Rapport /2009

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Rapport 270304001/2009"

Transcriptie

1 Rapport /2009 I. Storm J. Jansen A.J. Schut Effecten van beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed Een verkennende stude

2 RIVM-rapport /2009 Effecten van beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed Een verkennende stude I. Storm J. Jansen A.J. Schut Contact: Ilse Storm Centrum Volksgezondhed Toekomst Verkennng Dt onderzoek werd verrcht n opdracht van de Raad voor de Volksgezondhed en Zorg RIVM, Postbus 1, 3720 Blthoven, Tel

3 RIVM 2009 Delen ut deze publcate mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermeldng: 'Rjksnsttuut voor Volksgezondhed en Mleu (RIVM), de ttel van de publcate en het jaar van utgave'. 2 RIVM-rapport

4 Rapport n het kort Effecten van beledsmaatregelen buten het volksgezondheddomen op de gezondhed Een verkennende stude Er zjn dverse op aanbod en spredng van voorzenngen gerchte en jurdsche maatregelen, en enkele economsche en communcateve maatregelen buten het volksgezondhedsdomen de de (determnanten van) gezondhed van de bevolkng kunnen beïnvloeden. Een deel van deze maatregelen s nog net, of slechts op klene schaal, n Nederland ngevoerd en kan bj nvoerng potenteel gezondhedswnst opleveren. Dt bljkt ut een verkennende lteratuurstude van het RIVM waarn onderzocht s wat het effect s van maatregelen buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed van de bevolkng. Van de meeste onderzochte maatregelen s de effectvtet onvoldoende bekend. Dt komt omdat het net onderzocht s of omdat de bewjslast voor effectvtet nconsstent s. Veel kenns over effectvtet komt ut het butenland en het s nog onvoldoende bekend n hoeverre deze maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn. Dt vergt dus nader onderzoek. Gezondhed wordt beïnvloed door veel verschllende factoren, zoals omgevngskenmerken of economsche en technologsche ontwkkelngen, de buten de scope van het volksgezondhedsbeled vallen. Beledsmaatregelen van andere sectoren kunnen daarom ndrect een potenteel postef of negatef effect hebben op de gezondhed. Deze stude geeft geen nzcht n de relateve bjdrage van de beledsmaatregelen op gezondhed, omdat dt afhangt van de grootte van de effecten en de relate tussen de determnant en gezondhed, maar het bedt wel nzcht n kansrjke samenwerkngsverbanden tussen de sector volksgezondhed en andere beledssectoren de van nvloed zjn op de gezondhed. Trefwoorden: beledsmaatregelen, determnanten, gezondhed, effectvtet RIVM-rapport

5 4 RIVM-rapport

6 Abstract Effects of polcy measures outsde publc health doman on health An exploratve study Several provsonal, legal and some economcal and communcatve measures can potentally mprove (determnants of) the health of the populaton. Some of these measures are not yet, or only partly conducted n the Netherlands. Large-scale ntroducton may lead to health beneft. Ths s the concluson of an exploratve lterature study of the RIVM nvestgatng the effects of polcy measures outsde the publc health arena on the health of the populaton. However, for most of these measures, the evdence for effectveness s lackng or nconsstent. Knowledge on effectveness often derves from nternatonal studes and t s unknown to what extent polcy measures n other countres are also effectve n the Netherlands. Hence, more research s needed. Health s determned by many dfferent factors outsde the publc health doman, such as envronmental factors or economcal or technologcal developments. Polcy measures of other polcy domans can therefore ndrectly have a potental benefcal or harmful effect on the publc health. Ths exploratve lterature study shows that several provsonal, legal and some economcal and communcatve measures can affect (determnants of) the health of the populaton. The present study does not provde nformaton on the extent of the mpact of polcy measures on health, because that depends on the sze of the effect and the assocaton between determnant and health. However, t does provde understandng of promsng collaboraton between the publc health doman and other polcy domans that have an mpact on health. Key words: polcy measures, determnants, health, effectveness RIVM-rapport

7 6 RIVM-rapport

8 Inhoud Samenvattng 9 1 Inledng Achtergrond Vraagstellng onderzoek Utwerkng vraagstellng Leeswjzer 15 2 Van zektelast naar relevante determnanten Zekten met de meeste zektelast Zektelast voor verschllende doelgroepen Geselecteerde determnanten Onderbouwng selecte 20 3 Van determnant naar effecteve beledsmaatregelen buten 23 het domen van de volksgezondhed 3.1 Beledsmaatregelen met nvloed op roken Beledsmaatregelen met nvloed op lchameljke actvtet Beledsmaatregelen met nvloed op alcohol Beledsmaatregelen met nvloed op voedng Beledsmaatregelen nvloed op de luchtkwaltet Beledsmaatregelen met nvloed op openbare rumte Beledsmaatregelen met nvloed op velghed Beledsmaatregelen met nvloed op arbedsgerelateerde stress/werkdruk Beledsmaatregelen met nvloed op socale steun 35 4 Beschouwng 37 Lteratuur 41 Bjlage I Overzchtstabellen negen geselecteerde determnanten van gezondhed 51 Bjlage II Type beledsmaatregelen volgens ndelng Van der Doelen 71 RIVM-rapport

9 8 RIVM-rapport

10 Samenvattng Inledng Gezondhed wordt beïnvloed door veel verschllende factoren (determnanten). Het Volksgezondhed Toekomst Verkennngen model (VTV-model) onderschedt verschllende groepen van determnanten zoals de leefstjl, de persoonskenmerken, de fyseke en socale omgevng, de gezondhedszorg (prevente en zorg) en externe ontwkkelngen. Op veel van deze determnanten heeft het volksgezondhedsbeled geen (drecte) nvloed. Hervoor zjn andere beledsterrenen verantwoordeljk. Het s daarom van belang meer te weten over het effect van dt beled op de volksgezondhed. Op dt moment ontbreekt het nog aan een goed overzcht van de effecten van natonale of lokale maatregelen van andere beledssectoren/terrenen op gezondhed of determnanten hervan. In deze rapportage wordt een eerste verkennng gedaan naar de effecten van maatregelen van andere beledssectoren (c.q. terrenen) op determnanten van gezondhed (c.q. zektelast). Deze verkennng s utgevoerd op bass van bestaande rapporten en webstes van (hoofdzakeljk) het RIVM. Deze vraag s n dt rapport met de onderstaande vragen nader geanalyseerd: 1. Welke maatregelen van beledssectoren of prvate partjen buten het volksgezondhedsdomen zjn van nvloed (bedoeld of onbedoeld) op de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Wat s de effectvtet (het effect) van deze maatregelen? Methode In het onderzoek zjn de onderzoeksvragen beantwoord door achtereenvolgens te onderzoeken: 1. Wat zjn de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Welke beledsdomenen (publeke of prvate sectoren c.q. terrenen) hebben een nvloed op deze determnanten? 3. Welke maatregelen ut de verschllende beledsdomenen zjn van nvloed? 4. Wat er bekend s over de effectvtet (of het effect) hervan? Ut de VTV2006 Zorg voor Gezondhed zjn de zekten met de hoogste zektelast geselecteerd, waarbj rekenng s gehouden met de ongeljke verdelng over de leeftjdsgroepen (De Hollander et al., 2006). Dt zjn: coronare hartzekten, angststoornssen, beroerten, depresses, COPD, dabetes, longkanker en alcoholafhankeljkhed en ongevallenletsels (prvé/verkeer). Voor de zekte met de hoogste zektelast zjn vervolgens negen bjbehorende determnanten van gezondhed geselecteerd om verder te onderzoeken, te weten: roken, overmatg alcoholgebruk, lchameljke nactvtet, voedng, mleufactoren (luchtkwaltet), nrchtng openbare rumte, velghed, ongunstge arbedsomstandgheden (arbedsgerelateerde stress/werkdruk) en socale steun. Voor een aantal determnanten s bekend n hoeverre zj aan de zektelast n Nederland bjdragen (ze Tabel 1). Voor de geselecteerde determnanten zjn verschllende beledssectoren/terrenen en bjbehorende maatregelen (soms bestaande ut meerdere nterventes) n kaart gebracht. Vervolgens s onderzocht wat de bewjslast voor effectvtet s van deze ntervente of maatregel op de determnant van gezondhed. Herbj s ondersched gemaakt n: (a) bewjslast voor effectvtet gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken (b) ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet (één stude of menng van experts), (c) bewjslast voor effect op kenns (geldt alleen voor communcateve maatregelen) (d) bewjslast voor effectvtet s nconsstent en (e) bewjslast voor effectvtet s net bekend/onderzocht. Resultaten In Box 1 staan de beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed waarbj de bewjslast voor effectvtet het grootst s per type beledsnstrument en per determnant. Een deel van deze maatregelen wordt nog net of op klene schaal n Nederland utgevoerd. RIVM-rapport

