Supersterke vezels. door J. L. J. van Dingenen DSM High Performance Fibers Eisterweg PN Heerlen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Supersterke vezels. door J. L. J. van Dingenen DSM High Performance Fibers Eisterweg 3 6422 PN Heerlen"

Transcriptie

1 137 1 Supersterke vezels door J. L. J. van Dingenen DSM High Performance Fibers Eisterweg PN Heerlen Dit artikel is een herziening van Chemische Feitelijkheid nr. 070 (november 1989); de oorspronkelijke feitelijkheid werd geschreven door R. Kirschbaum, DSM Research, Heerlen. 1. Inleiding Vezels algemeen Textielvezels Technische vezels Synthetische vezels High Performance vezels Supersterke vezels uit flexibele en starre polymeren Flexibele polymeren Starre polymeren Supersterke polyetheen Aramidevezels Toepassingen Gevolgen voor milieu en gezondheid Literatuur Chemische Feitelijkheden is een uitgave van Samsom H. D. Tjeenk Willink bv in samenwerking met de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging.

2 Inleiding Nederland is sterk in supersterke vezels. Akzo Nobel produceert de Twaron aramidevezel en is daarmee de tweede producent van aramidevezels in de wereld na DuPont die de vergelijkbare Kevlar aramidevezel produceert. DSM is de uitvinder en de grootste producent ter wereld van de supersterke polyetheenvezel Dyneema. Daarnaast bestaan er nog verschillende andere supersterke vezels maar die zijn (nog) heel klein of ze hebben een heel andere structuur zoals de koolstofvezel. Deze vezels worden niet in Nederland gemaakt. DuPont is de uitvinder van de aramidevezel Kevlar, de eerste sterke vezel. De productie van deze vezel gebeurt in de Verenigde Staten en in Noord-Ierland. De productiecapaciteit van deze vezel wordt niet gepubliceerd, maar wordt geschat op ton per jaar. Akzo Nobel produceert onder de naam Twaron dezelfde aramidevezel in Emmen. De fabriek van Akzo Nobel heeft een capaciteit van ton. Dyneema is DSM s supersterke polyetheenvezel. Deze vezel, gebaseerd op ultrahoogmoleculair polyetheen, is sterker dan staal en wordt geproduceerd in Nederland en Japan. DSM heeft sinds 1990 een fabriek in Heerlen die na een aantal uitbreidingen een capaciteit heeft van 1500 ton per jaar. Daarnaast is er een fabriek van enkele honderden tonnen in een joint venture met Toyobo in Japan. In de Verenigde Staten produceert AlliedSignal sterke polyetheenvezels onder licentie van DSM. In deze Chemische Feitelijkheid wordt een overzicht gegeven van de supersterke vezels met de nadruk op aramide- en supersterke polyetheen vezels. Supersterke vezels behoren tot de groep van High Performance vezels waartoe men ook koolstofvezels, andere sterke vezels en de aan de aramidevezels chemisch verwante hoge temperatuur bestendige vezels behoren. Deze zullen alleen zijdelings ter sprake komen.

3 137 4 Supersterke vezels 2. Vezels algemeen 2.1. Textielvezels Sinds mensenheugenis worden vezels gebruikt om ons te beschermen tegen invloeden van buitenaf. De eerste factoren die de mens graag wilde controleren waren koude en zonnestralen. Later kwam daar al snel bescherming tegen mechanische krachten bij toen onze kleding steeds multifunctioneler werd. Voorbeelden van natuurlijke textielvezels zijn: katoen, wol, linnen, vlas en zijde Technische vezels Toen de mens begon te construeren, zag hij in vezels al snel een uitstekend hulpmiddel. Eerst gebruikte men sisal en hennep voor touwen; later ontwikkelde zich een grote behoefte aan technische vezels, waarvan heden ten dage staalvezels, glasvezels en asbestvezels de belangrijkste zijn Synthetische vezels De echte doorbraak van het gebruik van vezels is pas gekomen toen synthetische vezels konden worden gemaakt. Hiermee werd het mogelijk om door grondstof- en procesmodificatie vezels met specifieke eigenschappen te maken. Deze synthetische vezels worden als textiele vezel, maar ook als technische vezel gebruikt. Sommige van deze kunstmatig gemaakte vezels worden geproduceerd uit natuurlijke grondstoffen (zoals rayon uit hout) en worden daarom aangeduid als semi-synthetisch. De huidige productie aan (semi-)synthetische vezels is ruim 50% van de totale wereldproductie aan vezels (zie tabel 1) en dit aandeel is nog steeds groeiende. Het zwaartepunt van de productie is in de jaren zeventig verschoven van de Verenigde Staten en Europa naar het Verre Oosten met China, Taiwan, Korea en Japan als grootste producenten.

4 137 5 Tabel 1. Wereldproductie van vezels in miljoen ton/jaar (1995) natuurlijke vezels 20.9 katoen 19.2 wol 1.6 zijde 0.1 semi-synthetische vezels 3.0 rayon, viscose 2.5 acetaat 0.5 synthetische vezels 21.7 polyester 11.7 polyamide 3.9 polyacrylonitril 2.3 polypropeen 3.8 totaal High Performance vezels Research en ontwikkeling in Europa, de Verenigde Staten, Rusland en Japan maken de lijst van bestaande synthetische vezels steeds langer. Met name de vezels met zeer specifieke eigenschappen zoals een zeer hoge sterkte of een hoge temperatuur bestendigheid, de zogenaamde High Performance vezels, komen nog voor een groot deel uit deze landen. De organische, sterke High Performance vezels zijn in twee hoofdgroepen te verdelen, op basis van de chemische bouwstenen waaruit zij bestaan: 1. flexibele polymeren, welke fysisch worden georiënteerd om hoge sterkte te verkrijgen; 2. starre polymeren, welke intrinsiek stijf zijn gesynthetiseerd, en welke een hoge sterkte en/of hoge temperatuurbestendigheid hebben. De bouwstenen van de groep flexibele macromoleculen zijn de vinylmonomeren

5 137 6 Supersterke vezels H H (C = C) H X De bouwstenen van starre macromoleculen zijn meestal een stuk complexer en bevatten veelal een para-gesubstitueerde fenylgroep, of in symbolen: Voorbeelden van de High Performance vezels zijn gegeven in tabel 2. Tabel 2. High Performance vezels grondstof afkorting merknaam gebaseerd op flexibele polymeren gebaseerd op starre polymeren polyetheen PE Dyneema/ Spectra polyvinylalcohol PVAL Kuralon polyacrylonitril PAN poly(p)fenyleentereftalamide PPTA Kevlar/Twaron poly(m)fenyleenisoftalamide Nomex polyfenyleenbenzobisthiazol PBT polybenzimidazol PBI polyetheretherketon PEEK aromatische polyester Vectran polyimide Kermel/P84 koolstof C Tenax/Torayca Een speciaal geval is de koolstofvezel. Dit is een vezel die meestal wordt gemaakt uit een flexibel polymeer, polyacrylonitril (PAN), dat door oxydatie/grafitisatie verandert in een star driedimensionaal koolstofnetwerk. Deze vezel wordt vooral gebruikt in composieten.

