 2006-II 4 Beoordelingsmodel Element 115 1 Calcium heeft atoomnummer 20 en americium heeft atoomnummer 95. Dus samen hebben ze 115 protonen. calcium heeft atoomnummer 20 en americium heeft atoomnummer 95 1 2 Een

Nadere informatie

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor.

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Chemie Vraag 1 In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Nuclide Nuclidemassa (u) 63 Cu 62,93 65 Cu 64,93 35 Cl 34,97 37 Cl 36,95 Wat is de verhouding

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-I

Eindexamen scheikunde havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Rookmelder 1 aantal protonen: 93 aantal neutronen: 144 naam van element X: neptunium aantal protonen: 93 1 aantal neutronen: 241 verminderen met het genoemde aantal protonen en verminderen

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Redoxreacties. Chemie 6 (2u)

Hoofdstuk 8. Redoxreacties. Chemie 6 (2u) Hoofdstuk 8 Redoxreacties Chemie 6 (2u) Deze slides voor de lesbegeleiding worden ter beschikking gesteld, maar ze zijn te beperkt om als samenvatting van de cursus te kunnen dienen. Oxidatie / Reductie

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2006-I

Eindexamen scheikunde havo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Rood licht Maximumscore 1 1 edelgassen 2 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: De (negatieve) elektronen bewegen zich richting elektrode A dus is elektrode A de positieve elektrode.

Nadere informatie

Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13

Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13 Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13 1. Elektronenoverdracht In dit hoofdstuk maken we kennis met zogenaamde redoxreacties. Dit zijn reacties waarbij elektronenoverdracht plaatsvindt. De naam

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

2 De zuivering van afvalwater Typen bedrijfsafvalwater De zuivering in vogelvlucht Afsluiting 21

2 De zuivering van afvalwater Typen bedrijfsafvalwater De zuivering in vogelvlucht Afsluiting 21 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Waterverontreiniging: aard en omvang 9 1.1 Oorzaken van de waterverontreiniging 9 1.2 Om welke stoffen gaat het? 10 1.3 Kengetallen van waterverontreiniging 12 1.4 Afsluiting

Nadere informatie

WAARSCHUWING! Alleen geschikt

WAARSCHUWING! Alleen geschikt P ROFI FUEL CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL WAARSCHUWING! Alleen geschikt voor kinderen vanaf 10 jaar. Het gebruik is alleen toegestaan onder toezicht van volwassenen, die op de hoogte zijn van de in de

Nadere informatie

Water hergebruiken is nog maar het begin. Doctoraat van Anh Tran, 26 november 2014

Water hergebruiken is nog maar het begin. Doctoraat van Anh Tran, 26 november 2014 Water hergebruiken is nog maar het begin Doctoraat van Anh Tran, 26 november 2014 Waterschaarste en de uitputting van natuurlijke hulpbronnen zijn belangrijke uitdagingen voor duurzame ontwikkeling. Volgens

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

3. Welke van onderstaande formules geeft een zout aan? A. Al 2O 3 B. P 2O 3 C. C 2H 6 D. NH 3

3. Welke van onderstaande formules geeft een zout aan? A. Al 2O 3 B. P 2O 3 C. C 2H 6 D. NH 3 Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD EXAMENOPGAVEN Toetsdatum: n.v.t. Vak: Scheikunde voorbeeldexamen 2015 Tijdsduur: 2 uur en 30 minuten De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het

Nadere informatie

Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk.

Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk. Productie van Struviet uit Mest: Procesvoering en Afzetmogelijkheden Struviet Eigenschappen Struviet Fosfaat Schaarste Procesvoering binnen mest verwerking Afzet mogelijkheden landbwk. Wetgeving Besluit

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Hoofdstuk 17 Redoxreacties

Hoofdstuk 17 Redoxreacties Hoofdstuk 17 Redoxreacties bladzijde 1 Opgave 1 Bepaal de oxidatiegetallen van alle atomen in: Waterstof H: altijd +1 Zuurstof O: altijd 2 Som ladingen steeds 0 a H 2O H: +1 O: 2 2 x +1 + 2 = 0 b SO 2

Nadere informatie

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5)

lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) lezing door Dolf Hali voor de Probusclub Santpoort op 1 mei 2013 (de uitgesproken tekst volgt na dia 5) 1. Politiek (nimby mentaliteit) 2. Onze heilige koe 3. Windturbines 4. Kernenergie Heilige koe Windturbines

Nadere informatie

Augustus geel Chemie Vraag 1

Augustus geel Chemie Vraag 1 Chemie Vraag 1 Men beschikt over een oplossing van ijzer(ii)nitraat met c = 3,00 mol/l en heeft voor een experiment 0,600 mol nitraationen nodig. Hoeveel ml van de oplossing dient men te gebruiken?

