Periodiek der S.V.A.T. Astatine Jaargang 4 Nummer 4 april 2010 Antennes

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Periodiek der S.V.A.T. Astatine Jaargang 4 Nummer 4 april 2010 Antennes"

Transcriptie

1 Periodiek der S.V.A.T. Astatine Jaargang 4 Nummer 4 april 2010 Antennes BuCom naar Zwitserland! Astatine goes karting Chain mail armour

2 Colofon VAN DEN BOSCH & FIKKERT DRUKKERS SINDS 1932 De ATtentie is de periodiek van S.V.A.T. Astatine, die vijfmaal per jaar verschijnt. De ATtentie wordt verspreid onder de leden van Astatine en de medewerkers van de opleiding Advanced Technology aan de Universiteit Twente. Jaargang: 4 Nummer: 4 Editie: 17 Oplage: 415 Verschijningsdatum: april 2010 Redactie: Pim Muilwijk Annegreet Boekeloo Auke Been Jeroen van den Berg Geert Folkertsma Jochem Giesbers Albert van der Meer Hoofdredacteur, Opmaak Eindredacteur (Bestuur) Redacteur, Opmaak Redacteur Redacteur, Opmaak Redacteur Redacteur Adresgegevens: S.V.A.T. Astatine t.a.v. ATtentie Postbus AE Enschede Tel Bank: (Rabobank) Drukker Drukkerij Van den Bosch & Fikkert B.V. - Met dank aan: Annegreet Boekeloo, Auke Been, Bas Haarman, Geert Folkertsma, Jaap Flokstra, Jacob & Ineke Bisschop, Jeroen van den Berg, Jochem Giesbers, Mitchel Bakker, Pim Muilwijk en Yoeri Bruinsma. Kopij kan op bovengenoemde adressen in.doc(x) of.txt formaat aangeleverd worden. Eventuele afbeeldingen of foto s kunnen bij de tekst gebundeld worden in een.zip of.rar bestand. De deadline voor de volgende ATtentie: 12 mei 2010 S.V.A.T. Astatine 2010 De auteurs zijn zelf verantwoordelijk voor de inhoud van de geschreven stukken. De redactie behoudt zich het recht ingezonden stukken te wijzigen of te weigeren. 2

3 Redactioneel De ATtenCie heeft geen commissieleus, maar als ik er een zou moeten verzinnen zou het iets in de trant van: fervet opus worden. Dit betekent zoveel als: ijverig werk gaat voort. Dit is toepasselijk, want ook aan deze editie is weer hard gewerkt en er zal wederom een aantal veranderingen zichtbaar worden. Allereerst bereidt ook de ATtentie zich voor op de komende Engelstaligheid van onze geliefde bachelor. Een aantal artikelen zal daarom al in het Engels te lezen zijn. Dit is niet alleen even wennen voor jullie, wij draaien er ook voor op. Engelse templates, Nederlandse en Engelse spellingscontrole die door elkaar heen gaan en InDesign die in een diep innerlijk conflict zit over hoe woorden afgebroken moeten worden. Overigens is dit niet het grootste probleem, want hoe maak je van steenkolenengels een interessant en vooral ook leesbaar artikel? Verder hebben we weer een cosmetische upgrade uit onze esthetische mouw geschud, namelijk het gebruik van quotes. Voortaan proberen we opmerkelijke en samenvattende uitspraken in een kadertje tussen de tekst te plaatsen. Zo zien jullie sneller waar het artikel over gaat en onthoud je de belangrijke dingen beter. Juist met al deze veranderingen zijn we erg benieuwd naar de reacties van onze lezers en daarom waren we zeer verheugd toen we van jullie mochten horen dat de nieuwe opmaak positief is ontvangen. Ook hebben veel mensen de puzzel in de vorige editie gemaakt en opgestuurd, vaak met uitwerkingen in Matlab en wat niet meer. Natuurlijk zal in de volgende editie bekend gemaakt worden wie hem gewonnen heeft. Vooralsnog kun je de oplossing vinden bij de nieuwe puzzel, waar we je samen met de rest van ons periodiek veel plezier mee wensen. Inhoudelijk 10 Supergeleiders 14 Chemie in de keuken 20 Antennes 23 Chain mail 34 The rise of Google Overig Astatine Ladies Night 4 BuCom 8 Ouderdag 17 Karting 18 KIVI NIRIA Wetenschapsquiz 22 Interview: Regina Lüttge 29 WinterBOSS 33 2 Colofon 6 Van de voorzitter 7 Van de AT-bestuurstafel 26 Column 27 Advertorial: M2i 38 Puzzel Pim Muilwijk, hoofdredacteur

4 Ladies Night Bas Haarman Always fun, a ladies night organized by the ChoCo: especially for the photographers! When I woke up that morning, I never thought that at the end of the night, I would go home with a new tie with hearts on it and one huge lollipop! Of course I also cannot forget the intellectual gain of the night, through an educational pub quiz about milestones in women s history. O yeah, it all had something to do with Valentine s Day. But first things first, we of course cannot talk about a ladies night and not mention chocolate! Personally I am not very fond of the stuff, but ladies certainly are. They had put it on every snack or nibble they could find in the local supermarket and brought it with them for everyone to enjoy. We are talking about pears, pineapples, mandarins, cookies and who knows what covered with the stuff. Unfortunately they forgot the legendary combination of blue cheese and chocolate, but hey, we can t blame them for that one, right? Milestones & Cocktails Did you know that we have Pope Gelasius to thank for that marvellous day of romance and joy, better known as Valentine s Day? And that in Japan on white day (a month after Valentine s Day), women give men chocolate as a sign of love? Well I, and a lot of attendants with me, didn t. Basically every pub quiz can be divided in two categories: 1. Easy and fun because of the damn I knew it moments, and 2. Hard but educational. And this particular pub quiz definitely fell in the latter category. That doesn t automatically make it something bad. As shown by the amount of right answers we got, we clearly needed to know more about the milestones in women s history. In that history one person clearly stands out, by being the first Dutch woman completing an academic study: Aletta Jacobs. She also was one of the founders of the vereniging voor vrouwenkiesrecht, an association which fought for voting rights for women and achieved this in Figure 1: Hmmmm, chocolate! In case you haven t noticed yet, this article assumes that you, the reader, are a male. Statistically speaking that assumption is pretty valid, because the ATtentie is mailed to far more males than females. Just look at the percentage of female AT-students. The fact that this assumption is valid is in my opinion a problem that needs fixing but I am not going to elaborate on that in this article. No, I am going to relive that night and take you with me through these words and hopefully we may even learn a thing or two about women and what goes on in their world, or not. 4 Figure 2: The sweet mixture of alcohol and education. Yeah the pub quiz rounds where pretty educational, but every round also introduced a new cocktail. Oh, the sweet mixture of education and alcohol, every student has to appreciate that. Cocktails with fancy names like: Illusions, Passoa Mojito, Coco Loco and of course the Cosmopolitan. Personally I am more of a beer/whiskey-man, I am not so into sweet stuff, but I have to say that some of the cocktails where unexpectedly good. Especially the combination of a Cosmopolitan and a chocolate muffin was nice. But enough talk about sweet alcohol and history; let s move on to the next part of the programme of that night: the Mr Casanova contest.

5 Ladies Night Casanova, I presume? Depending on your ego, the basic concept of the contest/election that night, a jury of 12 ladies judging your dance moves, pickup lines and knowledge of what women like, is heaven or hell. But in a friendly setting the only thing that is hellish is seeing the pictures afterwards. So the scene is set, the ladies are sitting comfortably at one site of the room and we were gathered opposite of them. It s time for round one; pickup lines! To come up with a good pickup line is actually pretty hard. Classics like My buddies over there said that I wouldn t be able to start a conversation with the most beautiful girl in the bar. Wanna buy some drinks with some of their money?, Excuse me Hi, I m writing a term paper on the finer things in life, and I was wondering if I could interview you. and You re so beautiful that you made me forget my pickup line. suffice but aren t very original. Now we clearly had a problem with coming up with enough original pickup lines, because a lot of us didn t make it to the next round. was the fourth round and telling the jury what you thought were the dos and don ts of dating consisted of the fifth round. If someone ever asks you what the biggest don t is during a date, answer by saying talking about your ex. Eventually it all led, as it always does in a contest, to the final round. Daan Kooij and I made it to the last round and were the two finalists. At that point in the contest the ChoCo s seamless organization of before broke down and the unity of the jury was history. Apparently the fact that Daan was an Applied Physics student was cause for a discussion about the method of proceeding this round and choosing a winner. Eventually it was decided that who would write the best valentine s card would become Mr Casanova and win a tie with hearts on it. Cake, cake and the end Speaking of hearts, apparently hearts and cakes mix perfectly. A majority of the cakes entered into the baking contest (this was possible at the beginning of the night) featured a pattern of hearts, some of them pink instead of red. An honourable mention goes out to Christien for winning the contest by baking the best cake. Figure 3: Walking away after a brilliant display of the Foxtrot. In hindsight maybe it would have been better if none of us made it to the next round. Okay, the whole point of the game/contest would have gone down the drain, but at least the embarrassing photos wouldn t have If someone ever asks you what the biggest don t is during a date, answer talking about your ex. existed. In round 2 we needed to show off our dance moves, some of which were actually pretty good. After this ordeal we had to chat up a lady in round 3. Actually chatting up a man was also allowed according to the rules of that round. This fact was wittingly exploited when two gentlemen starting kissing either side of a lollipop, arguable the comical climax of the night. Lifting one of the ladies of the ground, prince charming style, Figure 4: The best cake! So almost getting to the end of this article I am beginning to wonder if we learned a thing or two about women through this; the answer to this I leave up to you. I think that I speak on behalf of all the attendants of the ladies night, when I say: thank you ChoCo for organizing a very succesful ladies night and we hope to attend another one very soon! With or without a theme! 5