6 137 7 De productie van High Performance vezels wordt op dit moment geschat op circa ton/jaar en is dus slechts een fractie van de totale wereldproductie aan vezels (45,6 miljoen ton/jaar). 3. Supersterke vezels uit flexibele en starre polymeren Al in 1932 formuleerde Carothers, de uitvinder van de nylonvezel bij DuPont, een aantal voorwaarden waaraan de microscopische structuur van vezels moet voldoen om goede mechanische eigenschappen te verkrijgen: lineaire, lange en regelmatige (kristalliseerbare) polymeren die in gestrekte toestand zijn geordend met de molecuulketens parallel aan de vezelrichting. Lang is echter een relatief begrip. Ook lange moleculen zijn zeer kort in verhouding tot de lengte van een vezel. Dit betekent dat de treksterkte niet wordt bepaald door de sterkte van de covalente binding in de hoofdketen, maar door de optelsom van interacties tussen de polymeerketens: hoe langer de keten, hoe meer interacties. Behalve de treksterkte van een vezel is met name de stijfheid of modulus (helling van de kracht-rek-kromme, zie figuur 1) van belang. De stijfheid geeft aan de mate waarop een materiaal reageert op de poging om het te verlengen. De mate waarin bindingshoeken in een polymeer kunnen deformeren, is daarvoor mede bepalend. * kracht in Newton breuk stijfheid rek % Figuur 1. Grafiek trek/rek kromme

7 137 8 Supersterke vezels 3.1. Flexibele polymeren De alifatische polymeren polyetheen, polypropeen, polyacrylonitril, polyvinylalcohol enz. zijn lineair en flexibel. Door de vrije draaibaarheid om de bindingen in de hoofdketen van het polymeer is de meest waarschijnlijke configuratie niet die van een rechte breinaald, maar van een wanordelijke kluwen wol. Om sterke vezels te krijgen, moet die kluwenstructuur dus worden veranderd in een uni-axiaal georiënteerde structuur. Het klinkt niet erg logisch om flexibele polymeren te gebruiken als basis voor een supersterke vezel met hoge stijfheid. Als men er echter in slaagt een flexibel polymeer in de vezelrichting te oriënteren, zoals in het spinproces van figuur 2 aangegeven, verkrijgt men sterke vezels, die zelfs sterker kunnen zijn dan vezels uit starre polymeren. Flexibel Star oven Figuur 2. Schematische voorstelling van het spinproces van flexibele resp. starre moleculen Al in de jaren vijftig werd ontdekt dat regelmatig opgebouwde flexibele polymeren bij afkoelen van de smelt of van de oplossing kunnen kristalliseren en dat dan gevouwen ketenkristallen ontstaan. Uit sterk verdunde oplossingen (concentratie minder dan 0,1%), waarin de polymeerketens vrijwel los van elkaar liggen, kunnen éénkristallen groeien (zie figuur 3), terwijl in geconcentreerde oplossingen en

8 137 9 in het bijzonder in het geval van polymeren met een hoog molecuulgewicht, de macromoleculen met elkaar verstrengeld zijn. Worden flexibele polymeren uit oplossing of uit de smelt versponnen, dan bestaan de vezels uit min of meer gevouwen ketenkristallen. Verspinnen houdt hier in dat een oplossing of smelt door gaatjes wordt geperst, waarbij de vezelvorm ontstaat Figuur 3. Schematische voorstelling van gevouwen-ketenkristallen 3.2. Starre polymeren De aromatische polymeren zoals die gebruikt worden in aramiden en aromatische polyesters, hebben een structuur die het moleculen praktisch onmogelijk maakt een andere dan de lineaire vorm aan te nemen. Spinnen van deze materialen levert dus automatisch een sterke vezel. Het verwerken van deze polymeren levert echter veel problemen op aangezien ze niet smelten en bijna nergens in oplossen. Een zeer groot deel van de ontwikkeling van aramidevezels heeft zich dan ook afgespeeld rond het vinden van de goede oplosmiddelen. De aramidevezels Twaron en Kevlar zijn opgebouwd uit een polymeer uit twee monomeren p-fenyleendiamine en tereftaloyldichloride. Het maken van het aramide polymeer is een aparte processtap en gebeurt met N-methylpyrrolidon en calciumchloride als oplosmiddelsysteem. Daarna wordt het polymeer weer opgelost in een ander oplosmiddel (geconcentreerd zwavelzuur) en tot garen versponnen. In principe is er dan een sterke vezel verkregen. Verder verstrekken heeft wel effect op de eigenschappen maar dit is veel minder spectaculair dan bij de flexibele polymeren.

9 Supersterke vezels Naast de aramidevezels Twaron en Kevlar uit een polymeer met praktisch alleen maar para-bindingen, bestaat er ook nog een vezel uit een aramidepolymeer met meta-bindingen. Deze vezel wordt door DuPont op de markt gebracht als Nomex. Nomex heeft niet de treksterkte van Twaron en Kevlar maar wel dezelfde bestendigheid tegen hoge temperaturen. De Japanse firma Teijin brengt in relatief kleine hoeveelheden Technora op de markt. Het aramidepolymeer van deze vezel heeft zowel para- als meta-bindingen, maar heeft vergelijkbare sterkte-eigenschappen als Twaron en Kevlar Supersterke polyetheen Bij DSM is een proces ontwikkeld waarmee het kristallisatieproces tijdens het verspinnen wordt gestuurd in de richting van een optimale structuur in de uiteindelijke vezels. Het verspinnen van ultrahoogmoleculair polyetheen (UHMW-PE), met molecuulgewichten groter dan kg/kmol, heeft vooral succes geboekt met het oriënteren van lange flexibele macromoleculen parallel aan de vezelrichting. In dit proces worden semi-verdunde oplossingen versponnen waarbij de polymeerconcentratie in oplossing bepalend is voor de restverstrengeling in de vezel. Afhankelijk van de concentratie en de kristallisatie laten de gevouwen-ketenkristallen (figuur 3) zich (bij verhoogde temperatuur) vrij gemakkelijk als harmonica s ontvouwen, waardoor een uiterst regelmatige eindstructuur van parallelle ketens ontstaat. Op dit moment zijn er drie firma s actief op het gebied van de sterke polyetheenvezels: DSM en Toyobo (Japan) in samenwerking met DSM (met de merknaam Dyneema) en AlliedSignal (onder DSMlicentie) met de merknaam Spectra. In de praktijk ontlopen de eigenschappen van Dyneema en Spectra elkaar niet veel (tabel 3) afgezien van de eigenschappen van de verschillende typen.

10 Tabel 3. Eigenschappen van Dyneema en Spectra naam type soortelijk gewicht (kg/m 3 ) specifieke sterkte (N/tex) specifieke modulus (N/tex) rek bij breuk (%) Spectra ,4 81 3,6 Dyneema SK ,8 91 3,5 Spectra , ,3 Dyneema SK ,1 97 3,6 Spectra , ,9 Dyneema SK , ,7 Dyneema SK , ,8 Dyneema SK77 * 970 4, ,7 * Nieuw type met voorlopige specificatie Breeklengte (km) DYNEEMA 400 De theoretische lengte waarbij een kabel breekt onder het eigen gewicht Aramide Koolstof Glas Polyester/nylon Staal De eenheid N/tex (Newton per tex) is zeer gebruikelijk in textiel. Tex is het gewicht in gram van een garen of vezel met een lengte van 1000 m. Gemeten in N/tex wordt in feite de prestatie van een garen per gewichtseenheid gegeven. De gebruikelijke eenheid in constructieberekeningen, Pascal (afgekort Pa, MPa of GPa), wordt