11 Tabel 1. Bjdrage van determnanten aan zektelast Determnant Range DALY s a Bjdrage DALY s (%) b Roken Overmatg alcoholgebruk ,5 Lchameljke nactvtet ,1 Voedng Mleufactoren Ongunstge arbedsomstandgheden Laag Hoog Laag Hoog Laag Hoog Verkeersongevallen ,4 Prvéongevallen ,2 Openbare rumte n.b. n.b. Socale steun n.b. n.b. a DALY s: Dsablty Adjusted Lfe Years: Maat voor zektelast n een populate. Deze maat s samengesteld ut het aantal verloren levensjaren (door vroegtjdge sterfte) en het aantal jaren geleefd met gezondhedsproblemen (bjvoorbeeld zekte). b Bjdrage aan DALY s n %: mate waarn de determnant bjdraagt aan de zektelast veroorzaakt door 71 aandoenngen. 2,4 6, Box 1. Beledsmaatregelen buten het VGZ-domen met de meeste bewjslast voor effectvtet Communcatef Voorlchtng Economsch Subsde Economsch Heffng Versterkng aanbod en spredng Beperkng aanbod en spredng Jurdsch Wetgevng (gebod/verbod) Roken: voorlchtng op school en werk; Lchameljke actvtet: voorlchtng op school, keuzemomenten; Alcohol: voorlchtng va gezn; Voedng: voorlchtng va gezn; Luchtkwaltet: adves op maat bnnenmleu; Verkeersvelghed: campagne; Stress: socaal emotonele vaardghedstranngen n gezn (opvoedngsondersteunng). Roken: vergoedng stoppen met roken; Lchameljke actvtet: stmuleren fetsen naar het werk; Luchtkwaltet: subsde roetflters, stmulerngsregelng schone scheepvaart; Stress: kantoornrchtng. Roken: tabakaccjnzen en prjzen; Alcohol: alcoholaccjnzen en prjzen. Lchameljke actvtet: meer bewegngsonderwjs op school, wandel- en fetspaden, beweegvrendeljke nrchtng schoolplen, aanwezghed voorzenngen op loop- en fetsafstand, beweegprogramma s op werk; Voedng: samenstellng voedngsmddelen door ndustre, aanbod frsdranken en snacks n automaten op school; Alcohol: controle (blaastest) Luchtkwaltet: fetsvrendeljke steden; Openbare rumte: aanwezghed voorzenngen, wandel en fetspaden; Velghed: handhavng verkeersregels, lokale nfrastructurele maatregelen (verkeer), oefenprogramma s velghed voor ouderen; Stress: gezond roosteren, verbeteren werkfactoren, ontspannngsoefenngen. Roken: rookvrje school, rookvrje werkplek; Alcohol: beperkte beschkbaarhed verkooppunten (nclusef vergunnngen). Roken: rookverbod werkplek; Alcohol: verkooptjden alcohol, (handhavng) leeftjdsgrenzen alcohol; Luchtkwaltet: beperkng utstoot verkeer (vervulende vrachtauto s ut de stad, maxmum snelhed van 80 km/u, langzaam rjden), vervoersmanagement schoon wagenpark, garanderen gezondhedskundge kwaltet wonngen; Velghed: velghedsvoorzenngen zwembaden, voertugmaatregelen, verkeerswetgevng. 10 RIVM-rapport

12 De mate van bewjslast s het grootst voor de aanbodgerelateerde maatregelen (aanbod en spredng van voorzenngen) en jurdsche maatregelen (wet en regelgevng vooral op terren van luchtkwaltet en verkeer). Daarnaast s ook een aantal communcateve maatregelen (voorlchtngsprogramma s) of economsche maatregelen effectef. De communcateve maatregelen op terren van gezonde leefstjl vallen strkt genomen net onder maatregelen van buten het volksgezondheddomen (VGZ-domen) en horen formeel daarom net thus n dt schema. Deze maatregelen zjn nameljk geïnteerd bnnen het VGZdomen, maar worden er buten, n een settng school, werk of gezn utgevoerd. In dt rapport zjn alleen de stmulerende communcateve maatregelen (voorlchtng) beschreven. Verder ljken zowel stmulerende als represseve economsche maatregelen effectef (subsde en accjns) en s zowel het meer aanbeden van gezonde voorzenngen als het mnder aanbeden van ongezonde voorzenngen effectef. Tot slot s alleen van een aantal represseve jurdsche maatregelen effectvtet bekend (wetgevng). Er zjn geen maatregelen bekend met bewjslast voor effectvtet op socale steun. Beschouwng Deze verkennende stude laat zen dat van veel maatregelen de effectvtet net s onderzocht, of dat van een aantal andere beledsmaatregelen met een potenteel effect de bewjslast nconsstent s. De bewjslast voor effectvtet van maatregelen gercht op leefstjlfactoren s vooral gebaseerd op de nformate ut de nternatonale lteratuur. Het s onvoldoende bekend n hoeverre de maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn. Dt geldt vooral voor de communcateve maatregelen en maatregelen gercht op het aanbod van voorzenngen. In dt rapport s net de haalbaarhed van de verschllende maatregelen en de haalbaarhed van eventuele ntersectorale samenwerkng tussen de sector volksgezondhed en andere sectoren c.q. terrenen onderzocht. De beledsmaatregelen beschreven n dt rapport grjpen aan op dverse gezondhedsdetermnanten. Van sommge determnanten s de relate met gezondhed dudeljker aangetoond dan andere. In dt rapport s alleen de mate van bewjslast beschreven, maar net de grootte van het effect op de determnant en tevens net de mate waarn de determnant gerelateerd s aan gezondhed. Het s daarom net mogeljk utspraken te doen over de mate van relevante van de maatregelen ten opzchte van elkaar. Concluse Ut deze verkennende stude naar de effectvtet van beledsmaatregelen buten het VGZ-domen op gezondhed, mag worden geconcludeerd dat: er dverse op aanbod en spredng van voorzenngen gerchte en jurdsche maatregelen, en enkele economsche en communcateve maatregelen zjn van andere beledssectoren/terrenen dan de volksgezondhed de de (determnanten van) gezondhed van de bevolkng beïnvloeden; een deel van deze maatregelen nog net, of n beperkte mate, n Nederland s ngevoerd; nvoerng van nog net ngevoerde maatregelen of opschalng van bestaande maatregelen potenteel kan leden tot gezondhedswnst. Deze stude bedt nzcht n kansrjke samenwerkngsverbanden tussen de sector volksgezondhed en andere beledssectoren c.q. terrenen de n eder geval al van nvloed zjn op de gezondhed. Op bass van deze stude kan geen concluse getrokken worden over de relateve bjdrage van de beledsmaatregelen op gezondhed, omdat dt afhangt van de grootte van de effecten en de relate tussen de determnant en gezondhed. Ondanks het fet dat de haalbaarhed van nvoerng (op grote schaal) net onderzocht s en veel kenns over effectvtet van maatregelen op leefstjl ut het butenland komt en het nog net bekend s n hoeverre deze maatregelen ook n Nederland werkzaam zjn, maakt deze verkennng dudeljk dat een nvesterng n beledsmaatregelen buten het volksgezondhedsdomen veel kansen bedt voor de gunstge beïnvloedng van belangrjke determnanten van gezondhed. RIVM-rapport

13 12 RIVM-rapport

14 1 Inledng 1.1 Achtergrond De mens n de westerse samenlevng wordt steeds ouder en leeft steeds meer jaren n goede gezondhed. Snds 1950 s de levensverwachtng voor Nederlandse mannen met 5,8 jaar gestegen tot 76,2 jaar en de van vrouwen met 8,3 jaar tot 80,9 jaar (De Hollander et al., 2006). Over langere tjd beschouwd, s de gestage verbeterng van de volksgezondhed vooral een gevolg van de toegenomen welvaart, aanvankeljk door verbeterngen n de fyseke en socale leefomstandgheden (bjvoorbeeld beter onderwjs). Ondanks dat de Nederlandse gezondhed gestaag voorut gaat, behoort Nederland net langer tot de top van de EU wat betreft gezondhed (Harbers et al., 2008). Het bljft daarom van belang de Nederlandse gezondhed verder te verbeteren Determnanten van gezondhed Gezondhed wordt beïnvloed door veel verschllende factoren (determnanten). Het VTV-model, gebaseerd op het model van Lalonde (Lalonde, 1974), onderschedt verschllende groepen van determnanten (ze Fguur 1). Net alleen de leefstjl s van nvloed op de gezondhedstoestand van ndvduen, maar ook persoonskenmerken, de fyseke en socale omgevng, en de gezondhedszorg (prevente en zorg) spelen een belangrjke rol. Daarnaast s steeds meer aandacht voor externe ontwkkelngen als determnant van gezondhed. Fguur 1. Het conceptuele model van de volksgezondhed (Bron: De Hollander et al., 2006) Socale en fyseke omgevng De socale omgevng bestaat onder meer ut het gezn waar men opgroet, de school waar men onderwjs genet en de buurt waar men woont, sport of recreëert. Werkgelegenhed en socale samenhang n de buurt en socaaleconomsche status zjn belangrjke voorbeelden van socale omgevngsfactoren. Bj fyseke omgevng spelen bjvoorbeeld mleufactoren zoals luchtvervulng een rol, maar ook groen en rumte, kenmerken van de wonng en verkeersvelghed. Voorbeelden van externe ontwkkelngen de van nvloed kunnen zjn op de gezondhed zjn de econome en technologsche ontwkkelng. De econome bepaalt mmers deels welke mddelen er worden vrjgemaakt voor de openbare gezondhedszorg. Een ontwkkelng vanut de technologe, zoals automatserng, kan een negateve nvloed hebben op lchameljke actvtet. Echter door technologsche ontwkkelngen s ook een posteve nvloed mogeljk, zoals de socale partcpate van mensen met een beperkng (Storm et al., 2007). RIVM-rapport