6 Van de voorzitter Annegreet Boekeloo De sneeuwrijke winter van 2010 was in De Bilt met een gemiddelde van 1,1 ⁰C tegen een langjarig gemiddelde van 3,3 ⁰C de koudste winter sinds Gemiddeld scheen over het land de zon in februari 57 uren tegen een langjarig gemiddelde van 78 uren. Als je net als ik een fervent liefhebber bent van extreme kou kon je deze winter je geluk dus niet op, met vele dagen sneeuwpret en schaatsplezier. De Elfstedentocht mocht dan niet doorgaan; gelukkig hadden we de Olympische Winterspelen als mooie afleiding. En nou moeten jullie niet denken dat de voorzitter melodramatisch wordt en nu in een zwart gat valt met al deze lenterse fluitende vogeltjes. Het tegendeel is namelijk waar. Ik stond er zelfs van te kijken dat ik daadwerkelijk veel opgewekter ben sinds ik de Horst uitstapte en buiten de zon vrolijk scheen. Persoonlijk vind ik de lente en zomer altijd het mooist op de campus omdat deze tijden aan iedereen te merken zijn. Door het zachte voorjaarsweer met regelmatige zonneschijn is de campus een stuk bruisender. Overal zijn ineens mensen te zien. Waar komen die vandaan? Mijn dagelijkse race tegen de klok op de fiets, waar ik ook heen moet, is veranderd in een levensechte mensenslalom. Pratende mensen, een gezellige sfeer, uitbundig gelach. Hoeveel het weer niet met je kan doen Het schijnt trouwens zo te zijn dat het lijden aan een winterdepressie genetisch wordt veroorzaakt. Zo lijden in grote delen van IJsland de bevolking niet aan SAD (Seasonal Affective Disorder), terwijl immigranten in IJsland wel aan SAD kunnen lijden. IJslanders buiten IJsland lopen ook geen SAD op. Het ironische is dat als je kijkt naar de kenmerken van een winterdepressie het ook wel erg in de buurt komt van een normaal studentenleven. Vermoeidheid, veel behoefte aan slaap, een verschuiving van het dag-nacht ritme, een verstoord eetpatroon, afsluiting voor de buitenwereld, prikkelbaarheid, een meer dan normaal aanwezige somberheid en minder behoefte aan sociale contacten (misschien gaat de vergelijking hier toch ergens stuk). Feit blijft dat (zon)licht deze klachten kan verminderen en daardoor iedereen ineens heel vrolijk is. De campus komt dus weer tot leven. Het eerstvolgende grote evenement is de Bata. Overal kom je verwoede hardlopers tegen die hun ronde weer doen. Of dat nou komt door het lentezonnetje of de aankomende Batavierenrace is voor mij nog steeds een vraag. Bij het ATeam zijn de etappes alweer verdeeld. Laten we hopen dat het ons dit jaar 6 wat beter afgaat met het busje. De Bata liftend afleggen was afgelopen jaar een heel avontuur, maar toch niet geheel optimaal. Verder staat er op het moment van schrijven een symposium Acoustics: silence makes a powerful noise op het programma. Ook kunnen een vijftigtal ingeschreven mensen nu al niet wachten op de aankomende buitenlandreis naar Zwitserland. We kunnen terugkijken op een zeer geslaagde ouderdag. Het was een leuke dag waarbij ouders zich een dagje hebben ingeleefd in de eerstejaarsstudenten. Het knutselen aan een zonnecel en het bedenken van een gepaste toepassing brachten zelfs nog creatieve ideeën voort! Ook de halfjaarlijkse Algemene Leden Vergadering is net achter de rug. De nacht ervoor heeft het bestuur weinig geslapen maar gelukkig hebben we de ALV, met al haar kritische vragen, overleefd. Een stukgeslagen voorzittershamer was het enige jammerlijke resultaat ondergetekende verklaart zich geheel onschuldig. Het komende halfjaar gaan we ons als bestuur richten op onder andere een P-bundel (een bundel met tentamens voor de eerstejaars), nieuwe samenwerkingen met bedrijven, het neerzetten van leuke activiteiten (waar de commissies natuurlijk de grootste rol in spelen) en de internationalisering. We hopen dat de aankomende buitenlandse studenten (9 van de 23 vooraanmeldingen tot nu toe zijn internationaal!) zich meteen thuis zullen voelen. Verder staat de nieuwe tijdelijke borrellocatie hoog in het vaandel. De Hogekamp en daarbij ook de Tombe zullen vanaf 1 juli haar deuren sluiten. Het einde van het collegejaar komt alweer angstaanjagend dichterbij. Doegroepouders komen bijeen voor de eerste voorbereidingen voor de Kick In. Inmiddels zijn we ook al bezig met een nieuw kandidaatsbestuur. Ik zou zeggen, kom naar de bestuursinteresselunch waar je je vragenkanon kunt afvuren en wie weet is het bestuur van Astatine wel iets voor jou! Op het mooie weer en Op de Hoogste!

7 Jaap Flokstra (opleidingsdirecteur) Van de AT-bestuurstafel Advanced Technology is en blijft een boeiende dynamische bachelorstudie. Dat vinden we niet alleen bij AT zelf, ook bij andere opleidingen klinken voortdurend geluiden waaruit blijkt dat men met ons meedenkt. Wat te denken van: De bachelorvoorlichting heeft als topprioriteit de Engelstaligheid van AT. AT moet op korte termijn uitgroeien naar de enige technische University College van Nederland. Het sterke projectonderwijs van AT is een opmaat voor de herstructurering van BMT. Misschien moeten beide opleidingen maar samengaan. Het zijn geen uitspraken van mijzelf, maar ze zijn wel gevallen en dat is goed. AT, een opleiding die inspireert! De invoering van de Engelse taal houdt ons druk bezig. Er is een flyer gemaakt en er wordt hard gewerkt aan een brochure en de website. Hiervoor hebben we een tekstschrijver en een vertaler aangesteld. Ook komen er nieuwe posters, in de vorm van een drieluik. Bij de inschrijving merken we dat er zeker belangstelling is van studenten met een niet-nederlandse vooropleiding. Op dit moment vormen zij een fractie van meer dan 30% en dat ligt beduidend hoger dan we verwacht hadden voor het eerste jaar. De vier scholieren van de OSG Erasmus uit Almelo hebben hun meesterwerk op het gebied van Accelerometers voor de automotive industry op 17 maart afgerond. Naast de technische beschrijving van de vele MEMS-based accelerometers in raceauto s hebben ze een zeer goede marktverkenning gedaan. Rik van Reekum en ikzelf waren daarvan onder de indruk. Het is een typisch AT-product met de combinatie van techniek en maatschappij (bedrijf). Eén van de toepassingen van de accelerometer is de stabilisatie van auto s op de weg. Hiermee kan voorkomen worden dat het voertuig omslaat. Wederom een uitdaging vanuit AT voor de zonneauto. Hoe houden we de wagen bij grote snelheid en bij een eventuele lekke band toch mooi stabiel op de weg. Dit lijkt me echt iets voor de opvolger van Anne Leenstra. De curriculumcommissie van AT wordt nieuw leven ingeblazen. Er is een aantal zittende leden vertrokken en op korte termijn hopen we de commissie weer in ere te hebben hersteld. Modern Physics, de invulling van het derde jaar, de maatschappijleerlijn, het zijn zo maar een paar belangrijke onderwerpen waar aandacht aan zal worden geschonken. AT is dynamisch en dat blijft het en dat is goed. AT, een opleiding die inspireert! Kortgeleden zijn Marijke, Eymane en Enzo naar een internationale voorlichtingsdag in Den Haag geweest. Er was een groot aantal deelnemers en veel Nederlandse en buitenlandse onderwijsinstellingen waren aanwezig. Het was druk bij de AT-stand. Op vrijdag 4 juni hebben we de kick-off meeting van de Engelstalige bachelor. Het wordt een bijzondere bijeenkomst op de UT last-minute dagen. Astatine en ons voorlichtingsteam zijn gevraagd om met ons mee te denken over de invulling van deze dag. Het programma moet spetteren. De contacten met de middelbare scholen zijn voor ons belangrijk. Ook op de studiedag van het Twents Meesterschap op 28 januari hebben we AT weer voor het voetlicht kunnen brengen. 7