11 Supersterke vezels ook voor garens gebruikt en geeft de prestatie van het garen per volume-eenheid. De omrekening is dan ook via het soortelijk gewicht Aramidevezels De aramidevezels zijn uitgevonden door DuPont. Het waren de eerste supersterke vezels. De sprong van een goede kwaliteit polyester naar de laagste kwaliteit aramiden is nog steeds enorm. Een goede kwaliteit polyester heeft een treksterkte in de orde van 0,8 N/tex, Kevlar 29 heeft een sterkte van 2,0 N/tex! Daartussen zitten eigenlijk geen commercieel geproduceerde vezels. De verdienste van Akzo Nobel bij de ontwikkeling van aramidevezels lag vooral in het moeilijkste onderdeel: het vinden van goede of eigenlijk betere oplosmiddelen dan DuPont gebruikte. Akzo Nobel en DuPont hebben dan ook jaren een felle octrooistrijd gevoerd over dit onderdeel. Op dit moment zijn er drie leveranciers van sterke aramide vezels: DuPont met Kevlar, Akzo Nobel met Twaron en Teijin met Technora. De eigenschappen van Kevlar en Twaron zijn ongeveer gelijk, Technora heeft door de iets andere chemische structuur in sommige toepassingen ook wat andere eigenschappen (tabel 4). Tabel 4. Eigenschappen van Kevlar, Twaron en Technora naam type soortelijk gewicht (kg/m 3 ) specifieke sterkte (N/tex) specifieke modulus (N/tex) rek bij breuk (%) Kevlar , ,5 Kevlar ,0 41 3,6 Kevlar ,0 83 1,9 Twaron NM ,1 49 3,4 Twaron HM ,2 83 2,0 Kevlar ,3 52 3,6 Twaron CT ,3 62 3,3 Technora ,4 52 4,6

12 Toepassingen Sterke vezels worden vooral toegepast als gewicht bespaard moet worden. Ze zijn duurder dan gewone vezels (zelfs per eenheid sterkte) en gewichtsbesparing op zich moet dus geld waard zijn. Tot nu toe is Dyneema de vezel met de hoogste specifieke sterkte in vergelijking tot andere vezels: tien tot 15 maal zo sterk als staal en bijna de helft sterker dan aramidevezels. Secundaire eigenschappen bepalen echter in hoge mate welke vezel in een bepaalde toepassing wordt gebruikt. Aramidevezels hebben daarbij altijd het voordeel van het hogere smeltpunt. Sterke vezels worden toegepast voor zeer uiteenlopende doeleinden: Touwen: De enorme treksterkte wordt benut in touwen in de scheepvaart en off-shore, in vislijnen en netten. Sterke polyetheen wordt in dynamische toepassingen en zeker in het water geprefereerd boven aramidevezels. Beschermende kleding: De combinatie van treksterkte en rek bij breuk is van belang voor energieabsorptie. Beschermende kleding zoals snijbestendige handschoenen, maar ook kogelwerende vesten, lichte pantserplaten en militaire helmen worden van sterke vezels gemaakt. Zowel aramide als sterke polyetheenvezels worden toegepast. Rubberversterking: Aramidevezels worden toegepast als wapening in autobanden en andere rubberproducten. De hoge temperaturen bij het vulkaniseren van rubber zijn een beperking voor polyetheen. Asbestvervanging: Vanwege de gezondheidsrisico s probeert men zoveel mogelijk asbest te vervangen door andere materialen. Aramidevezels worden daarom gebruikt in remvoeringen, koppelingsplaten en afdichtringen. Structurele composieten: De in vliegtuigen, machines en dergelijke gebruikte composieten zijn grotendeels op basis van koolstofvezels. In een aantal specifieke gevallen worden ook aramidevezels gebruikt. Sportartikelen: Gewichtbesparing is in topsport bijna altijd van belang. Beide vezeltypen worden toegepast in jachttouwen, zeilen, bootrompen, ski s, vishengels, tennisrackets etc.

13 Supersterke vezels 5. Gevolgen voor milieu en gezondheid Supersterke vezels bieden de mogelijkheid om allerlei producten lichter te maken en meestal komt dat (ook) tot uiting in energiebesparing. De sterke vezels kunnen ook worden toegepast om een grotere bescherming en een verhoogde veiligheid voor de mens te bewerkstelligen, zowel in militaire toepassingen (kogelvrije vesten, helmen) als in niet-militaire applicaties (verhoogde schadetolerantie van composieten, schermkleding, handschoenen en dergelijke). Over de milieuaspecten van polyetheen, die volledig van toepassing zijn op supersterke polyetheenvezels zoals Dyneema, is op te merken dat bij de verbranding alleen koolstofdioxide en water vrijkomt. De biologische afbreekbaarheid is echter nihil. Aramidevezels breken wat gemakkelijker af, zonder dat daarbij overigens echt gevaarlijke stoffen vrijkomen. Verbranding van aramide vezels is mogelijk, maar moet wel onder goed gecontroleerde omstandigheden gebeuren. 6. Literatuur Berendsen, N., en Lemstra, P. J.; Terugblik en toekomst, in: Kunststoffen, H. M. Bruggeman, Uitgave TNO (1986); ISBN Jacobs, M. J. N., en Mencke, J. J.; New technologies in gelspinning the world s strongest fiber, Techtextil Symposium (1995). Kirschbaum, R., en Dingenen, J. L. J. van; Advances in gelspinning technology and Dyneema fiber applications; ISBN Krevelen, D. W. van; Ariadne s thread, Uitgave Akzo Nobel (1987).

In deze Chemische Feitelijkheid wordt een overzicht gegeven van de High Performance -vezels en in het bijzonder van de sterke vezels.

In deze Chemische Feitelijkheid wordt een overzicht gegeven van de High Performance -vezels en in het bijzonder van de sterke vezels. 070 1 Supersterke vezels Inleiding Sterke vezels zijn een actueel onderwerp in Nederland. Akzo heeft circa 600 miljoen gulden geïnvesteerd in de produktie van Twaron aramidevezel en heeft voor dit produkt

Nadere informatie

Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Materialen Vandaag: Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling Materialen PE, polyetheen - LDPE en

Nadere informatie

Kunststof en composiet Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Vandaag: PE, polyetheen Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling - LDPE en HDPE: verschillend soortelijk

Nadere informatie

Kogelwerende vesten 196-1. door ir. Marga van Zundert, wetenschapsjournalist

Kogelwerende vesten 196-1. door ir. Marga van Zundert, wetenschapsjournalist 196-1 Kogelwerende vesten door ir. Marga van Zundert, wetenschapsjournalist Deze Chemische Feitelijkheid is geschreven in samenwerking met dr. Anton H.M. Schotman, Teijin Twaron, Applied Analysis & Polymer

Nadere informatie

Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken. Jan-Willem Polman

Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken. Jan-Willem Polman Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken Jan-Willem Polman www.lijnenspecialist.nl Grote voorraad lijnen voor de watersport, In twee dagen geleverd, Gratis verzenden (bestellingen > 50), Deskundig advies

Nadere informatie

Uitleg Handschoenen. Copyright 2007 Carel Lurvink B.V.