15 1.1.3 Omgevng wordt beïnvloed door beled buten het volksgezondhedsdomen Het aanpassen van de omgevng valt buten het domen van het volksgezondhedsbeled. Het s voor het volksgezondhedsdomen dan ook van belang om samen te werken met andere beledsdomenen (publeke en prvate beledssectoren c.q. terrenen) om de gezondhed te bevorderen of just te beschermen. In de afgelopen jaren s daarom steeds meer aandacht voor een ntegrale aanpak van gezondhed, waarbj samengewerkt wordt met één of meerdere andere beledssectoren/terrenen (ntersectoraal of ntegraal gezondhedsbeled) Invloed beled andere sectoren al langer onderkend Samenwerkng met andere beledssectoren/terrenen om de gezondhed postef te beïnvloeden s net neuw. Begn twntgste eeuw hebben beledsmaatregelen op het gebed van drnkwater, rolerng en husvul geled tot sterftedalng. Ook maatregelen op het gebed van socale wonngbouw en arbedsomstandgheden hebben een posteve nvloed op de gezondhed gehad. Het verschjnen van het Canadese Lalonde-model begn jaren zeventg met aandacht voor prevente en ntersectorale samenwerkng op het gebed van gezondhed heeft herbj een belangrjke rol gespeeld. In Nederland zjn de laatste decenna ook nota s verschenen waarn het belang van ntersectoraal samenwerken wordt benadrukt, zoals nota Gezondhed met Beled (VWS, 1991), kadernota Gezond en Wel (VWS, 1995), preventenota Kezen voor Gezond Leven (VWS, 2006) en brede preventevse Gezond zjn, Gezond bljven (VWS, 2007). Vooral n de laatste nota s explcet benoemd dat de overhed meer nvullng wl gaan geven aan ntersectoraal beled (VWS, 2007) Intersectoraal beled komt moeljk van de grond Een voorbeeld van ntersectorale samenwerkng met als doel het terugdrngen van socaaleconomsche gezondhedsverschllen s het Grotestedenbeled. Het Rjk heeft voor de derde convenantperode van het Grotestedenbeled ( ) met bestuurljke vertegenwoordgers van grote steden afspraken gemaakt over gezondhed. Eén daarvan s het nlopen van gezondhedsachterstanden (Gezond en wel n de stad). Het gaat daarbj om het vermnderen van gezondhedsachterstanden bj mensen met een lage socaaleconomsche status (lage SES). Zj hebben mmers vaak te maken met een opeenstapelng van ongunstge factoren. Enkele daarvan zjn een kwaltatef slechte wonng (vocht, lawaa, tocht), een socaal en fysek onaantrekkeljke woonomgevng, weng speelgelegenhed voor knderen, mnder kans op werk, ongezondere arbedsomstandgheden of weng mogeljkheden tot recreate. Echter, n de praktjk komt ntersectoraal beled nog moeljk van de grond. Bljkbaar zjn er nog barrères de de samenwerkng tussen de sector volksgezondhed en andere beledsectoren n de weg staan. 1.2 Vraagstellng onderzoek Op dt moment ontbreekt het nog aan een goed overzcht van de effecten van natonale of lokale maatregelen van andere beledssectoren/terrenen op gezondhed of determnanten hervan. In deze rapportage wordt een eerste verkennng gedaan naar de effectvtet van maatregelen van andere beledssectoren op determnanten van gezondhed (c.q. zektelast) op bass van bestaande rapporten en webstes van het RIVM. De centrale vraag van de Raad voor de Volksgezondhed en Zorg (RVZ) aan het RIVM was: Wat zjn de belangrjkste aangrjpngspunten voor ntersectoraal gezondhedsbeled utgaande van de effectvtet en mpact op de volksgezondhed? Deze vraag s n dt rapport met de onderstaande vragen nader geanalyseerd: 1. Welke maatregelen van beledssectoren of prvate partjen buten het volksgezondhedsdomen zjn van nvloed (bedoeld of onbedoeld) op de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Wat s de effectvtet van deze maatregelen? 14 RIVM-rapport

16 1.3 Utwerkng vraagstellng In het onderzoek zjn de onderzoeksvragen beantwoord door achtereenvolgens te onderzoeken: 1. Wat zjn de determnanten van zekten met de hoogste zektelast? 2. Welke beledsdomen (publeke of prvate sectoren c.q. terrenen) hebben een nvloed op deze determnanten? 3. Welke maatregelen zjn van nvloed? 4. Wat s er bekend over de effectvtet hervan? Ze ook onderstaande flow. Zektelast Determnant Beledsdomen/maatregel Effectvtet Van zektelast naar relevante determnanten Bj de selecte van determnanten s allereerst utgegaan van de zekten met de meeste zektelast, zoals beschreven n de meest recente VTV (De Hollander et al., 2006, p. 70) en s er rekenng meegehouden dat zektelast en sterfte ongeljk zjn verdeeld over leeftjdsgroepen (Tabel 3.1 ut de VTV 2006, pag. 175) Van determnanten naar beledssectoren/terrenen en maatregelen Van de negen geselecteerde determnanten zjn daarna relevante beledssectoren/terrenen en beledsmaatregelen n kaart gebracht. Dt s gedaan door bestuderng van de bestaande nformate n het Kompas (www.natonaalkompas.nl), het Loket Gezond Leven (www.loketgezondleven.nl) en verschllende RIVM-rapporten en enkele externe rapporten (ze Lteratuur). Er s geen extra lteratuuronderzoek gedaan. Ook zjn maatregelen van belangrjke prvate partjen meegenomen, zoals de ndustre en meda. Zowel maatregelen de al ngevoerd zjn als nog net-ngevoerde maatregelen zjn meegenomen. Een utgebred overzcht van de maatregelen per gezondhedsdetermnant s weergegeven n Bjlage I. Voor de ndelng van deze maatregelen s aangesloten bj de meest gangbare ndelng van Van der Doelen (van der Doelen, 1993) (ze Bjlage II). Hern worden communcateve, jurdsche en economsche maatregelen onderscheden. We hebben heraan toegevoegd maatregelen gercht op aanbod van voorzenngen Mate van bewjslast voor effectvtet van beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed De mate van de bewjslast voor effectvtet s n kaart gebracht op bass van dezelfde bronnen als herboven beschreven. Op bass van deze rapporten kon een ndelng gemaakt worden zoals beschreven n Box 2. Bj de beschrjvng van de effectvtet van de maatregelen s dezelfde bewoordng gebrukt als de n de verschllende rapporten werd gehanteerd. Herdoor kan het voorkomen dat de nformate ongeljksoortg s. Het vaststellen van de grootte van de effecten op gezondhed c.q. zektelast en de vergeljkng van de effecten van verschllende maatregelen s net n deze rapportage meegenomen. Dt vergt depgaander onderzoek. Box 2. Mate van bewjslast voor effectvtet * = bewjslast voor effectvtet gebaseerd op één gerandomseerde tral of meerdere onderzoeken = ndrecte of gernge bewjslast voor effectvtet (één stude of menng van expert) k = bewjslast voor effect op kenns (geldt alleen voor communcateve maatregelen) +/- = nconsstente bewjslast voor effectvtet n = bewjslast voor effectvtet net bekend/onderzocht 1.4 Leeswjzer Dt rapport beschrjft de resultaten van een verkennende stude naar de effectvtet van beledsmaatregelen en nterventes buten het volksgezondhedsdomen op de gezondhed. In het nledende hoofdstuk s ngegaan op de achtergrond, vraagstellng en methodek van dt onderzoek. Hoofdstuk 2 beschrjft de zekten met de hoogste zektelast en de ten bjbehorende determnanten. Ook wordt aangegeven waarom voor deze determnanten s gekozen. Hoofdstuk 3 gaat n op effecteve beledsmaatregelen buten het domen van de volksgezondhed de van nvloed zjn op de n dt onderzoek geselecteerde determnanten. Ten slotte wordt afgesloten met een beschouwng over de effectvtet van ntersectoraal gezondhedsbeled n hoofdstuk 4. RIVM-rapport

