DATABANK EFFECTIEVE JEUGDINTERVENTIES Werkblad beschrijving en beoordeling interventies

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DATABANK EFFECTIEVE JEUGDINTERVENTIES Werkblad beschrijving en beoordeling interventies"

Transcriptie

1 DATABANK EFFECTIEVE JEUGDINTERVENTIES Werkblad beschrijving en beoordeling interventies Nederlands Jeugdinstituut/NJi Ik (r) ook niet Samenvatting Doel Het lespakket Ik (r)ook niet beoogt het beginnen met roken door jongeren tegen te gaan door jongeren van het basisonderwijs voor te bereiden op de invloeden die op hen af zullen komen op het voortgezet onderwijs op het gebied van roken. Doelgroep De doelgroep wordt gevormd door leerlingen van groep 7 en 8 in het basisonderwijs. Aanpak Het lespakket Ik (r)ook niet bestaat uit een docentenhandleiding, zes informatiebladen, een knipblad en een video/dvd. Ik ( r )ook niet is een lessenserie voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs. De lessenserie bestaat uit zes lessen, waarvan drie lessen voor groep 7 en drie lessen voor groep 8. Mocht de docent in een van de groepen meer dan drie lessen willen geven, dan worden daarvoor extra lessuggesties gedaan. Ik ( r )ook niet is de eerste stap van de leerlijn voor roken ontwikkeld door STIVORO. De leerlijn loopt tot de derde klas van het voortgezet onderwijs en zorgt voor een regelmatig terugkeren van het onderwerp roken in het onderwijs. In de handleiding staat beschreven hoe de leerkracht aan de slag kan met de groep. De leerlingmaterialen zijn geschikt om verwerkingsopdrachten naar keuze uit te voeren en te illustreren, zoals spreekbeurten, werkstukken of presentaties. Materiaal Het lesprogramma bevat een docentenhandleiding, informatiebladen waar kinderen informatie vinden die ze nodig hebben voor het maken van een werkstuk, spreekbeurt of presentatie, een knipblad die ze kunnen gebruiken ter verfraaiing van de werkstukken en een video, getiteld live and let live. Dit is een film voor de leerlingen, waarin dieper wordt ingegaan op hoe iemands mening over roken wordt beïnvloed door zijn omgeving. Onderzoek effectiviteit Het lesprogramma is onderzocht in een gerandomiseerd experiment. Het lesprogramma heeft effect. Het effect van het lesprogramma wordt niet gelijk behaald net na de lessen, maar ongeveer een jaar later in de brugklas. Leerlingen op scholen die de interventie hebben gehad in groep 7 en 8 van de basisschool blijken in de brugklas minder vaak te zijn gaan roken dan leerlingen op controlescholen. Verder ervaren zij minder sociale druk en hebben positievere attitudes ten aanzien van niet-roken dan de controleleerlingen. Ook de intentie heeft om niet te roken is groter. De wijze waarop het lesprogramma is gebruikt door de leerkracht heeft invloed op het effect. De leerlingen van de leerkrachten die de lessen zo goed mogelijk volgens de handleiding van 1

2 het lesprogramma gegeven hebben eventueel met gerichte aanvullingen, scoren beter op de gedragsdeterminanten van roken en op het rookgedrag zelf. 2

3 1. Toelichting naam van de interventie Met 'Ik ( r ) ook niet' wordt de norm uitgedragen dat kinderen in het basisonderwijs niet roken. In het lespakket worden leerlingen bewust gemaakt van de niet-roken norm en weerbaar gemaakt hun mening over niet-roken uit te dragen. De bedoeling van het lesprogramma is om deze norm vast te houden in het voortgezet onderwijs. De titel verwijst tevens naar een massamediale campagne van STIVORO gericht op het in positieve zin beïnvloeden van de beeldvorming van jongeren over niet-rokers. Deze campagne werd van gevoerd onder de naam 'Maar. ik rook niet!'. 2. Doel van de interventie Ik (r)ook niet beoogt bij te dragen aan het voorkomen dat jongeren beginnen met roken De volgende concrete doelen zijn geformuleerd voor de basisschoolleerling. De basisschoolleerling: - is voorbereid op de sociale druk die op hem/haar af zal komen om te gaan roken wanneer zij het voortgezet onderwijs betreden. - weet welke gevolgen roken heeft voor de gezondheid. - heeft een eigen mening omtrent (niet) roken. - heeft de intentie om niet te gaan roken geuit. - heeft inzicht in de factoren die de mening over roken beïnvloeden - heeft de vaardigheid om voor de eigen mening uit te komen, namelijk dat hij/zij niet wil roken. 3. Doelgroep van de interventie Ik (r) ook niet is bedoeld voor leerlingen van groep 7 en 8 in het basisonderwijs. De intermediaire doelgroep wordt gevormd door docenten die de lespakketten gebruiken. Prevalentie en spreiding Het percentage rokers onder jongeren neemt sterk toe met de leeftijd. Slechts 8% van de 10 en 11 jarigen heeft wel eens gerookt. Rond 12 jarige leeftijd, wanneer jongeren naar het voortgezet onderwijs doorstromen, neemt het roken echter sterk toe. Zo heeft 17% van de 12 jarigen, 27% van de 13 jarigen en 41% van de 14 jarigen wel eens gerookt. Dit loopt uiteindelijk op naar 58% onder 16- jarigen (TNS-NIPO, 2008). Verschillen tussen jongens en meisjes zijn te verwaarlozen. In 2008 werd in het VMBO beduidend meer gerookt (55%) vergeleken met HAVO (38%) en VWO (32%) (% wel eens gerookt; TNS-NIPO, 2008). Indicatie- en contra-indicatiecriteria In de documentatie over Ik (r) ook niet zijn geen specifieke indicatie- of contra- 3

4 indicatiecriteria aangegeven. Toepassing bij etnische groepen Ik (r)ook niet is niet speciaal ontwikkeld voor jeugdigen of gezinnen met een allochtone achtergrond. Het programma heeft geen speciale faciliteiten (zoals vertaalde schriftelijke instructies of tolken) die bedoeld zijn allochtone groepen in het bijzonder te kunnen bedienen. 4. Omschrijving van de interventie 4.1 Methodiek Ik (r)ook niet is een lesprogramma voor kinderen in groep 7 en 8 van het basisonderwijs. Ik (r)ook niet bestaat uit zes lessen, waarvan drie lessen voor groep 7 en drie lessen voor groep 8. In les 1 en 2 van groep 7 wordt aandacht besteed aan de belangrijkste schadelijke stoffen in tabaksrook en de gevolgen ervan voor de gezondheid. De leerlingen verzamelen daarover informatie en verwerken deze in de vorm van een werkstuk of een muurkrant. In les 3 bespreekt de leraar met de leerlingen welke keuzes hun ouders hebben gemaakt ten aanzien van wel of niet roken. Welke keuzes zouden de leerlingen maken? Ter afsluiting van de lessen in groep 7 nemen de leerlingen een niet-roken afspraak mee naar huis die daar samen met de ouders kan worden ingevuld en ondertekend. In de eerste en tweede les van groep 8 krijgen de leerlingen antwoord op de vraag hoe het komt dat mensen roken terwijl ze weten dat het slecht is voor de gezondheid. Als verwerking maken de leerlingen allerlei campagnemiddelen waarin zij uiting geven aan hun mening dat zij niet willen gaan roken. In de derde les gaan de leerlingen oefenen in het uitspreken van en volharden in die mening. Dat doen zij door middel van een rollenspel. De leerlingen ontvangen aan het eind van de lessenserie een certificaat Ik rook niet. Duur en frequentie van de lessen: De lesduur varieert van minuten per les. In groep 7 drie lessen en in groep 8 drie lessen. Het verdient de voorkeur om de drie lessen te verspreiden over drie a vier weken, zodat de leerlingen voldoende tijd hebben om met de lesstof aan de slag te gaann. Protocol / handleiding Het lesprogramma bevat: - een docentenhandleiding - informatiebladen waar kinderen informatie vinden die ze nodig hebben voor het maken van een werkstuk, spreekbeurt of presentatie - een knipblad die leerlingen kunnen gebruiken ter verfraaiing van de werkstukken - een video, getiteld live and let live. Dit is een film voor de leerlingen, waarin dieper wordt ingegaan op hoe iemands mening over roken wordt beïnvloed door zijn omgeving. Locatie van uitvoering De interventie wordt op school uitgevoerd. 4