Uitleg Handschoenen. Copyright 2007 Carel Lurvink B.V. Uitleg Handschoenen Handschoenen voor mechanische risico's...2 Leder...2 Synthetisch...2 Kevlar...2 Twaron...2 Handschoenen voor chemische risico's...3 Nitrilrubber (NBR)...3 Polyvinylchloride (PVC)...3

Nadere informatie

Solico Solutions in composites Solutions in composites

Solico Solutions in composites Solutions in composites Everdenberg 97, 4902 TT Oosterhout, Nederland tel.: + 31/162-462.280 solico@solico.nl Inhoud Introductie Solico Wat zijn composieten? Mechanische eigenschappen Voor- en nadelen composieten Introductie

Nadere informatie

PRODUCTEN Thermohardende laminaten - oftewel duro plasten - worden gemaakt door diverse lagen voorgeïmpregneerd materiaal onder hoge druk en temperatuur samen te persen. Het voormateriaal (prepreg) kan

Nadere informatie

Touw Kapa Silver Star / Touw Kapa Oceanic Blauw

Touw Kapa Silver Star / Touw Kapa Oceanic Blauw Touw Kapa Silver Star / Touw Kapa Oceanic Blauw Omschrijving Zeer gemakkelijk in gebruik door soepelheid en niet kinken, kraakt niet! Rekt bij opvang van schokbelasting, hoge breekkracht! Absorbeert geen

Nadere informatie

Domein C: Koolstofchemie. Subdomein: Toepassingen van synthetische polymeren

Domein C: Koolstofchemie. Subdomein: Toepassingen van synthetische polymeren Domein C: Koolstofchemie Subdomein: Toepassingen van synthetische polymeren 28 verband leggen tussen de structuur van synthetische polymeren en de eigenschappen en toepassingen: (supersterke) vezel; kabel;

Nadere informatie

Welke soorten kunststoffen zijn er? Eigenschappen van kunststoffen. Na deze clip kun je: Onderwerpen. Eigenschappen verbeteren.

Welke soorten kunststoffen zijn er? Eigenschappen van kunststoffen. Na deze clip kun je: Onderwerpen. Eigenschappen verbeteren. Welke soorten kunststoffen zijn er? Na deze clip kun je: vertellen hoe je met andere stoffen de eigenschappen van kunststoffen kunt verbeteren de drie verschillende soorten kunststoffen noemen uitleggen

Nadere informatie

Werktuigbouwkunde in vogelvlucht. Materialen

Werktuigbouwkunde in vogelvlucht. Materialen Werktuigbouwkunde in vogelvlucht Materialen Werktuigbouwkunde TU/e in vogelvlucht Algemeen Computational and Experimental Mechanics (CEM) Thermo Fluids Engineering (TFE) Dynamic Systems Design (DSD) Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Textiel. Materialen HKU. Materialen. Materialen Vandaag: Textiel

Textiel. Materialen HKU. Materialen. Materialen Vandaag: Textiel Textiel Utrecht April 2010 Vandaag: Textiel 1. Textiel algemeen 2. Van vezel tot draad 3. Van draad tot stof 4. Van vezel direct naar stof (non woven) 5. Nabehandeling 6. Innovatie 7. materiaalsoorten

Nadere informatie

Kunststoffen. Kunststoffen. Kunststoffen. Kunststoffen. Kunststoffen of polymeren. Geschiedenis

Kunststoffen. Kunststoffen. Kunststoffen. Kunststoffen. Kunststoffen of polymeren. Geschiedenis aardolie 100% Diesel & stookolie 70% Benzine 20% andere 10% Motorbenzines 13% grondstoffen voor chemie 7% Verven, aceton,... 3% KUNSTSTOFFEN 4% 1 2 Geschiedenis of polymeren 1859 Patent cellulose gebruikt

Nadere informatie

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies. De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm!

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies. De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm! Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Reflectie Geschiedenis De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm! 1. Maar droegen de

Nadere informatie

Inhoud. Achtergrond On Deck. Doel van presentatie / waar komt deze uit voort. Rek in lijnen

Inhoud. Achtergrond On Deck. Doel van presentatie / waar komt deze uit voort. Rek in lijnen Inhoud Achtergrond On Deck Doel van presentatie / waar komt deze uit voort Rek in lijnen Weerstand in blokken / verschillende typen lagering & blokken Vertragingen Hoeveel kracht komt er op een lijn? Basis

Nadere informatie

Camiel Eurlings (Air France-KLM, links) en Atzo NicolaÏ (DSM Nederland, rechts) met de nieuwe lichtgewicht netten.

Camiel Eurlings (Air France-KLM, links) en Atzo NicolaÏ (DSM Nederland, rechts) met de nieuwe lichtgewicht netten. Persbericht REVOLUTIONAIRE LICHTGEWICHT VRACHTNETTEN MET DYNEEMA ZULLEN DE UITSTOOT VAN BROEIKASGASSEN VAN AIR FRANCE-KLM DRASTISCH VERLAGEN Ontwikkeling is het resultaat van samenwerking van Air France-KLM-Martinair

Nadere informatie

Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken. Jan-Willem Polman

Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken. Jan-Willem Polman Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken Jan-Willem Polman www.lijnenspecialist.nl Grote voorraad lijnen voor de watersport en industrie In twee dagen geleverd, Gratis verzenden (bestellingen > 50),

Nadere informatie

MATRIX VAN UK-HALSEY, EEN FACTOR X SNELLER

MATRIX VAN UK-HALSEY, EEN FACTOR X SNELLER MATRIX VAN UK-HALSEY, EEN FACTOR X SNELLER Matrix van UK-Halsey, de nieuwe standaard in high performance zeilen UK-Halsey Belgium H.Baelskaai 44 8400 Oostende Belgium Tel : 0032 59321176 benelux@ukhalsey.com

Nadere informatie

Core-composite. De Core-composite constructie

Core-composite. De Core-composite constructie Core-composite In Core-composite bouwen houdt in, dat men d.m.v. epoxy-verlijming een samenstelling maakt van verschillende materialen waardoor een plaatmateriaal ontstaat welke kan wedijveren met de reeds

Nadere informatie

Polymeren zijn grote moleculen die zijn opgebouwd uit een beperkt aantal soorten bouwblokken waarvan er een groot aantal in een molecuul zijn verwerkt. Meestal bestaat een polymeermolecuul uit een lange

Nadere informatie

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Achtergrond Het composiet gevelconcept is ontwikkeld binnen het SIA-RAAK programma Composieten in de glasarchitectuur onder leiding van het INHolland Composietenlab.

Nadere informatie

Afwerking & Uitzicht: Het oppervlak is knoestvrij, egaal van kleur en vertoont een generfde, licht glanzende structuur.

Afwerking & Uitzicht: Het oppervlak is knoestvrij, egaal van kleur en vertoont een generfde, licht glanzende structuur. Product data blad Grondstof: Het materiaal bestaat voor 100% uit gerecycleerde kunststofoverschotten van hoge kwaliteit. In hoofdzaak afkomstig uit de voedings- en verpakkingsindustrie Samenstelling: De

Nadere informatie

Oefentoets polymeren havo en vwo

Oefentoets polymeren havo en vwo Oefentoets polymeren havo en vwo Opgave 1 Kunststofrecycling Sinds een aantal jaar wordt in Nederland kunststof op verschillende manieren apart ingezameld. In het scheikundige tijdschrift chemische feitelijkheden

Nadere informatie

Nieuwe generatie gelijmde wapening

Nieuwe generatie gelijmde wapening FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN EN ARCHITECTUUR Nieuwe generatie gelijmde wapening Prof. dr. ir. Stijn Matthys > Nieuwe materialen FRP strip [1987] Verdere technologieverbreding

Nadere informatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor Nieuwbouw en renovatie BIJL Profielen produceert sinds 1995 glasvezel versterkte polyester profielen. Naast vele klantspecifieke

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5)

Hoofdstuk 2 Appendix A hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 (hoofdstuk 5) Telecommunicatie beheerst steeds sterker de hedendaagse samenleving en kan niet meer worden weggedacht. De hoeveelheid informatie die de wereld rondgestuurd wordt, groeit elke dag. Het intensief gebruik