17 16 RIVM-rapport

18 2 Van zektelast naar relevante determnanten 2.1 Zekten met de meeste zektelast Ut de VTV2006 Zorg voor Gezondhed zjn de zekten met de hoogste zektelast en bjbehorende determnanten geselecteerd (De Hollander et al., 2006). Dt zjn: coronare hartzekten, angststoornssen, beroerten, depresses, COPD, dabetes, longkanker en alcoholafhankeljkhed. In Box 3 staat een overzcht weergegeven. Box 3. Zekten met de meeste zektelast en relevante determnanten 1. Coronare hartzekten: persoonljke kenmerken, bloeddruk, cholesterol, glucose-ntolerante lchaamsgewcht, roken, voedng, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, gelud, luchtverontrengng, socale relates, arbedsomstandgheden, lage SES, etnctet; 2. Angststoornssen: persoonljke kenmerken, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, geznsproblemen, socale relates, lfe-events, arbedsomstandgheden, lage SES; 3. Beroerte: bloeddruk, lchaamsgewcht, glucose-ntolerante, roken, voedng, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, socale relates, lage SES, etnctet; 4. Depresse: persoonljke kenmerken, alcoholgebruk, lchameljke actvtet, geznsproblemen, socale relates, lfe-events, arbedsomstandgheden, lage SES; 5. COPD: roken, wonngontwerp, luchtverontrengng, arbedsomstandgheden, lage SES; 6. Dabetes: lchaamsgewcht, voedng, lchameljke actvtet, roken, borstvoedng, lage SES; 7. Longkanker: tabaksgebruk, arbedsomstandgheden, verkrjgbaarhed van tabak, chemsche stoffen, luchtverontrengng, lage SES; 8. Alcoholafhankeljkhed: persoonljke kenmerken, overmatg alcoholgebruk, geznsproblemen, socale relates, lfe-events, arbedsomstandgheden, verkrjgbaarhed van alcohol, lage SES. 2.2 Zektelast voor verschllende doelgroepen De zektelast s echter ongeljk verdeeld over de verschllende leeftjdsgroepen. Heronder s beschreven wat de zekten met de meeste zektelast zjn voor de doelgroepen jongeren tot 24 jaar, jongere volwassenen n de leeftjd jaar, leeftjdsgroep jaar, leeftjdsgroep jaar en de laatste levensfase (ze ook Tabel 2). Tabel 2. Top vjf van zekten de de meeste zektelast* veroorzaken naar leeftjd (s Tabel 3.2 ut de VTV-2006) Aangeboren afwjkngen 2 Verstandeljke handcap 3 Prvéongevallen 4 Infectes lage luchtwegen Alcoholafhankeljkhe Angststoornssen d Angststoornssen Depresse en dysthyme Depresse en Alcoholafhankeljkhe dysthyme d Coronare hartzekten Angststoornss en Coronare hartzekten Beroerte Coronare hartzekten Beroerte Longkanker COPD Demente Verkeersongevallen Suïcde Depresse Longkanker COPD 5 Astma Verstandeljke Verkeersongevallen Dabetes Dabetes Dabetes handcap * Zektelast s utgedrukt n DALY s. Deze zjn gedefneerd als de som van het aantal jaren verloren door vroegtjdge sterfte en het aantal jaren verles aan kwaltet van leven door het leven met een zekte. RIVM-rapport

19 2.2.1 Jongeren De gezondhedsproblematek onder jongeren (ndelng 0-19 jaar/15-24 jaar) s relatef klen. Verreweg de meeste jongeren zjn gezond. Als we kjken naar de gernge zektelast (0-19 jargen 6% van de totale zektelast) de er toch s, bljken psychsche problematek (alcoholafhankeljkhed en angststoornssen) en ongevalletsels het belangrjkst. Onder 0-19 jargen leden verkeers- (n 2005: ) en prvéongevallen (n 2005: ) tot relatef veel zektelast. De meeste gezondhedswnst onder jongeren s dan ook te behalen door prevente van psychosocale problemen en ongevalletsels. Aan de andere kant zjn op deze leeftjd ook gezondhedsbevorderende nterventes van belang/relevant de zch pas later n het leven gaan terugvertalen n gezondhedswnst, zoals nterventes gercht op leefstjlfactoren. Het paradoxale aan deze perode s dat welswaar de bass voor mogeljke gezondhedsproblemen wordt gelegd, maar dat er tegeljkertjd nog geen of nauweljks gezondhedsproblemen zjn. Dt maakt gezondhedsbevorderng bj jongeren lastg (De Hollander et al., 2006; Schrjvers en Schoemaker 2008) Jongere volwassenen Ook voor jongere volwassenen (25-44 jaar) geldt dat zj over het algemeen gezond zjn. In deze perode begnt echter wel het sptsuur van het leven. Veel mensen n deze leeftjdscategore (vooral na het 30 e jaar) combneren arbed en zorg voor knderen en/of ouders. Het fet dat psychsche stoornssen n deze leeftjdsgroep voor de meeste zektelast zorgen, staat her waarschjnljk net geheel los van. Op deze leeftjd ljkt prevente van burn-outklachten en andere psychsche stoornssen de meest aangewezen stratege om gezondhedsverles te voorkomen. Burn-outklachten zjn gedeelteljk toe te wjzen aan factoren n de arbedsstuate. Prevente van deze klachten en van andere arbedsgerelateerde gezondhedsproblemen begnt dan ook n deze levensfase. Arbedsongevallen komen bjvoorbeeld het vaakst voor onder jongere werknemers. Behalve prevente van arbedsgerelateerde gezondhedsproblemen s de arbedsstuate ook een belangrjke settng voor preventebeled. Meer bewegen en gezonder eten zjn bjvoorbeeld aspecten de va de werkplek vormgegeven kunnen worden Leeftjdsgroep van jaar In de leeftjdsfase van jaar zjn nog steeds de psychsche stoornssen een grote bron van zektelast. Maar n deze leeftjdsgroep s ook de opkomst van kanker en hart- en vaatzekten te zen. Ieder van deze dre zektegroepen s verantwoordeljk voor ongeveer 20% van de zektelast Leeftjdsgroep van jaar De grootste gezondhedsproblemen n de leeftjdsgroep van jaar zjn coronare hartzekten, beroerte, COPD, longkanker en dabetes. Hoewel de meeste gezondhedswnst s te behalen op jongere leeftjd, s ook prevente op oudere leeftjd nog steeds van belang. Stoppen met roken, meer gaan bewegen en gezonder gaan eten, heeft nog steeds effect op het voorkomen, of n eder geval utstellen of verbeteren van hart- en vaatzekten, dabetes en kanker (Van den Berg Jeths et al., 2004). Ook bewegen s van belang voor het behouden van de fyseke condte en er zjn zelfs aanwjzngen dat bewegen en fthed ook een gunstg effect hebben op het cogntef functoneren van ouderen (Kramer et al., 2005). Ouderen, anders dan jongeren, ondervnden het belang van een gezonde leefstjl voor hun gezondhed aan den ljve. Daarom staan ze over het algemeen meer open voor gezondhedsboodschappen dan de jeugd. Ondanks soms forse beperkngen kunnen mensen tevreden zjn met hun leven. Zeker n deze oudere leeftjdsgroep, bj we op eng moment toch zekten en beperkngen optreden, s nzcht n andere factoren de het welzjn verhogen van belang. Dan bljkt het ook net alleen te gaan om fyseke, maar ook om psychosocale problemen. Doordat veel ouderen derbaren verlezen en/of afhankeljk van zorg worden, kunnen zj zch depressef of eenzaam gaan voelen. Zo komen ook angststoornssen bj ouderen veel voor. Deze problemen worden bj ouderen vaak net onderkend, maar zjn wel degeljk nog te verbeteren (Stek et al., 2004; Van Tlburg en Beekman, 1997; Fokkema en Van Tlburg, 2006). Ter bestrjdng van eenzaamhed bj ouderen zjn socale contacten erg belangrjk. Ouderen kunnen antcperen op de toekomst door naast een gezonde leefstjl ook te nvesteren n een socaal netwerk (Van Overbeek en Schppers, 2004). 18 RIVM-rapport