8 BuCom Jochem Giesbers Beste ATtentielezers, op deze pagina s laat de Buitenlandreis Commissie zien wat haar bezigheden zijn, wat de plannen zijn in Zwitserland en wat er allemaal komt kijken bij het organiseren van een dergelijke reis. Wij zijn de BuCom. Wij zijn een commissie bestaande uit zes man, en zo nu en dan coacht onze BuCom-expert en bestuurscontactpersoon Annegreet Boekeloo ons tijdens onze wekelijkse vergaderingen. Allereerst onze voorzitter: Tim Berk. Hij houdt de vergaderingen in orde en leidt ons, de rest van de commissie, door het (soms wel stressvolle) regelwerk dat we moeten doen om een mooie reis op poten te zetten. Route. Het up-to-date houden van de routeinformatie is zijn ding, maar ook het regisseren van ons fabuleuze promofilmpje is door hem gedaan. Last, maar zeker niet least: Daniel Zschocke. Onze commissieduitser weet wat Deutsche Gründlichkeit is en laat dat ook zien. Het regelen van de overnachtingen heeft hij als commissaris Overnachtingen op zich genomen en ook een aantal bedrijfscontacten binnen Zwitserland en Duitsland is door hem benaderd. Vaak had hij de meeste actiepuntjes en voerde ze natuurlijk ook netjes uit. Maar genoeg over de commissie, laten we het hebben over de reis zelf. De eerste ochtend wordt een vroege. Om 5 uur gaan we op reis naar Zwitserland, maar onderweg stoppen we in Heidelberg, Duitsland. We bezoeken daar het Max Planck Instituut voor Astronomie. We krijgen daar een voor ons georganiseerde rondleiding die gegeven wordt door studenten en afgestudeerden; die kunnen ons een levendige indruk van het onderzoek geven. Een voorbeeld van wat we te zien krijgen, is de ontwikkelingen op het gebied van detectoren en instrumentatie. Wat we verder nog allemaal te zien krijgen, dat is iets wat de deelnemers binnenkort zullen zien. V.l.n.r.: Daniel Zschocke, Wessel Straatman, Tim Berk, Jochem Giesbers, Bart Smit en Mitchel Bakker. Vervolgens de secretaris, Jochem Giesbers. Dat ben ik, degene die de notulen verzorgt, taakjes op zich neemt zoals het schrijven van stukjes over de reis voor de ATtentie, de komende Almanak en onze eigen website (www.astatine.utwente.nl/bucom2010). De volgende die ik wil aankondigen is Wessel Straatman, onze penningmeester. Hij heeft de zware taak op zich gekregen om als rekenmachine te spelen, maar ook vooral op te letten dat we niet te veel (of stel je voor: te weinig) geld uitgeven. Nauw samenwerkend met Wessel is Bart Smit, de jongeman achter de sponsoring. Hij sluit de deals met bedrijven en vakgroepen en zorgt ervoor dat wij als commissie geld hebben om uit te kunnen geven. Contracten schudt hij zo uit zijn mouw. Next, Mitchel Bakker. Als je het manusje van alles van de commissie nodig hebt, dan ben je bij hem aan het juiste adres. Met veel toewijding en enthousiasme is Mitchel onze commissaris 8 Op naar Zwitserland! Na Heidelberg is het tijd om door te gaan naar Delémont, een stad in de buurt van Bazel. Hier zullen we de nacht doorbrengen. Lekker bijslapen na zo vroeg opstaan, of lekker bijtanken na een hele tijd geen alcohol. Alhoewel, de volgende dag met een kater rondlopen is ook niet handig, want dan gaan we naar Zürich.

9 BuCom In Zürich bezoeken we de ETH Zürich, een van de universiteiten van deze stad. Op de ETH Zürich gaan we langs het instituut voor robotica en intelligente systemen. Ik weet nu niet wat we te zien gaan krijgen, maar ik hoop dat het in de smaak valt. BuCom 2010: Op naar Zwitserland! In de avond gaan we terug naar onze basis in Lausanne, om vervolgens op zaterdag terug naar de grootste stad van Zwitserland te gaan: Zürich. Zoals de deelnemers van de vorige buitenlandse reis een dag vrij te besteden hadden in Kopenhagen, hebben wij dat in Zürich. Op naar Zwitserland! Midden in de nacht stappen we weer in de bus en maken we onze terugweg naar Enschede. Ergens in de ochtend zullen we dan daar aankomen. De bus uit, de benen strekken en dan snel weer ons bed in! Nog een paar weken en dan gaan we naar het zuiden. Wij als Buitenlandreis Commissie hebben er ontzettend veel zin in. Op naar Zwitserland! Langs Heidelberg, Zürich, CERN en meer! Aan het eind van de dag gaan we verder naar het zuiden, richting het Meer van Genève. Van de stad Lausanne maken we tijdelijk onze thuisbasis. We slapen daar de twee volgende nachten, tussendoor maken we een bezoek aan dat wat velen als hét toppunt van de reis zien: CERN. Op de vrijdag staan we weer op tijd op, zodat we om 8.50 uur bij CERN op de stoep kunnen staan. We beginnen met een ochtendprogramma dat bestaat uit onder andere een film over de LHC en een bezoek aan een van de sites van CERN, waar we met onze bus doorheen zullen rijden. In de middag doen we nog meer bij CERN: we krijgen onder andere een lezing van Herman ten Kate, een hoogleraar van onze Universiteit Twente die zich ophoudt bij CERN. 9

10 Supergeleiders Pim Muilwijk Zwevende treinen, elektriciteitsoverdracht zonder verlies of zelfs persoonlijke levitatieapparaten. Wie weet worden deze zaken ooit gemeengoed door een stukje Neerlands trots. We schrijven het jaar negentienhonderdenelf. Heike Kamerlingh Onnes werkt in zijn cryogeen laboratorium in Leiden aan de elektrische analyse van pure metalen (zoals kwik, tin en lood) bij lage temperaturen. Dat hij hier de goede persoon voor is, blijkt uit het feit dat hij degene was die voor het eerst helium vloeibaar wist te maken in Terwijl hij de elektrische weerstand van een kwikkolom meet, verlaagt hij de temperatuur. Langzaam daalt deze totdat de thermometer 4,2 K aangeeft, de kritische temperatuur (T C ) van kwik. Plots verdwijnt de elektrische weerstand volledig. Kortsluiting zeker, denkt Heike, maar niets is minder waar: het effect is echt, supergeleiding is een feit. Niet alleen ontvangt hij mede hiervoor de Nobelprijs voor de natuurkunde op een koude decemberdag in 1913, ook wordt het Onneseffect naar hem vernoemd. Het Meissnereffect Jaren later, in 1933, werken de Duitse natuurkundigen Walther Meißner en Robert Ochsenfelden aan het meten van de distributie van het magnetisch veld buiten supergeleidend tin en lood, wanneer ze opmerken dat de magnetische flux buiten het supergeleidende materiaal toeneemt als de magnetische flux binnen het materiaal afneemt. Omdat magnetische flux in supergeleiders geconserveerd wordt, kunnen ze maar één conclusie trekken; een supergeleider is perfect diamagnetisch, wat betekent dat zijn magnetische permeabiliteit (µ) gelijk is aan 0 en zijn magnetische susceptibiliteit (χ) gelijk is aan -1. In andere woorden: een supergeleider weert alle externe magnetische velden en heeft geen intern magnetisch veld (figuur 1). Dit effect, dat het Meissnereffect heet, wordt veroorzaakt door elektrische stroompjes aan het oppervlak van de supergeleider. Het magnetische veld van deze oppervlaktestroompjes zorgt ervoor dat het interne veld 0 blijft. In de buurt van het oppervlak is er echter een klein gebied waar het niet compleet opgeheven wordt (hierin bevinden zich ook de oppervlaktestroompjes). Elk supergeleidend materiaal heeft een verschillende penetratiediepte (λ), die ook wel de London penetration depth genoemd wordt (naar zijn ontdekker Fritz London). 10 Figuur 1: Het Meissnereffect, geen intern magnetisch veld in een supergeleider. Ginzburg en Landau Nu het fenomeen geobserveerd was, kon er begonnen worden aan een theoretische onderbouwing. Echter duurde het nog tot 1950 voordat de theoretische natuurkundigen Vitaly Ginzburg en Lev Davidovich Landau een macroscopische verklaring konden geven. Deze verklaring bracht een flinke hoeveelheid statistische mechanica met zich mee die eigenlijk helemaal niet zo interessant is om hier weer te geven. De voornaamste conclusie was dat de vrije energie van een supergeleider in de buurt van zijn faseovergang uitgedrukt kan worden in een complexe faseparameter ψ, die beschrijft hoe supergeleidend het systeem is. Deze uitdrukking van de vrije energie kan gereduceerd worden tot de Ginzburg Landauvergelijkingen en uit deze vergelijkingen blijkt dat er twee karakteristieke lengtes zijn in supergeleiders. De eerste hiervan is de coherentielengte (ξ), die de grootte van de thermodynamische fluctuaties beschrijft en de tweede is de penetratiediepte, die al eerder genoemd is. De ratio van deze twee lengtes heet de Ginzburg Landauparameter (κ) en bepaalt de grens tussen Type I en Type II supergeleiders.

