Beknopt overzicht van de rol van ICT bij de besparing van energie Christian Wartena (Telematica Instituut) 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beknopt overzicht van de rol van ICT bij de besparing van energie Christian Wartena (Telematica Instituut) 1"

Transcriptie

1 Beknopt overzicht van de rol van ICT bij de besparing van energie Christian Wartena (Telematica Instituut) 1 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding Technologische oplossingen Optimalisatie en hergebruik Dematerialisatie Travel replacement Inzicht in gebruik Slimme meters Efficiënter gebruik van apparaten Intelligente woon-/werkomgeving Inzicht in indirect energiegebruik Green IT Stand van zaken Het totale besparingspotentieel... 9

2 1 Inleiding Om de uitstoot van CO 2 te reduceren, de stijgende kosten voor energie te compenseren en om te anticiperen op een toekomstige verminderde beschikbaarheid van energie is het noodzakelijk het gebruik van energie zoveel mogelijk te beperken. Besparingen die geen negatieve invloed hebben op onze welvaart en ons welzijn mogen daarom in geen geval onbenut worden gelaten. Informatie- en communicatietechnologie (ICT) kan hieraan een belangrijke bijdrage leveren door op verschillende gebieden eraan bij te dragen aanzienlijke besparingen te realiseren. Terwijl ICT bij de opwekking en het transport van energie in de energiesector al volop wordt ingezet om een hoge graad van efficiëntie te bereiken 2,3, zien het Telematica Instituut, TNO, ICTRegie en EPN Platform voor de informatiesamenleving zeker nog veel mogelijkheden tot besparing op het gebied van het energiegebruik. In dit rapport laten wij zien hoe bij huishoudens, kantoren en winkelpanden zeker 10% op het energieverbruik bespaard kan worden door een zinvolle inzet van ICT en energiebesparende domotica (E-domotica). De gehele Nederlandse economie kan door ICT-gerelateerde projecten op korte termijn in potentie 5% besparen op het totale energieverbruik. Dit komt overeen met een hoeveelheid ruwe olie ter waarde van ruim 1 miljard Euro. 4 Om te beginnen kan de ICT-sector zelf energiezuiniger worden, bijvoorbeeld door energiezuinigere apparaten (denk aan flashgeheugen in plaats van harddisks) en door het terugdringen van verspilling en het efficiënter inzetten van de beschikbare resources. Het energieverbruik door ICT krijgt momenteel vrij veel aandacht, in Nederland onder andere door een recent onderzoek in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. 5 Ook internationaal is de aandacht groot zoals blijkt uit het feit dat Green IT bovenaan de lijst van de Top 10 Strategic Technologies for 2008 van Gartner staat. 6 Daarnaast kan ICT ook een belangrijke bijdrage leveren aan energiebesparing op andere gebieden. Ten eerste kan ICT helpen het energieverbruik in bestaande processen te optimaliseren of processen die veel energie verbruiken overbodig te maken. Ten tweede kan ICT helpen gebruikers inzicht in hun energiegebruik te geven, waardoor zij in staat zijn zuiniger met energie om te gaan. Samenvattend onderscheiden wij de volgende drie manieren waarop ICT kan helpen energie te besparen: 1. Technologische verhoging van de energie-efficiëntie: a. Het efficiënter inrichten van processen waardoor deze minder energie nodig hebben. b. Het vervangen van processen door processen die vergelijkbare resultaten leveren maar die resultaten op een energiezuiniger manier bereiken, waarbij ICT het gebruik van deze alternatieve processen mogelijk maakt. 2. Inzicht in gebruik: het creëren van inzicht over gebruik en verspilling zodat consumenten en bedrijven worden gestimuleerd hun gedrag en (daarmee) het verbruik aan te passen en daartoe de mogelijkheden hebben. 3. Green IT: Geringer energieverbruik van de ICT zelf, bijvoorbeeld door het gebruik van energiezuinigere hardware. Deze indeling valt gedeeltelijk samen met een classificatie die in een aantal studies gehanteerd wordt 7. Deze onderscheidt directe, indirecte en systemische of structurele effecten. De directe effecten zijn de energiebesparingen die bij het gebruik van ICT zelf behaald kunnen worden, de indirecte de besparingen die dankzij ICT gerealiseerd worden en de structurele de effecten die met veranderingen van gedrag en de hele omgeving te maken hebben. 2

3 2 Technologische oplossingen Energiebesparing kan bereikt worden door betere machines die dezelfde prestatie met minder energie leveren. Een belangrijke stap kan echter ook gemaakt worden door processen beter op elkaar aan te laten sluiten. Door bijvoorbeeld de productie van een onderdeel beter op de vraag af te stemmen, is minder opslagruimte nodig. Bij dergelijke vormen van procesoptimalisatie speelt ICT een cruciale rol. In veel gevallen ontstaat door ICT ook de mogelijkheid processen volledig anders in te richten of te vervangen door nieuwe werkvormen. De belangrijke trends die we hierin zien kunnen onder twee noemers samengevat worden, dematerialisatie en travel replacement. Onder de eerste noemer vallen verschillende ontwikkelingen die fysieke producten overbodig maken. Veelal gaat dit gepaard met een netto energiewinst doordat productie, opslag en distributie beduidend minder energie vergen. Onder travel replacement verstaan we allerlei vormen van communicatietechnologie die reizen overbodig maken. Terwijl het besparingspotentieel door het gebruik van zuinigere hardware in de ICT of door het verschaffen van inzicht redelijk becijferd kan worden, is dit bij het optimaliseren en herinrichten van processen veel moeilijker. We hebben hier vaak te maken met complexe situaties waar veel factoren een rol spelen, zodat we vooral met moeilijk meetbare indirecte en systemische effecten te maken hebben 8. Doordat situaties compleet kunnen veranderen en veel andere veranderingen tot gevolg hebben is het netto effect van dergelijke ingreep vaak niet meer vast te stellen. Sommige van deze veranderingen kunnen een negatief gevolg hebben. Bijvoorbeeld kan telewerken er toe leiden dat mensen op langere termijn verder van hun werk gaan wonen en daarmee een gedeelte van de besparing in woon-werkverkeer weer teniet doen. Dergelijke reboundeffecten spelen een rol in vrijwel alle gevallen waarin grote veranderingen ingevoerd worden 9. Tenslotte is ICT vaak een component in een complex geheel van maatregelen, verbeteringen en veranderingen. De bijdrage van ICT in het geheel is vaak niet afzonderlijk vast te stellen. Neem als voorbeeld intermodaal vrachtvervoer (intermodal shipping) waarbij verschillende transportvormen gecombineerd worden om een zo laag mogelijk brandstofgebruik te bereiken: De US Environmental Protection Agency heeft berekend dat intermodal shipping voor transporten van meer dan 600 km in de VS ca. 65% energie bespaart ten opzichte van vervoer over de weg. 10,11 Om dit te bereiken is een geweldige logistieke inspanning nodig, die zonder ICT niet denkbaar is. Het is echter duidelijk dat hier meer nodig is dan alleen goede logistieke software. 2.1 Optimalisatie en hergebruik ICT biedt verschillende mogelijkheden tot optimalisatie in (productie)processen, waardoor energie-efficiënter geproduceerd kan worden. In de transportsector kan eveneens nog winst worden geboekt door verbeterde logistiek, energiebesparende routeplanning (bijvoorbeeld door rekening te houden met lokale buien, files, etc.) en het hierboven al genoemde intermodal shipping. 12 Een ander belangrijk aspect waarbij ICT in de transportsector helpt energie te besparen is bij het energiezuiniger maken van auto s, treinen en vliegtuigen. Verdere verbeteringen zijn hier zonder ICT (zowel bij ontwikkeling als in de voertuigen zelf) al langere tijd niet meer denkbaar. Optimalisatie kan ook over processen en ketens heen plaats vinden, bijvoorbeeld door het hergebruik van restwarmte en koude op bedrijventerreinen. Matching van vraag en aanbod is een ingewikkeld proces dat zonder ICT-ondersteuning om het grotendeels automatisch te managen niet praktisch haalbaar is. 2.2 Dematerialisatie Het concept dematerialisatie gaat terug tot de jaren 70 van de vorige eeuw. Er werd een hypothese opgesteld, de zgn. Environmental Kuznets Curve-Hypothese, die stelt dat de economische groei in een eerste fase van industrialisatie gekoppeld is aan een groeiende behoefte aan resources (staal, beton, energie, etc) maar dat na het bereiken van een drempel 3