20 2.2.5 Laatste levensfase De laatste levensfase wordt vaak gekenmerkt door functeverles en het optreden van meerdere gezondhedsproblemen tegeljkertjd (co-morbdtet). Dt kunnen zowel lchameljke als psychsche kwalen zjn. Geheugenproblemen spelen bj vrjwel edereen op een bepaalde leeftjd; bj een deel van de ouderen leden de utendeljk tot demente. In de fase dat zelfstandg functoneren net meer lukt, zjn ouderen afhankeljk van zorg Mensen met lage socaaleconomsche status De gezondhed van mensen met een lage SES s op bjna alle fronten slechter dan de van de Nederlander met een hoge SES. Zo leven lager opgeleden zes tot zeven jaar korter dan hoog opgeleden. Het gemddelde verschl n het aantal jaren dat n mnder goede ervaren gezondhed wordt doorgebracht s zelfs zesten tot negenten jaar (CBS, 2008). Laagopgeleden hebben ook meer gezondhedsproblemen dan hoogopgeleden, zoals dabetes, depresse en overgewcht. Ook allochtonen vormen een kwetsbare groep als het om gezondhed gaat. Zo komen depresseve stoornssen bjvoorbeeld vaker voor bj Turken en Marokkanen (montor gezondhedsachterstanden webste RIVM). Bj laagopgelede jongeren komen een ongezonde leefstjl en psychsche problemen vaker voor dan bj hoogopgelede jongeren (Schrjvers en Schoemaker, 2008). De socaaleconomsche en etnsche gezondhedsachterstanden zjn hardnekkg en ljken vooralsnog net mnder te worden (De Hollander et al., 2006; CBS 2008). 2.3 Geselecteerde determnanten Op bass van zektelast en sterfte, waarbj rekenng s gehouden met de ongeljke verdelng over de leeftjdsgroepen, zjn de meest relevante determnanten geselecteerd om ut te werken (ze Tabel 3): 1. Roken 2. Alcoholgebruk 3. Lchameljke nactvtet 4. Voedng 5. Luchtkwaltet (luchtverontrengng/bnnenmleu) 6. Inrchtng openbare rumte/nfrastructuur 7. Velghed (verkeer of prvé) 8. Arbedsgerelateerde stress/werkdruk (ongunstge arbedsomstandgheden) 9. Socale steun/relates Al deze determnanten zjn ook beïnvloedbaar door andere sectoren buten de volksgezondhed of zorg. Tabel 3. Relevante determnanten op bass van zektelast en sterfte verdeeld over doelgroepen Groep van Determnanten Doelgroepen determnanten Leefstjl 1. Roken 2. Alcoholgebruk 3. Lchameljke nactvtet 4. Voedng Met name jongeren, jong volwassenen en lage SES-groepen. Fyseke en socale omgevng 5. Luchtkwaltet 6. Inrchtng openbare rumte 7. Velghed (verkeer of prvé) 8. Arbedsgerelateerde stress/werkdruk 9. Socale steun/relates Met name jongeren, jong volwassenen en lage SES-groepen. Met name volwassenen Met name ouderen en lage SES-groepen RIVM-rapport

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Al cohol kenn s door gespeel d Eval uat eal cohol voor l cht ng doorpeer sopf est val s ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Evaluate alcoholvoorlchtng door peers op festvals December 2005 INTRAVAL Gronngen-Rotterdam

Nadere informatie

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg.

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg. Deze factsheet ouderen en eenzaamhed s een gezamenljke utgave van GGD Mdden-Nederland en Schakels, advesbureau voor welzjn en zorg. Inhoud Informateblad Wat s eenzaamhed? Wat veroorzaakt eenzaamhed? Overge

Nadere informatie

effectief inzetten? Bert Dingemans

effectief inzetten? Bert Dingemans archtectuur Is meten weten? Kwaltateve en kwanttateve analyse n archtectuurmodellen Kwaltateve en kwanttateve analyses kunnen de denstverlenng van de enterprsearchtect verbeteren. Toch s de nzet van deze

Nadere informatie

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling B000012403 25 ĩ O Toelchtng adves gemeenteraad bj aanvraag aanwjzng als lokale publeke meda-nstellng Ì...Ï 1. Algemeen De wetgever heeft gekozen voor een s ys teem waarbj per gemeente, voor de termjn van

Nadere informatie

Een levensloopregeling voor software

Een levensloopregeling voor software Een levensloopregelng voor Neuwe benaderng - en nformatebevelgng De gebruker van een nformatesysteem streeft naar contnuïtet. De ongestoorde werkng van s hervoor essenteel. Maar wat weet de gebruker van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvattng (Dutch summary) Gezondhedszorg s kostbaar en wordt steeds duurder onder nvloed van een toenemende en veranderende vraag naar zorg door een vergrjzende samenlevng, toenemende vraag

Nadere informatie

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N.

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N. gemeente Haarlemmermeer Nota van B&W onderwerp Utrol gemeenteljk hondenbeled n overg deel Neuw-Vennep Portefeulehouder S. Bak, drs. Th.L.N. Weterngs ollegevergaderng 5 november 20 3 nlchtngen A. Monster

Nadere informatie

Rekenen met rente en rendement

Rekenen met rente en rendement Rekenen met rente en rendement Woekerpols? Lenng met lokrente? Er wordt met de beschuldgende vnger naar banken en verzekeraars gewezen de op hun beurt weer terugwjzen naar de consument: Deze zou te weng

Nadere informatie

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen T-servcemanagement Zo krjg je wél grp op T-nvesterngen ntegrate van applcate- en projectportfolomanagement Met één druk op de knop een overzcht genereren van alle T-projecten en bjbehorende applcates (of

Nadere informatie

GEMEENTE HELLEN DOORN lichand.: 1 FEB 2013. A1 B Stuk itreťw.: Werkpr.. Kopie aan: Archief' ü 1 N reeks/vlvcrtr.:

GEMEENTE HELLEN DOORN lichand.: 1 FEB 2013. A1 B Stuk itreťw.: Werkpr.. Kopie aan: Archief' ü 1 N reeks/vlvcrtr.: 13INK00403 mn 11 Mnstere van Bnnenlandse Zaken en Konnkrjksrelates > Retouradres Postbus 200112500 EA Den Haag Burgemeesters Wethouders Gemeenteraadsleden Overhedsmedewerkers GEMEENTE HELLEN DOORN lchand.:

Nadere informatie

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming Beroepsregstrate en vooraanmelden voor beroepsregstrate n de jeugdhulp en jeugdbeschermng Inhoudsopgave Werk jj n de jeugdhulp of jeugdbeschermng? Bjvoorbeeld n de ggz? Ben je socaal werker? Of begeled

Nadere informatie

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer CE Oplossngen voor mleu, econome en en technologe Oude Oude Delft Delft 180 180 2611 HH Delft tel: tel: 015 0152 2150 150 150 fax: 015 2 150 151 fax: 015 2 150 151 e-mal: ce@ce.nl webste: e-mal: ce@ce.nl

Nadere informatie

One size fits not all

One size fits not all archtectuur One sze fts not all Methoden voor enterprsearchtectuur Welke maner van archtectuur bedrjven past het best bj een organsate? Een (onderzoeks)rchtng om meer grp te krjgen op bepalende factoren

Nadere informatie

Praktijkboek De knop om!

Praktijkboek De knop om! Praktjkboek De knop om! Maak uw organsate energebewust >> Duurzaam, Agrarsch, Innovatef en Internatonaal ondernemen De knop om! Maak uw organsate energebewust Voorwoord Bnnen bedrjven en nstellngen wordt

Nadere informatie

De waarde van de CIO

De waarde van de CIO organsatestructuur De waarde Model voor de toegevoegde waarde In de afgelopen decenna s de rol van IT n de bedrjfsvoerng steeds groter geworden. Door het toenemende belang van IT neemt ook de nvloed en

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Insttutonele beleggers staan voor tal van utdagngen. Zo leggen pensoendeelnemers, klanten en de samenlevng steeds meer druk

Nadere informatie

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek 7. Behandelng van communcate en mondmotorek 7.2. Slkstoornssen 7.2.3 Wat s de meerwaarde van enterale voedng (va PEG-sonde) ten opzcht van orale voedng bj knderen met CP met slkstoornssen wat betreft voedngstoestand,

Nadere informatie

DETERGENTEN IN UW DAGELIJKS LEVEN

DETERGENTEN IN UW DAGELIJKS LEVEN Het etket van hushoudeljke detergenten beter begrjpen Vanaf 8 oktober 2005 zullen de etketten en verpakkngen van detergenten geledeljk aan meer nformate bevatten. WAT MOET U HIEROVER WETEN? De komende

Nadere informatie

LUCIA MARTHAS. Institute for Performing Arts HBO MBO. Talent is only the starting point. Vooropleiding. Leerbedrijf.

LUCIA MARTHAS. Institute for Performing Arts HBO MBO. Talent is only the starting point. Vooropleiding. Leerbedrijf. LUCIA MARTHAS Insttute for Performng Arts Talent s only the startng pont - Irvng Berln - HBO MBO Vooropledng Leerbedrjf Onderwjsvse Voorwoord Het Luca Marthas Insttute for Performng Arts (LMIPA) s een

Nadere informatie

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid 6. Behandelng van knderen met spastsche cerebrale parese gercht op verbeterng van handvaardghed 6.1.Wat s de meerwaarde van oefentherape bj de behandelng van knderen met spastsche CP op vaardghedsnveau

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden?