11 Supergeleiders Bardeen, Cooper en Schrieffer 7 jaar later, in 1957, kwamen John Bardeen (die van de transistor), Leon Neil Cooper en John Robert Schrieffer met een microscopische beschrijving die de BCStheorie werd gedoopt. Deze beschrijving was eigenlijk een merkwaardige samenvloeiing van ideeën, die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken lijken te hebben. Het begon met een artikel van Fritz London waarin hij voorstelde dat de Londonvergelijkingen wel eens een gevolg zouden kunnen zijn van de coherentie van kwantumstaten. In 1953 haakte Brian Pippard hierop in door te stellen dat dit de Londonvergelijkingen zou aanpassen met een nieuwe schaalparameter, de coherentielengte. In 1955 beargumenteerde John Bardeen in een artikel dat een dergelijke aanpassing vanzelf volgt uit een theorie met een band gap. De sleutel werd echter geleverd door Leon Neil Cooper, die in 1956 de gebonden toestanden van elektronen onderhevig aan een aantrekkende kracht berekende. Hij bedacht dat een kleine aantrekkingskracht tussen elektronen in een metaal ervoor kan zorgen dat een elektronenpaar een lagere energie heeft dan de Fermi-energie (de energie van de hoogst bezette kwantumtoestand), wat wil zeggen dat deze gebonden is. Een dergelijke gebonden toestand van elektronen op lage temperatuur wordt een Cooperpaar genoemd. In tegenstelling tot een gebonden toestand gedraagt een elektron in een metaal zich normaal gezien als een vrij deeltje. Het elektron wordt afgestoten door andere elektronen vanwege hun gelijke lading, maar trekt de positieve ionen die het rooster opmaken aan. Deze aantrekkingskracht kan het rooster op zo n manier vervormen dat een ander elektron met een tegenovergestelde spin naar dit gebied met een hogere positieve ladingsdichtheid beweegt (elektron-fonon interactie), de twee elektronen raken dan gecorreleerd. Op lange afstanden kan deze aantrekkingskracht de afstotende kracht van elektronen overwinnen en ze laten paren. De energie van deze paringsinteractie is behoorlijk laag (in de orde van 10-3 ev) en thermische energie kan de paren eenvoudig breken. Dus enkel op lage temperatuur zijn er genoeg Cooperparen. De elektronen in een Cooperpaar bevinden zich niet per definitie dicht bij elkaar omdat de elektron-fonon interacties op lange afstand werken (honderden nanometers). Deze afstand is meestal groter dan de gemiddelde afstand tussen de elektronen, dus kunnen meerdere Cooperparen dezelfde ruimte innemen. Elektronen zijn fermionen en hebben een spin van ±½ (en zijn dus onderhevig aan het uitsluitingsprincipe van Pauli). Een Cooperpaar heeft echter een spin van 0 of 1, want het is een samengesteld boson. Dit zorgt ervoor dat de golffuncties symmetrisch zijn en het toegestaan is om dezelfde toestand in te nemen. De neiging van Cooperparen om allen in dezelfde grondtoestand te condenseren is verantwoordelijk voor de eigenschappen van supergeleiding. Om een Cooperpaar te breken, moet men de energieën van alle andere paren veranderen. Dit betekent dat er een soort band gap is voor het aanslaan van een enkel deeltje, in tegenstelling tot een normaal metaal waar een toestand veranderd kan worden door een kleine hoeveelheid energie toe te voegen. Deze band gap is het grootst op lage temperaturen en verdwijnt op de overgangstemperatuur, waar supergeleiding ophoudt te bestaan. Als de benodigde energie hoger is dan de thermische energie (wat geldt voor lage temperatuur), zullen alle elektronen in hun gepaarde toestand blijven en de thermische energie overwinnen en geen weerstand zien. Supergeleiding vindt niet plaats in edelmetalen en puur ferromagnetische materialen. Classificatie Er zijn een hoop verschillende manieren om supergeleiders te classificeren. Zo kun je ze bijvoorbeeld rangschikken op het type materiaal. Supergeleiding vindt plaats in veel verschillende materialen simpele elementen als tin, aluminium, verscheidene legeringen en sommige sterk gedoteerde halfgeleiders. Het vindt overigens niet plaats in edelmetalen als goud en zilver, noch in puur ferromagnetische materialen. Ook kun je ze indelen op theorie. Supergeleiders worden conventioneel genoemd als ze uitgelegd kunnen worden met behulp van de BCS-theorie, of onconventioneel wanneer dit niet het geval is. Een derde mogelijkheid is het indelen op type. Er zijn twee typen met de veelzeggende namen Type I en Type II. Deze naamgeving slaat op hun faseovergang en heeft te maken met het overwinnen van het Meissnereffect. Zoals eerder uitgelegd is, kan een magnetisch veld een supergeleider niet penetreren. Echter kan dit effect overwonnen worden wanneer het toegepaste magnetische veld sterk genoeg is. Wanneer de supergeleiding abrupt ophoudt (eerste orde faseovergang) als het veld sterker is dan een bepaalde kritische waarde (H C ) wordt het Type I genoemd. Materialen waarbij dit proces geleidelijk (tweede orde faseovergang) plaatsvindt, vallen onder Type II. 11

12 Supergeleiders Een laatste en waarschijnlijk de meest gebruikte manier van classificatie is op kritische temperatuur. Het is gebruikelijk dat supergeleiders met een kritische temperatuur hoger dan 30 K hoge temperatuur supergeleiders worden genoemd en anders lage temperatuur supergeleiders. De hoogste kritische temperatuur voor een conventionele supergeleider is 39 K voor magnesiumdiboride (MgB 2 ), hoewel men nog twijfelt of deze wel als conventioneel geclassificeerd mag worden. Hogetemperatuursupergeleiders zijn de heilige graal Supergeleiders met koper hebben nog hogere kritische temperaturen. YBa 2 Cu (YBCO), een van de eerste supergeleiders met koper, heeft een kritische temperatuur van 92 K en supergeleiders met koper en kwik kunnen kritische temperaturen hebben van 130 K, bijvoorbeeld HgBa 2 Ca 2 Cu 3 O x (135 K). Voor deze hoge kritische temperaturen is echter nog geen verklaring gevonden. Hoge temperatuur supergeleiders zijn min of meer de heilige graal van supergeleiding. Immers, hoe hoger de kritische temperatuur ligt, hoe eenvoudiger deze gebruikt kan worden in de praktijk. De ontdekking van supergeleiders met een kritische temperatuur hoger dan 77 K was een grote doorbraak, omdat het kookpunt van stikstof op 77 K ligt en vloeibaar stikstof inmiddels geen luxe meer is. Toepassingen Supergeleiders vinden in sommige gebieden gretig aftrek. Zoals bij CERN, die ze gebruikt om grote hoeveelheden stroom ( A) te vervoeren (zie figuur 2). 12 Figuur 2: Normale kabels voor de LEP (boven) versus supergeleidende kabels voor de LHC (onder). Andere leuke speeltjes zijn rail- en coilguns. Een railgun is een elektrisch geweer dat een geleider over twee rails accelereert door gebruik te maken van het principe van een homopolaire motor. Er wordt een sterke stroom door het projectiel geleid die interacteert met de sterke magnetische velden van de rails. De marine van de Verenigde Staten heeft met succes een dergelijk apparaat gebouwd en getest. Ze konden hiermee projectielen van 3,2 kg accelereren tot 7 keer de snelheid van het geluid. Railguns moeten niet verward worden met coilguns, ook wel Gauss guns genoemd. Deze hebben namelijk geen contacten (zoals de rails in de railgun) en gebruiken externe magnetische velden die opgewekt worden door spoelen om de loop. De werking hiervan wordt dus ontleend aan het principe van de lineaire elektrische motor. Gelukkig kunnen supergeleiders ook ingezet worden voor meer humanitaire en down-to-earth toepassingen. Wat bijvoorbeeld te denken van Magnetic Resonance Imaging (MRI) en Nuclear Magnetic Resonance (NMR)? Deze apparaten moeten voor aardse begrippen gigantische magnetische velden op kunnen wekken. Momenteel worden hiervoor lagetemperatuusupergeleiders gebruikt omdat hogetemperatuursupergeleiders nog te duur zijn. Voor wetenschappelijke doeleinden komt hier verder nog bij dat er een limiet zit aan de grootte van de magnetische velden die met behulp van koper kunnen worden opgewekt. Ook eenvoudige systemen kunnen profiteren van supergeleiders; hierbij kan gedacht worden aan elektriciteitslijnen die geen stroom verliezen. Het verlies wordt nu al wel geminimaliseerd door hoge spanningen te gebruiken, maar een beetje verlies is er natuurlijk altijd behalve bij het gebruik van supergeleiders. Een laatste voorbeeld is de transportsector. Op dit moment zijn in Duitsland en in Japan al teststukken gebouwd voor de zogeheten Maglev-trein (van magnetic levitation). Deze treinen gebruiken magneten om boven de rails te zweven en kunnen zo veel sneller gaan dan conventionele treinen. Het record staat op naam van de JR-Maglev die in november km/u op de teller zette. Supergeleiders hebben dus veel potentie. Zeker wanneer er supergeleiders ontdekt worden met kritische temperaturen op of rond kamertemperatuur zullen we een grote technologische revolutie doormaken.