Nadere informatie

Trends in Kunststoffen

Trends in Kunststoffen Trends in Kunststoffen Trends in Polymeren voor toeleveranciers en OEM-ers ESEF, maart 2014 Ir. Martin van Dord DPI Value Centre & NRK Dr. Louis Jetten DPI Value Centre Kunststoffen: organische polymeren

Nadere informatie

Plasticiteit. B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde. Structuur van de lessen 1-4

Plasticiteit. B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde. Structuur van de lessen 1-4 Plasticiteit Hoofdstuk 6 B. Verlinden Inleiding tot de materiaalkunde Structuur van de lessen 1-4 Algemene introductie in de wereld van de materialen Les 1 materialen ontwerp materialen en milieu Elastische

Nadere informatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie

Bijl Composiet planken. Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor nieuwbouw en renovatie Bijl Composiet planken Voor nieuwbouw en renovatie BIJL Profi elen produceert sinds 1995 glasvezel versterkte polyester profi elen. Naast vele klantspecifi

Nadere informatie

Een groot voordeel van de DEC CONNECTOR is bijvoorbeeld de uitgebreide range van materiaal-breedtes. De standaardbreedtes

Een groot voordeel van de DEC CONNECTOR is bijvoorbeeld de uitgebreide range van materiaal-breedtes. De standaardbreedtes De elastische verbinding (DEC CONNECTOR) van DEC International bestaat uit een reeds geassembleerde staal-doek-staal verbinding, die het mogelijk maakt om snel en eenvoudig een verbinding te maken tussen

Nadere informatie

Referentiecase. Teijin Aramid QHSE in SharePoint

Referentiecase. Teijin Aramid QHSE in SharePoint Referentiecase Teijin Aramid QHSE in SharePoint Met de QHSE database in SharePoint beschikken wij over één digitale omgeving waarin wij incidenten en meldingen kunnen verwerken. Het terugvinden van incidenten

Nadere informatie

Eigenschappen basalt composiet

Eigenschappen basalt composiet Eigenschappen basalt composiet Dr.Ir. F.A.Veer TU Delft, 5 oktober 216 1 Inleiding Aan de hand van door fibercore verstrekte proefstukken zijn een aantal mechanische eigenschappen en een aantal samenstellings

Nadere informatie

Bio-composiet. Thermoplastische kunststof met natuurvezels Mei 2013. www.saxion.nl/impt 1

Bio-composiet. Thermoplastische kunststof met natuurvezels Mei 2013. www.saxion.nl/impt 1 Bio-composiet Thermoplastische kunststof met natuurvezels Mei 2013 T www.saxion.nl/impt 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Materiaal... 4 Sizopreg... 4 Biopreg... 4 Verschijningsvormen... 4 Materiaal eigenschappen...

Nadere informatie

Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken. Jan-Willem Polman

Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken. Jan-Willem Polman Materiaalkeuze en moderne splitstechnieken Jan-Willem Polman www.lijnenspecialist.nl Grote voorraad lijnen voor de watersport en industrie In twee dagen geleverd Gratis verzenden (bestellingen > 50) Deskundig

Nadere informatie

9. Nederlandse Samenvatting

9. Nederlandse Samenvatting 9. Nederlandse Samenvatting Cellen in ons lichaam zitten niet alleen. Iedere cel is omgeven door andere cellen en een fiber netwerk genaamd de extracellulaire matrix (ECM). Dit netwerk geeft structuur

Nadere informatie

Material Value Circle

Material Value Circle Material Value Circle Meerwaarde in de circulaire waarde keten Lonneke de Graaff Materials 2014 l.graaff@dpivalucentre.nl Inhoud DPI Value Centre Wat is de Value Circle? Waarom kijken naar de Value Circle?

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

AUTEURS havo 5 H AV havo O EINDREDACTIE MET MEDEWERKING VAN scheikunde SCHEIKUN

AUTEURS havo 5 H AV havo O EINDREDACTIE MET MEDEWERKING VAN scheikunde SCHEIKUN 5 havo scheikunde Inhoud Voorwoord 7 Zuren en basen 5 Praktijk Chemie in het aquarium 6 Fosfor voor cola en kunstmest Theorie 1 Zure, basische en neutrale oplossingen 12 2 Zuren en zure oplossingen 15

Nadere informatie

Kunststof. 1e college Utrecht februari 2011 HKU

Kunststof. 1e college Utrecht februari 2011 HKU Kunststof 1e college Utrecht februari 2011 HKU Materialen Vandaag: Planning Tentamen/hertentamen Theorieles Kunststof Opdracht Planning : Materialen 31 jan: kunststof 7 feb: kunststof 14 feb: Hertentamen

Nadere informatie

BIOCOMPOSIET BRUG. Stenden PRE Marktmeeting Biocomposieten 27 november Ir. Jos ter Laak Algemeen Directeur

BIOCOMPOSIET BRUG. Stenden PRE Marktmeeting Biocomposieten 27 november Ir. Jos ter Laak Algemeen Directeur BIOCOMPOSIET BRUG Stenden PRE Marktmeeting Biocomposieten 27 november 2013 Ir. Jos ter Laak Algemeen Directeur j.terlaak@ctcgroup.nl CTC Energie Infra Transport Bouw CTC is actief in 4 verschillende markten

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift gaat over Monte Carlo simulatie van polymeersystemen. Polymeren zijn grote moleculen die opgebouwd zijn uit kleinere chemische eenheden die monomeren genoemd worden. Bekende

Nadere informatie

Tentamen Verwerking en Eigenschappen van Kunststoffen ( ) 2 februari 2012, uur

Tentamen Verwerking en Eigenschappen van Kunststoffen ( ) 2 februari 2012, uur Tentamen Verwerking en Eigenschappen van Kunststoffen (191121121) 2 februari 2012, 13.45-17.15 uur Aanwijzingen: -Vermeld op alle in te leveren vellen je naam, voorletters en student nummer. -Lees de vragen

Nadere informatie

Samenvatting scheikunde Hoofdstuk 4 + 5

Samenvatting scheikunde Hoofdstuk 4 + 5 Samenvatting scheikunde Hoofdstuk 4 + 5 hoofdstuk 4 Paragraaf 4.1 Aardgas uit de gaskraan is een mengsel van methaangas (80%), het brandbare bestanddeel en stikstofgas. Deze stoffen zijn beide geurloos

Nadere informatie

Lesbrief: Grote wasjes, kleine wasjes Thema: Hoe kom ik daar?

Lesbrief: Grote wasjes, kleine wasjes Thema: Hoe kom ik daar? Lesbrief: Grote wasjes, kleine wasjes Thema: Hoe kom ik daar? Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Zou het profiel Zorg & Welzijn bij jou passen? Een onderdeel

Nadere informatie

Vezels. Copyright 2007 Carel Lurvink B.V.

Vezels. Copyright 2007 Carel Lurvink B.V. Vezels Katoen...2 Polyester...4 Polyester/katoen...4 Nylon/Polyamide...4 Fleece...5 Polyurethaan/Elastomeer...5 Nomex...5 Kevlar...5 Acryl...6 Viscose...6 Verschillende eigenschappen katoen, katoen/polyester

Nadere informatie

1. Uit welke grondstoffen worden kunststoffen gemaakt? 2. In welke drie groepen kunnen synthetische stoffen worden ingedeeld?