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden? 3. Dagnostek 3.7. Hoe meet je verbeterng of verslechterng n het dageljks functoneren met betrekkng tot de mobltet (ztten, staan, lopen, verplaatsen) bj CP? 3.7.3 Welke meetnstrumenten zjn geschkt voor

Nadere informatie

Biesbosch verdient het!

Biesbosch verdient het! Besbosch verdent het! Ontwkkelscenaro s - Endadves - Utgevoerd n opdracht van: Parkschap De Besbosch Opgesteld door: Buck Consultants Internatonal Njmegen, 14 oktober 2013 Voorwoord Snds medo jul 2013

Nadere informatie

inzicht Gehandicaptenzorg in de Wmo: wie en hoeveel? ❸ Burgers met een beperking In dit e-zine: Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl juli 2014

inzicht Gehandicaptenzorg in de Wmo: wie en hoeveel? ❸ Burgers met een beperking In dit e-zine: Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl juli 2014 Gehandcaptenzorg nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl jul 2014 ❸ Burgers met een beperkng n de Wmo: we en hoeveel? In dt e-zne: over de grenzen heen Amsterdam ❺ Clënten n beeld Over de grenzen ❿ Ut de praktjk:

Nadere informatie

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015 Bronnen & Methoden bj Marktscan medschspecalstsche zorg 2015 Hoofdstuk 2: Wachttjden voor medsch specalstsche zorg Ontwkkelng van wachttjden Voor de wachttjdanalyses s gebruk gemaakt van gegevens afkomstg

Nadere informatie

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder Waardeoverdracht Uw opgebouwde pensoen meenemen naar uw neuwe pensoenutvoerder In deze brochure 3 4 5 6 Gefelcteerd! Een neuwe baan Wel of net kezen voor waardeoverdracht? Vergeljk de regelngen Hoe waardevast

Nadere informatie

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter Nederlandse bjdrage aan offcële CMM CMMI-s De Nederlandse stchtng SPIder heeft s ontwkkeld voor het CMMI, verschllende routes door het CMMI voor het oplossen van bepaalde problemen of het halen van bepaalde

Nadere informatie

1. SAMENVATTING EN CONCLUSIES

1. SAMENVATTING EN CONCLUSIES Doel gr oepenanal yse DeFr esewouden I nvent ar sat e( pot ent ël e) dak-ent hu sl ozen,al cohol -en har ddr ugsver sl aaf den ndefr esewouden 1. SAMENVATTING EN CONCLUSIES In het najaar van 2001 heeft

Nadere informatie

-,".v.. ... j~r ..~,... I ~ l'. i ---- - ~I I I.. - L r. Flevoland. i,n,,. i. . 8~_~i OMGEVINGSPLAN. i SAMENVATTING. .,'" '"i +- ~"J.~ ~,J ~ ..

-,.v.. ... j~r ..~,... I ~ l'. i ---- - ~I I I.. - L r. Flevoland. i,n,,. i. . 8~_~i OMGEVINGSPLAN. i SAMENVATTING. .,' 'i +- ~J.~ ~,J ~ .. İ 8_ jr SAMENVATTNG "" OMGEVNGSPLAN Flevoland, j "J,J u JlJ, l','" '" + L r,n,, t,"v : ' = :J : f, "':', '52: : SAMENVATTNG Omgevng5plan Flevoland c \lenwlchtlge gluêl Het Omgevngsplan Q :f ": Flevoland

Nadere informatie

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie.

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie. 1\1. H. CORBEY El'\ R. A JAT\SEJ'\ FLEXBLTET EN LOGSTEKE KOSTEN DE LOGSTEKE GELDSTROOMDAGt LOGSTEKE KOSTEN Voor het onderzoek 'Logsteke geldsrroomdagnose' zjn verschllendc utgangspunten geformuleerd. Ten

Nadere informatie

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking Behoefte aan Archtectuur Lfecycle Management Ontvlechtng van ICT verest neuwe samenwerkng Bnnen de ICT s sprake van verzulng van zowel de systemen als het voortbrengngsproces. Dt komt doordat de ICT n

Nadere informatie

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport Bureau of lessenaar Een onderzoek naar de metng van bureaucrate n onderwjsnstellngen Defntef endrapport Opdrachtgever: Mnstere van Onderwjs, Cultuur en Wetenschap ECORYS Arbed & Socaal Beled Jos Blank

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. IKC Het Sterrenbos

Dit is de digitale schoolgids van. IKC Het Sterrenbos 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van IKC Het Sterrenbos IKC het Sterrenbos IKC-gds schooljaar 2015-2016 IKC het Sterrenbos; Onderwjs Knderopvang 2 4 jargen Buten Schoolse Opvang schoolvakantes adressen

Nadere informatie

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren 04 2014 Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen n Vogelaarwjken Arne van Overmeeren Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen

Nadere informatie

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies KleurRjk dgtaal magazne voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 6 Verder n dt magazne: Neuwe aanpak leerwerkbedrjven Feesteljke openng neuwe wonngen bj Op de Bes RICHTPUNT 2015: een neuwe kjk op

Nadere informatie

Beperkt? Niet in de mode!

Beperkt? Niet in de mode! dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 3 Verder n deze neuwsbref: De projecten van RICHTPUNT 2015 Beperkt? Net n de mode! Vrenden van De Hondsberg ontvangen groot bedrag En nog

Nadere informatie

Samenvatting Farmaco-epidemiologie april 2011

Samenvatting Farmaco-epidemiologie april 2011 Hoofdstuk 1 Epdemologe bestudeert de frequente van zekte. Het bestuderen van de frequente van zekte s geen doel op zch. De frequente wordt onderzocht n het kader van etologsche (oorzaak), dagnostsche,

Nadere informatie

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar ARU 27 TEM (27.5) ;jnv-erstejt e 3 ndhov F net utleenbaar Colofon Ttel Onderzoek naar Rollen en Rolcombnates bj lokale Rabobanken l onderttel Afstudeeropdracht Verse, datum 27 augustus 27 Samengesteld

Nadere informatie

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht Gemeentefonds verevent mnder dan gedacht Maarten A. Allers Drecteur COELO en unverstar hoofddocent aan de Rjksunverstet Gronngen De rjksutkerng aan gemeenten wordt verdeeld op bass van utgangspunten de

Nadere informatie

ISO/IEC 38500 BiSL ASL

ISO/IEC 38500 BiSL ASL nformatevoorzenng Een vergeljkng ISO/IEC 38500 BSL ASL ISO/IEC 38500, BSL en ASL kunnen een grote rol spelen n het professonalseren van de nformatevoorzenng, eder model vanut hun egen doelstellng en kracht.

Nadere informatie

Vaker een trein, da s pas fijn!?

Vaker een trein, da s pas fijn!? Vaker een tren, da s pas fjn!? Hoogfrequent spoorvervoer beschouwd vanut de rezger Janneke Tax DHV janneke.tax@dhv.nl Elske Olthof 4Infra elske.olthof@4infra.nl Bjdrage aan het Colloquum Vervoersplanologsch

Nadere informatie

Scoren met sport en bewegen in het sociale domein

Scoren met sport en bewegen in het sociale domein Scoren met sport en bewegen n het socale domen Ontmoet, nspreer en leer tjdens NISB bjeenkomsten Utdagende plenen voor alle leeftjden Sportbedrjf Deventer aan tafel met Stadsmarketng en Rumteljke Ordenng

Nadere informatie

Breman, Spaans & Harnas

Breman, Spaans & Harnas Z3-b34 Breman, Spaans & Harnas m a n a g e m e n t c o n s u l t a n t s BRANSTORMSESSE OVER KOSTEN EN EFFECTEN VAN VERVOERMANAGEMENT «SU NHOUDSOPGAVE. Voorwoord pag. 2. Clusterng van vervoermaatregelen

Nadere informatie

kopers huurders controle Klantgestuurd en empowerment empowerment capacity keuze Te Woon effecten voorraadbeleid kopen verkoop inkomen klanten

kopers huurders controle Klantgestuurd en empowerment empowerment capacity keuze Te Woon effecten voorraadbeleid kopen verkoop inkomen klanten effecten Klantgestuurd voorraadbeled en empowerment Over Te Woon en andere ntateven van wonngcorporates verkoop klantgestuurd kopen kopers wonngcorporates nkomen ntateven schalen capacty Te Woon klanten

Nadere informatie

Applicatieportfoliomanagement

Applicatieportfoliomanagement governance Applcateportfolomanagement Governance zet applcatebeheer op scherp Nu applcates steeds nauwer verweven zjn met bedrjfsprocessen, s een gestructureerde aanpak van het applcatebeheer noodzakeljk,

Nadere informatie

Quality Cube 2013 05-03- 15. 1.Doel

Quality Cube 2013 05-03- 15. 1.Doel 05-0- 5 Qualty Cube 0 Overzcht Bun:nx Tranng & Consultancy W www.bun:nx.org T 060798066 E btc@bun:nx.org.doel u Onderzoek van kwaltetservarngen met betrekkng tot de gegeven zorg en ondersteunng (ervarngen

Nadere informatie

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig?