4 structurele veranderingen optreden waardoor economische groei en gebruik van resources ontkoppeld worden. 13 In hoeverre deze hypothese valide is en of dit omslagpunt met behulp van de ICT nu bereikt wordt, is een lopende wetenschappelijke discussie. Een belangrijke rol hierin spelen opnieuw de reboundeffecten, het feit dat materiële producten elektronische en niet elektronische diensten vaak met elkaar verweven zijn en tenslotte dat de welvaart die met nietmateriële diensten wordt gecreëerd, gedeeltelijk gebruikt wordt voor materiële verworvenheden. Desalniettemin zien we een verschuiving van productie naar dienstverlening. In veel concrete gevallen kan een duidelijke energiebesparing door de vervanging van een product door een dienst aangetoond worden. Een sprekend voorbeeld is de energiebesparing die kan worden bereikt door de vervanging van antwoordapparaten (een fysiek product) door voic (een elektronische dienst). Het WWF heeft berekend dat als 10 miljoen Europeanen van antwoordapparaten op voic overstappen, dit een CO 2 -reductie van ton oplevert. 14,15 Andere voorbeelden van dematerialisatie zijn het downloaden van muziek in plaats van het kopen van CDs of het elektronisch aangifte doen van belasting. In dit kader moet ook Software as a Service (SaaS) genoemd worden. Enerzijds is SaaS een duidelijke exponent van dematerialisatie: de vervanging van fysieke producten door diensten. Anderzijds kan SaaS ook gezien worden als een middel om het energieverbruik van computers bij eindgebruikers terug te dringen. Door SaaS wordt de vraag naar rekencapaciteit van woonkamers en kantoorruimtes naar grote servercentra verplaatst, waar efficiënter met rekencapaciteit omgegaan kan worden en waar meer mogelijkheden bestaan energiezuinige computers in te zetten of om restwarmte te hergebruiken. 2.3 Travel replacement In verschillende studies is het besparingspotentieel door het gebruik van moderne communicatietechniek becijferd. 16 Het elektronicabedrijf Cisco kon bijvoorbeeld 20% van het reisbudget besparen door intensief van videoconferencing gebruik te maken. Helaas zijn op dit gebied ook de reboundeffecten bijzonder groot. Mogelijkheden thuis te werken, voor videoconferencing of telepresence maken een gedeelte van het woon-werkverkeer en het zakelijke verkeer overbodig. Maar aan de andere kant zijn juist door deze nieuwe communicatiemogelijkheden het samenwerken met ver van elkaar verwijderde bedrijven en het wonen op een grote afstand van de werkplek aantrekkelijker. Hierdoor wordt uiteindelijk ook nieuw verkeer gecreëerd. Daarnaast moet ook rekening gehouden worden met de kosten voor verwarming en verlichting van de thuiswerkplek. Een onderzoek in de Verenigde Staten liet, na een aanvankelijke afname, na verloop van tijd nieuwe prikkels tot autogebruik zien. 17 Verschillende onderzoeken wijzen er op dat de netto effecten van telewerken zeer gering zijn. 18 Om het potentieel van telewerken te kunnen benutten moet daarom voldoende aandacht aan deze reboundeffecten worden besteed. Andere samenwerkingsvormen waarbij reisbehoefte verminderd kan worden zijn e-learning en telemedicine. Door de moderne communicatietechnologie in ziekenhuizen is het bijvoorbeeld mogelijk dat een patiënt in een lokaal ziekenhuis of revalidatiecentrum behandeld wordt en specialisten uit andere medische centra de artsen ter plekke assisteren bij het stellen van diagnoses, bij het uitvoeren van operaties of het opstellen van therapieplannen. 4

5 3 Inzicht in gebruik Door consumenten inzicht te geven in de hoeveelheid energie die ze waar en wanneer verbruiken, kan een aanmerkelijke besparing worden behaald op het energieverbruik en daarmee op de uitstoot van CO 2. In een recent onderzoek van LogicaCMG naar energiegebruik en milieubewustzijn bij Europese consumenten 19 bleek dat een gebrek aan inzicht over de vraag waar energie verbruikt wordt, voor veel consumenten (ca. 45%) de belangrijkste reden is om geen energiebesparende maatregelen te nemen. De belangrijkste besparingen liggen hier in de mogelijkheden die omgevingen met meer digitale intelligentie bieden. Dit begint met het inzicht geven in het gebruik van energie in woon- en werkomgevingen en gaat vloeiend over in het automatisch regelen van verwarming, verlichting en elektrische apparaten. 3.1 Slimme meters Een voorbeeld voor het besparen van energie door het geven van inzicht zijn de zogenaamde slimme energiemeters, die energieleveranciers in staat stellen de gebruiker regelmatig feedback te geven over het actuele verbruik. In Zweden is het elektriciteitsverbruik na het invoeren van slimme meters met ca. 3% gedaald 20. In een pilootproject van energieleverancier ENECO in het verzorgingsgebied Den Haag liep het elektriciteitsverbruik met ca. 5% terug, door de klanten online inzicht te geven in het actuele verbruik en het geven van een waarschuwing als een ingesteld energiequotum opgebruikt is. 21,22 Ervaringen uit Noord-Ierland met prepaid elektriciteit en meters die uitgebreide informatie over het gebruik per dag, week en maand geven, laten eveneens een daling van ca. 3% zien. 23,24 In enkele projecten werden hogere percentages gehaald. Deze grote besparingen zijn vaak slechts gedurende een korte tijd in kleinschalige projecten haalbaar, of het betreft projecten in de VS of Canada, waar het stroomverbruik ca. drie maal hoger ligt dan in Europa en er daardoor een groter besparingspotentieel is. 25 In een langlopende proef in Stavanger bleek het stroomverbruik door het gebruik van 60-dagen facturen aanzienlijk te dalen. Na 3 jaar was het verbruik bij de deelnemende huishoudens 4% lager dan voor de proef, terwijl het stroomverbruik bij de huishoudens die niet aan de proef deelnamen in dezelfde periode 4% steeg. Door extra informatie en statistiek over het gebruik kon nog eens 4% bespaard worden. 26 De tevredenheid van gebruikers met slimme meters is bovendien erg groot. In alle proeven zijn de gebruikers zeer tevreden. Uit het eerder al genoemde onderzoek van LogicaCMG blijkt dat tweederde van de EU-bevolking verwacht energie te kunnen besparen als ze beter op de hoogte zijn van hun verbruik terwijl driekwart (EU gemiddeld 75%, Nederland: 53%) van de ondervraagden slimme meters hiervoor een goed middel vindt. 27 Slimme meters op zich leveren geen bijdrage aan de energiebesparing, zij verbruiken slechts energie (ca. 1% van het totale energieverbruik 28 ). De besparing wordt bereikt door de feedback die wordt gegeven op grond van de data die de meter levert. Dit betekent dat er op dit gebied een grote druk tot handelen ontstaat zodra de slimme meters op grote schaal ingebouwd gaan worden. De vorm waarin de feedback gegeven wordt, kan variëren van een website met persoonlijk statistieken, tot een sms bij bereiken of overschrijden van het maandelijkse quotum, tot een display op de thermostaat die aangeeft hoeveel die ene graad meer kost. Op dit gebied is dringend onderzoek nodig om inzicht te krijgen in welke vormen van feedback het meest efficiënt zijn en het beste geaccepteerd worden. Uit enkele onderzoeken blijkt zelfs dat verkeerde vormen van feedback tot een aanzienlijke stijging van het energieverbruik kunnen leiden. 29 Naast feedback kan ICT ook ingezet worden om op andere manieren inzicht te creëren, bijvoorbeeld hoe de toename van het energieverbruik in een koude maand zich verhoudt tot de rest van Nederland of door simulatie en gaming. Experts verwachten in ieder geval dat door beter feedback de besparingen aanzienlijk kan vergroten. Het Energie Onderzoekcentrum Nederland (ECN) verwacht bijvoorbeeld dat een totale besparing van ca. 10% bij huishoudens haalbaar is. 30 5