5 4.2 Onderbouwing: probleem- of risicoanalyse Kenmerken risico of probleem Roken is een belangrijke oorzaak van het ontstaan van kanker, hart- en vaatziekten en longziekten. Tabaksverslaving begint voor de meeste rokers nog steeds in de periode dat men op de middelbare school zit. Slechts 8% van de 10 en 11 jarigen heeft wel eens gerookt. Rond 12 jarige leeftijd neemt het roken echter sterk toe. Zo heeft 17% van de 12 jarigen, 27% van de 13 jarigen, 41% van de 14 jarigen wel eens gerookt. Dit loopt uiteindelijk op naar 58% onder 16 jarigen. Verschillen tussen jongens en meisjes zijn te verwaarlozen. in 2008 werd in het VMBO beduidend meer gerookt (55%) vergeleken met HAVO (38%) en VWO (32%) (% wel eens gerookt; TNS-NIPO, 2008). In groep 7 van de basisschool hebben kinderen nog nauwelijks enige kennis van de verslavende werking en gezondheidsrisico's van tabaksgebruik, en hebben zij nog geen expliciete mening gevormd over het zelf gaan roken. De intentie om niet te gaan roken is nog niet uitgesproken. Met risico of probleem samenhangende factoren Het al dan niet beginnen met roken is afhankelijk van een groot aantal al dan niet met elkaar samenhangende factoren. Uit het beschikbare prospectieve onderzoek blijkt dat de nu bekende factoren een bescheiden voorspellende waarde hebben en dat dit minder wordt, naarmate de follow-up periode langer wordt (Pieterse & Willemsen, 2005).Toch is wel wat te zeggen over determinanten. De vroege fasen van beginnen met roken (initiatie en experimenteren) worden vooral door sociale factoren bepaalt, zoals het aantal rokende vrienden en invloed van de ouders (Pieterse en Willemsen, 2005). De sociale groep waarin jongeren zich bevinden is een belangrijke factor om al dan niet te beginnen met roken (Kimberly, 2003). Algemeen wordt verondersteld dat de invloed van vriendjes gaandeweg de overhand krijgt en uiteindelijk het meest voorspellend is voor rookgedrag (Conrad et al., 1992). Houding en rookgedrag van ouders hebben grote invloed op het al dan niet beginnen met roken van hun kind (Den Exter Blokland et al., 2004). Kinderen waarvan beide of een van de ouders roken lopen meer risico om zelf te beginnen. Ook kinderen waarvan de ouders niet duidelijk uitdragen dat zij niet willen dat hun kind begint met roken lopen een verhoogd risico. Daarnaast zijn cognitieve factoren belangrijk, met name het hebben van een anti-roken houding en gezondheidsverwachtingen (weten dat roken slecht is) (Tyas & Pederson, 1998; Derzon & Lipsey, 1999) Hoe positiever de houding ten opzichte van roken hoe groter de kans dat een kind begint met roken (Stead, Hastings & Tudor-Smith, 1990). Ontvankelijkheid (susceptibiliteit) is een belangrijke determinant van beginnen met roken (Unger, 1997). Het is dan ook belangrijk dat kinderen op tijd een negatieve attitude ontwikkelen ten aanzien van roken, zich duidelijk tegen het roken uitspreken en leren hoe zij kunnen omgaan met negatieve invloeden vanuit hun sociale omgeving. Als een kind eenmaal met experimenteren is begonnen, bepalen erfelijke factoren voor een belangrijke mate of hij/zij regelmatig roker wordt. 4.3 Onderbouwing: verantwoording doelen en aanpak 5

6 Koppeling risico/probleem - doelen - aanpak Hoe jonger men begint te experimenteren met sigaretten hoe groter de kans dat men regelmatig roker wordt (Conrad, Flay & Hill, 1992). De kans dat men regelmatig roker wordt is relatief klein, als men de adolescentieperiode rookvrij is doorgekomen. Rookpreventieprogramma s dienen dan ook primair gericht te zijn op de leeftijdgroepen waar roken nog relatief zeldzaam is (tot 14 jaar) en beogen uitstel van het experimenteren en voorkomen dat experimenteren overgaat in regelmatig roken. Ik (r)ook niet richt zich daarom op jongeren uit groep 7 en 8 van het basisonderwijs. De te beïnvloeden determinanten van beginnen met roken zijn attitudevorming en sociale invloeden. Beïnvloeden van de attitude Om een attitude te kunnen vormen is kennis nodig. Kinderen uit groep 7 en 8 van het basisonderwijs weten nog weinig over roken. Ik (r)ook niet richt zich dan ook op het bijbrengen van kennis bij deze kinderen. Om kinderen een attitude te laten vormen over roken wordt met Ik (r)ook niet twee lessen in groep 7 besteed aan de belangrijkste schadelijke stoffen in tabaksrook en de gevolgen ervan voor de gezondheid. De leerlingen verzamelen daarover informatie en verwerken deze in de vorm van een werkstuk of een muurkrant. Door kinderen kennis over de negatieve effecten van roken bij te brengen zullen zij een negatievere houding krijgen ten aanzien van roken, wat de kans dat zij beginnen met roken verkleint. Beschermen tegen omgevingsinvloeden Het programma is gebaseerd op de sociale invloedbenadering afkomstig van McGuire s Persuasive communications theory en Evans Theory of psychological inoculation (Conner & Norman, 2005). Deze benadering maakt vooral gebruik van normatieve educatie en training van vaardigheden om weerstand te bieden aan roken. De kinderen leren in de les om hoogrisico situaties om te gaan roken te herkennen en worden zich bewust van de invloed van media, leeftijdsgenoten en familie. De benadering richt zich ook op het aanleren van vaardigheden om te weigeren en maken van afspraken om niet te gaan roken. In de zesde les gaan de leerlingen oefenen in het uitspreken van en volharden in die mening. Dat doen zij door middel van een rollenspel. De leerlingen ontvangen aan het eind van de lessenserie een Ik rook niet certificaat. In de derde les in groep 7 wordt in ik (r)ook niet aandacht besteed aan het eventuele rookgedrag van de ouders middels een interview. Ter afsluiting van de lessen in groep 7 nemen de leerlingen een niet-roken afspraak mee naar huis die daar samen met de ouders kan worden ingevuld en ondertekend. Ik (r)ook niet richt zich op het bewustmaken van kinderen van de sociale invloed van hun omgeving door in de eerste twee lessen in groep 8 aandacht te besteden aan de vraag hoe het komt dat mensen roken terwijl ze weten dat het slecht is voor de gezondheid. De leerlingen krijgen informatie over de factoren die hun mening kunnen beïnvloeden. Als verwerking maken de leerlingen zelf campagnemiddelen waarin zij uiting geven aan hun mening dat zij niet willen gaan roken. Hiermee worden de kinderen minder susceptible (ontvankelijk) gemaakt voor de negatieve invloeden. Een tweede theoretisch uitganspunt is de social norms theory die stelt dat gedrag van mensen in belangrijke mate wordt bepaald door de perceptie van hoe anderen leden van de sociale groep zich gedragen (Marks & Miller, 1987; Gibbons et al., 1995; Perkins, 2003). Hierbij geldt dat mensen de neiging hebben om risicogedrag van anderen te overschatten (jongeren denken dat de meerderheid rookt). Als jongeren mensen dat rookgedrag de norm is en wijdverbreid, is de kans groter dat zij zelf ook gaan roken. Het is belangrijk om deze mispercepties te corrigeren. Daarom wordt in de les aandacht besteed aan het corrigeren van foute opvattingen over het aantal rokers onder volwassenen en adolescenten, 6