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig? projectmanagement Goed opdrachtgeverschap De kloof: welke kenns heeft een opdrachtgever nodg? Een van de redenen waarom projecten net succesvol zjn s de kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Om

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool Sunte Werfert

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool Sunte Werfert Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool Sunte Werfert f 1 z s t k c o g n 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 p v m q h t 7 9 Sunte Werfert schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen 2 z x p 5 y 8 d Een

Nadere informatie

CP-richtlijn: Uitwerking van aanbeveling 4.2

CP-richtlijn: Uitwerking van aanbeveling 4.2 CP-rchtljn: Sperkrachttranng bj CP Aanbevelng 4.2.: Wat s het effect van krachttranng op ROM, spertonus en kracht? Jul 2012 Project Knowledgebrokers: Werkgroepleden: Corna Lujten (Revant Revaldatecentrum)

Nadere informatie

Verslag Regeltechniek 2

Verslag Regeltechniek 2 Verslag Regeltechnek 2 Door: Arjan Koen en Bert Schultz Studenten Werktugbouw deeltjd Cohort 2004 Inhoudsogave Inledng blz. 3 2 Oen lus eerste-orde systeem blz. 4 3 Gesloten lus P-geregeld eerste orde

Nadere informatie

RAADSINFORMATIEBRIEF 12R.00353

RAADSINFORMATIEBRIEF 12R.00353 RAADSINFORMATIEBRIEF 12R.00353 gemeente WOERDEN Van Wethouder Schreurs Datum : 25 september 2012 Portefeullehouders) : wethouder Scheurs Portefeulle(s) : wethouder Schreurs Contactpersoon : R. Broekmeulen

Nadere informatie

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening In ver stappen naar een succesvolle Meer toegevoegde waarde van IT voor de busness IT wordt dkwjls ervaren als net aanslutend op de wensen van de busness en net strategsch voor de organsate. Er gaat veel

Nadere informatie

Forse besparing op telefonie

Forse besparing op telefonie KleurRjk dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - februar 2015 Verder n deze neuwsbref: The Thunderbes maken razendsnel naam op nternet Forse besparng op telefone RvB en RvT bezoeken Berkenhofcollege

Nadere informatie

De enterprisearchitect als coach

De enterprisearchitect als coach archtectuur De enterprsearchtect als coach Naar een vloeende samenwerkng tussen enterprseen projectarchtecten Grotere organsates kennen vaak een (te strkte) schedng tussen enterprse- en projectarchtecten.

Nadere informatie

Jaarverslag 2013 i <

Jaarverslag 2013 i < Jaarverslag 2013 Voorut kjken In 2013 heeft het CBR weer goede resultaten geboekt. Zo zjn de resultaten van de examendvses en de klachtenregelng verbeterd. We kunnen zelfverzekerd voorut kjken naar het

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. basisschool de Kameleon

Dit is de digitale schoolgids van. basisschool de Kameleon 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van bassschool de Kameleon De Kameleon schoolgds 2015-2016 Dt s de schoolgds van samenwerkngsschool de Kameleon. schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Beste ouders/verzorgers,

Nadere informatie

Papendrecht f&liedrecht

Papendrecht f&liedrecht r% MPGPD2012053010370696 BBBBBBM^rarl^^ Papendrecht f&ledrecht GPD 30.05.2012 0696 T 078-644 98 80 E nfotaobop.nl Podermoen 12 3352 TH Papendrecht F 078-644 03 99 Aan de leden van de gemeenteraad van de

Nadere informatie

Heerhugowaard Stad van kansen

Heerhugowaard Stad van kansen Heerhugowaard Stad van kansen Bestuursdenst I adves aan Burgemeester en Wethouders Reg.nr: BW 13-0415 Sector/afd.: SO/OV Portefeullehouder: S. Bnnendjk Casenr.: Cbb130383 Steller/tst.: E. Brujns Agenda:

Nadere informatie

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak? process mnng Process mnng: leuk voor de lefhebber of noodzaak? Pledoo voor een breder draagvlak en toepassng n de audtpraktjk Process mnng toepassen n de audtpraktjk. Waarom zouden we dat wllen? En wat

Nadere informatie

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal - 2 - Nota Voor burgemeester en wethouders Nummer: 4INT05600 IIIIIIlllllllllIIIIIIIIIIIlllllllllllllllll Onderwerp: Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9 Gemeente Hellendoorn DEC. 20W Verzoek toepassng

Nadere informatie

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Handrekng Behorende bj Verslag over de Utvoerng Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Inhoud Onderdeel A Beeld omtrent de wetsutvoerng Verantwoordng omtrent tekortkomngen rechtmatghed Inledng 3 1. Verantwoordng

Nadere informatie

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42 Proostweterng 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 nfo@realxs.nl Brochure NL verse.ndd 1 24-11-2011 9:38:42 Inhoud Pagna 1. Inledng 3 2. Organsate & Tjdbalk 4 3. realxs

Nadere informatie

Wmo inzicht. augustus 2014 nummer 13. ❸ De regio aan zet. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen

Wmo inzicht. augustus 2014 nummer 13. ❸ De regio aan zet. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl augustus 2014 nummer 13 ❸ De rego aan zet In dt e-zne: ❺ Aan de keukentafel met: Ells Jongerus en Caron Landzaat, ervarngsdeskundgen bj LFB ❻ Kennsmaken met Jantene

Nadere informatie

Hoveniers. Zie www.ctgb.nl, Bestrijdingsmiddelendatabank.

Hoveniers. Zie www.ctgb.nl, Bestrijdingsmiddelendatabank. Keuze van het mddel Hoveners # 1a OVER Keuze van het mddel VOOR Werkgever Sector Hoveners Geen net-toegelaten bestrjdngsmddel gebruken Gebruk een mddel dat s toegelaten n Nederland. Ze www.ctgb.nl, Bestrjdngsmddelendatabank.

Nadere informatie

Jaarverslag 2014 i <

Jaarverslag 2014 i < Jaarverslag 2014 Verbouwng en verneuwng De ambte van het CBR s zch verder te ontwkkelen tot een professonele publeke denstverlener. Daarom stond ook 2014 n het teken van verbouwng en verneuwng, zowel letterljk

Nadere informatie

Milieu Effect Rapportage

Milieu Effect Rapportage \tlj) -L Mleu Effect Rapportage ngekomen op: Vleesvarkenshouderj 1 8 AUG 2008 Wonen en Ondernemen Aanvrager: T.A. Schutte Brenderweg 2 7451 NV Holten Locate: Russendjk ongenummerd Holten Gemeente Rjssen-Holten

Nadere informatie

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 3 Toepassng: Codes Als toepassng van vectorrumten over endge lchamen kjken we naar foutenverbeterende codes. We benutten slechts elementare kenns van vectorrumten, en van de volgende functe.

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en mogeljkheden Montorng van uw kredetverzekerng www.eulerhermes.nl EH SmartVew Montor uw rsco s en maak onmddelljk gebruk van neuwe kansen

Nadere informatie

Wmo inzicht. Scharnieren in de regio: Zuid Oost Brabant. december 2014 nummer 15. ⓮ Cliënt in. In dit e-zine: ⓬ Over de grenzen.

Wmo inzicht. Scharnieren in de regio: Zuid Oost Brabant. december 2014 nummer 15. ⓮ Cliënt in. In dit e-zine: ⓬ Over de grenzen. Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl december 2014 nummer 15 ❸ Scharneren n de rego: Zud Oost Brabant In dt e-zne: Rdderkerk over de grenzen heen ❺ Aan de keukentafel met: Marga de Goej, wethouder gemeente

Nadere informatie

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda Europa Bevorderng van vertrouwen n en deelname aan dgtale wereld Dgtale Atlas Europa en de Dgtale Agenda De Dgtale Atlas Europa, bestaand ut dertg natonale atlassen, heeft als doel een beeld te schetsen

Nadere informatie

Beleid Gebruik van de openbare ruimte; Standplaatsen

Beleid Gebruik van de openbare ruimte; Standplaatsen Beled Gebruk van de openbare rumte; Standplaatsen Wetstechnsche nformate Gegevens van de regelng Overhedsorgansate Offcële naam regelng Cteerttel Besloten door Deze verse s geldg tot (als de vervaldatum

Nadere informatie

Factsheets sectoren. ING Economisch Bureau. De Nederlandse economie. Zakelijke dienstverlening. Industrie. Bouw. Transport en logistiek.