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

PbSO 4(s) d NH 4Cl + KOH KCl + H 2O + NH 3(g) NH 4. + OH - NH 3(g) + H 2O e 2 NaOH + CuCl 2 Cu(OH) 2(s) + 2 NaCl

PbSO 4(s) d NH 4Cl + KOH KCl + H 2O + NH 3(g) NH 4. + OH - NH 3(g) + H 2O e 2 NaOH + CuCl 2 Cu(OH) 2(s) + 2 NaCl Hoofdstuk 11 Chemische reacties bladzijde 1 Opgave 1 De ionen die in water ontstaan: a NaCl Na Cl - b AgNO 3 Ag - NO 3 c (NH 4) 2SO 4 2 NH 4 SO 4 d KOH K OH - e NiSO 4 Ni 2 SO 4 Opgave 2 Schrijf de volgende

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2008-I

Eindexamen scheikunde havo 2008-I Beoordelingsmodel Uraan 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal neutronen: 146 aantal protonen: 92 1 aantal neutronen: 238 verminderen met het aantal protonen 1 2 maximumscore 2 UO 2 + 4 HF UF 4 +

Nadere informatie

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel)

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) 1. Morfologie (vorm, grootte, onderdelen) a. Teken schematisch de doorsnede van een bacterie en benoem 10 structuren. vacuole met reservestoffen,

Nadere informatie

6 VWO SK Extra (reken)opgaven Buffers.

6 VWO SK Extra (reken)opgaven Buffers. 6 VWO SK Extra (reken)opgaven Buffers. Opgave I. 1 Je wilt een buffermengsel maken met ph = 4,20. Welke stoffen kun je het beste als uitgangsstoffen nemen? Opgave II. 2 In 1,00 liter water is opgelost

Nadere informatie

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,.

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. PARATE KENNIS CHEMIE 4 e JAAR SCHEMA ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. MENGSEL bestaat uit meerdere zuivere stoffen, de kooktemperatuur,

Nadere informatie

Weet je het nog? Welke bewerking moet in afbeelding 21.1 langs elke pijl staan?

Weet je het nog? Welke bewerking moet in afbeelding 21.1 langs elke pijl staan? Hoofdstuk 21 Chemisch rekenen (4) bladzijde 1 Opgave 1 Weet je het nog? Welke bewerking moet in afbeelding 21.1 langs elke pijl staan? Opgave 2 We lossen op: 25,0 g NaCl in een maatkolf tot 100 ml. De

Nadere informatie

Gegeven is volgende niet-uitgebalanceerde reactievergelijking waarin X de formule van een verbinding voorstelt:

Gegeven is volgende niet-uitgebalanceerde reactievergelijking waarin X de formule van een verbinding voorstelt: Chemie Vraag 1 Gegeven is volgende niet-uitgebalanceerde reactievergelijking waarin X de formule van een verbinding voorstelt: CS2 + X + KOH K2SO4 + K2CO3 + KCl + H2O De hoeveelheden (in mol) van de betrokken

Nadere informatie

Tabellen. Thermodynamica voor ingenieurs, Tabellen 1

Tabellen. Thermodynamica voor ingenieurs, Tabellen 1 abellen abel 1. De elementen (molaire massa s) abel 2. Soortelijke warmte c p (bij lage drukken 0 1 ) in.k abel 3. Soortelijke warmte c p an lucht abel 4. Van der Waals coëfficiënten* abel 5. Gemiddelde

Nadere informatie

Afvalwater: een bron van mogelijkheden. 12 april 2016 Sigrid Scherrenberg

Afvalwater: een bron van mogelijkheden. 12 april 2016 Sigrid Scherrenberg Afvalwater: een bron van mogelijkheden 12 april 2016 Sigrid Scherrenberg 1 Jouw poep is goud waard! 2 Rotterdam Innovative Nutrients, Energy & Watermanagement (RINEW) Doel: Het realiseren van een innovatieve

Nadere informatie

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M Hoofdstuk 8 Rekenen met de mol bladzijde 1 Opgave 1 n = m / M a 64,0 g zuurstofgas (O 2) = 2,00 mol (want n = 64,0 / 32,0) enz b 10,0 g butaan (C 4H 10) = 0,172 mol c 1,00 g suiker (C 12H 22O 11) = 0,00292

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21649 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Kwon, Youngkook Title: Biomass electrochemistry : from cellulose to sorbitol Issue