1. Uit welke grondstoffen worden kunststoffen gemaakt? 2. In welke drie groepen kunnen synthetische stoffen worden ingedeeld? Kunststoffen 1.9 Vragen en opgaven 1. Uit welke grondstoffen worden kunststoffen gemaakt? aardolie: aardgas; of steenkool. 2. In welke drie groepen kunnen synthetische stoffen worden ingedeeld? thermoplasten,

Nadere informatie

Orlando Ramakers DSM Dyneema. Veilig werken met comfortabele werkhandschoenen

Orlando Ramakers DSM Dyneema. Veilig werken met comfortabele werkhandschoenen Orlando Ramakers DSM Dyneema Veilig werken met comfortabele werkhandschoenen De Handschoenenzaak Het slachtoffer: De verstrekte handschoenen waren onvoldoende snijbestendig Het verweer: De aanschaf van

Nadere informatie

Herhaling koolstoffen

Herhaling koolstoffen Herhaling koolstoffen Hoofdstuk 17 Welkom Zwakke punten Herhaling H15 Extra opgaven H17 Periode 1 V6 Koolstofchemie III. 15.2 ReacGetypen SubsGtuGereacGe C 6 H 14 + Br 2 (aq) à C 6 H 13 Br + H + + Br -

Nadere informatie

6 Samenvatting (Dutch Summary)

6 Samenvatting (Dutch Summary) 6 Samenvatting (Dutch Summary) Kunststoffen (plastics) zijn tegenwoordig uit het dagelijks leven niet meer weg te denken. Veel van de dingen om ons heen, zoals de vele verpakkingsmaterialen (boterhamzakjes,

Nadere informatie

BOGO van groene grondstoffen naar biobased materialen. Eigenschappen van Polymelkzuur

BOGO van groene grondstoffen naar biobased materialen. Eigenschappen van Polymelkzuur BOGO van groene grondstoffen naar biobased materialen Eigenschappen van Polymelkzuur Wageningen UR Food & Biobased Research G.J.J. Schennink, H. de Beukelaer en K. Molenveld 1. Polymelkzuur en haar toepassingen

Nadere informatie

Nieuwe generatie gelijmde wapeningen

Nieuwe generatie gelijmde wapeningen Nieuwe generatie gelijmde wapeningen Prof. dr. ir. Stijn Matthys Overzicht :: Wat zijn composietwapeningen? :: Nieuwe evoluties! :: Tot slot 2/19 Overzicht :: Wat zijn composietwapeningen?

Nadere informatie

Veel gebruikte technische kunststoffen met specificaties, voor en nadelen

Veel gebruikte technische kunststoffen met specificaties, voor en nadelen Veel gebruikte technische kunststoffen met specificaties, voor en nadelen PVC U PVC U heeft een grote sterkte, stijfheid en hardheid. Het kan goed gelijmd en gelakt worden. PVC U brandt zeer moeilijk,

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

Persbericht. het beste wapen tegen snijden Comfort inbegrepen. Showa Best Glove. Meer informatie. April 2011

Persbericht. het beste wapen tegen snijden Comfort inbegrepen. Showa Best Glove. Meer informatie. April 2011 April 2011 het beste wapen tegen snijden Comfort inbegrepen Een goede snijbescherming is geen overbodige luxe. Daarom testen we onze handschoenen via de Europese EN388-testmethode, de Amerikaanse ASTM

Nadere informatie

Eddy Brinkman. Materiaalkunde in een notendop. Materials Veldhoven - 31 mei 2017

Eddy Brinkman. Materiaalkunde in een notendop. Materials Veldhoven - 31 mei 2017 Eddy Brinkman Materials 2017 - Veldhoven - 31 mei 2017 Materiaalkunde: geeft antwoord op waarom Waarom is juist dat materiaal geschikt voor die toepassing? Materiaaltechnologie: geeft antwoord op hoe Aan

Nadere informatie

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2 Toetstermen Hout (H1) Stofeigenschappen 5 soorten hout onderscheiden in kleur, structuur en toepasbaarheid 5 verschillende houtsoorten herkennen 5 verschillende houtsoorten - wisselw. mens, dier Gebruik

Nadere informatie

CO 2. Tekst: ing. Dick Havenaar. Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing.

CO 2. Tekst: ing. Dick Havenaar. Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing. Tekst: ing. Dick Havenaar Niels Wesselink (links) en ing. Nico Doorn (rechts) van PS Koeltechniek & Klimaatbeheersing. juni 2015 25 De compact samengebouwde CO 2 -installatie met op de achtergrond de gaskoeler.

Nadere informatie

3.3 Behuizing 1, 2 & 3 (Jeroen)

3.3 Behuizing 1, 2 & 3 (Jeroen) 3.3 Behuizing 1, 2 & 3 (Jeroen) 3.3.1 Inleiding: In deze paragraaf wordt besproken hoe deze onderdelen van de lijmklem tot stand zijn gekomen, bijvoorbeeld het verwerkingsproces. Hoe krijgt het onderdeel

Nadere informatie

De PET-fles. door dr. J. Jager Akzo Nobel Central Research Arnhem

De PET-fles. door dr. J. Jager Akzo Nobel Central Research Arnhem 111 1 De PET-fles door dr. J. Jager Akzo Nobel Central Research Arnhem 1. Inleiding 111 3 2. Bereiding van PET 111 3 3. Eigenschappen van PET 111 5 4. Produktie van PET-flessen 111 6 5. De PET-verpakkingsmarkt

Nadere informatie

Aardolie is een zwart, stroperig mengsel van heel veel stoffen, wat door middel van een bepaalde scheidingsmethode in zeven fracties gescheiden wordt.

Aardolie is een zwart, stroperig mengsel van heel veel stoffen, wat door middel van een bepaalde scheidingsmethode in zeven fracties gescheiden wordt. Meerkeuzevragen Naast koolstofdioxide en waterdamp komen bij verbranding van steenkool nog flinke hoeveelheden schadelijke stoffen vrij. Dit komt doordat steenkool ook zwavel- en stikstofatomen bevat,

Nadere informatie

26/05/2010. Materiaal Gebruik Bewaring

26/05/2010. Materiaal Gebruik Bewaring Behoud en beheer van figurentheaterelementen. Hoe garandeer ik mijn figuren, rekwisieten, decors en documenten een lang leven? Op een lang leven voorbereid? Materiaal Gebruik Bewaring 1 Eigenschappen van

Nadere informatie

MONITORINGSACTIE BRANDVEILIGHEID KLEDING

MONITORINGSACTIE BRANDVEILIGHEID KLEDING MONITORINGSACTIE BRANDVEILIGHEID KLEDING Rapportnummer NDBRV 006 Drs. H.R. Reus J.P. Westerhoff G.A. Busser Keuringsdienst van Waren, Noord Postbus 465 9700 AL Groningen Telefoon : 050 588 6000 Telefax

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Inleiding 52. Rema Force rondstroppen Dyneema 54. Polyamide hijsbanden 55. Polyester hijsbanden 56

INHOUDSOPGAVE. Inleiding 52. Rema Force rondstroppen Dyneema 54. Polyamide hijsbanden 55. Polyester hijsbanden 56 6 INHOUDSOPGAVE Inleiding 2 2 Rema Force rondstroppen Dyneema 4 4 Polyamide hijsbanden Polyester hijsbanden 6 6 Polyester hijsbanden met triangles 9 9 Polyester rondstroppen 61 61 Beschermmiddelen 64 64

Nadere informatie

Kunststoffen in de jaren negentig

Kunststoffen in de jaren negentig ikroniek nummer 5/6-990 Van standaard kunststoffen tot zeer hoogwaardige technische polymeren J.H. Geesink, DSM Research, Geleen De kunststoffen die momenteel op de markt zijn kunnen worden onderverdeeld

Nadere informatie

Docent: Judith van der Veen

Docent: Judith van der Veen Materialenkennis P1 2015-2016 Docent: Judith van der Veen Stof is voor de modeontwerper wat verf voor de schilder is: het materiaal waarmee hij zich uitdrukt. Sommige ontwerpers werken direct met de stof

Nadere informatie

Kunststoffen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60782

Kunststoffen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60782 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Emiel D 26 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/60782 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Het tablet is om vele redenen een populaire toedieningsvorm van geneesmiddelen. Het gebruikersgemak en het gemak waarmee ze grootschalig kunnen worden geproduceerd zijn slechts twee van de

Nadere informatie

Voordat we een kraag gaan tekenen zijn de volgende punten van belang:

Voordat we een kraag gaan tekenen zijn de volgende punten van belang: INHOUDSOPGAVE: 1.0 VOORWOORD. 2.0 BENODIGDHEDEN. 3.0 LICHAAMSMATEN. 4.0 MAATSCHEMA. 5.0 LICHAAMSMATEN HEREN. 6.0 MAATSCHEMA HEREN. 7.0 TEKENSYSTEEM. 8.0 EXAMEN EISEN. 9.0 KRAGEN. 10.0 Opdracht: 11.0 FIGUUR

Nadere informatie

1. Inleiding polymeerchemie. 1.1 Inleiding

1. Inleiding polymeerchemie. 1.1 Inleiding Polymeerchemie 1 Inleiding p1 1. Inleiding polymeerchemie 1.1 Inleiding 1.1.1 Inleiding en verantwoording Polymeren, vaak aangeduid als plastics of kunststoffen, zijn zeer grote moleculen die ontstaan

Nadere informatie

Bio is een marketing kreet. Die veel te vaak wordt misbruikt

Bio is een marketing kreet. Die veel te vaak wordt misbruikt Bio is een marketing kreet Die veel te vaak wordt misbruikt Bio based plastics Besparing aardolie is onnodig Besparing aardolie is vaak fictie CO2 besparing is niet bewezen Grondstof productie gaat vaak

Nadere informatie

Van afval naar grondstof en toepassing

Van afval naar grondstof en toepassing Van afval naar grondstof en toepassing Resultaten RIO WP 2 Deelnemers: Ger Brinks Erik Goselink Hanne Sitte Anton Luiken Samantha Exel Ilja van de Graaf Karin van Beurden Mart Holle Natascha van der Velden

Nadere informatie

jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag

jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag 102 jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag 010 Fiber de brug dieper Aanzicht Fiberline type HD: boven ine 10 JAAR, 2010 BRUGGEN VOORZIEN VAN EEN FIBERLINE BRUGDEK In 1999 onderzocht Haasnoot

Nadere informatie

TriboBall sferische lagers De volledig onderhoudsvrije en zeer corrosiebestendige TriboBall

TriboBall sferische lagers De volledig onderhoudsvrije en zeer corrosiebestendige TriboBall ELCEE BELUX BVBA Al meer dan 0 jaar is Elcee dé specialist op het gebied van glijlagers en u vindt bij ons het grootste assortiment glijlagers binnen de Benelux. Inspelend op de behoefte van de markt zijn

Nadere informatie

www.solutions-in-plastics.info

www.solutions-in-plastics.info K U N S T S T O F F E N 2.1. Elektrisch isolerende composieten E P R AT E X E P O X Y EPRATEX Epoxy is de combinatie van epoxyhars gevuld met hoogwaardige vezels. Eigenschappen: gering gewicht extreme

Nadere informatie

PBM: handbescherming Inleiding Welke soorten handbescherming zijn er?

PBM: handbescherming Inleiding Welke soorten handbescherming zijn er? PBM: handbescherming Inleiding Bij veel werkzaamheden in de bouwnijverheid kunnen verwondingen aan de handen ontstaan. Ook chemicaliën en hitte of vonken kunnen verwondingen veroorzaken. Het is dus belangrijk

Nadere informatie

Identificatie van bio-kunststof

Identificatie van bio-kunststof Identificatie van bio-kunststof materialen - nunclonschaaltje - pipetjes producten - bioplastiek (draagtas en playmaïs) - PE-draagtas - polystyreen verpakkingschips - stukje brood - lugol - water veiligheid

Nadere informatie

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN

2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN Integrale versie 2. METHODOLOGISCHE AANPASSINGEN In vergelijking met de vorig jaar gepubliceerde reeksen 2 over de kapitaalgoederenvoorraad (KGV) en de afschrijvingen zijn er drie methodologische aanpassingen

Nadere informatie

DE EUROPESE VLAS-EN LINNENBAROMETER 2015!

DE EUROPESE VLAS-EN LINNENBAROMETER 2015! DE EUROPESE VLAS-EN LINNENBAROMETER 2015! VLAS, EEN GROENE EN INNOVATIEVE VEZEL. DE EUROPESE WAARDEKETEN ROND VLAS ZET ZICH MAXIMAAL IN VOOR EEN MILIEUVRIENDELIJK, SOCIAAL EN ECONOMISCH PERFORMANT ECOSYSTEEM

Nadere informatie

PRODUCT VERPAKKING INHOUD VERP. EENHEID

PRODUCT VERPAKKING INHOUD VERP. EENHEID PRODUCT VERPAKKING INHOUD VERP. EENHEID DOW CORNING SILICONEN XIAMETER OLIEN PMX-200 FLUID 0.65 CS BLIK 15 KG PMX 200 FLUID 1 CS BLIK 15 KG PMX 200 FLUID 5 CS BLIK 18 KG PMX 200 FLUID 20 CS BLIK 18 KG

Nadere informatie

Artikel 2 Omzetting. Artikel 3. Artikel 4. L 242/14 Publicatieblad van de Europese Unie (Voor de EER relevante tekst)

Artikel 2 Omzetting. Artikel 3. Artikel 4. L 242/14 Publicatieblad van de Europese Unie (Voor de EER relevante tekst) L 242/14 Publicatieblad van de Europese Unie 15.9.2009 RICHTLIJN 2009/122/EG VAN DE COMMISSIE van 14 september 2009 tot wijziging van bijlage II bij Richtlijn 96/73/EG van het Europees Parlement en de

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Ontleding en synthese in de industrie

Hoofdstuk 5: Ontleding en synthese in de industrie Samenvatting Chemie Overal 3 vwo Hoofdstuk 5: Ontleding en synthese in de industrie 5.1 Grondstoffen Grondstof Een grondstof is een belangrijke beginstof voor een productieproces in de industrie. Aardolie

Nadere informatie

HANDBESCHERMING SYNTHETISCHE HANDSCHOENEN. SAMURAI en GSA

HANDBESCHERMING SYNTHETISCHE HANDSCHOENEN. SAMURAI en GSA HANDBESCHERMING SYNTHETISCHE HANDSCHOENEN SAMURAI en Inleiding Deze brochure geeft een technisch overzicht van het huidige assortiment synthetische handschoenen binnen ons merk SAMURAI en onder het -label.

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries Kracht door samenwerking VDL Fibertech Industries VDL Fibertech Industries Composieten als carbon fiber en glas fiber worden onder andere gebruikt in formule 1 auto s en de nieuwste vliegtuigen, tennisrackets

Nadere informatie

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen

benzo(a)pyreen of Naam, formule, eigenschappen 006 1 Benzo(a)pyreen Benzo(a)pyreen (BaP) is in het nieuws geweest door de werkelijke of vermeende besmetting van voedingsmiddelen zoals groenten en koffie. Het is een van de ongeveer honderd bekende polycyclische

Nadere informatie

KOZ Products b.v. Producten die uw goede naam eer aandoen! Getest door KEMA Nederland en Underwriters Laboratories Inc. USA.

KOZ Products b.v. Producten die uw goede naam eer aandoen! Getest door KEMA Nederland en Underwriters Laboratories Inc. USA. KOZ Products b.v. Producten die uw goede naam eer aandoen! Getest door KEMA Nederland en Underwriters Laboratories Inc. USA. KOZ Products b.v. A. Plesmanweg 3 4462GC Goes Tel. 0031 (0)113 218762 Fax. 0031

Nadere informatie

Elematic. Kabelbescherming Kabelbandjes.

Elematic. Kabelbescherming Kabelbandjes. Elematic Kabelbescherming Kabelbandjes www.dijkman.com ET krimpkous in boxverpakking REF. KLEUREN INW. Ø VOOR INW. Ø NA WANDDIKTE NA DOOS KRIMPEN KRIMPEN KRIMPEN DOOS (MM) (MM) (MM) (M) 12253012 12253016

Nadere informatie

Glasvezel producten. Versie 1.0 Herzieningsdatum 21.10.2015 Printdatum 21.10.2015

Glasvezel producten. Versie 1.0 Herzieningsdatum 21.10.2015 Printdatum 21.10.2015 PARAGRAAF 0. ALGEMENE INFORMATIE Deze producten zijn items die vallen onder artikel 3.3 van verordening (EG) nr. 1907/2006 (REACH). Ze bevatten geen bestanddelen die vrijkomen onder normale of redelijkerwijs

Nadere informatie

Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen. Workshop CAPWAT 24 maart 2011

Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen. Workshop CAPWAT 24 maart 2011 28-03-2011 Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen Workshop CAPWAT 24 maart 2011 Restlevensduur van PVC-U en PE leidingen 2 Indeling Wavin leidingsysteem oplossingen Onderzoeksrapporten Restlevensduur

Nadere informatie

Product Dikte (mm) Breedte (mm) Lengte (m) Verpakking Artikel nummer

Product Dikte (mm) Breedte (mm) Lengte (m) Verpakking Artikel nummer RubberShell SA RubberShell is een innovatief zelfklevend EPDM membraan. Opgebouwd uit een (compleet vernieuwende) EPDM toplaag, interne glasvezelwapening en een polymeer onderlaag voorzien van een gesiliconiseerde

Nadere informatie

HUIS VAN EEN FOTOCAMERA

HUIS VAN EEN FOTOCAMERA EEUWIGE RECYCLING BESTAAT NIET HUIS VAN EEN FOTOCAMERA Recycleer papier, glas en groenafval. En het gaat de goede kant op. Recyclatie is populair. Alles waar gerecycleerd op staat, is goed. Heb je toch

Nadere informatie

technische informatie 4 plaatrubber kwaliteiten toleranties snelkeuze tabel 6 plaatrubber SBR op rol 7 vlakke platen SBR stroken SBR met doekafdruk

technische informatie 4 plaatrubber kwaliteiten toleranties snelkeuze tabel 6 plaatrubber SBR op rol 7 vlakke platen SBR stroken SBR met doekafdruk rubberplaten Inhoudsopgave technische informatie 4 plaatrubber en toleranties snelkeuze tabel 6 plaatrubber SBR op rol 7 vlakke platen SBR stroken SBR met doekafdruk plaatrubber CR (neopreen) 12 op rol

Nadere informatie

PLASTICS IN THE AUTOMOTIVE INDUSTRY. AutomotiveNL JP Heijster Manager manufacturing

PLASTICS IN THE AUTOMOTIVE INDUSTRY. AutomotiveNL JP Heijster Manager manufacturing PLASTICS IN THE AUTOMOTIVE INDUSTRY THEMAGEBIEDEN Smart mobility Green mobility Nieuwe materialen / lichtgewicht constructies Productie technologie 2 WAT BETEKENT KUNSTSTOF IN DE AUTOMOBIEL INDUSTRIE FACTS

Nadere informatie

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is?

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is? Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE is? Je weet toch nog dat alles uit atomen is opgebouwd? Een steen, een pen, een videospelletje, een TV, een hond en ook jijzelf zijn uit atomen opgebouwd. Atomen vormen

Nadere informatie

DEELINSIGNE III TOUWWERK

DEELINSIGNE III TOUWWERK HANDBOEK TRAINING NAUTISCHE VAARDIGHEDEN DEELINSIGNE III TOUWWERK BREVET VAN ROERGANGER STILSTAAND WATER - STROMEND WATER ZEILEN - ROEIEN Commissariaat Zeescouts VVKSM DEELINSIGNE 3 TOUWWERK DEELINSIGNE

Nadere informatie

C.02 SONOFLEX 25. Accessoires. Flexibele luchtkanalen. Geïsoleerd Aluminium gelamineerd Akoestisch geïsoleerd. www.airtradecentre.

C.02 SONOFLEX 25. Accessoires. Flexibele luchtkanalen. Geïsoleerd Aluminium gelamineerd Akoestisch geïsoleerd. www.airtradecentre. SONOFLEX 25 Geïsoleerd Aluminium gelamineerd Akoestisch geïsoleerd MCA Metalen klembanden ALUTAPE 40 Aluminium tapes Akoestische flexibele aluminium laminaatslangen type SONOFLEX 25 De SONOFLEX 25 is een

Nadere informatie

Technische Gegevens. Kunststof Plaatmateriaal. Dikte 2 mm

Technische Gegevens. Kunststof Plaatmateriaal. Dikte 2 mm Tel. 074 2500969 Fax: 074 2500961 Technische Gegevens Kunststof Plaatmateriaal Dikte 2 mm Kerfslagproef Als er losse scherpe en/of zware onderdelen in de achterbak tegen de zijwanden komen kunnen er gaten

Nadere informatie

De massadichtheid, dichtheid of soortelijke massa van een stof is de massa die aanwezig is in een bepaald

De massadichtheid, dichtheid of soortelijke massa van een stof is de massa die aanwezig is in een bepaald Hieronder wordt uitgelegd wat massadichtheid betekent. De massadichtheid, dichtheid of soortelijke massa van een stof is de massa die aanwezig is in een bepaald volume. De massadichtheid is dus bijvoorbeeld

Nadere informatie

eigenschappen is SBR één van de meest kleur populaire rubberkwaliteiten voor industriële treksterkte

eigenschappen is SBR één van de meest kleur populaire rubberkwaliteiten voor industriële treksterkte plaatrubber SBR - op rol Styreen Butadieen Rubber (SBR) kwaliteit : SBR Met zijn goede mechanische en elastische hardheid : 70 Shore A ± 5 eigenschappen is SBR één van de meest populaire rubberkwaliteiten

Nadere informatie

ϐetaϐox PRE-ORDER AANVRAAGFORMULIER:

ϐetaϐox PRE-ORDER AANVRAAGFORMULIER: ϐetaϐox PRE-ORDER AANVRAAGFORMULIER: DATUM: - - 2014 ORGANISATIE: CONTACT PERS.: E-MAIL: TEL.: ➊ UW 3D PRINTER VOORKEUR: inclusief gratis starterscursus 3D printen voor 2 pers. WH-DC-3 WH-DC-4 houten behuizing

Nadere informatie