Factsheets sectoren. ING Economisch Bureau. De Nederlandse economie. Zakelijke dienstverlening. Industrie. Bouw. Transport en logistiek. ING Economsch Bureau Factsheets sectoren De se econome Zakeljke denstverlenng Industre Bouw Transport en logstek Detalhandel Agrarsche sector Horeca Publc sector en non-proft Gezondhedszorg Colofon Endredacte

Nadere informatie

CAO. Gehandicaptenzorg

CAO. Gehandicaptenzorg 2016 CAO Gehandcaptenzorg Vragen en contact Vragen van werkgevers Voor vragen op het gebed van de nterpretate/toepassng van de CAO kunnen georganseerde werkgevers (leden) zch wenden tot: Verengng Gehandcaptenzorg

Nadere informatie

BRONCOMMENTAREN. De Registres Civiques 1811 (1812, 1813)

BRONCOMMENTAREN. De Registres Civiques 1811 (1812, 1813) BRONCOMMENTAREN IV De Regstres Cvques 8 (82, 83) door J. L. van Zanden le herzene verse van de utgave sgravenhage 985 Inhoud. Inledng 53 a. Een hstonsche stuerng 53 b. Een vsuele kennsmakng 53 2. De admnstrateve

Nadere informatie

Do SS ier. I Jos Kersten& Tonny van de Pasch. Spirituele zorg

Do SS ier. I Jos Kersten& Tonny van de Pasch. Spirituele zorg Do SS er Jos Kersten& Tonny van de Pasch n Nederland wordt sprtuele zorg n de verplegng belangrjk en relevant geacht, maar het ontbreekt desondanks aan systematsche aandacht ervoor: zowel n het onderwjs

Nadere informatie

flits+ Geen idee Ongeveer de helft? Wanneer is de vraag... Uh..? Ik weet het! bpfhibin.nl Ik verkoop mijn huis Wie dan leeft... Zien we dan wel weer

flits+ Geen idee Ongeveer de helft? Wanneer is de vraag... Uh..? Ik weet het! bpfhibin.nl Ik verkoop mijn huis Wie dan leeft... Zien we dan wel weer pensoen Hoeveel pensoen denk je dat je krjgt? Wat ontvang je egenljk als je met pensoen gaat? 5 prangende vragen aan drecteur Rob Braaksma Verantwoordngsorgaan De regelng n nfographc Feten, cjfers en wetenswaardgheden

Nadere informatie

BEST PRACTICES IN DE OUDERENZORG

BEST PRACTICES IN DE OUDERENZORG BEST PRACTICES IN DE OUDERENZORG Socale Innovate n de praktjk Hogeschool Utrecht Colofon Best Practces n de ouderenzorg Socale Innovate n de Praktjk In opdracht van: ActZ Hogeschool Utrecht Kennscentrum

Nadere informatie

Jaarverslag. Inhoudsopgave

Jaarverslag. Inhoudsopgave 10 1. Inledng 3 2. Programmaverantwoordng 8 2.1 Voorzenngen 9 2.2 Wonen 12 2.3 Kwetsbare groepen 15 2.4 Velghed en openbare rumte 22 2.5 Econome 27 2.6 Groene rumte 31 2.7 Externe orëntate 35 2.8 Algemene

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen

Bouwen aan vertrouwen Bouwen aan vertrouwen Bouwen aan vertrouwen.en trot! Bouwen aan vertrouwen en trot! Structuur preentate 1. Wat een ue? 2. Hoe een ue zch ontwkkelt 3. Iue managen 4. Bouwen aan trot Peter Jurgen Boer &

Nadere informatie

Jongeren leren van elkaar

Jongeren leren van elkaar TeamAlert Jongeren leren van elkaar Jongeren leren het best va peer educaton, dus van elkaar. En van Postef benaderen zchzelf, vertelt Wllemjn Noordman, gedragswetenschapper bj Het project Kruspunt bestaat

Nadere informatie

Permar WS Horaplantsoen 2 Aan de Gemeenteraad van Ede Postbus 350

Permar WS Horaplantsoen 2 Aan de Gemeenteraad van Ede Postbus 350 permar Permar WS Horaplantsoen 2 Aan de Gemeenteraad van Ede Postbus 350 6710 BJ Ede Postbus 9022 T (0318) 67 91 11 6710 HK EDE F (0318) 67 93 08 E-mal nfo@permar.nl www.permar.nl Onderwerp: Datum: Jaarverslag

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool 2014-2015 s t n p 5 v f 1 z k c o g 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 m q h t 7 9 St. Jacobusschool schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen

Nadere informatie

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 Integere programmerng voor cyclsche personeelsplannng Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Scence

Nadere informatie

Collectiegebouw Museum Boijmans Van Beuningen definitief. Toornend Partners Royal Haskoning

Collectiegebouw Museum Boijmans Van Beuningen definitief. Toornend Partners Royal Haskoning Collectegebouw Museum Bojmans Van Beunngen defntef Toornend Partners Royal Haskonng Gemeente Rotterdam Stadsontwkkelng/dKC Datum: 20 februar 2013 VERANTWOORDING Inledng Dt Programma van Esen s het endproduct

Nadere informatie

MRT/RT MKT/KT. Wormwielreductoren. www.triston.nl

MRT/RT MKT/KT. Wormwielreductoren. www.triston.nl MRT/RT MKT/KT Wormwelreductoren www.trston.nl Het s tjd voor Trston! Natuurljk wlt u dat uw producteproces soepel verloopt. Trston helpt. Want met de wormwelreductoren van Trston kest u voor langdurge

Nadere informatie

Elke dag het zonnige leven

Elke dag het zonnige leven Elke dag het zonnge leven Zomer en wnter, lente en herfst: n Mpato genet u elke dag opneuw van medterrane sferen. In de overdekte bnnentun kunt u het hele jaar door endeloos ontspannen te mdden van groen,

Nadere informatie

Akoestisch rapport gietwaterfabriek Dinteloord

Akoestisch rapport gietwaterfabriek Dinteloord BEM1303048 gemeente Steenbergen Akoestsch rapport getwaterfabrek Dnteloord \ 9 : - \ \ K 'SSIİC-1P31 í a r n opdracht van: Veola Water Solutons 81 Technologes b.v. ordernummer opdrachtgever: P12031-FE-221842

Nadere informatie

federatie Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe. Raad van de gemeente Emmen Postbus 30001 7800 RA EMMEN

federatie Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe. Raad van de gemeente Emmen Postbus 30001 7800 RA EMMEN Hertenkamp 6 9401 HL Assen telefoon (0592) 311 150 e-mal nfo@nmfdrenthe.nl www.nmfdrenthe.nl federate Raad van de gemeente Emmen Postbus 30001 7800 RA EMMEN K o p e Grffe Assen, 3 aprl 2013 Betreft: Energesprong

Nadere informatie

Reinier van der Kuij

Reinier van der Kuij 03 2014 Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Technsche Unverstet Delft, facultet Bouwkunde, afdelng

Nadere informatie

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur,

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur, / - Mr. W. Nass Vrjstraat 2a Postbus 420 5600 AK Endhoven Tel 040-2445701 Fax 040-2456438 Advocatenkantoor Mr. W. Nass Het bestuur van de BOA. e-mal Neuwe Purrnerweg 12 na~kanooma.n 1025 VS Amsterdam nternet

Nadere informatie

Wmo inzicht. Wmo 2015. juni 2014 nummer 12. ❸ Laatste ronde. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen

Wmo inzicht. Wmo 2015. juni 2014 nummer 12. ❸ Laatste ronde. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl jun 2014 nummer 12 ❸ Laatste ronde Wmo 2015 In dt e-zne: ❻ Aan de keukentafel met: Wendy Verklej, wethouder Bodegraven-Reeuwjk ❼ Kennsmaken met Henk Steen Bestuurder

Nadere informatie

DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD

DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD Mogeljkheden en tps om de jeugd actever bj de sportclub te betrekken INHOUD 1. Het wat en waarom van jeugdpartcpate n de sportverengng Jeugdpartcpate:

Nadere informatie

TENA richtlijnen voor continentiezorg in verpleeghuizen

TENA richtlijnen voor continentiezorg in verpleeghuizen TENA rchtljnen voor contnentezorg n verpleeghuzen www.tena.nl / www.tena.be Behoud van contnente Bevorderen van contnente, n stand houden van waardghed en onafhankeljkhed Herstel van contnente Behandelng

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool St. Jacobusschool schoolgds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Voor u lgt onze schoolgds. Wj nformeren u met dt document

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der StatenGeneraal 2 Vergaderjaar 986987 07 Husvestng der Kamer Nr. 66 Herdruk BRIEF VAN DE BOUWBEGELEIDINGSCOMMISSIE Aan de Voorztter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal 'sgravenhage,

Nadere informatie

IKC-gids. Dit is de digitale schoolgids van. IKC Binnenstebuiten

IKC-gids. Dit is de digitale schoolgids van. IKC Binnenstebuiten IKC-gds 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van IKC Bnnenstebuten IKC Bnnenstebuten nformategds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Beste ouders/verzorgers, Geachte ouders, verzorgers en andere

Nadere informatie