Nadere informatie

1.8 Stroomsterkte; geleiding.

1.8 Stroomsterkte; geleiding. 1.8 Stroomsterkte; geleiding. Met stroomsterkte (I) wordt bedoeld: de hoeveelheid lading die per seconde langs komt. De eenheid is dus coulomb per seconde (C/s) maar we werken meestal met de ampère (A)

Nadere informatie

Duurzaam Legionella Beheer in Koeltorens. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door SNN, koers Noord

Duurzaam Legionella Beheer in Koeltorens. Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door SNN, koers Noord Duurzaam Legionella Beheer in Koeltorens Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door SNN, koers Noord Projectgegevens 1. Titel: Duurzaam Legionella beheer in koeltorens 2. Doelstelling: Het duurzaam en

Nadere informatie

5-1 Moleculen en atomen

5-1 Moleculen en atomen 5-1 Moleculen en atomen Vraag 1. Uit hoeveel soorten moleculen bestaat een zuivere stof? Vraag 2. Wat is een molecuul? Vraag 3. Wat is een atoom? Vraag 4. Van welke heb je er het meeste: moleculen of atomen?

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media

Basisscheikunde voor het hbo ISBN e druk Uitgeverij Syntax media Hoofdstuk 13 Redoxreacties bladzijde 1 Opgave 1 In de volgende halfreacties zijn de elektronen weggelaten. Zet zelf de elektronen erbij en vermeld of het deeltje geoxideerd of gereduceerd wordt. Links

Nadere informatie

Chemie 1997 augustus Vraag 1 Natuurlijk chloor bestaat essentieel uit de isotopen Cl en Cl. Wat zijn isotopen? A. atomen of ionen met eenzelfde aantal elektronen en een verschillend aantal protonen B.

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2002-II

Eindexamen scheikunde havo 2002-II 4 Antwoordmodel Zuurstofvoorziening 1 aantal protonen: 16 aantal elektronen: 17 aantal protonen: 16 1 aantal elektronen: aantal protonen vermeerderd met 1 1 2 4 KO 2 2 K 2 O + 3 O 2 alleen KO 2 voor de

Nadere informatie

Hierbij is sprake van elektronenoverdracht; elk Na atoom draagt een elektron over aan Cl-atoom onder vorming van een ionrooster.

Hierbij is sprake van elektronenoverdracht; elk Na atoom draagt een elektron over aan Cl-atoom onder vorming van een ionrooster. Redoxreacties 1. Elektronenoverdracht In dit hoofdstuk maken we kennis met zogenaamde redoxreacties. Dit zijn reacties waarbij elektronenoverdracht plaatsvindt. De naam redoxreactie is een samentrekking

Nadere informatie

Elektronenoverdracht (1)

Elektronenoverdracht (1) Redoxreacties 1 Elektronenoverdracht (1) Een bekende reactie is: 2 Na(s) + Cl 2 (g) 2 NaCl(s) (oude notatie: Na + Cl - ) Hierbij is sprake van elektronenoverdracht. Dit kan als volgt worden voorgesteld:

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het HAVO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

Reacties en stroom; een aanvulling op hoofdstuk 9

Reacties en stroom; een aanvulling op hoofdstuk 9 Reacties en stroom; een aanvulling op hoofdstuk 9 1. Elektronenoverdracht In dit hoofdstuk maken we kennis met zogenaamde redoxreacties. Dit zijn reacties waarbij elektronenoverdracht plaatsvindt. De naam

Nadere informatie

OEFENOPGAVEN MOLBEREKENINGEN

OEFENOPGAVEN MOLBEREKENINGEN OEFENOPGAVEN MOLBEREKENINGEN * = voor VWO Salmiak, NH 4 Cl(s), kan gemaakt worden door waterstofchloride, HCl(g), te laten reageren met ammoniak, NH 3 (g) 01 Wat is de chemische naam voor salmiak? 02 Geef

Nadere informatie

De hoogwaardige zuivering van afvalwater papierfabrieken Eerbeek

De hoogwaardige zuivering van afvalwater papierfabrieken Eerbeek De hoogwaardige zuivering van afvalwater papierfabrieken Eerbeek De drie oprichters van IWE Binnen modern en duurzaam ondernemerschap past het niet om het milieu onnodig te belasten. Een besef dat nu wijdverbreid

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo I

Eindexamen scheikunde 1-2 vwo I Beoordelingsmodel Biobrandstofcel 1 maximumscore 2 berekening van de afname van het aantal mmol glucose per liter en van de toename van het aantal mmol Fe 2+ per liter in 150 uur: 1,03 ± 0,01 (mmol L 1