6 De verwachting van de consumenten zelf over de hoeveelheid energie die bespaard kan worden zijn in het reeds genoemde onderzoek van LogicaCMG buitengewoon groot: gemiddeld 22%. Hoewel de meeste ondervraagden op milieugebied er toe neigen gewenste antwoorden te geven, lijkt dit getal niet irreëel in het licht van de 10% die alleen al door slimme meters haalbaar is. Om dergelijke percentages te benaderen zouden slimme meters gecombineerd moeten worden met andere meetgegevens die inzicht geven in het energieverbruik in afzonderlijke ruimtes en van afzonderlijke apparaten. Vooral het stroomverbruik van consumentenelektronica en PC s in huishoudens is schrikbarend hoog (ca. 68% van het totale energieverbruik door ICT 31,32 ) en toont een sterk stijgende tendens. Hier liggen nog veel mogelijkheden tot besparingen. 3.2 Efficiënter gebruik van apparaten Veel apparaten worden niet juist of optimaal gebruikt waardoor ze onnodig veel energie verbruiken. Apparaten zouden van een soort ingebouwde intelligentie voorzien kunnen worden en gebruikers kunnen attenderen op onjuist of inefficiënt gebruik. Een simpel voorbeeld is een koelkast die een signaal geeft als de deur te lang open staat. Een extreem voorbeeld op dit gebied zijn de klimaatsystemen. 33 Naar schatting 70% van de klimaatsystemen in de utiliteitsbouw is niet goed ingeregeld. 34 Het onnodige energiegebruik door verkeerd ingeregelde klimaatsystemen wordt geschat op 20-30% van het totale energiegebruik van dergelijke systemen Intelligente woon-/werkomgeving Door gedetailleerd inzicht te geven in het energiegebruik per ruimte, apparaat of situatie kan het energiegebruik verder beperkt worden dan met alleen feedback op basis van slimme meters. Het is ook mogelijk nog een stap verder te gaan, zodat de woon- of werkomgeving zich zelfstandig aanpast an de actuele behoeftes. Ruimtes worden niet verwarmd en verlicht als er niemand aanwezig is. Lokale verwarming dan wel koeling ( personal climate 36 ) maakt dat niet de hele verdieping verwarmd hoeft te worden als er maar een paar medewerkers aanwezig zijn. Systemen in de woon- /werkomgeving die op een dergelijke manier van een energiebesparingsoptie zijn voorzien worden wel E-domotica genoemd. AE-domotica is een uitbreiding hierop, waarbij de systemen de mogelijkheid hebben zich aan te passen aan de (locale) weersverwachting. 37 Tenslotte kunnen gedragspatronen van bewoners of werknemers gevolgd worden om ook hierop te kunnen anticiperen. 3.4 Inzicht in indirect energiegebruik Een ander gebied waar consumenten moeilijk grip op krijgen is de hoeveelheid energie die nodig is voor de productie van producten die zij kopen. Deze hoeveelheid energie is samengesteld uit de energie die nodig is voor de eigenlijke productie, de energie voor het transport van het product en de energie voor de productie van het verpakkingsmateriaal. Door bijvoorbeeld gegevens van (een) klantenkaart(en) te koppelen aan een datwabase met geschatte waarden voor de hoeveelheid energie die nodig is voor producten, zouden consumenten meer inzicht kunnen krijgen in de hoeveelheid energie die zij indirect gebruiken door hun inkopen. Om een besparing te bereiken zou voor energie-intensieve producten een alternatief getoond moeten worden, zodat de volgende keer een betere keus gemaakt kan worden. Een belangrijk neveneffect is daarbij dat dit een economische stimulus aan producenten geeft om energiezuiniger te produceren. 6

7 4 Green IT Green IT is een begrip dat staat voor duurzame en milieubewuste ICT. Naast het energieverbruik door ICT richt green IT zich ook op andere milieuaspecten zoals reductie van afval en het terugdringen van het gebruik van schadelijke stoffen in bijvoorbeeld batterijen. In deze verkenning richten wij ons op de energiebesparingsmogelijkheden binnen de ICT-sector. Ten eerste zijn hier zuinigere apparaten (processoren, geheugens) van belang. Hier wordt door hardwareproducenten momenteel versterkt aan gewerkt, grotendeels omdat de markt vraagt om laptops waar langer mee kan worden gewerkt op accu, servers die minder koeling vragen en desktops die minder ventilator geruis maken. Ook kunnen slimme manieren om de koeling van rekencentra te regelen een besparing opleveren. Een groot gedeelte van de energie voor de ICTsector wordt nog verbruikt door computers die (al dan niet in stand-by mode) niet gebruikt worden. 38 Door efficiëntere besturingsystemen en het terugdringen van het gebruik van screensavers 39 zal een belangrijk deel daarvan teruggedrongen kunnen worden. Verdere besparingen kunnen evenals in andere sectoren behaald worden door het efficiënter benutten van beschikbare resources, waardoor het aantal benodigde PC s en rekencentra beperkt kan worden. 40 Het energieverbruik door ICT en de mogelijkheden tot besparing zijn onlangs in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken uitvoerig onderzocht door Tebodin B.V. en Meijer Energie- & Milieumanagement. 41, 42 Volgens deze studie ligt het energieverbruik van ICT in Nederland bij ongeveer 8,8 TWh, hetgeen neerkomt op ca. 8% van het Nederlandse elektriciteitsverbruik of ca. 1,5% van het totale energieverbruik in Nederland. 43 Daarnaast is naar schatting 2 TWh nodig voor de productie van ICT-apparatuur. Naar verwachting zal het verbruik van energie door ICT tot 2020 bijna verdubbelen. Door het gebruik van energiezuinige apparaten actief te stimuleren, bijvoorbeeld door invoering van energielabels, en andere maatregelen die inzicht in en bewustwording van het energieverbruik bevorderen, verwachten de auteurs van het genoemde rapport, dat de toename met ca. 4 TWh beperkt kan worden, ongeveer 0,7% van het huidige Nederlandse energieverbruik. 7