7 Samenvatting werkzame ingrediënten Ik (r)ook niet heeft twee werkzame ingrediënten: het beïnvloeden van de attitudevorming en het bewustmaken van en omgaan met sociale invloed. 4.4 Eisen begeleiding, uitvoering en kwaliteitsbewaking Eisen ten aanzien van uitvoering en begeleiding Docenten hebben voor het totale pakket voor groep 7 en 8 zes lesuren van minuten nodig om Ik (r)ook niet naar behoren uit te voeren (zonder voorbereidingstijd). De voorbereidingstijd bedraagt ongeveer 15 minuten per les. Naarmate men de lessen vaker heeft gegeven is minder voorbereidingstijd nodig. Om de belasting voor de docenten zo gering mogelijk te laten zijn is de docentenhandleiding zodanig opgesteld dat hij of zij er met weinig voorbereiding goed mee aan de slag kan. Daarom is geen docententraining ontwikkeld Overige eisen Ik (r)ook niet heeft de sterkste effecten wanneer het lespakket in zijn geheel volgens de handleiding wordt uitgevoerd. De wijze van kwaliteitsbepaling wordt verder bepaald door de uitvoerder. Om docenten hiervan meer bewust te maken wordt met het lespakket een factsheet meegestuurd waarin de effecten en voorwaarden voor effectiviteit beschreven staan. 5. Overige voorwaarden voor toepassing Indicatiestelling Voor de toepassing van de interventie is geen speciale indicatie vereist. Kosten van de interventie De kosten voor het lespakket Ik (r)ook niet zijn 5, - incl. verzendkosten. De tijdsinvestering voor het geven van alle lessen kost een school zo n 4-6 uur per leerjaar. Hierbij is voorbereidingstijd inbegrepen. 7

8 6. Samenvatting onderzoek effectiviteit 6.1 Directe aanwijzingen voor de effectiviteit Ik (r)ook niet is middels een gerandomiseerd en gecontroleerd onderzoek in 2003 / 2004 onderzocht door TNO Kwaliteit van Leven bij leerlingen in groep 7 en 8 van het basisonderwijs (Crone et al., 2005). Voor het effectonderzoek werden 121 scholen per regio aselect toegewezen aan de interventieof controlegroep. In de interventiegroep doen 62 scholen mee en in de controlegroep 59. Respectievelijk zijn dit 1817 en leerlingen. In de interventiegroep werden de eerste drie lessen van het lesprogramma in groep 7 gegeven en de overige drie lessen het jaar erna in groep 8. De controlescholen gaven hun normale lessen. De leerlingen vulden vijf keer een vragenlijst in. De laatste vragenlijst werd ingevuld als de leerlingen in de eerste klas van het voortgezet onderwijs zitten, ongeveer halverwege het schooljaar. De respons op de vragenlijsten was bevredigend (57% heeft aan alle metingen deelgenomen) en verschilde niet tussen de twee onderzoeksgroepen. De resultaten laten zien dat de interventiegroep aan jaar na afloop van het lesprogramma (dus in de brugklas van het VO) een significant grotere intentie had om niet te roken en dat er minder leerlingen begonnen waren met roken (OR=0.53; 95% BI= ). Hierbij was gecorrigeerd voor enkele verschillen tussen de onderzoeksgroepen op de voormeting. In de interventiegroep was het percentage rokers toegenomen van 2,5% naar 3,6% (verschil = 1,1%). In de controlegroep was het toegenomen van 3,2% naar 6,5% (verschil = 3,3%). De interventieleerlingen zeiden bovendien dat ze minder sociale druk ervoeren om te gaan roken en dat ze een meer positieve houding hadden ten aanzien van het niet roken en een hogere intentie om niet te gaan roken. TNO voerde tevens een proces-evaluatie uit (Crone et al., 2005). Hieruit bleek dat leerkrachten positief waren over het programma en wat ze ermee kunnen bereiken. Het minst positief was men over de tijdsinvestering en de mate waarin het programma aansluit bij de leefwereld van de leerlingen. Zij twijfelen het meest over of het hen zal lukken om leerlingen een eigen mening over roken te laten vormen. De lesonderdelen voor groep 8 worden minder vaak uitgevoerd dan die in groep 7. Uit een koppeling van procesgegevens aan de gegevens over effecten, bleek dat naarmate het lesprogramma vollediger door leerkrachten werd toegepast, de effecten groter waren. Belangrijk bleek dat zij zoveel mogelijk de handleiding volgden. Samenvatting directe aanwijzingen effectiviteit 8

9 Het lesprogramma heeft effect. Het effect van het lesprogramma is behaald ongeveer een jaar later in de brugklas. Zo ervaren interventieleerlingen minder sociale druk en hebben positievere attitudes ten aanzien van niet-roken dan de controleleerlingen. Nog belangrijkere effecten zijn dat de interventiegroep een hogere intentie heeft om niet te roken en ze zijn ook daadwerkelijk minder gaan roken dan de controlegroep. De wijze waarop het lesprogramma is gebruikt door de leerkracht heeft invloed op dit effect. Verklaring sterrensysteem voor typering opzet: * = Veranderingsonderzoek; ** = (Quasi-) experimenteel onderzoek, niet in de praktijk; *** = (Quasi-) experimenteel onderzoek in de praktijk; **** = (Quasi-) experimenteel onderzoek in de praktijk en met follow-up; = Geen van de voorgaande alternatieven. 6.2 Indirecte aanwijzingen voor de effectiviteit Buitenlandse studies Hwang e.a. (2004) hebben een meta-analyse gedaan naar de effecten van tabakspreventieprogramma s voor adolescenten in de periode 1978 en In deze analyse hebben ze naar drie soorten programma s gekeken: programma s vooral gericht op sociale invloed, programma s ook gericht op cognitief gedrag en programma s gericht op levensvaardigheden. Hieruit komt naar voren dat de beste resultaten gevonden zijn met programma s gericht op cognitief gedrag en gericht op levensvaardigheden. Programma s gericht op cognitief gedrag (gebaseerd op de sociaal cognitieve theorie van Bandura) bestaan uit een sociale invloed component en een cognitief gedrag component (zoals probleem oplossen, zelf controle/eigen effectiviteit en coping vaardigheden). Een programma gericht op levensvaardigheden heeft een sociale invloed component, een cognitief gedrag component en component over affectieve vaardigheden (zoals zelfvertrouwen, algemene sociale vaardigheden). Ik (R)ook niet bestaat uit een sociale invloed component (bewustwording van sociale invloed) en ook uit een cognitief gedrag component (door te richten op coping vaardigheden: hoe ga ik om met sociale druk). Thomas & Perera (2006) hebben naar alle gerandomiseerde gedragsinterventies gekeken die gericht waren op de preventie van het beginnen met roken in het basisonderwijs en het voorgezet onderwijs. Zij vonden dat in de helft van de programma s gericht op sociale invloed de interventieleerlingen minder rookten dan de controleleerlingen na de interventie. Uiteindelijk suggereren zij dat een sociale invloed strategie gecombineerd met andere strategieën (zoals verbeteren algemene vaardigheden, cognitief gedrag of community benadering) effectief zou kunnen zijn in het verbeteren van de effecten van niet-roken programma s (echter verder onderzoek is noodzakelijk). Ik (r)ook niet combineert de sociale invloed component met een sociaal cognitieve component. Nederlandse studies soortgelijke interventies Uit een meta-analyse naar programma s ter preventie van het gebruik van verslavende 9