Nadere informatie

Oefenopgaven REDOX vwo

Oefenopgaven REDOX vwo Oefenopgaven REDOX vwo OPGAVE 1 Geef de halfreactie waarbij 01 P 2 O 5 wordt omgezet in PH 3. 02 Jodaat, IO 3 - in neutraal milieu wordt omgezet in H 5 IO 6. 03 Methanol in zuur milieu wordt omgezet in

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE CORRECTIEMODEL VOORRONDE 1 af te nemen in de periode van woensdag 5 januari 01 tot en met woensdag 1 februari 01 Deze voorronde bestaat uit 4 meerkeuzevragen verdeeld over

Nadere informatie

PHA productie uit Organische reststromen. BIONND THE FUTURE. 8 mei 2014 Henk Doddema

PHA productie uit Organische reststromen. BIONND THE FUTURE. 8 mei 2014 Henk Doddema PHA productie uit Organische reststromen. BIONND THE FUTURE 8 mei 2014 Henk Doddema Meer dan 300 soorten bacteriën kunnen PHA s maken en opslaan in hun cellen Rhodomonas sp. Halomonas sp. Alcaligenes (nu

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Opgave 1. Opgave 2. b En bij een verbruik van 10 ml? Dan wordt de procentuele onnauwkeurigheid 2 x zo groot: 0,03 / 20 x 100% = 0,3% Opgave 3

Opgave 1. Opgave 2. b En bij een verbruik van 10 ml? Dan wordt de procentuele onnauwkeurigheid 2 x zo groot: 0,03 / 20 x 100% = 0,3% Opgave 3 Hoofdstuk 13 Titratieberekeningen bladzijde 1 Opgave 1 Wat is het theoretisch eindpunt? Het theoretisch eindpunt is het titratievolume waarbij de bedoelde reactie precies is afgelopen. En wat is dan het

Nadere informatie

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes.

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes. Cursus Chemie 4-1 Hoofdstuk 4: CHEMISCH EVENWICHT 1. DE STERKTE VAN ZUREN EN BASEN Als HCl in water opgelost wordt dan bekomen we een oplossing die bijna geen enkele covalente HCl meer bevat. In de reactievergelijking

Nadere informatie

H5SK-H11. Willem de Zwijgerteam. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/74277

H5SK-H11. Willem de Zwijgerteam. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/74277 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Willem de Zwijgerteam 06 april 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/74277 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

Eindexamen havo scheikunde pilot 2013-I

Eindexamen havo scheikunde pilot 2013-I Beoordelingsmodel ph-bodemtest 1 maximumscore 2 Een juist antwoord kan als volgt zijn geformuleerd: Het tabletje bevat bariumsulfaat en deze stof is slecht oplosbaar (in water). notie dat het tabletje

Nadere informatie

Galvanische corrosie. www.mariteamshipyard.nl

Galvanische corrosie. www.mariteamshipyard.nl Galvanische corrosie ACTIEVE EN PASSIEVE KATHODISCHE BESCHERMING Oorzaak /definitie Alle metalen hebben een potentiaal Hoe hoger dit potentiaal, hoe edeler het metaal, maw hoe beter bestand tegen corrosie

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 EXAMEN: 2001-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 EXAMEN: 2001-I UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: SCHEIKUNDE 1,2 NIVEAU: VWO EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

Voorkomen PlAMV verspreiding

Voorkomen PlAMV verspreiding Voorkomen PlAMV verspreiding Schoon beginnen, schoon houden Hobaho lelieweek 2015, Casper Slootweg PlAMV verspreiding Via de grond Project risico s hergebruik grond Via proceswater tijdens: Spoelen Shaven

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

OEFENOPGAVEN VWO EVENWICHTEN

OEFENOPGAVEN VWO EVENWICHTEN OPGAVE 1 OEFENOPGAVEN VWO EVENWICHTEN In een ruimte van 5,00 liter brengt men 9,50 mol HCl(g) en 2,60 mol O 2 (g). Na evenwichtsinstelling is 40,0% van de beginstoffen omgezet en is er Cl 2 (g) en H 2

Nadere informatie

KENNISMAKING MET UMICORE

KENNISMAKING MET UMICORE KENNISMAKING MET UMICORE Kennismaking met Umicore CATALYSIS ENERGY MATERIALS PERFORMANCE MATERIALS RECYCLING 1 We zijn een materiaaltechnologie- en recyclagegroep op wereldschaal. We richten ons op toepassingen