13

14 Chemie in de keuken Geert Folkertsma Een van de dingen die je op een universiteit leert, is dat je kritisch moet zijn je moet niet zomaar alles voor zoete koek aannemen. In de studie lukt dat op een gegeven moment; en zeker op bestuurlijk niveau moeten studenten overtuigd zijn van het nut van een beslissing. In de keuken worden echter alle principes overboord gegooid en doen we braaf wat het kookboek zegt. Wat een ei in mayonaise doet weten we wel, maar heeft het nou zin om vlees dicht te schroeien? Hoe maak je nu écht goede pasta? Enne... durf jij gehakt in soda te bakken? Na voortplanten, klagen en oorlog voeren is eten koken waarschijnlijk de vroegste bezigheid van de mens. We weten daarom goed hoe het moet; en sinds de uitvinding van het kookboek baseren we dat niet alleen op wat moeder of vader ons leerde en eigen ervaring. Toch zijn vrijwel alle kookboeken samenvattingen van jaren ervaring: trial and error totdat er iets lekkers uit kwam. De moleculaire keuken moet daar verandering in brengen: kennis van de chemische processen die plaatsvinden helpen het kookproces te begrijpen en te verbeteren. Zout voor sneller (?) koken Er zijn veel mensen die een beetje zout toevoegen aan kookwater, om het sneller te laten koken. Werkt dat? Natuurlijk niet; en met wat basale chemische kennis is dat eenvoudig te verklaren. Om water sneller te laten koken, zou het kookpunt verlaagd moeten worden. Er gebeurt inderdaad iets met kook- en vriespunt van water door toevoeging van zout; het staat bekend als vriespuntsdaling en kookpuntsverhoging. Het strooien van zout in de winter berust op het eerste effect, maar zout toevoegen aan water zorgt er dus juist voor dat het langer duurt voor het kookt! Alhoewel, het verschil in kookpunt bij 10 g/l (aangeraden voor bijvoorbeeld pasta, maar daarover later meer) is slechts 0.17 K. T k = K b m B met T k de kookpuntsverhoging in K, K b de ebullioscopische constante (voor water K/molal) en m B de molaliteit van de oplossing, waarbij het gaat om het aantal ionen (dus voor NaCl tweemaal de concentratie in mol/kg). Eieren Een ei bestaat uit eiwit, dat alleen water (90%) en eiwitten (10%) bevat; en een dooier die naast eiwitten (17%) en water (50%) ook nog lipiden (33%) bevat. Het verschil in samenstelling zorgt er onder andere voor dat het stollingsproces anders verloopt: alhoewel zowel eiwit als eigeel bij zo n 62 C beginnen te stollen, is het eigeel bij 70 C helemaal hard, terwijl het eiwit dat pas bij 80 C is. Wat kun je met deze kennis? Kook eens een ei bij 65 C, door het in een pannetje op een zacht vuur te zetten (gebruik een goede thermometer) of zet gewoon een doos eieren een tijd in een oven bij 65 C. Het resultaat is een ei met halfzachte dooier en snotterig eiwit. Iets aantrekkelijker dan bovenstaand eitje is een mooi, zachtgekookt ei. Dit vereist veel ervaring: net iets te lang of te kort en het ei is nog helemaal vloeibaar of al hard. Wat is het probleem? Het eiwit moet net een beetje hard zijn, terwijl de dooier nog behoorlijk vloeibaar moet zijn. Helaas is het eigeel eerder gestold (70 C) dan het eiwit (80 C). De reden dat het toch kan lukken, is dat het even duurt voordat het ei helemaal wordt opgewarmd. Hierdoor wordt het perfecte ei aan de buitenkant ruim 80 C, terwijl de binnenkant nog niet ver boven de 60 C is gekomen. Waarom moet je eieren direct na het koken laten schrikken? Door het afspoelen met koud water, daalt de temperatuur aan de rand weer. Doe je dit niet, dan dringt de warmte alsnog door naar het midden. Eieren meteen erin of pas als het water kookt? Voor een hardgekookt ei maakt het niet veel verschil of je de eieren met het water opwarmt, of de eieren er pas later bij doet. Omdat het bij een zachtgekookt allemaal nauwkeurig moet, kan het dan beter zijn om het ei in kokend water te doen. Anders is de kooktijd namelijk afhankelijk van de sterkte van de gaspit, de grootte van het pannetje, de hoeveelheid water en de hoeveelheid eieren. Ook als je de eieren pas later toevoegt kan het aantal eieren uitmaken: bij veel eieren zal de temperatuur tot ver onder het kookpunt dalen, waardoor de eitjes meer tijd nodig hebben. Veel water gebruiken helpt hiertegen. Let overigens ook op of het ei uit de koelkast komt, of al op kamertemperatuur is, dit scheelt ongeveer een minuut op de kooktijd. 14

15 Chemie in de keuken Pasta Alle pasta wordt gemaakt van meel, meestal tarwebloem. Tarwe bestaat uit zetmeel en gluten; de laatstgenoemde zorgt voor stevigheid in de pasta. Gluten(moleculen) kunnen namelijk polymeriseren, iets wat al tijdens het kneden van het deeg gebeurt. Soms worden voor extra stevigheid eiwitten toegevoegd (in de vorm van eieren). Wat gebeurt er bij het koken? Water dringt de slierten, elleboogjes of strikjes binnen en wordt opgenomen door het zetmeel. Hierdoor wordt de pasta slap, maar tegelijkertijd vormen zich crosslinks tussen de eiwitnetwerken. Goede pasta koken Pasta moet beetgaar zijn. Dit houdt in dat de buitenkant veel water heeft opgenomen, terwijl de binnenkant nog wat droger en steviger is. De zetmeelgranules beginnen flink water op te nemen vanaf 65 C, dus in theorie zou je pasta bij 65 C zacht kunnen maken. Het glutennetwerk wordt echter pas verstevigd vanaf 90 C, zodat koken bij een temperatuur onder de 90 C een slappe pasta oplevert. De pasta toevoegen voordat het water kookt heeft overigens hetzelfde effect, net als het gebruik van te weinig water of een kleine gaspit: na het toevoegen blijft de temperatuur lang onder de 90 C, zodat de pasta al veel water heeft opgenomen voordat de eiwitten verstevigd worden. De hoeveelheid die op het pak vermeld staat, meestal 1 L/ons, is wat dat betreft niet overdreven. Zout en veel water voorkomen plakkerige pasta De reden dat pasta plakkerig wordt, is dat zetmeel weglekt en in het water terecht komt. Door veel water te gebruiken, kun je het meeste zetmeel afgieten. Bovendien blijft dan de temperatuur hoger en dat zorgt voor extra stevigheid en minder lek. Zout toevoegen aan het kookwater (ongeveer 10 g/l) helpt ook voor de vorming van het eiwitnetwerk en dus minder plakkerige pasta. Milieu? Het is natuurlijk fijn dat de pasta een mooie structuur krijgt door heel veel water en een flinke gaspit te gebruiken, maar misschien stuit dat milieuactivisten tegen de borst. Een andere mogelijkheid is na toevoeging van de pasta (aan kokend water!) het geheel nog 2 minuten aan de kook te houden; dan het gas uit te draaien en het de rest van de kooktijd laten staan. Ook hier niet de pasta al toevoegen voor het water kookt: dan neemt het veel vocht op, voordat het eiwitnetwerk verstevigd is. Saus Pastasaus kan waterig (bijvoorbeeld puttanesca) of romig (bijvoorbeeld carbonara) zijn. Vooral bij waterige saus is het belangrijk de pasta iets korter dan beetgaar te koken (2-3 minuten minder dan de kooktijd op het pak): door het mengen met de saus wat overigens vóór het opdienen hoort neemt de pasta nog extra vocht uit de saus op. Kook pasta in bouillon voor extra smaak! Sommige mensen voegen voor of na het koken olie toe aan de pasta om hem minder te laten plakken. Dat werkt, maar zorgt er ook voor dat saus op waterbasis veel minder goed aan de pasta blijft plakken. Na het opeten van de pasta blijf je met een bord soep zitten. Bij een waterige saus niet doen dus. Tip: aangezien pasta bij het koken veel water opneemt, kun je vast kruiden aan het kookwater toevoegen. Of kook de pasta in bouillon voor extra veel smaak - vooral lekker als het voor een koude pastasalade is. Omdat de meeste pastasauzen al behoorlijk zout zijn, zou de bouillon het geheel anders wel erg zout maken. Vlees Vlees bestaat uit spierweefsel, bindweefsel en vet. Bindweefsel is taaier dan spierweefsel; daarom bestaat goede biefstuk vooral uit spierweefsel. Ook bindweefsel kan echter mals gemaakt worden: door het flink te verhitten wordt het omgezet in gelatine. Het probleem is dat spierweefsel bij een lagere temperatuur gaart, zodat bijvoorbeeld een ovenkip lastig te bereiden is: de poten bestaan vooral uit bindweefsel en moeten dus sterker verhit worden dan de borst, die vooral uit spierweefsel bestaat. Een ander probleem bij spierweefsel is dat de spiercellen omkapseld zijn met collageen. Collageen lijkt een beetje op bindweefsel, in die zin dat het wat taaier is en stevigheid geeft aan het vlees. Bovendien wordt het bij hoge temperatuur omgezet in een soort gelatine. Bij een wat lagere temperatuur (55-60 C, de gaartemperatuur van spierweefsel) treedt echter een probleem op: het collageen krimpt. Hierdoor worden de spiercellen uitgewrongen : het vlees verliest vocht en wordt droog. Gelukkig zet het collageen weer uit als het vlees afkoelt en kan het vlees weer vocht opnemen mits dat aanwezig is. Bij de bereiding van rendang, een Indonesische stoofschotel, wordt bij het afkoelen ananassap toegevoegd, zodat het vlees weer sappig wordt. 15

16 Chemie in de keuken Vlees moet je dichtschroeien. Toch? Veel mensen en zelfs kookboeken raden aan vlees zoals biefstuk eerst op hoog vuur dicht te schroeien, zodat het vocht niet kan ontsnappen en het vlees sappig en mals bljift. Dit komt natuurlijk doordat dichtgeschroeid vlees, de naam zegt het al, waterdicht wordt. Neen. Het maakt voor het vochtverlies niet uit of het vlees is aangebakken of niet. Voor de smaak echter wel: bij een hoge temperatuur krijgt het vlees een veel mooiere en lekkerder korst. Helaas zorgt een hoge baktemperatuur ook voor een hoge kerntemperatuur, wat niet de bedoeling is: bij een medium-rare biefstuk zou die 55 C moeten zijn, terwijl de buitenkant voor een mooi korstje C moet zijn. Boven de 80 C wordt het spierweefsel echter zo gedenatureerd dat het taai wordt... De beste methode om een malse, sappige biefstuk met toch een mooie korst te krijgen is door het biefstuk eerst in de oven tot 50 C te verhitten (ongeveer een uur bij 60 C; controleer met een vleesthermometer) en het vervolgens in een hete koekenpan een mooi korstje te geven dat kost, doordat het vlees al heet is, nog maar zo n 20 seconden! Voor een mooie korst is het bovendien belangrijk dat het vlees aan de buitenkant droog is: anders wordt het vlees door verdamping niet heet genoeg. De beste korst krijg je door het vlees droog te deppen (in de oven wordt het ook droog aan de buitenkant) en een pan met ribbeltjesbodem te gebruiken, zodat het vocht weg kan onder het vlees. Maillardreactie Maillardreacties komen veel voor bij het koken. Het is een reactie tussen aminozuren en suikers (de zuurstof van de carbonylgroep wordt vervangen door de aminogroep van het aminozuur, onder afsplitsing van water), die optreedt bij bijvoorbeeld het branden van koffiebonen, het bruinen van bier of het bakken van vlees maar het speelt ook een belangrijke rol bij voedselbederf. De reactie verloopt slecht in een zuur milieu, dus door de ph enigszins te verlagen blijft het voedsel langer goed. Het omgekeerde is ook waar: Maillardreacties verlopen veel sneller in een basisch milieu. Dat is te gebruiken bij het koken: een slimme kok braadt vlees bij een hoge ph, zodat de Maillardreactie die de bruining en lekkere smaak veroorzaakt, sneller verloopt. Hoe? Door bij het braden van bijvoorbeeld gehakt een paar gram natriumbicarbonaat (soda) toe te voegen! Wie wel eens soda heeft geproefd weet dat het een enorm smerige zeepsmaak heeft, dus voeg ná het bakken een juiste hoeveelheid azijn toe, zodat de ph weer neutraal wordt. Een dappere echte kok braadt gehakt in soda. De wetenschap dat de meeste bruiningsprocessen bij eten (roosteren van brood, bakken van uien en vlees) een Maillardreactie zijn, geeft stof tot nadenken over de volgorde van toevoegen van ingrediënten. Tomaten zijn bijvoorbeeld zuur, dus voeg die pas toe na het bakken of braden. T k [ C] Naamgeving Kleur 40 Rauw Rood 45 Bleu Rood 50 Saignant Rood 55 Medium-rare Roze 60 Rosé, a point, medium Roze 65 Medium-well Roze 70 Well done, bien cuit Roze-grijs 75 Well (VS) Grijs Tabel 1: Verschillende gaarheidsgraden van biefstuk, met bijbehorende kerntemperatuur T k. Het is duidelijk dat voor precieze garing veel ervaring of een vleesthermometer onontbeerlijk is. Figuur 1: Door biefstuk voor te verwarmen in de oven en daarna kort en heet te bakken, is hij van binnen mals en sappig en heeft toch een mooi korstje. 16

17 Ouderdag Jacob & Ineke Bisschop Ieder jaar organiseert Astatine een ouderdag, om de ouders een indruk te geven van wat hun kroost hier uitvoert. Ieder jaar vraagt de ATtenCie aan de ouders wat ze hiervan vonden. Dit keer was het de beurt aan meneer en mevrouw Bisschop, ouders van Erwin. Wat vonden deze mensen uit de hoofdstad van onze provincie van hun dag in het Verre Oosten? Op 5 maart hebben we met een grote groep ouders van AT-studenten geconstateerd dat de omstandigheden voor de student van tegenwoordig heel wat beter zijn dan voor de student van pakweg 30 jaar geleden. Moesten wij het doen met smalle schrijfplanken en houten stoeltjes, tegenwoordig zit men aan royale tafels en op comfortabele bureaustoelen. Namen wij een boterhammetje mee van thuis, nu bestellen ze een broodje bij Délifrance. En zo kunnen we nog wel even doorgaan Ons hierover verwonderend werden we aangenaam beziggehouden met het onderwerp zonne-energie. Dr. Boukamp wist via een college de principes van de zonnecel zeer eenvoudig over te brengen. Hierdoor konden we s middags goed geïnformeerd zelf aan de slag met zonne-energie. De groep werd in drieën gesplitst en er volgde een route langs drie onderdelen. De dag stond naast de bureaustoelen garant voor nog meer verrassingen: nooit geweten dat ze op de UT ook medisch onderzoek doen! Daar kwamen we achter tijdens de rondleiding door de laboratoria van de afdeling neurobiofysica. Deze afdeling ontwikkelt technieken om de kenmerkende eiwitklontjes die ontstaan in de hersenen van mensen met de ziekte van Parkinson na te maken en te onderzoeken. Het maken van een zonnecel was een fluitje van een cent Het maken van een zonnecel was een fluitje van een cent. Twee glazen plaatjes, koolstof, vruchtensap, deppen, drogen, klemmen, en klaar is je zonnecel. Waarom de uitkomst van de meting toch niet bij alle 9 groepen gelijk was, bleef een vraag waarover we de hele middag doorfilosofeerden. Waren het de aardbeien, de frambozen, de bramen of toch de kersen? Moest je exact 10 minuten wachten, of was 12 minuten ook goed? Moest je deppen of droogwrijven? Moest je met twee of vier knijpers klemmen? Helaas konden de studenten ons het verlossende antwoord niet geven Noot van de redactie: dát is waar het bij onderzoek om draait - je weet niet hoe iets werkt, maar wilt er achter komen door bijvoorbeeld experimenten met verschillende vruchtensappen te doen! Topper van de middag was het bedenken van een maatschappelijke toepassing van zonne-energie. Alle creativiteit en inventiviteit van de ouders barstte daarbij naar buiten. Met verve werden de 9 ontwerpen aan het eind van de middag gepresenteerd. Enkele groepjes hadden een toepassing voor winterse Een pluim voor de OuCie! omstandigheden: een verwarmde snelweg (nooit meer zout nodig), een verwarmd skipak (nooit meer koude oren). Anderen hadden voor zomerse omstandigheden gekozen: gekoeld bier, sombrero met koeling bovenin, een koelmatras, een elektrocutievliegengordijn, zonwering. Opvallend vaak kwam de naam Grolsch in deze ontwerpen voor, maar dit terzijde. Enkele groepjes hadden iets bedacht voor dagelijkse ergernissen: een kapot fietslicht, een haperend winkelwagentje. De manier van presenteren gaf aanleiding tot veel hilariteit. Op sommige ontwerpen bleek zelfs al patent te zijn aangevraagd! Een deskundige jury gaf gepast commentaar. Toen het buiten ging sneeuwen, voelde iedereen al aankomen dat de verwarmde snelweg de winnaar zou worden. De winnaars van de twee praktische onderdelen (zonnecel maken; toepassing ontwerpen) kregen een Astatine koffiemok overhandigd. Daarna waren we hard toe aan de borrel en het avondeten. Een pluim voor de OuCie voor het organiseren van deze fantastische dag! 17

18 Karting Mitchel Bakker Finally, my first article in the ATtentie and what s more, because our study is going to take a more internationally oriented direction, I ll try to make something of it in English. History Tuesday the 2 nd of February was our moment to shine, 30 of the fastest AT students went kart racing at Go Planet Kart racing. The group met at Checkpoint Charly at 19:30 and off we went through the stormy and snowy weather. Half an hour later the first group was already embroiled in a heated battle for the fastest lap time. In this article I will tell you some more about the sport of kart racing and of course about the little lightning bolts that we raced around the track all night. Kart racing Kart racing or karting is a variant of open-wheel motor sport with small, open, four-wheeled vehicles called karts, go-karts, or gearbox/shifter karts depending on the design. They are usually raced on scaled-down circuits like the one at Go Planet. Karting is commonly perceived as the stepping stone to the higher and more expensive ranks of motorsports. A lot of famous F1 drivers started off their career by getting racing experience in kart racing and they still use it to stay fit and focused for racing. Karts vary widely in speed and some (known as Superkarts) can reach speeds exceeding 160 miles per hour (260 km/h), while go-karts intended for the general public in amusement parks may be limited to speeds of no more than 15 miles per hour (24 km/h). A KF1(Karting F1) kart, with a 125 cc 2-stroke engine and an overall weight including the driver of 150 kilograms has a top speed of 85 miles per hour (137 km/h). 18 Figure 1: KF2 kart at the CIK-FIA European Championship 2009 Figure 2: Kart racing in the streets of Berlin in 1963 Art Ingels is generally accepted to be the father of karting. A veteran hot rodder and a race car builder at Kurtis Kraft, he built the first kart in Southern California in Karting has rapidly spread to other countries, and currently has a large following in Europe. As you can see in the picture, earlier on even big kart racing events were organized in the cities. Go-kart components In the following paragraphes I will elaborate some more on the different types of Go-kart components. The Chassis The chassis is made of steel tubes. There is no suspension, therefore the chassis has to be flexible enough to work as a suspension and stiff enough not to break or give way on a turn. Kart chassis are classified in different categories: - Open karts, these karts have no roll cage. - Caged karts have a roll cage surrounding the driver; they are mostly used on dirt tracks. - In Straight chassis the driver sits in the center. Straight chassis are used for sprint racing. - In Offset chassis the driver sits on the left side. Offset chassis are used for left-turn-only speedway racing. The stiffness of the chassis enables different handling characteristics for different circumstances. Typically, for dry conditions a stiffer chassis is preferable, while in wet or other poor traction conditions, a more flexible chassis may work better. The best chassis allow for stiffening bars at the rear, front and side to be added or removed according to race conditions.

19 Karting Braking is achieved by a disc brake mounted on the rear axle. Front disc brakes are increasingly popular; however, certain classes do not allow them. Engines Where does all the massive power in such a small car come from? Let s have a look at the different types of engines used in go-karts. Amusement park go-karts can be powered by speedlimited 4-stroke engines or electric motors, while racing karts use small 2-stroke or 4-stroke engines. The amount of strokes of a combustion engine stands for the amount of movement phases of the piston needed to complete one thermodynamic cycle. Electric go-karts are low maintenance, requiring only that the lead-acid batteries of the cars be plugged into an array of chargers after each run. Since they are pollution-free and emit no smoke, the racetracks can be indoors in controlled environments. A fully charged electric kart can run a maximum of 20 minutes before performance is affected. 4-stroke engines can be standard air-cooled industrial based engines, sometimes with small modifications; generating about 5 to 20 hp. They are adequate for racing and fun kart applications. The go-karts that we drove in Go-Planet have a Honda 200 cc engine which produces 6.5 hp. There are also more powerful four-stroke engines available, offering from 15 hp up to 48 hp. They run to and around 11,000 rpm, and are manufactured specifically for karting. 2-stroke kart engines are developed and built by dedicated manufacturers. These can develop from about 8 hp for a single-cylinder 60 cc unit to 90 hp for a twin 250 cc. The recent 125 cc KF1 engines are watercooled and electronically limited at 16,000 rpm. Transmission Karts do not have a differential. The lack of a differential means that one rear tire must slide while cornering; this is achieved by designing the chassis so that the inside rear tire lifts up slightly when the kart turns the corner. This allows the tire to lose some of its grip and slide or lift off the ground completely. And, if you are too enthusiastic while steering in the corners, this will of course make you slip fairly easy. I think a lot of us have had some experience with this and in a lot of cases this ended in a meet and greet with the sides of the track or the fanatic driving behind you. Power is transmitted from the engine to the rear axle by way of a chain (some rentals use a belt). Both engine and axle sprockets are removable; their ratio has to be adapted according to track configuration in order to get the most out of the engine. Figure 3: The Astatine Race Monsters Tires Similar to those other motorsports, kart tires come in different types for use appropriate to track conditions: Slicks, for dry weather. In international level racing these are some of the softest and most advanced tires in motorsport. Slick kart tires come in many different compounds, from very soft (maximum grip) to very hard (amusement and rental karts, less grip but long life span). Rain tires, or wets, for wet weather. They are grooved, made of soft compound, and are narrower than slicks. Not all racing classes allow rain tires. Special tires, such as spiked tires for icy conditions, or cuts for high grip dirt/clay speedways. Cuts are slicks modified with a lathe to optimize handling. Racing Formats Typical race formats are one of the following: sprint (short race), endurance (30 minutes up to 24 hours) and speedway (oval tracks). Well I think that is about as much as I can tell you about kart racing. If after having raced the track at Go- Planet and/or after having read this article, a spark has ignited the firely racing spirit in you, then maybe kart racing might just be the thing for you. Sources 19

20 Antennes Auke Been Het draadloos oversturen van informatie is erg populair tegenwoordig. Steeds hogere snelheden worden behaald met steeds complexere schakelingen. Elke soort dataoverdracht heeft weer een andere signaalverwerking nodig, maar één ding blijft hetzelfde: er is een antenne nodig. Eerst even een korte introductie over het draadloos versturen van data. Dit wordt altijd gedaan op een draagfrequentie voor FM-radio ligt deze frequentie tussen de 87.5 MHz en de 108 MHz en voor WiFi is dit 2.4 GHz. Op deze draagfrequentie wordt vervolgens een signaal met een veel lagere frequentie gemoduleerd. Dit gemengde signaal kan weer ontcijferd worden door het te vergelijken met de draagfrequentie (demoduleren). Het voordeel van het moduleren van een signaal op een draagfrequentie is dat de signaaleigenschappen verwaarloosbaar weinig veranderen. We kunnen dus in het hele ontwerpproces uitgaan van de draagfrequentie. Dus ook voor de antenne. Figuur 1: Golfvorm in een antenne. Pure verspilling van materiaal en energie, dus gaan we voor ¼ λ. Om toch meer vermogen de lucht in te sturen kun je twee sprietantennes tegenovergesteld aan elkaar, in tegenfase aansturen. Zo krijg je als het ware een hele buik die je uitzendt. Dit heet een dipoolantenne. Dit effect kan ook bereikt worden met een monopool (1 spriet), maar dan moet deze wel loodrecht op een geaarde ondergrond geplaatst worden. De lengte van een sprietantenne We weten dus voor welke frequentie we een antenne gaan ontwerpen. Bij deze frequentie hoort een golflengte. Wanneer we een sprietantenne (recht stuk metaal) van die lengte nemen, krijgen we een hele periode in de antenne. Aan het uiteinde van de antenne moet volgens de randvoorwaarden wel een knoop zitten en zal er dus op de helft van de antenne nog een knoop zitten, evenals op het aansluitpunt! Daar hebben we dus geen signaal. En zonder signaal heeft een ontvangstcircuit weinig te doen. Of nog vervelender, heeft het zendcircuit zelfs aan oneindig veel vermogen niet genoeg energie om iets uit te zenden op de gewenste frequentie. We zullen er dus voor moeten zorgen dat op het aansluitpunt van de antenne een buik zit. Dit is op ¾ λ of ¼ λ. Voor het ontvangen maakt het weinig uit (alleen de lengte van je antenne), maar voor het verzenden wel: bij ¾ λ werken 2 kwarten elkaar tegen en ben je dus effectief met slechts ¼ λ van je antenne aan het zenden. 20 Figuur 2: Dipool- en monopoolantenne. Het aansturen van een antenne Wanneer je je antenne aansluit op een zendschakeling, zal de antenne dus je signaal kunnen uitzenden. Maar hoe gaat dat nou precies in zijn werk? Stel, we hebben een antenne die onder is aangesloten op een schakeling. We weten dat een draad in principe geen weerstand heeft en de spanning dus overal hetzelfde is. Dus als we op de onderkant van de antenne een spanning zetten, zal deze ook op het uiteinde van de antenne staan. Dat klopt, maar er zit wel een vertraging in. Het duurt (heel) even voordat de spanning op het uiteinde van de antenne hetzelfde niveau heeft bereikt als de onderkant. De tijd die het kost is proportioneel met de voortplantingssnelheid van een elektromagnetische golf in het medium (metaal) waarin het zich voortplant, vrijwel gelijk aan de lichtsnelheid.

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Your favourite pizza, a Rolls Royce, your favourite movie... All these things have to be made before we can eat or enjoy them! In this file you will discover how things are

Nadere informatie

Supergeleiding, hoe werkt dat? Samengevat. Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld

Supergeleiding, hoe werkt dat? Samengevat. Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld Supergeleiding, hoe werkt dat? atoomfysica Onderwerp: elektrische stroom elektrisch veld en magnetisch veld In 1911 deed de Nederlander Heike Kamerlingh Onnes een zeer merkwaardige ontdekking. Hij merkte

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Look ahead. Find out. Worksheet. BLT Sandwich

Look ahead. Find out. Worksheet. BLT Sandwich 1 Look ahead Bekijk de tekst hieronder. Wat voor een tekst is dit? boodschappenlijst voor een feest menu voor een feestmaaltijd recept voor een bijzondere lunch BLT Sandwich Most people eat this sandwich

Nadere informatie

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum?

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? 1 Shopping mall Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? The Tower - Shopping mall 1 Bookshop Blackwell s Waterstones

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels)

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) De Cambridge English presentatie voor de leerlingen Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) CAMBRIDGE CERTIFICATE Da Vinci 2015-2016 WHO IS IT FOR? -- IT IS FOR YOU! - Do this programme if you are

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle

Handleiding The very hungry caterpillar. Eric Carle Handleiding The very hungry caterpillar Eric Carle In the light of the moon a little egg lay on a leaf. One Sunday morning the warm sun came up and pop! - out of the egg came a tiny and very hungry caterpillar.

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Juli 2015. Aan alle ouders/verzorgers en kinderen van De Bongerd, Het is alweer bijna het einde van het schooljaar. Tijd voor de Engelse schoolkrant!

Juli 2015. Aan alle ouders/verzorgers en kinderen van De Bongerd, Het is alweer bijna het einde van het schooljaar. Tijd voor de Engelse schoolkrant! Juli 2015 Aan alle ouders/verzorgers en kinderen van De Bongerd, Het is alweer bijna het einde van het schooljaar. Tijd voor de Engelse schoolkrant! Als ik door de school loop, hoor ik regelmatig uit de

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben?

Shopping. Questions. Worksheet. 1 read Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? Shopping 1 Bekijk goed wat er te koop is in de webwinkel van Ed Sheeran. Wat zou jij wel willen hebben? I would like to have Ed Sheeran webshop Lego House hoody Jacket Cap Necklace This grey men s hooded

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Uw bedrijf. 19 nov - 23 nov. 11 mar - 15 mar. 1 mei - 3 mei. Wat hebben wij u te bieden? Wie zijn wij?

Uw bedrijf. 19 nov - 23 nov. 11 mar - 15 mar. 1 mei - 3 mei. Wat hebben wij u te bieden? Wie zijn wij? Wie zijn wij? Studievereniging i.d is de studievereniging van Industrieel Ontwerpen aan de TU Delft. Met 2700 leden is zij een van de grootste en actiefste studieverenigingen van Delft. Studievereniging

Nadere informatie

Op naar de sterren en daar voorbij! Het bèta-onderwijs van de 22 e eeuw

Op naar de sterren en daar voorbij! Het bèta-onderwijs van de 22 e eeuw Op naar de sterren en daar voorbij! Het bèta-onderwijs van de 22 e eeuw Rutger van de Sande rutger.vandesande@fontys.nl Lectoraat Bètadidactiek Fontys Lerarenopleiding Tilburg Lectoraat Bètadidactiek leren

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Op weg met jou... Jij bent mijn nu, mijn toen, jij bent mijn leven, jij bent mijn denken en mijn doen. Jij bent mijn lied en ik weet zeker dat

Op weg met jou... Jij bent mijn nu, mijn toen, jij bent mijn leven, jij bent mijn denken en mijn doen. Jij bent mijn lied en ik weet zeker dat Op weg met jou... Jij bent mijn nu, mijn toen, jij bent mijn leven, jij bent mijn denken en mijn doen. Jij bent mijn lied en ik weet zeker dat de Heer jou heeft gegeven, want zoiets liefs, dat geven mensen

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

k ga naar school go to school

k ga naar school go to school Nederlandstalig onderwijs k ga naar school go to school Nederlands English k ga naar school go to school Wat heb ik goed geslapen. Mama helpt me bij het wassen en aankleden. Ze vertelt me dat ik mijn knuffel

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 AGENDA Leerdoelen Wat is sales promotie? Stappenplan voor het ontwikkelen van sales promoties Doelstelllingen van sales promotie Tools

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten?

Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? 1 Let s celebrate! read Deze tekst gaat over Engelse en Amerikaanse feesten. Ken je deze feesten? Let s celebrate! Guy Fawkes Night People in Britain celebrate Guy Fawkes Night. It s on the 5th of November.

Nadere informatie

telefoon interface voor t-72 en m-72

telefoon interface voor t-72 en m-72 telefoon interface voor t-72 en m-72 veiligheid, gemak en bewegingsvrijheid de telefoon en de intercom werken gescheiden de interface koppelt de telefoon aan de intercom anderhalf jaar geleden vroegen

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee. Fact sheet.

This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee. Fact sheet. 1 This evening on TV: Glee Lees de tekst en beantwoord de vraag. Waar speelt Glee zich af? This evening on TV: Glee In the Glee club, the pupils sing famous songs from Britney Spears to One Direction,

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

DE BESTE SNELLE RECEPTEN PDF

DE BESTE SNELLE RECEPTEN PDF DE BESTE SNELLE RECEPTEN PDF ==> Download: DE BESTE SNELLE RECEPTEN PDF DE BESTE SNELLE RECEPTEN PDF - Are you searching for De Beste Snelle Recepten Books? Now, you will be happy that at this time De

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014

Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014 Iedereen kan Facebook-en, toch? 13.05.2014 KICK OFF ANTWERPSE PRESIDIA Hello, my name is Mijn verleden Nu EERST, EEN HEEL KLEIN BEETJE THEORIE Mensen als media-kanaal Mensen als media-kanaal Mensen horen

Nadere informatie

Beste Inbounds, There is a english version just below the page

Beste Inbounds, There is a english version just below the page Beste Inbounds, There is a english version just below the page De vakantie is alweer bijna voorbij en een nieuwe lichting exchangers is zojuist gearriveerd. Voor sommige is dit het begin van hun exchange

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Jeffrey van Rossum Communicatie, Saxion

Jeffrey van Rossum Communicatie, Saxion Jeffrey van Rossum Communicatie, Saxion Waarom starten met IntoSaxion? Hoge waardering contacten met studenten Meer behoefte aan dergelijke contacten Meer dan follow me van handvol studenten Ruimte bieden

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

aan omdat je dan verzekerd bent van een plaats in de battle.

aan omdat je dan verzekerd bent van een plaats in de battle. DUTCH VERSION REGLEMENT BREAK A LEG 2016 HIPHOP CREW COMPETITION ZONDAG 21 FEBRUARI 2016 THEATER DE MEERVAART 11:00 22:00 UUR Lees het reglement zorgvuldig door! ALGEMENE REGELS: Deelname aan de Hip Hop

Nadere informatie

Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen.

Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen. Als je je richt op resultaten, dan zul je niet veranderen. Als je je richt op verandering, dan zul je resultaten behalen. Als alles tegenzit, bedenk dan dat een vliegtuig opstijgt bij tegenwind, niet met

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Hoe maak ik zelf AngelEyes? / How to make AngelEyes?

Hoe maak ik zelf AngelEyes? / How to make AngelEyes? Hoe maak ik zelf AngelEyes? / How to make AngelEyes? Verwijder de clips bovenaan de gril. Dit zijn platte klemmetjes (3 stuks in totaal) Remove de clips on top of the grill. These are those flat things

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Jip en Janneke - Kindermusical (Children musical)

Jip en Janneke - Kindermusical (Children musical) 1. Jip en Janneke - Kindermusical (Children musical) Ik ben Jip - I am Jip Ik ben Janneke - I am Janneke En we wonen naast elkaar - And we live beside each other Hij heet Jip - His name is Jip - He is

Nadere informatie

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER FREE DOCUMENTATION Promotion for the gift-wrapping service/shop was part of the XTRA Leuk Shoppen in de Marikenstraat (XTRA Great Shopping in Marikenstraat) campaign, which also communicated about Sunday

Nadere informatie

1. Ieder jaar wordt een BKM georganiseerd door de Stichting Boeroe Kon Makandra. Vind je dit aantal goed of zou het moeten worden veranderd?

1. Ieder jaar wordt een BKM georganiseerd door de Stichting Boeroe Kon Makandra. Vind je dit aantal goed of zou het moeten worden veranderd? Uitslag enquete 2013 Tussen 16 oktober en 7 november 2013 hebben wij reacties gehad op onze enquete. 1. Ieder jaar wordt een BKM georganiseerd door de Stichting Boeroe Kon Makandra. Vind je dit aantal

Nadere informatie

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger.

read beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. 1 What do you want to be? Lees de tekst. Kruis daarna één van de zinnen aan. De tekst gaat over beroepen in de toekomst. beroepen van vroeger. grow up job future choose space groot worden baan toekomst

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

In touch with the Dutch. Ghislaine Giezenaar

In touch with the Dutch. Ghislaine Giezenaar In touch with the Dutch Ghislaine Giezenaar The Dutch language What is Dutch? Some facts and figures Language and culture test Dutch = Nederlands Nederlands (Dutch) = the native language for the people

Nadere informatie

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH

0503 FIRST LANGUAGE DUTCH CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education MARK SCHEME for the May/June 2013 series 0503 FIRST LANGUAGE DUTCH 0503/01 Paper 1 (Reading), maximum raw mark

Nadere informatie

Riz condé? Wat is espuma? Hoe pocheer ik een ei? Tomatensoep of gazpacho? Hoe bak ik de lekkerste frieten? Hoe maak ik pesto?

Riz condé? Wat is espuma? Hoe pocheer ik een ei? Tomatensoep of gazpacho? Hoe bak ik de lekkerste frieten? Hoe maak ik pesto? de basis Wat zijn brunoise en julienne? Wat is espuma? Hoe trek ik de lekkerste kippenbouillon? Wat zit er in tartaarsaus? Hoe maak ik de beste aardappelpuree? Hoe pocheer ik een ei? Wat zit er in hofmeesterboter?

Nadere informatie