10 middelen door jongeren bleek dat sociale invloed en intentie belangrijke factoren zijn via welke deze programma's invloed hebben op gedrag (Cuijpers, 2002). Ik (r)ook niet werkt in op deze factoren. 10

11 7. Toepassing (uitvoerende organisaties) De uitvoering van Ik (r)ook niet' vindt plaats op scholen in het basisonderwijs. De afgelopen vijf jaar zijn 1600 lespakketten bij STIVORO afgenomen. 8. Overeenkomsten met andere interventies Andere rookpreventie-interventies die zich ook op de basisschool richten zijn: 1. De Gezonde School en Genotmiddelen (DGSG) voor het basisonderwijs van het Trimbosinstituut. richt zich op de aspecten kennis, houding, gedrag, het maken van keuzes en het bieden van weerstand aan groepsdruk voor het basisonderwijs. De lessen over roken drinken en drugs richten zich op de aspecten kennis, houding, gedrag, het maken van keuzes en het bieden van weerstand aan groepsdruk. DGSG kent vele verschillende regionale toepassingen. 2. Het project 'Dat rookt niet!' van GGD West Friesland. Dit project bestaat uit een informatieve gastles over (niet gaan) roken voor leerlingen in groep 7 en 8 van het basisonderwijs. De informatieve gastlessen worden gegeven door 'peers': leerlingen uit klas 5 VWO. 9. Overige informatie Ontwikkelaar / licentiehouder STIVORO Postbus BB Den Haag Telefoon: (070) Materialen. Het lesprogramma bevat een docentenhandleiding, informatiebladen waar kinderen informatie vinden die ze nodig hebben voor het maken van een werkstuk, spreekbeurt of presentatie, een knipblad die ze kunnen gebruiken ter verfraaiing van de werkstukken en een video, getiteld live and let live. Dit is een film voor de leerlingen, waarin dieper wordt ingegaan op hoe iemands mening over roken wordt beïnvloed door zijn omgeving. De kosten voor het lespakket Ik (r)ook niet zijn 5, - incl. verzendkosten. Verwijzingen en links Informatie over Ik (r)ook niet is te vinden op 11

12 10. Lijst met aangehaalde literatuur Conner, M., & Norman, P. (eds.). Predicting health behaviour. New York: Open University Press, Conrad, K.M., Flay, B.R., Hill, D. (1992). Why children start smoking cigarettes: predictors of onset. British Journal of Adddiction, 87, Crone, M.R., Spruijt, R. Dijkstra, N.S., Willemsen, M.C., & Paulussen, T.G.W.M. Effectiveness of a smoking prevention program in elementary schools. In preparation. Crone, M.R., Dijkstra, N.S., Frissen, D., & Paulussen, T.G.W.M. (2005). De effecten van Ik ( r ) ook niet, Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs. Leiden: TNO. Cuijpers, P. (2002) Effective ingredients of school-based drug prevention programs: a stematic review. Addictive Behaviors, 27, Derzon, J.H., & Lipsey, M.W. (1999). Predicting tobacco use to age 18: a synthesis of longitudinal research. Addiction, 94: Den Exter Blokland, E.A.W., Engels, R.C.M.E., Hale III, W.W., Meeus, W., & Willemsen, M.C. (2004). Lifetime parental smoking history and cessation and early adolescent smoking behavior. Preventive Medicine, 38, Givvons, F.X., & Gerrard, M. (1995). Predicting young adults health risk behaviour. Journal of Personality and Social Psychology, 69: Kimberly, K. (2003). Peers and adolescent smoking, Addiction, 98 (s1), Madarasová, G.A., Stewart. R., van Dijk J.P., Orosová, O., Groothoff, J.W., & Post, D. (2005). Influence of socio-economic status, parents and peers on smoking behaviour of adolescents. European Addiction Research, 11, Hwang, M.S., Yeagley, K.L., Petosa, R. (2004). A meta-analysis of adolescent psychosocial smoking prevention programs published between 1978 and 1997 in the United States. Health Education and Behaviour, 31: Marks, G., & Miller, N. (1987). Research on the false-consensus effect: An empirical and theoretical view. Psychological Bulletin, 102, Perkins, H.W. (2003). The Social Norms Approach to Preventing School and College Age Substance Abuse. San Francisco: Jossey-Bass Pieterse, M.E., & Willemsen, M.C. (2005). Ontstaan en voorkomen van rookgedrag bij jongeren. In: K. Knol, C. Hilvering, D.J.Th. Wagener, & M.C.Willemsen (Eds.). Tabaksgebruik: gevolgen en bestrijding, pp Utrecht: Lemma. Stead, M., Hastings, G., & Tudor-Smith, C. (1996). Preventing adolescent smoking: a review of options. Health Education Journal, 55, Thomas. R. & Perera, R. (2006). School-based programs for preventing smoking. Cochrane Database of Systematic Reviews. Tyas, S.L., & Pederson, L.L. (1998). Psychosocial factors related to adolescent smoking: a critical review of the literature. Tobacco Control, 7: Unger, J.B., Anderson, C., Stoddard, J.L., Nezami, E., & Chou, C.P. (1997). Identification of adolescents at risk for smoking initiation: validation of a measure of susceptibility. Addictive Behaviors, 22,