Nadere informatie

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010

Fysische Chemie en Kinetiek 2009-2010 Fysische Chemie en Kinetiek 009-010 Deeltentamen 01 3 oktober 009, 9:00-1:00 Naam: Studentnummer: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat dit voorblad en de opgaven. Waar nodig word

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het VWO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het VWO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het VWO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven uit: CHEMISCHE ANALYSE ISBN , 1 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 5 Argentometrie bladzijde 1

Uitwerkingen van de opgaven uit: CHEMISCHE ANALYSE ISBN , 1 e druk, Uitgeverij Syntax Media Hoofdstuk 5 Argentometrie bladzijde 1 Hoofdstuk 5 Argentometrie bladzijde 1 Opgave 1 Bereken met behulp van het oplosbaarheidsproduct de oplosbaarheid (g/l) in zuiver water bij kamertemperatuur, van: a CuBr K s = 5,2 x 10-9 CuBr Cu + + Br

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-II

Eindexamen scheikunde havo 2004-II 4 Beoordelingsmodel Zink 1 aantal protonen: 30 aantal elektronen: 30 aantal neutronen: 34 aantal protonen: 30 1 aantal elektronen = aantal protonen 1 aantal neutronen: massagetal aantal protonen 1 2 2

Nadere informatie

Elektrochemie voor VWO

Elektrochemie voor VWO Elektrochemie voor VWO 0. Inleiding Wanneer scheikundige processen gepaard gaan met elektrische verschijnselen zoals elektrische spanning en elektrische stroom wordt dit aangeduid met de algemene term

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41

Werkingsprincipe van de brandstofcel... P. 37. Aanwijzingen ter bescherming van het milieu... P. 41 PROFI HYDRO CELL KIT GEBRUIKSAANWIJZING NL INHOUD Hydro Cell Kit... P. 36 Belangrijke aanwijzing voor het gebruik van de Hydro Cell Kit...P. 36 Veiligheidsaanwijzingen... P. 36 Reglementair gebruik...p.

Nadere informatie

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen

7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen 7.0 Enkele belangrijke groepen van verbindingen 7.1 Oxiden Vrijwel alle elementen kunnen, min of meer heftig reageren met zuurstof. De gevormde verbindingen worden oxiden genoemd. In een van de voorafgaande

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden Vraag 1 Welke van volgende formules stemt overeen met magnesiumchloriet? MgCl Mg(ClO 2 ) 2 Mg(ClO 3 ) 2 Mg3(ClO 3 ) 2 Optie A: Hier is wat kennis over het periodiek systeem der elementen

Nadere informatie

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1

Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Oefen opgaven rekenen 4 HAVO bladzijde 1 Opgave 1 uitrekenen en afronden Bij +/- rond je af op het kleinste aantal DECIMALEN, bij x/ rond je af op het kleinste aantal SIGNIFICANTE CIJFERS. Bij gecombineerde

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2010 - II

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2010 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Aardolie 1 C 2 B 3 C Tinnen lepels 4 maximumscore 2 Fe 3+ 1 S 2 1 5 B 6 maximumscore 3 2 Sn + O 2 2 SnO Sn en O

Nadere informatie

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat).

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat). Mest verwerken Dierlijke mest is vaak vloeibaar en bevat onder andere ammoniak en ammoniumzouten. Men kan uit deze drijfmest ammoniumsulfaat maken dat als meststof kan dienen. Omdat de prijs van kunstmest

Nadere informatie

Corrosiemechanismen CORROSIEFICHE 1. Introductie

Corrosiemechanismen CORROSIEFICHE 1. Introductie Introductie Metaalvormig ijzer heeft de neiging terug te keren naar zijn natuurlijke staat, ijzeroxide, wanneer het wordt blootgesteld aan lucht en water. Dit fenomeen, corrosie, is toe te schrijven aan

Nadere informatie

Gevorderde. Anorganische Chemie

Gevorderde. Anorganische Chemie K.U.Leuven Gevorderde Anorganische Chemie Koen Binnemans Leuven 2007 Inhoudstafel Hoofdstuk 1: Oxidaties en reducties... 4 1.1 Basisconcepten... 4 1.2 Electrochemische cellen... 7 1.2.1 Galvanische en

Nadere informatie

Examen VWO. scheikunde (pilot) tijdvak 1 dinsdag 29 mei 13.30-16.30 uur

Examen VWO. scheikunde (pilot) tijdvak 1 dinsdag 29 mei 13.30-16.30 uur Examen VW 2012 tijdvak 1 dinsdag 29 mei 13.30-16.30 uur scheikunde (pilot) Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten

Nadere informatie