8 5 Stand van zaken Dat energiebesparing naast het gebruik van hernieuwbare energie een van de belangrijkste mogelijkheden tot reductie van de CO 2 -uitstoot biedt is vanzelfsprekend, maar de motivatie om dit ook daadwerkelijk toe te passen heeft in de laatste tijd enkele belangrijke impulsen gekregen. Als voorbeeld hiervoor is het initiatief tot energiebesparing te noemen dat in 2007 door de Engelse premier Tony Blair geïnitieerd is. 44 Een toenemend aantal bedrijven presenteert zich ook als groen of CO 2 -neutraal bedrijf. Bij deze bedrijven speelt het efficiënt omgaan met en het besparen van energie een belangrijke rol. De mogelijkheden die ICT biedt om zuiniger met energie om te gaan is sinds enige tijd ook door verschillende organisaties, bijvoorbeeld het WWF, onderkend, zoals blijkt uit verschillende hier geciteerde rapporten. Een aantal van de in dit rapport genoemde besparingsmogelijkheden zijn ook door de Nederlandse overheid al actief opgepakt: het energieverbruik van ICT bij bedrijven en huishoudens heeft door het hierboven al genoemde onderzoek van Tebodin bij het Ministerie van Economische Zaken volle aandacht. Het hier geopperde idee van energielabels raakt ook het aspect inzicht en bewustwording. Het Ministerie van Economische Zaken werkt eveneens aan de invoering van slimme meters en het verplicht stellen van tweemaandelijkse energierekeningen. 45 8

9 6 Het totale besparingspotentieel Op een aantal uiteenlopende gebieden kan ICT een bijdrage leveren aan het zinvoller omgaan met energie. Het is moeilijk om alle besparingspotentielen exact te becijferen en de bijdrage van ICT daarin afzonderlijk te benoemen. Een gemeenschappelijke studie van ETNO en het WWF 46 wordt een ambitie genoemd van een reductie in de EU van 50 miljoen ton CO 2 per jaar in Dit komt neer op ca. 1,2% van de totale CO 2 uitstoot. Dit getal is gebaseerd op een aantal voorbeeldprojecten, dat zonder meer uitgebreid zou kunnen worden. Smart metering en andere vormen van intelligente feedback en E-domotica zijn in dit rapport niet opgenomen. Zoals hierboven beargumenteerd is een reductie van ca. 10% in energieverbruik in huishoudens, kantoren en handel hierdoor realistisch. Dit segment is verantwoordelijk voor ruim 40% van het totale energieverbruik in Nederland. 47 Door het vergroten van inzicht kan dus een totale reductie van ca. 4% gerealiseerd worden. De besparing in de ICT-sector zijn grotendeels gebaseerd op een beter inzicht van gebruikers van en een efficiëntere omgang met apparaten. Dit valt deels samen met de getallen die al zijn aangenomen voor besparingen die bij huishoudens, kantoren en handel mogelijk zijn. Ongeveer een kwart van de besparingen in de ICT worden behaald in de ICT-infrastructuur en de centrale computers van kantoren. Dit komt neer op een besparing van ca. 0,2%. Als deze getallen worden opgeteld, is de totale energiebesparing die door ICT behaald kan worden op ca. 5,4% te schatten. Anders uitgedrukt betekent dit een energiebesparing van ca. 2,58 miljoen ton of oil equivalent (TOE). 48 Bij een olieprijs van 90$ (62 ) per vat (0,146 TOE) komt dit neer op een besparing van 1,1 miljard Euro per jaar. 49 Deze waarde geeft het potentieel aan, en is geen verwachtingswaarde waarbij rekening is gehouden met een verwacht percentage van participatie. Met de genoemde besparing komt wat door ICT mogelijk is dicht in de buurt van de 6% waartoe Nederland zich in het kader van het Kyoto-protocol heeft verplicht. Naast de hier besproken bijdrage op het gebied van energiegebruik speelt ICT ook een belangrijke rol bij de efficiëntere opwekking en een efficiënter transport van energie. Een voorbeeld hiervan is de inzet van ICT bij de regulering van het stroomnet. Hierdoor wordt (efficiënte en/of CO 2 -neutrale) decentrale productie op grote schaal mogelijk. Denk hierbij aan warmtekrachtkoppeling of windmolens. 50,,51 1 Met medewerking van: Ivar Siccama (ICTRegie), Tom van der Maas (EPN), Freek Bomhof (TNO), Martijn Kriens (Telematica Instituut), Jelle Attema (EPN), Frank van Aken (TNO) 2 ICT cruciaal voor energiesector. In: Factor ICT, 9(4), oktober Enkele interessante voorbeeldprojecten: of 4 We hebben te maken met verschillende vormen van energie: gas, olie, elektriciteit etc. Om verschillende getallen en besparingen met elkaar te kunnen vergelijken moeten we de verschillende hoeveelheden naar een energie-eenheid omrekenen. Een gebruikelijk maat is Ton of Oil Equivalent (TOE): de hoeveelheid energie die een ton ruwe olie bevat. Bij de omrekening van elektriciteit naar TOE wordt rekening gehouden met het energieverlies bij de opwekking van elektriciteit. 5 S.H. Clevers, R. Verweij. ICT stroomt door. Inventariserend onderzoek naar het elektriciteitsverbruik van de ICT-sector & ICT-apparatuur. Den Haag (http://www.ez.nl/content.jsp?objectid=155077&rid=155076) 6 7 Zie bv. Berkhout, F. and J. Hertin (2004). De-materialising and re-materialising: Digital technologies and the environment. Futures 36: Dennis Pamlin and Katalin Szomolányi, Saving the The Speed of Light: First Roadmap for Reduced CO2 Emissions in the EU and Beyond, World Wildlife Federation and European Telecommunication Operators Association, Sweden, Berkhout, F. and J. Hertin (2004). De-materialising and re-materialising: Digital technologies and the environment. Futures 36:

10 10 John A. Laitner and Karen Ehrhardt-Martinez. Advanced Electronics and Information Technologies: The Innovation- Led Climate Change Solution How can the High-Tech sector help the EU to achieve its goal of reducing Energy Consumption 20% by 2020? Brussels & Washington, 17 September US EPA Office of Transportation and Air Quality, A Glance at Clean Freight Strategies: Intermodal Shipping, SmartWay Transport Partnership, US Environmental Protection Agency, John A. Laitner and Karen Ehrhardt-Martinez. Advanced Electronics and Information Technologies: The Innovation- Led Climate Change Solution How can the High-Tech sector help the EU to achieve its goal of reducing Energy Consumption 20% by 2020? Brussels & Washington, 17 September Berkhout, F. and J. Hertin (2004). De-materialising and re-materialising: Digital technologies and the environment. Futures 36: Dennis Pamlin and Katalin Szomolányi, Saving the The Speed of Light: First Roadmap for Reduced CO2 Emissions in the EU and Beyond, World Wildlife Federation and European Telecommunication Operators Association, Sweden, Deze hoeveelheid valt weliswaar in het niet bij de 4 miljard ton CO 2 die de EU jaarlijks produceert, maar het gaat om de optelsom van vele kleine besparingen. 16 John A. Laitner and Karen Ehrhardt-Martinez. Advanced Electronics and Information Technologies: The Innovation- Led Climate Change Solution How can the High-Tech sector help the EU to achieve its goal of reducing Energy Consumption 20% by 2020? Brussels & Washington, 17 September P. Hopkinson, P. James, J. Selwyn, The Environmental and Social Impact of Teleworking, Paper Presented to the sixth European Conference on Telework and New Ways of Working, Aarhus, Denmark, Forum for the Future, Making the Net Work:Steps Towards a Sustainable Networked World, London, LogicaCMG. Turning concern into action: Energy efficiency and the European consumer. London, January 2008, April (http://www.defra.gov.uk/environment/climatechange/uk/energy/research/pdf/energyconsump-feedback.pdf) 20 Hoe slim is de meter (en wat levert dat op)? In: Factor ICT, 9(4), oktober (http://www.minez.nl/dsc?c=getobject&s=obj&objectid=153668&!dsname=ezinternet ) 21 Hoe slim is de meter (en wat levert dat op)? In: Factor ICT, 9(4), oktober Website ENECO-MDDS (Meter, Data-acquisitie en Dispatch Services) 23 Smart Meters Costs and Consumer Benefits. Report to energywatch by Eoin Lees Energy, July 2007 (http://www.energywatch.org.uk/uploads/smart_meters_costs_and_consumer_benefits.pdf). Pagina 20, Zie voor informatie over het systeem: 25 Smart Meters Costs and Consumer Benefits. Report to energywatch by Eoin Lees Energy, July Pagina 20, The effectiveness of feedback on energy consumption. A review for defra of the literature on metering, billing and direct displays, April (http://www.defra.gov.uk/environment/climatechange/uk/energy/research/pdf/energyconsump-feedback.pdf) 27 Turning concern into action: Energy efficiency and the European consumer. London, January Pagina Smart Meters Costs and Consumer Benefits. Report to energywatch by Eoin Lees Energy, July The effectiveness of feedback on energy consumption. A review for defra of the literature on metering, billing and direct displays, April Hoe slim is de meter (en wat levert dat op)? In: Factor ICT, 9(4) oktober S.H. Clevers, R. Verweij. ICT stroomt door. Inventariserend onderzoek naar het elektriciteitsverbruik van de ICT-sector & ICT-apparatuur. Den Haag (http://www.ez.nl/content.jsp?objectid=155077&rid=155076) 32 Hoeveel energie slurpt ICT eigenlijk? In: Factor ICT, 9(4) oktober Voor meer informatie over het energieverbruik van klimaatbeheersingssystemen zie bv.: Peter Hofer, Der Energieverbrauch der Privaten Haushalte, , Basel (http://www.bfe.admin.ch/php/modules/publikationen/stream.php?extlang=de&name=de_ pdf ) 34 HALMOS/TNO (2005), Kwaliteitsborging van installaties, Evaluatie van bestaande instrumenten en een visie voor de toekomst. Rapport voor SenterNovem. Nr 2005-BBE-R040-A. 10

11 35 Het geschatte verbruik van klimaatsystemen in de EU is ca GWh. Dit is ca. 0,17 % van het totale energieverbruik in de EU. 36 TNO, Silver Innovation (http://www.tno.nl/downloads%5csilverinnovation.pdf ) 37 M.J.M. Jong; I.G. Kamphuis (ECN): Milieukentallen domotica in relatie tot gebruikersgedrag Domotica en energiebesparing, wat levert het op? (ECN, 2004) 38 S.H. Clevers, R. Verweij. ICT stroomt door. Inventariserend onderzoek naar het elektriciteitsverbruik van de ICT-sector & ICT-apparatuur. Den Haag S.H. Clevers, R. Verweij. ICT stroomt door. Inventariserend onderzoek naar het elektriciteitsverbruik van de ICT-sector & ICT-apparatuur. Den Haag (http://www.ez.nl/content.jsp?objectid=155077&rid=155076) 42 IT-sector krijgt energielabels. In: Automatisering Gids 2008(6). 43 Uitgaande van een totaal energieverbruik in Nederland van TOE (2005, Eurostat) en de door de OECD gehanteerde omrekeningsfactor van 11,63 MWh per TOE). 44 Amy Iggulden. Blair launches carbon footprint campaign. In: The Telegraph 24/04/ Ministerie van Economische Zaken. Regels omtrent energie-efficiëntie (Wet implementatie EG-richtlijnen energieefficiëntie) (http://www.minez.nl/content.jsp?objectid=154719&rid=154718) 46 Dennis Pamlin and Katalin Szomolányi, Saving the The Speed of Light: First Roadmap for Reduced CO2 Emissions in the EU and Beyond, World Wildlife Federation and European Telecommunication Operators Association, Sweden, Bron: Eurostat. 48 Ton of Oil Equivalent is de hoeveelheid energie die een ton ruwe olie bevat maar zegt niets over de daadwerkelijke herkomst van de energie. Deze maat wordt vaak gehanteerd om verbruik en besparingen van verschillende energievormen te vergelijken. 49 Dit getal geeft slechts een indicatie over de orde van grootte. Naast olie gebruiken we andere energiebronnen (waarvan de prijs wel gerelateerd is aan de olieprijs), en de verwerking van ruwe olie tot de gebruikte energievormen (benzine, elektriciteit) brengt ook kosten met zich mee. 50 The Fens. Informatievoorziening in de energiewereld. In: Factor ICT, 9(4), oktober Kamphuis, I.G.; Carlsson, P; Kester, J.C.P.; Akkermans, H. CRISP - Market-oriented online supply-demand matching,

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V.

Smart Power Networks. Energie Management. Bas de Koningh - HARTING B.V. Smart Power Networks Energie Management Bas de Koningh - HARTING B.V. Motivatie Politieke doelen Reductie CO2-Uitstoot nucleare energie fase out Meer renewable energie duurzame energieefficiëntie in de

Nadere informatie

Vraagstelling: wanneer en hoe

Vraagstelling: wanneer en hoe Vraagstelling: wanneer en hoe In opdracht van AgentschapNL heeft TNO het volgende onderzocht: 1. Wanneer is een cloud oplossing groen?! Wat is een groene cloud?! Welke factoren zijn hierbij van belang?

Nadere informatie

School Info. Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet

School Info. Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet School Info Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet SchoolsConnect is een totaalconcept voor onderwijsinstellingen. Gemakkelijk internet en telefonie is altijd fijn op een school. Ook de veiligheid

Nadere informatie

TOTAL COST OF OWNERSHIP

TOTAL COST OF OWNERSHIP Nieuwe perspectieven op TOTAL COST OF OWNERSHIP INTELLIGENT BUILDING SPECIALS Investeren in comfort en energiebesparing loont Ondernemingen en overheidsorganisaties zijn zich er steeds meer van bewust

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2013

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2013 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2013 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 8-10-2013 F. Wuts Update en aanpassing van een aantal

Nadere informatie

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord

MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord MJA Routekaart ICT 2030 en SER Energieakkoord Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT 30 januari 2014 Introductie Nederland ICT Nederland ICT is de branchevereniging van ICT-bedrijven

Nadere informatie

Is internet een klimaatkiller?

Is internet een klimaatkiller? Is internet een klimaatkiller? IT is deel van het probleem... maar vooral ook van de oplossing dr. ir. A. Osseyran Directeur SARA Reken en Netwerkdiensten Meer dan 1.5 miljard mensen zijn online vandaag!

Nadere informatie

CO 2 Voortgangsrapportage 2012. Kwartaal 3 en 4. Akkoord Directie:

CO 2 Voortgangsrapportage 2012. Kwartaal 3 en 4. Akkoord Directie: CO 2 Voortgangsrapportage Kwartaal 3 en 4 Akkoord Directie: 31 december Inhoud voortgangsrapportage, kwartaal 3 en 4 1. Directieverklaring 2. Carbon Footprint a. Scope 1: directe CO 2 emissies b. Scope

Nadere informatie

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie)

Rapport. Klimaatvoetafdruk 2010 van Van Vessem & Le Patichou. (openbare versie) Rapport Klimaatvoetafdruk 21 van Van Vessem & Le Patichou (openbare versie) Auteur: drs. Han van Kleef Datum: 4 april 211 Document: 2724RAPP1144 Rapport Klimaatvoetafdruk 21 Van Vessem & Le Patichou 1.

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2012

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2012 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 7-10-2013 F. Wuts Final 2 Energie Management Programma

Nadere informatie

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1

ENERGIEBEOORDELING 2012 H1 Versie 1.0 Datum: 4 OKTOBER 2012 ELEKTROTECHNISCHE INSTALLATIES - AANDRIJFSYSTEMEN - TECHNISCHE AUTOMATISERING PANELENBOUW - SERVICE EN ONDERHOUD - PLAATWERK - TECHNISCHE DIENSTVERLENING DOMOTICA - ENERGIEMANAGEMENT

Nadere informatie

[NIEUWSBRIEF NR. 2 JELLE BIJLSMA BV] 1 december 2014

[NIEUWSBRIEF NR. 2 JELLE BIJLSMA BV] 1 december 2014 Voortgangsrapportage CO 2-emissiereductie Graag informeren wij u over de uitkomsten van onze eerste voortgangsrapportage sinds we gecertificeerd zijn op de CO 2-prestatieladder. De gehele voortgangsrapportage

Nadere informatie

Process Solutions Process Installations. The smart way forward in food and beverage. Find your optimum

Process Solutions Process Installations. The smart way forward in food and beverage. Find your optimum Process Solutions Process Installations The smart way forward in food and beverage Find your optimum Find your optimum The smart way forward in food and beverage. In de food & beverage-industrie bent u

Nadere informatie

Quick scan Green IT Noorderpoort

Quick scan Green IT Noorderpoort Quick scan Green IT Noorderpoort Noorderpoort Floris Bennema 1 / 8 Quick scan Green IT Noorderpoort In het Strategisch Plan Noorderpoort wordt gekozen voor duurzaam. Een van de aspecten die hier een rol

Nadere informatie

Construction Info. Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet

Construction Info. Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet Construction Info Beter inzicht, hogere kwaliteit en meer omzet ConstructionConnect is uniek voor uw branche. Eén totaalconcept voor alle IT & Communicatie diensten. ConstructionConnect biedt u diensten

Nadere informatie

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening De waarde van directe feedback op energiegedrag Inhoud presentatie 1. Positieve testresultaten als basis voor vervolg 2.

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Verlaag nu uw energieverbruik en CO2-uitstoot Wij hebben de oplossingen! 517 miljoen. ton CO2 besparing per jaar

Verlaag nu uw energieverbruik en CO2-uitstoot Wij hebben de oplossingen! 517 miljoen. ton CO2 besparing per jaar MAKING MODERN LIVING POSSIBLE Verlaag nu uw energieverbruik en CO2-uitstoot Wij hebben de oplossingen! 517 miljoen ton CO2 besparing per jaar is mogelijk door het gebruik van stadsverwarming in Europa

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Klimaat Voetafdruk Hogeschool Leiden

Klimaat Voetafdruk Hogeschool Leiden Hogeschool Leiden Rapportage aan Franziska Brouwer Ed van Oudheusden Peter Wiers- Climate Partners/ PWAdvies AnneMarie Calon- Work on Progress Yann Arthus Bertrand: Earth from the Air 8 juni 2010 Kunnen

Nadere informatie

Energie audit verslag Certificering op CO 2 -prestatieladdder

Energie audit verslag Certificering op CO 2 -prestatieladdder Energie audit verslag Certificering op CO 2 -prestatieladdder CO 2 -prestatieladder Niek Konijn Holding B.V. Niveau 3 Auteur(s): J.N. Bruinsma (Niek Konijn Holding B.V.) M. de Lange (Nedcon Organisatieadvies

Nadere informatie

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw.

3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. 3.C.1 Communicatie over de voortgang van CO 2 bij Prins Bouw. Datum: 12-05-2016 Versie: 1 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Prins Bouw de voorgang op de CO 2 reductiedoelstellingen laten zien, door

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2012 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 01-10-2013 F. Wuts Draft 1.0 7-10-2013 F. Wuts Final 1.1 20-01-2014 F. Wuts Emissie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

CO2 impact kringloopbedrijven

CO2 impact kringloopbedrijven CO2 impact kringloopbedrijven CO2 besparing gerealiseerd in 2014 door Stichting Aktief Dhr. G. Berndsen Gildenstraat 43 7005 bl Doetinchem Tel. 0314330980 g.berndsen@aktief-groep.nl Samenvatting Met 1

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078

CO-2 Rapportage 2014. Inhoudsopgave. Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 CO-2 Rapportage 2014 Electrotechnische Industrie ETI bv Vierde Broekdijk 16 7122 JD Aalten Kamer van koophandel Arnhem 09080078 Aalten 28-04-2015 Versie 2.2 J.Nannings Directeur Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1

14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Energie Management Actieplan 2013 14 april 2013 (JF) Energie Management Actieplan 2013 1 Inhoudsopgave 6.1 Reductiedoelstellingen 3 6.2 Plan van aanpak 3 6.3 Samenvatting 6 Energie Management Actieplan

Nadere informatie

Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015

Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015 Halfjaarlijkse CO 2 rapportage 2015 Status: Definitief Datum van uitgifte: 16-08-2015 Datum van ingang: 07-09-2015 Versienummer: 1.0 Inhoud 1. INLEIDING... 3 2. CO 2 EMISSIES 1E HALFJAAR 2015... 4 2.1

Nadere informatie

ICT-sector. Inhoud. Interviews. Algemeen. MEE-sectoren. MJA Industrie MJA VGI. MJA Diensten. MJA Vervoer. Begrippenlijst.

ICT-sector. Inhoud. Interviews. Algemeen. MEE-sectoren. MJA Industrie MJA VGI. MJA Diensten. MJA Vervoer. Begrippenlijst. ICT-sector Deelnemende bedrijven: 38 Beschouwde bedrijven in dit rapport: 38 Toetreders: 5 Uittreders: 0 Energiegebruik 2013: 16.164 TJ Procesefficiëntieverbetering 2013 t.o.v. 2012: 5% (17% t.o.v. basisjaar

Nadere informatie

MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT.

MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT. MEER BESEF EN MINDER VERBRUIK VAN ENERGIE. HET EFFECT VAN ECOREFLECT. ALLE PARAMETERS OP ÉÉN DASHBOARD ECOREFLECT INFORMEERT EN MOTIVEERT. Energiebesparing ontstaat niet alleen door slimme technische oplossingen.

Nadere informatie

Netwerken, telefoondiensten en telefoonapparatuur

Netwerken, telefoondiensten en telefoonapparatuur Milieucriteria voor het maatschappelijk verantwoord inkopen van Netwerken, telefoondiensten en 1. Scope/afbakening Dit document behandelt drie ICT-gerelateerde productgroepen tegelijk. Deze productgroepen

Nadere informatie

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij

Groener door ICT. Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij Groener door ICT Erik Huizer Algemeen directeur TNO Informatiemaatschappij 2 Groener door ICT Smart energy systems door ICT Slimmer rijden door ICT Slimmer werken door ICT Vergroening van ICT Smart Grids

Nadere informatie

2012/2013. [3.B.2_1 Energiereductieprogramma] CO2-prestatieladder Niv. 3. CO2 prestatieladder niv. 3. Struyk Verwo Aqua

2012/2013. [3.B.2_1 Energiereductieprogramma] CO2-prestatieladder Niv. 3. CO2 prestatieladder niv. 3. Struyk Verwo Aqua 2012/2013 CO2 prestatieladder niv. 3 Struyk Verwo Aqua [3.B.2_1 Energiereductieprogramma] CO2-prestatieladder Niv. 3 3.B.2_1 Energiereductieprogramma 1. ALGEMEEN... 3 1.1 ENERGIEREDUCTIEDOELSTELLING...

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Carbon Footprint 2014

Carbon Footprint 2014 Carbon Footprint 2014 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Projectnummer: 550613 Versie: 1.1 Datum: 19-6-2015 Status: Defintief Adres Kievitsweg 13 9843 HA, Grijpskerk Contact Tel. 0594-280 123 E-mail: info@oosterhofholman.nl

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Milieubarometer 2009-2010

Milieubarometer 2009-2010 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N004 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2009-2010 Datum : 26 juli 2011 Milieubarometer 2009-2010 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 3: Datacenters

Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 3: Datacenters Ketenmaatregelen in de ICT branche Case 3: Datacenters Status: Defintief Betrokkenen: Frerik van de Pas Michiel Cuijpers Lieke van Rossum Joost van Capellen Agentschap NL ICT Office BECO BECO BECO Rotterdam,

Nadere informatie

Reductiedoelstellingen 2011-2012 en voortgang

Reductiedoelstellingen 2011-2012 en voortgang Reductiedoelstellingen 2011-2012 en voortgang Verebus wil verantwoord en duurzaam ondernemen. In de afgelopen jaren is vooral sprake geweest van bewustwording van de eigen uitstoot en lag de nadruk op

Nadere informatie

Carbon footprint 2013

Carbon footprint 2013 PAGINA i van 13 Carbon footprint 2013 Opdrachtgever: Stuurgroep MVO Besteknummer: - Projectnummer: 511133 Documentnummer: 511133_Rapportage_Carbon_footprint_2013_2.0 Versie: 2.0 Status: Def Uitgegeven

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014

Arnold Maassen Holding BV. Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 Arnold Maassen Holding BV Voortgangsrapportage scope 1 en 2 1e halfjaar 2014 G.R.M. Maassen 24-10-2014 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Scope 1 en 2... 3 2.1 Voortgang in relatie tot reductiedoelstellingen....

Nadere informatie

Henri.terHofte@novay.nl

Henri.terHofte@novay.nl 2011, Novay, The Netherlands Slaap PC, slaap Hoe u negawatt-uren kunt oogsten met power management op werkplekken Henri ter Hofte Henri.terHofte@novay.nl 2012, Novay Voer voor inspiratie Werkplekken verbruiken

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Tweede halfjaar 2013

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Tweede halfjaar 2013 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Tweede halfjaar 2013 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 04-12-2013 F. Wuts Draft 0.2 1-2-2014 F. Wuts Aanpassing naar aanleiding van Audit

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014

38,6. CO 2 (ton/jr) 2014 Carbon footprint Op basis van de diverse soorten CO 2 -emissies is de totale CO 2 -emissie van Den Ouden Groep berekend. 9,8 38,6 51,6 Diesel personenwagens Diesel combo's en busjes Hybride personen wagens

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

MANAGEMENT REVIEW CO2 PRESTATIELADDER H1 2013

MANAGEMENT REVIEW CO2 PRESTATIELADDER H1 2013 MANAGEMENT REVIEW CO2 PRESTATIELADDER H1 2013 Auteur René Speelman Versie 1 Plaats Vianen Kenmerk WEGWIJZER Versie informatie Versie Datum Bijzonderheden Auteur 1 Status 2 september (toegevoegde management

Nadere informatie

Rapportage 2015 S1 Swietelsky Rail Benelux B.V.

Rapportage 2015 S1 Swietelsky Rail Benelux B.V. Rapportage 2015 S1 Swietelsky Rail Benelux B.V. Energieverbruik en CO 2 emissies december 2015 Opgesteld door: E. Goudvis Rapportage 2015 S1 Energieverbruik en CO2 emissies Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Energieverbruik

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Milieubarometer 2010-2011

Milieubarometer 2010-2011 NOTITIE Nr. : A.2007.5221.01.N005 Versie : definitief Project : DGMR Duurzaam Betreft : Milieubarometer 2010-2011 Datum : 6 januari 2012 Milieubarometer 2010-2011 Inleiding De milieubarometer is een instrument,

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland

Hernieuwbare energie in Nederland Hernieuwbare energie in Nederland Nieuwe business modellen Amsterdam, 25 juni 2015 Rapport over hernieuwbare energie in Nederland Accenture en Climex onderzoeken kansen binnen het veranderende energielandschap

Nadere informatie

JAARRAPPORTAGE ENERGIE-EFFICIENCY 2013

JAARRAPPORTAGE ENERGIE-EFFICIENCY 2013 JAARRAPPORTAGE ENERGIE-EFFICIENCY 2013 LOXIA B.V. 30 april 2013 Definitief CO 2 prestatieladder Samenvatting LOXIA B.V. publiceert jaarlijks een energie-efficiency rapportage. In de rapportages worden

Nadere informatie

MANAGEMENT REVIEW CO2 PRESTATIELADDER 2013

MANAGEMENT REVIEW CO2 PRESTATIELADDER 2013 MANAGEMENT REVIEW CO2 PRESTATIELADDER 2013 Auteur René Speelman Versie 1.0 Plaats Vianen Kenmerk WEGWIJZER Versie informatie Versie Datum Bijzonderheden Auteur 1.0 November 2014 René Speelman, manager

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie!

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie! Spaar het Klimaat Op naar een gedeelde visie! VISIE SPAAR HET KLIMAAT In het begin van de zomer 2013 is tijdens een laatste sessie gesproken over de vernieuwing van de missie en visie van Spaar het Klimaat.