13 Bijlage 1. Beschrijving kenmerken en resultaten onderzoek Scoor met dit formulier elke effectstudie apart. Licht de score bij een item eventueel toe. A. Waar en waarover de studie is uitgevoerd Kruis ja of nee aan Ja Nee 1 De studie is in Nederland uitgevoerd. 2 De betreft de hier beschreven, Nederlandse interventie (en niet een andere, soortgelijke interventie of een buitenlandse variant) B. Typering methodologische kenmerken van het onderzoek Kruis voor elke uitspraak die waar is het hokje aan. Kruis in de overige gevallen (nee, niet van toepassing, onbekend, twijfel) geen hokje aan. 1 De meting is (mede) gericht op de doelen en de doelgroep van de interventie. 2 De meting is verricht met instrumenten die voldoende betrouwbaar zijn. 3 De meting is verricht met instrumenten die de doelen van de interventie valide operationaliseren. 4 Er is een voormeting (voorafgaand aan / bij start van de interventie). 5 Er is een nameting (aan het einde van de interventie). 6 De resultaten zijn met een adequate statistische techniek geanalyseerd en op significantie getoetst. 7 Er is een experimentele en een controleconditie. 8 Er is een follow-upmeting van minimaal 6 maanden na einde interventie. 9 De resultaten zijn duidelijk praktisch relevant. 10 Het onderzoek is uitgevoerd in een situatie die goed vergelijkbaar is met de dagelijkse praktijk van de uitvoering van de interventie ( externe validiteit ). Typering opzet: Kruis aan van welk type de opzet is op basis van de aangekruiste antwoorden in het bovenstaande schema. Alle antwoorden in de aangegeven range moeten aangekruist zijn. Geen van de onderstaande alternatieven * Veranderingsonderzoek ** Onderzoek met (quasi-) experimenteel design (niet in de praktijk) *** Onderzoek met (quasi-) experimenteel design in de praktijk **** Onderzoek met (quasi-) experimenteel design in de praktijk en met follow-up

14 Typering overige methodologische kenmerken: Kruis voor elke uitspraak die waar is het hokje aan. Kruis in de overige gevallen (nee, niet van toepassing, onbekend, twijfel) geen hokje aan. 11 Er is een controlegroep zonder interventie en/of placebo. 12 Er is een controlegroep met een gespecificeerde andere, duidelijk gespecificeerde interventie. 13 De experimentele en de controlegroep zijn at random samengesteld. 14 Het design bevat een herhaalde N=1-opzet met een baseline-controleconditie. 15 Het onderzoek is uitgevoerd door anderen dan de ontwikkelaars of de aanbieders van de interventie. 16 De mate van uitval van subjecten tussen de meetmomenten is gespecificeerd. 17 De implementatiegetrouwheid is bepaald (i.e. nagegaan is wat de mate is waarin het protocol, de handleiding of de methodiek getrouw is gevolgd - ook wel behandelingsintegriteit, treatment integrity of fidelity genoemd). C. Typering resultaten van het onderzoek Kruis bij de onderstaande uitspraken één hokje aan. 0 Geen van de onderstaande rubrieken zijn van toepassing (licht toe!). 1 Effectief: De studie rapporteert positieve effecten # ten aanzien van alle doelen van de interventie. 2 Deels effectief: De studie rapporteert positieve effecten # ten aanzien van een aantal doelen, bij andere doelen geen effecten. 3 Effectiviteit niet aangetoond: De studie rapporteert dat er geen effecten # ten aanzien van de doelen van de interventie zijn. 4 Negatief effect: De studie rapporteert negatieve effecten #. 8 Effectiviteit onduidelijk of onbekend. # Positief effect = een doel van de interventie wordt (deels) gerealiseerd en deze winst is statistisch significant. Geen effect = een doel van de interventie wordt niet of deels gerealiseerd en deze winst is niet statistisch significant. Negatief effect: de interventie werkt - statistisch significant - averechts of heeft ernstige, duidelijk aantoonbare bijwerkingen. Noteer hieronder eventueel beschikbare gegevens over effectsizes (zie ook instructies bij par. 6 handleiding) D. Beoordeling door panel Kruis voor elke uitspraak die waar is het antwoord ja aan. Kruis in de overige gevallen (nee, niet van toepassing, onbekend, twijfel) het vak ernaast aan. Ja Nee 1 De resultaten van de studie zijn door een panel beoordeeld. 2 Een panel onderschrijft de resultaten van de studie. 14

15 Bijlage 2. Rubrieken algemene typering effectiviteit Bij de typering van de effectiviteit gaat het om de studies die de makers, vertalers, bewerkers, invoerders of uitvoerders van de interventie (hier verder aangeduid als: makers en uitvoerders) ter onderbouwing van hun werk aandragen. A. Directe aanwijzingen voor de effectiviteit Kruis één rubriek aan (van 0-5 de hoogst mogelijke) om het onderzoek naar de effectiviteit algemeen te typeren. 0. Er is geen Nederlands onderzoek naar de effectiviteit van de hier beschreven interventie. 1. Er is minstens één Nederlands onderzoek (geen veranderings- of (quasi-)experimenteel onderzoek ) dat voor de hier beschreven interventie positief effect A laat zien. 2. Er is minstens één Nederlands veranderingsonderzoek* dat voor de hier beschreven interventie positief effect A laat zien. 3. Er is minstens één Nederlands (quasi-) experimenteel onderzoek** dat voor de hier beschreven interventie positief effect A laat zien. 4. Er is minstens één Nederlands (quasi-) experimenteel onderzoek in de praktijk*** dat voor de hier beschreven interventie positief effect A laat zien. 5. Er is minstens één Nederlands (quasi-) experimenteel onderzoek in de praktijk en met follow-up**** dat voor de hier beschreven interventie positief effect A laat zien. 8. Overig. De typering past niet bij rubriek 0-5 (licht toe). Gebruik deze bijvoorbeeld als de makers of uitvoerders bepaalde studies aanvoeren, maar andere belangrijke studies niet, of als er veel onduidelijkheden zijn. 9. Het is (vooralsnog) onbekend of er directe aanwijzingen voor de effectiviteit zijn, vanwege problemen met de beschikbaarheid of de interpretatie van bronnenmateriaal. B. Indirecte aanwijzingen voor de effectiviteit Zie de handleiding voor een toelichting. Kruis één rubriek aan om het effectiviteitsonderzoek algemeen te typeren. De rubrieken 1-5 worden nog niet gebruikt; overwogen wordt deze in een latere fase van de ontwikkeling van de databank te gaan scoren. 0. Er is geen onderzoek aangevoerd dat de theorie achter de aanpak empirisch onderbouwt. Er zijn geen effectstudies naar soortgelijke interventies aangevoerd. 1. Er is onderzoek aangevoerd dat de theorie achter de aanpak van de interventie empirisch onderbouwt. Of er is onderzoek van onbekende aard naar soortgelijke interventies aangevoerd, dat een positief effect B laat zien. Er zijn verder geen veranderingsonderzoeken of (quasi-) experimentele effectstudie naar soortgelijke interventies bekend. 2. Er is veranderingsonderzoek en/of hoogstens één (quasi-) experimentele effectstudie, al dan niet in de praktijk of met follow-up, dat een positief effect B laat zien. 3. Er zijn twee of meer (quasi-) experimentele effectstudies, al dan niet met follow-up, naar soortgelijke interventies uitgevoerd, die een positief B effect laten zien. 4. Er zijn twee of meer (quasi-) experimentele effectstudies met follow-up naar soortgelijke interventies uitgevoerd, die een positief effect B laten zien. 5. Er zijn vier of meer (quasi-) experimentele effectstudies met follow-up naar soortgelijke interventies uitgevoerd, die een positief effect B laten zien. 8. Overig. Omschrijf kort de aard en de resultaten van de aangevoerde studies. 9. Het is (vooralsnog) onbekend of er indirecte aanwijzingen voor de effectiviteit zijn, vanwege problemen met de beschikbaarheid of de interpretatie van bronnenmateriaal. A Positief effect = Voor de studie(s) is in bijlage 1 onder C optie 1 of 2 aangekruist en er zijn naar schatting geen of verhoudingsgewijs weinig (< 20% van het totale aantal) studies die geen of negatief effect uitwijzen. Indien er studies zijn die geen of negatief effect laten zien en de gemiddelde effectgrootte d is bekend, dan is deze groter dan