Nadere informatie

Milieu jaarverslag 2013-Q4

Milieu jaarverslag 2013-Q4 Milieu jaarverslag 2013-Q4 1. Inleiding In dit verslag worden gegevens gepubliceerd ten aanzien van energie met daaraan gekoppeld de CO 2 footprint. De dataverzameling en rapportage voor CO 2 gebeurt conform

Nadere informatie

Ketenmaatregelen ICT

Ketenmaatregelen ICT Ketenmaatregelen ICT Scope en kwantificering van thuiswerken en lease-auto s 24 juni 2010 1 Imagine the result MJA-ICT & KE Op dit moment stellen een grote groep bedrijven hun energie-efficiencyplannen

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

1 De essentie van escience is dat breed toepasbare ICT-systemen ontwikkeld en ingezet worden voor onderzoek in sterk verschillende vakgebieden en dat hiermee ook samenwerking binnen en tussen vakgebieden

Nadere informatie

Energie Management Programma A&M Recycling

Energie Management Programma A&M Recycling Energie Management Programma A&M Recycling Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Reductiedoelstellingen 4 2.1 Bedrijfsdoelstelling 4 2.2 Scope 1 4 2.3 Scope 2 4 3. Plan van Aanpak 5 3.1 Maatregelen voor behalen

Nadere informatie

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005

WKK en de Handel. Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 WKK en de Handel Cogen Nederland symposium Zeist, 11 november 2005 Programma Opening, welkom en programma KdB CNl WKK nu en verder, hoe flexibel? KdB CNl Handel: Wat is het, wat kan wel/niet? RH EnGl Hoe

Nadere informatie

Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V.

Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V. Rapportage 2014 Swietelsky Rail Benelux B.V. Energieverbruik en CO 2 emissies juni 2015 Opgesteld door: M. Kelger Rapportage 2014 Energieverbruik en CO2 emissies Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Energieverbruik

Nadere informatie

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra

Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland. Cofely Energy & Infra Slimme netten net wel, of net niet? Presentatie Smart Grids MVO Bijeenkomst Oostburg Zeeland Cofely Energy & Infra INHOUD Voorstellen Waarom eigenlijk Smart Grids? De transitie naar Smart Grids Verschillende

Nadere informatie

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2014

Voortgangsrapportage. Scope 1 en 2 CO2 emissies. Eerste halfjaar 2014 Voortgangsrapportage Scope 1 en 2 CO2 emissies Eerste halfjaar 2014 Wijzigingsblad Versie Datum Auteur Wijzigingen 0.1 18-08-2014 C. de Waard Versie obv 2013. ISO 14064 protocol toegevoegd 0.2 24-02-2015

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Milieujaarverslag Adviesbureau SAM b.v.

Milieujaarverslag Adviesbureau SAM b.v. Milieujaarverslag Adviesbureau SAM b.v. 2010 ALGE/0042/JS/MV 1 september 2011. 1 1. Inleiding Voor u ligt het milieujaarverslag van Adviesbureau SAM Dit jaarverslag beschrijft de milieugevolgen van ons

Nadere informatie

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid

Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid Green IT en de rol van supercomputers bij duurzaamheid IT is deel van het CO2 probleem... maar vooral ook van de oplossing dr. ir. A. Osseyran Directeur SARA en Vancis Waarom Green IT? 50% meer energie

Nadere informatie

Deel 1 Bedrijfsbeleid en organisatie Versie:1 Status: definitief Hoofdstuk F MVO en CO2 prestatieladder Pagina 1 van 5 Datum: 30 januari 2015

Deel 1 Bedrijfsbeleid en organisatie Versie:1 Status: definitief Hoofdstuk F MVO en CO2 prestatieladder Pagina 1 van 5 Datum: 30 januari 2015 Hoofdstuk F MVO en prestatieladder Pagina 1 van 5 Datum: 30 januari 2015 F.2. Energie auditverslag Aan de hand van identificatie van relevante s is vastgesteld wat bij ESC op dit moment de is en welke

Nadere informatie

Voortgangsrapportage 2012 scope 1 en 2

Voortgangsrapportage 2012 scope 1 en 2 Notitie Contactpersoon Manja Buijen Datum 13 augustus 2013 Kenmerk N028-0495501BUJ-los-V01-NL 1 Inleiding Tauw heeft zich eind 2011 laten certificeren voor de -prestatieladder. Hiervoor heeft zij onder

Nadere informatie

25/09/2015. Lokhorst Bouw en Ontwikkeling B.V.

25/09/2015. Lokhorst Bouw en Ontwikkeling B.V. Voortgangsrapport jan -jun 2015 25/09/2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Inleiding... 2 2. Basisgegevens... 3 2.1. Beschrijving van de organisatie... 3 2.2. Verantwoordelijkheden... 3 2.3. Basisjaar...

Nadere informatie

3.B.1 Energiereductieprogramma 2014 ten behoeve van de CO2 -Prestatieladder. Hollandridderkerk Groep

3.B.1 Energiereductieprogramma 2014 ten behoeve van de CO2 -Prestatieladder. Hollandridderkerk Groep 3.B.1 Energiereductieprogramma 2014 ten behoeve van de CO2 -Prestatieladder Hollandridderkerk Groep Documentnummer Versienummer Datum Status EnRP2014 14.02 24 april 2014 Gereed Opgesteld door: M. Waarts

Nadere informatie

SMART GRID ALBERT MOLDERINK

SMART GRID ALBERT MOLDERINK SMART GRID ALBERT MOLDERINK WIE BEN IK Albert Molderink (http://www.utwente.nl/ctit/energy/people/molderink_a.php) www.utwente.nl www.ipsumenergy.com Computer Architectures for Embedded Systems Discrete

Nadere informatie

De emissies gemeten over 2014 zijn te zien in het sectordiagram hieronder. Het diagram voor basisjaar 2012 staat er ter vergelijking naast.

De emissies gemeten over 2014 zijn te zien in het sectordiagram hieronder. Het diagram voor basisjaar 2012 staat er ter vergelijking naast. Memo Betreft Informatiebulletin CO 2 Prestatieladder - 8 Datum 8 mei 2015 In dit eerste informatiebulletin van 2015 willen wij u inlichten over het beleid, energieverbruik en Trends in 2014, projecten

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Voortgangsrapport jan-okt 2015

Voortgangsrapport jan-okt 2015 06-11-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Inleiding... 2 2. Basisgegevens... 3 2.1. Beschrijving van de organisatie... 3 2.2. Verantwoordelijkheden... 3 2.3. Basisjaar... 3 2.4. Rapportageperiode...

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Voortgang CO 2 emissie reductie H2-2012

Voortgang CO 2 emissie reductie H2-2012 Voortgang CO 2 emissie reductie H2-2012 ICT staat voor groen! 2012 ICT - Alle rechten voorbehouden - WWW.ICT.NL pagina 1 Historie Versie Datum Auteur Omschrijving 0.1 13-8-2012 F. Wuts Initiële versie

Nadere informatie

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele

3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 2015(1) Ter Riele Datum: 11-09- Versie: 2 3.C.1 Voortgangrapportage CO 2 (1) Ter Riele A.J.J ter Riele Directeur 1. Inleiding Middels deze rapportage wil Ter Riele B.V. (Ter Riele) de voortgang op de CO 2 reductiedoelstellingen

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Reductie doelstellingen (B: Reductie)

Reductie doelstellingen (B: Reductie) Reductie doelstellingen (B: Reductie) Eis 3.B.1. Barendrecht, 28 oktober 2014 Auteur: E. Oudshoorn Geaccordeerd door: L.A. Droog Directeur E. Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk CO 2 prestatieladder

Nadere informatie