16 B Positief effect = Door de interventie zijn de cliënten beter af (indien gemiddelde effectgrootte bekend: d >.20). Indien gemiddelde d niet bekend: er zijn naar schatting geen of verhoudingsgewijs weinig (< 20% van het totale aantal) studies die geen of negatief effect uitwijzen. / * / ** / *** / **** Voor definitie van deze termen, zie bijlage 1. 16

De effecten van Ik (r)ook niet Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs

De effecten van Ik (r)ook niet Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs TNO-rapport KvL/JPB 2005.226 De effecten van Ik (r)ook niet Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs Wassenaarseweg 56 Postbus 2215 2301 CE Leiden www.tno.nl T 071 518 18 18 F 071 518

Nadere informatie

Doelgroep Actie Tegengif is bedoeld voor kinderen in de eerste twee klassen van het voortgezet onderwijs. De actie

Doelgroep Actie Tegengif is bedoeld voor kinderen in de eerste twee klassen van het voortgezet onderwijs. De actie Doel Actie Tegengif beoogt bij te dragen aan het voorkomen dat jongeren beginnen met roken. Specifieke doelen zijn: voorkomen dat jongeren in klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs beginnen met het experimenteren

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Taallijn Deelcommissie: 3 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 8 oktober 2015 / 2 juni 2016 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Nadere informatie

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld.

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld. 155 Sport- en spelactiviteiten bevorderen over het algemeen de gezondheid. Deze fysieke activiteiten kunnen echter ook leiden tot blessures. Het proefschrift beschrijft de ontwikkeling en evaluatie van

Nadere informatie

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal!

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Resultaten van het evaluatieonderzoek in 2008/2009 Achtergrond De negen gemeenten van West-Friesland, de gemeente Schagen, organisaties in de preventieve gezondheidszorg,

Nadere informatie

Erkenning van interventies. Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2015-2018

Erkenning van interventies. Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2015-2018 Erkenning van interventies Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2015-2018 1 Algemeen De erkenningscommissie kan een interventie op de volgende niveaus erkennen: 1. Goed onderbouwd 2.1 Effectief

Nadere informatie

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Titel interventie Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie Contactpersoon Adres Postcode Plaats E-mail

Nadere informatie

Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch)

Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch) Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch) Sinds het bekend is dat roken uitermate schadelijk is voor de gezondheid - na een publicatie van de Surgeon General of the United States in 1964 - is rookgedrag

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol Menukaart Gezonde voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMA antipestmethode

Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMA antipestmethode Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMA antipestmethode Auteurs: A. van Dorst, K. Wiefferink, E. Dusseldorp, F. Galindo Garre, M. Crone, Th. Paulussen; TNO, Leiden. Uit het in 2008 afgesloten

Nadere informatie

maart 2001 M.R. Crone S.A. Reijneveld F.J.M. van Leerdam R.D. Spruijt (Stivoro) M.C Willemsen (Stivoro)

maart 2001 M.R. Crone S.A. Reijneveld F.J.M. van Leerdam R.D. Spruijt (Stivoro) M.C Willemsen (Stivoro) o o Ct/j" TNO-rapport PG/JGD/2001.020 Preventie van (het beginnen met) roken bij jongeren uit het IVBO, VBO en MAVO TNO Preventie en Gezondheid Jeugd Gortergebouw: Wassenaarseweg 56 Postbus 2215 2301 CE

Nadere informatie

Rotterdam Lekker Fit! Gezinsaanpak draagt bij aan vermindering consumptie gezoete dranken door kinderen.

Rotterdam Lekker Fit! Gezinsaanpak draagt bij aan vermindering consumptie gezoete dranken door kinderen. Februari 2013 Rotterdam Lekker Fit! Gezinsaanpak draagt bij aan vermindering consumptie gezoete dranken door kinderen. In Rotterdam heeft een kwart van de basisschoolkinderen overgewicht, met alle gezondheidsrisico

Nadere informatie

Preventie van Alcoholgebruik. Ina Koning

Preventie van Alcoholgebruik. Ina Koning Van wetenschap naar praktijk: Preventie van Alcoholgebruik Ina Koning Drinkt onze jeugd? Een impressie... i.koning@uu.nl We weten dat De feiten... Vroegtijdig drinken (Verdurmen et al., 2012): 13 jaar

Nadere informatie

Rookvrij Opgroeien. Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar. 4-19 jaar

Rookvrij Opgroeien. Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar. 4-19 jaar Rookvrij Opgroeien 4-19 jaar 4-19 jaar Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar Kinderen boven de vier jaar wonen relatief vaak in een huis waar gerookt mag

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

Tabak, cannabis en harddrugs

Tabak, cannabis en harddrugs JONGERENPEILING 0 ZUID-HOLLAND NOORD De jongerenpeiling heeft als doel om periodiek op systematische wijze ontwikkelingen in gezondheid en gewoonten van jongeren in kaart te brengen. Dit is het eerste

Nadere informatie

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar - Factsheet - Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar NIGZ, Project Alcohol Voorlichting en Preventie 3 juli 2003 Inleiding Het NIGZ voert elk jaar, als onderdeel van het Alcohol

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol

Menukaart Gezonde School voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol Menukaart Gezonde voortgezet onderwijs: Roken & Alcohol : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

7 Effectevaluatie: effecten van het project

7 Effectevaluatie: effecten van het project 7 Effectevaluatie: effecten van het project In het effectonderzoek is onderzocht of de kennis, de houding en het gedrag van de bevolking van Zuidoost-Drenthe veranderd is ten aanzien van de leefstijlfactoren

Nadere informatie

2 GENOTMIDDELEN EN VERSLAVING

2 GENOTMIDDELEN EN VERSLAVING 2 GENOTMIDDELEN EN VERSLAVING Dit is een van de onderdelen uit de catalogus van het Documentatiecentrum van de afdeling Gezondheidsbevordering van de GGD Den Haag. De materialen kunnen alleen geleend worden

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Levensvaardigheden is bedoeld voor leerlingen van 14 tot en met 17 jaar in alle typen voortgezet onderwijs.

Levensvaardigheden is bedoeld voor leerlingen van 14 tot en met 17 jaar in alle typen voortgezet onderwijs. Interventie Levensvaardigheden Samenvatting Doel Levensvaardigheden wil de ontwikkeling van sociale en emotionele vaardigheden van adolescenten stimuleren, om gevoelens van spanning in moeilijke situaties

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

Middelengebruik: Tabaksgebruik

Middelengebruik: Tabaksgebruik Resultaten HBSC 00 Tabaksgebruik Middelengebruik: Tabaksgebruik Inleiding Ondanks de vele rapporten en boodschappen over de negatieve gevolgen van roken, blijft tabaksgebruik de grootste vermijdbare oorzaak

Nadere informatie

Januari, 2008 Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMAmethode

Januari, 2008 Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMAmethode Januari, 2008 Preventie van pesten op basisscholen volgens de PRIMAmethode Auteurs: A. van Dorst, K. Wiefferink, E. Dusseldorp, F. Galindo Garre, M. Crone, Th. Paulussen; TNO, Leiden. Uit een recent onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer?

Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? Kennissessie: Gierende hormonen en educatie; hoe redden jongeren zich in het verkeer? In deze kennissessie vertelden Lisette de Wildt van DTV en Kim Ruijs van XTNT over hun verkeerseducatie projecten om

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Evaluatie van het Smaaklessen groentemenu onderzoek. 12 maart 2015

Evaluatie van het Smaaklessen groentemenu onderzoek. 12 maart 2015 Evaluatie van het Smaaklessen groentemenu onderzoek 12 maart 2015 Opbouw presentatie Waarom onderzoek Voorgaand onderzoek naar Smaaklessen Resultaten van het Smaaklessen groentemenu onderzoek Waarom effectonderzoek?

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2006: Roken

Jongeren en Gezondheid 2006: Roken Resultaten HBSC - Roken Jongeren en Gezondheid : Roken Inleiding Ondanks de vele rapporten en boodschappen over de negatieve gevolgen van roken, blijft tabaksgebruik de grootste vermijdbare oorzaak van

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid

Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid Menukaart Gezonde School Basis- en Voortgezet Onderwijs: Mediawijsheid Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema s, is het belangrijk om aan de volgende 4 niveaus aandacht

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Beoordeling Goed Onderbouwd en Effectief

Beoordeling Goed Onderbouwd en Effectief Beoordeling Goed Onderbouwd en Effectief Criteria en procedure Datum Movisie Utrecht, maart 2015, versie 1.1 Utrecht, maart 2015, versie 1.1 * Beoordeling Goed Onderbouwd en Effectief, Criteria en procedure

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 1 tot jaar Jongerenmonitor In 011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen Samenvatting 217 218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongens en 14.8% van de meisjes overgewicht,

Nadere informatie

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Improving Mental Health by Sharing Knowledge Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Alcohol en opvoeding 15 Ouders rond 2008 onderschatten alcoholgebruik van hun kinderen

Nadere informatie

Factsheet Rookvrije scholen 2011 Voortgezet onderwijs Hoe is het gesteld met het Rookverbod? Handhaving rookverbod Negen op de tien scholen in het voortgezet onderwijs geven in 2011 aan medewerkers aan

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting In deze studie is de relatie tussen gezinsfunctioneren en probleemgedrag van kinderen onderzocht. Er is veelvuldig onderzoek gedaan naar het ontstaan van probleem-gedrag van kinderen in de

Nadere informatie

DE STAND VAN DE WETENSCHAP: BEWEZEN EFFECTIEF

DE STAND VAN DE WETENSCHAP: BEWEZEN EFFECTIEF 'KLEUR JE LEVEN' DE STAND VAN DE WETENSCHAP: BEWEZEN EFFECTIEF Contactgegevens Mentalshare Telefoon: +31 (0)302971198 E-mail: kleurjeleven@mentalshare.nl Website: www.mentalshare.nl In samenwerking met:

Nadere informatie

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden Mei 2011 Nederlandse samenvatting door TIER op 28 juni 2011 Dit overzicht beoordeelt

Nadere informatie

Overgewicht, obesitas, sedentair gedrag en afname van de lichamelijke

Overgewicht, obesitas, sedentair gedrag en afname van de lichamelijke SAMENVATTING 209 Preventie van diabetes en hart-en vaatziekten in de eerstelijns gezondheidzorg -- het Leefstijl Onderzoek West-Friesland -- Type 2 diabetes (suikerziekte) en hart-en vaatziekten zijn gezondheidsproblemen

Nadere informatie

E-health4Uth: extra contactmoment vanuit de Jeugdgezondheidszorg voor 15/16 jarigen

E-health4Uth: extra contactmoment vanuit de Jeugdgezondheidszorg voor 15/16 jarigen E-health4Uth: extra contactmoment vanuit de Jeugdgezondheidszorg voor 15/16 jarigen Effectevaluatie Door: Rienke Bannink (Erasmus MC) E-mail r.bannink@erasmusmc.nl i.s.m. Els van As (consortium Rivas-Careyn),

Nadere informatie

Middelengebruik: Cannabisgebruik

Middelengebruik: Cannabisgebruik Middelengebruik: Cannabisgebruik Inleiding Cannabisgebruik geeft zowel gezondheidsrisico s, psychosociale gevolgen als wettelijke consequenties 1,2. Frequent gebruik van cannabis wordt geassocieerd met

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Kosten en effecten van preventie van eerste middelen gebruik bij jongeren

Kosten en effecten van preventie van eerste middelen gebruik bij jongeren Joran Lokkerbol, Suzanne Lokman, Brigitte Boon, Filip Smit Kosten en effecten van preventie van eerste middelen gebruik bij jongeren Strategische verkenning Kosten en effecten van preventie van eerste

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Leerlingen in verleiding en in conflict

Leerlingen in verleiding en in conflict Leerlingen in verleiding en in conflict Agressiviteit, seksualiteit, middelengebruik en conflicten op school beheersen de media. De vraag hoe hier mee om te gaan, houdt de samenleving en de politiek bezig.

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Kleur je Leven Algemene voorstelling

Kleur je Leven Algemene voorstelling Algemene voorstelling van Kleur je Leven Kleur je Leven Algemene voorstelling Leven met plezier, de toekomst positief zien en met zelfvertrouwen zaken aanpakken Soms valt dat niet mee. Zeker niet voor

Nadere informatie

Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003

Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003 Ontwikkeling werkdruk in het onderwijs 1999-2003 Eindrapport Een onderzoek in opdracht van het Vervangingsfonds Frank Schoenmakers Rob Hoffius B3060 Leiden, 21 juni 2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Verantwoording:

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs

De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs 1 De ontwikkeling van de Nederlandse taalvaardigheid van kleuters met vroeg vreemde-taal onderwijs Sieneke Goorhuis-Brouwer, KNO, UMCG, Groningen Kees de Bot, Toegepaste Taalwetenschap RUG, Groningen April

Nadere informatie

Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs

Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs Ariane Cuenen Kris Brijs Tom Brijs Karin van Vlierden Stijn Daniëls Overzicht 1. Inleiding Programma

Nadere informatie

Pesten en gepest worden: Kan de school het verschil maken?

Pesten en gepest worden: Kan de school het verschil maken? Pesten en gepest worden: Kan de school het verschil maken? 16 februari 05 VU A dam dr. Veerle Stevens Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie PROJECT 1 - prevalentiestudie - programma-ontwikkeling -

Nadere informatie

Plannen en organiseren bij adolescenten met ADHD. Prof.dr. Saskia van der Oord klinische psychologie

Plannen en organiseren bij adolescenten met ADHD. Prof.dr. Saskia van der Oord klinische psychologie Plannen en organiseren bij adolescenten met ADHD Prof.dr. Saskia van der Oord klinische psychologie Inhoud v Theoretische verklaringen ADHD v Plannen en organiseren bij ADHD v In het dagelijkse leven?

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013

FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013 FACTSHEET MAART 2014 FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013 KERNPUNTEN Een kwart (25%) van de Nederlandse bevolking vanaf 15 jaar rookt in 2013: 19% rookt dagelijks en 6% niet dagelijks. Het percentage

Nadere informatie

Het Trainen van Gezondheidsprofessionals in Stoppen-met-rokenbegeleiding: een Systematische Review

Het Trainen van Gezondheidsprofessionals in Stoppen-met-rokenbegeleiding: een Systematische Review Het Trainen van Gezondheidsprofessionals in Stoppen-met-rokenbegeleiding: een Systematische Review K.V. Carson¹, M.E.A. Verbiest², M.R. Crone², M.P. Brinn¹, A.J. Esterman³, W.J.J. Assendelft², B.J.Smith

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

De effectiviteit van Gezonde School-activiteiten. Wat is het verband tussen Gezonde School-activiteiten, een gezonde leefstijl en schoolprestaties?

De effectiviteit van Gezonde School-activiteiten. Wat is het verband tussen Gezonde School-activiteiten, een gezonde leefstijl en schoolprestaties? De effectiviteit van Gezonde School-activiteiten Wat is het verband tussen Gezonde School-activiteiten, een gezonde leefstijl en schoolprestaties? De effectiviteit van Gezonde School-activiteiten Veel

Nadere informatie

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs

Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs Ronde 5 Hilde Hacquebord Rijksuniversiteit Groningen Contact: H.I.Hacquebord@rug.nl Begrijpend lezen van basisschool naar voortgezet onderwijs 1. Inleiding De onderwijsinspectie stelt in haar verslag van

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Pagina 1 / 17 Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Als kinderen meer ouderlijke betrokkenheid ervaren en een betere band met hun ouders hebben, is de kans kleiner dat zij gedragsproblemen

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd

oinleiding 1 c oovergewicht en ernstig overgewicht (obesitas) in Nederlandd oinleiding 1 c Gewichtsstijging ontstaat wanneer de energie-inneming (via de voeding) hoger is dan het energieverbruik (door lichamelijke activiteit). De laatste decennia zijn er veranderingen opgetreden

Nadere informatie

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands Proefschrift Marieke Heers (gepromoveerd 3 oktober in Maastricht; promotoren prof.dr. W.N.J. Groot en prof.dr. H. Maassen van den Brink)

Nadere informatie

Roken onder volwassenen De harde feiten 2010

Roken onder volwassenen De harde feiten 2010 Roken onder volwassenen De harde feiten 2010 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 1958 1960 1962 1964 1966 1968 1970 1972 1974 1976 1978 1980 Percentage niet rokers onder de Nederlandse bevolking

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

GENOTMIDDELEN. Jongerenmonitor 2015 10.163. 40% ooit alcohol gedronken. Klas 2. Klas 4. 5% ooit wiet gebruikt. 24% weleens gerookt.

GENOTMIDDELEN. Jongerenmonitor 2015 10.163. 40% ooit alcohol gedronken. Klas 2. Klas 4. 5% ooit wiet gebruikt. 24% weleens gerookt. IJsselland GENOTMIDDELEN Jongerenmonitor 1 4% ooit alcohol gedronken.163 jongeren School Klas 13-14 jaar Klas 4 1-16 jaar 4% weleens gerookt % ooit wiet gebruikt Genotmiddelen Psychosociale gezondheid

Nadere informatie

Leerlijn drugs. 1 ste graad. tabak alcohol Illegale drugs Kennis aanbrengen Basiskennis aanbrengen Herkomst alcohol Verslavende stof

Leerlijn drugs. 1 ste graad. tabak alcohol Illegale drugs Kennis aanbrengen Basiskennis aanbrengen Herkomst alcohol Verslavende stof Leerlijn drugs Kennis aanbrengen Basiskennis aanbrengen Herkomst tabak Samenstelling tabak(srook) Verslavende stof nicotine Sociale, gezondheids- en financiële effecten: - korte termijn effecten - lange

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

8 Samenvatting Samenvatting Het is alom bekend dat te weinig bewegen schadelijk is voor de gezondheid van zowel kinderen als volwassenen. Ondanks dat de positieve effecten van een actieve jeugd talrijk

Nadere informatie

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie?

Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Hoe weet ik waarom mijn interventies werken en voor wie? Maartje van Stralen: Mine Yildirim: Femke van Nassau: Mia Kösters: Hoe evalueer ik hoe mijn interventie werkt? Analyse van mediatoren Hoe evalueer

Nadere informatie

Gezondheidsbevorderende interventies op school

Gezondheidsbevorderende interventies op school Gezondheidsbevorderende interventies op school Prof. Dr. B. Deforche pag. 1 Gezondheidseducatie Kennis, inzicht, vaardigheden, attitudes Ongezonde leefgewoonten Gezonde leefgewoonten Gezondheidseducatie

Nadere informatie

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting In Nederland is het Cerebro Vasculair Accident (CVA= hersenbloeding of herseninfarct) de derde doodsoorzaak. Van degenen die getroffen worden door een CVA overleeft ongeveer 75%. Veel van

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Leerlijn alcohol, tabak, gamen, cannabis en andere illegale drugs: de context

Leerlijn alcohol, tabak, gamen, cannabis en andere illegale drugs: de context Leerlijn alcohol, tabak, gamen, cannabis en andere illegale drugs: de context Doelstelling De leerlijn is een praktisch instrument dat het schoolteam wil ondersteunen bij het preventief werken rond alcohol,

Nadere informatie

ROOKVRIJE SCHOOLPLEINEN. achtergrond notitie

ROOKVRIJE SCHOOLPLEINEN. achtergrond notitie ROOKVRIJE SCHOOLPLEINEN achtergrond notitie september 2009 Voorwoord Jong geleerd, oud gedaan! In Nederland zijn er bijna 4 miljoen rokers. De helft zal overlijden ten gevolge van het roken, een kwart

Nadere informatie

ROOKTRENDS: VOLWASSENEN, JONGEREN EN (ANDERE) RISICOGROEPEN

ROOKTRENDS: VOLWASSENEN, JONGEREN EN (ANDERE) RISICOGROEPEN ROOKTRENDS: VOLWASSENEN, JONGEREN EN (ANDERE) RISICOGROEPEN Studiedag gemeentelijk tabaksbeleid Utrecht, 08-06-2016 Dr. Margriet van Laar Programmahoofd Drug Monitoring & Policy NET, Trimbos-instituut

Nadere informatie

Bijlage Lang Leve de Liefde

Bijlage Lang Leve de Liefde Bijlage Lang Leve de Liefde Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Lang Leve de Liefde, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP

Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP Interventie Psycho-educatieve gezinsinterventie KOPP Samenvatting Doel Centraal doel van de interventie is voorkomen dat kinderen van ouders met psychische problemen zelf problemen ontwikkelen. Dit doel

Nadere informatie

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld

Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Het belang van ziektepercepties voor zelfmanagement COPD als voorbeeld, M. Heijmans, NIVEL, augustus 2013) worden gebruikt.

Nadere informatie

Infobundel Alcohol-, tabak-, en drugspreventie

Infobundel Alcohol-, tabak-, en drugspreventie Presenteert Infobundel Alcohol-, tabak-, en drugspreventie (9 september 2014) http://www.skillville.be 1 Doelstelling van het pakket Alcohol-, tabak-, en drugspreventie... 4 1.1 Alcohol... 4 1.2 Tabak...

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Roken. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Roken

Regionale VTV 2011. Roken. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Roken Regionale VTV 2011 Roken Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Roken Auteurs: Drs. I.H.F. van Veggel, GGD Hart voor Brabant Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen,

Nadere informatie

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Aanleiding onderzoek Meer kennis over cliëntgestuurde interventies nodig; belangrijk voor ontwikkelingen GGz Interventies door cliënten:

Nadere informatie

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten

Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Evidence-based stoppen met roken: kennis & knelpunten Daniel Kotz Department of General Practice School for Public Health and Primary Care (CAPHRI) Maastricht University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie