De rol van de eigen identiteit en de eigen effectiviteitsverwachtingen bij het stoppen met roken: een literatuuronderzoek.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De rol van de eigen identiteit en de eigen effectiviteitsverwachtingen bij het stoppen met roken: een literatuuronderzoek."

Transcriptie

1 Wassenaarseweg 56 Postbus CE Leiden TNO-rapport De rol van de eigen identiteit en de eigen effectiviteitsverwachtingen bij het stoppen met roken: een literatuuronderzoek. T F Datum 6 december 2007 Auteur(s) M.R. Crone, N.M.C. van Kesteren Opdrachtgever STIVORO voor een Rookvrije Toekomst Projectnummer /01.01 Aantal pagina's Aantal bijlagen 28 (incl. bijlagen) Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van TNO. Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan TNO

2 TNO-rapport 2 / 28

3 TNO-rapport 3 / 28 Samenvatting en conclusies Het beïnvloeden van de eigen identiteit, of meer specifiek de stopperidentiteit ten aanzien van de intentie om te stoppen met roken, het tijdelijk stoppen met roken en het succesvol stoppen met roken kan mogelijk een belangrijke rol spelen in de nieuwe campagne van STIVORO. Echter, over het belang van deze determinant voor het verklaren en het veranderen van gedrag is nog weinig bekend. Daarom wordt in dit rapport nagegaan wat er in de literatuur onder eigen identiteit wordt verstaan en wat er bekend is over de relatie tussen eigen identiteit en gezondheidsgedrag in het algemeen en de relatie tussen eigen identiteit en roken en stoppen met roken in het bijzonder. Een andere belangrijke rol in de nieuwe campagne is mogelijk weggelegd voor de eigen effectiviteitsverwachtingen van rokers ten aanzien van het stoppen met roken. Over de rol van de eigen effectiviteit bij het stoppen met roken is meer bekend dan over de eigen identiteit. In deze rapportage richten we ons ook vooral op wat volgens de literatuur de rol van eigen effectiviteitsverwachtingen is geweest in eerdere/andere campagnes en op het belang van verschillende vormen van eigen effectiviteit bij het stoppen met roken. In deze samenvatting zullen de belangrijkste resultaten en conclusies van dit literatuuronderzoek gepresenteerd worden. In het verdere rapport zal dieper ingegaan worden op de literatuur die gevonden is. In het eerste hoofdstuk wordt kort de aanleiding van het onderzoek beschreven. In het tweede hoofdstuk wordt de literatuur die gevonden is over eigen identiteit gepresenteerd en in het derde hoofdstuk de literatuur over de eigen effectiviteitsverwachtingen. De rol van de eigen identiteit Bij de eigen identiteit gaat het om hoe iemand zich zelf beschrijft. Mensen gebruiken allerlei sociaaldemografische kenmerken, sociale rollen (ouderschap), en andere categorieën (roken, lichamelijk actief) om zichzelf te beschrijven in termen van wie ik ben.. Hierbij kan eigen identiteit heel algemeen gedefinieerd worden maar ook specifiek gericht op een gedrag (ik zie mijzelf als roker of niet-roker). Hoe duidelijker een eigen identiteit ten aanzien van een gedrag aanwezig is, hoe aannemelijker het wordt dat iemand zich volgens deze identiteit zal gedragen. Dus naarmate iemand zich zelf meer ziet als roker of juist als ex-roker des te waarschijnlijker hij of zij zich volgens dit gedrag zal gedragen. De validiteit van de eigen identiteit, naast de determinanten van de Theorie van Gepland Gedrag (attitudes, sociale norm en eigen effectiviteit), is voor verschillende gedragingen vastgesteld: o.a. stemgedrag, consumptie van organisch verbouwd voedsel, cannabis gebruik, gebruik van een dieet met een laag vetgehalte, letten op gewicht, alcoholconsumptie, beweeggedrag, voorbehoedsmiddelen gebruik, binnenshuis roken in bijzijn van kinderen, roken door jongeren. Ook voor rookgedrag is uit een aantal onderzoeken bekend dat de eigen identiteit van invloed is op het stoppen met roken. Het komt er op neer dat personen die zich eerder zien als niet-roker, als stopper of als ex-roker een hogere intentie hebben om te stoppen met roken en ook beter in staat zijn om hun intentie om te stoppen met roken om te zetten in een gedrag.

4 TNO-rapport 4 / 28 Het besluit om een gedrag te veranderen betekent, volgens West (2006), namelijk een verandering in identiteit. Het betekent een nieuw zelfbeeld van iemand die zich anders gedraagt. Iemand die van zichzelf overtuigd is dat hij/zij een andere identiteit wil, zal beter om weten te gaan met moeilijke situaties doordat hij/zij in deze moeilijke situaties met deze nieuwe identiteit bezig zal zijn. Een identiteitsherziening is volgens Kearney e.a (2003) dan ook een belangrijk punt dat leidt tot de eerste stap naar gedragsverandering. Over effectieve voorlichtingstrategieën om de eigen identiteit ten aanzien van een specifiek gedrag te veranderen is nog weinig bekend. Wel worden suggesties gegeven voor een aantal strategieën, namelijk: het creëren van een nieuwe eigen identiteit door iemand over zichzelf na te laten denken in een nieuwe en een verbeterde manier, het bekrachtigen van een andere al bestaande eigen identiteit; zo kwam in een onderzoek naar binnenshuis roken in het bijzijn van kinderen naar voren dat de eigen identiteit als ouder er voor zorgde dat de eigen identiteit als roker minder belangrijk werd. Het zou in dit geval zinvol kunnen zijn om het belang van de ouderrol te benadrukken (Moan, 2005), het verhogen van de zichtbaarheid en de haalbaarheidsverwachtingen van mogelijke andere identiteiten. De rol van de eigen effectiviteitsverwachtingen De eigen effectiviteitsverwachtingen zijn belangrijk bij het stoppen met roken en bij het volhouden van het stoppen met roken. Voorafgaand aan een stoppoging is een roker actief bezig met zijn/haar vaardigheden om te stoppen met roken. Naarmate men langer is gestopt, daalt de actieve aandacht voor deze vaardigheden. De eigen effectiviteitsverwachtingen spelen een belangrijkere rol als er al eerder een kortdurende stoppoging ondernomen is. Verder kunnen te hoge eigen effectiviteitsverwachtingen averechts werken en ervoor zorgen dat het uiteindelijk niet lukt om te stoppen met roken; men is er te overtuigd van dat het stoppen met roken wel zou lukken zonder dat er geanticipeerd wordt op moeilijke situaties. De eigen effectiviteitsverwachtingen om het stoppen met roken vol te houden stijgen als men de eerste stopdag doorstaan heeft. Als er toch een (tijdelijke) terugval plaatsvindt dan gaat dit over het algemeen vooraf door een daling van de eigen effectiviteitsverwachtingen in de periode daarvoor. Een lagere eigen effectiviteitsverwachting voorafgaand aan de stoppoging betekent tijdens het stoppen ook een lagere eigen effectiviteit bij moeilijke situaties. Vooral negatieve emotionele situaties gaan samen met een daling van de eigen effectiviteit om niet te roken. Personen die strategieën ontwikkelen om met moeilijke situaties bij het stoppen met roken om te gaan zijn beter in staat om het stoppen met roken vol te houden. Bovendien blijkt dat naarmate er meer strategieën tegelijkertijd gebruikt worden, men beter in staat is een moeilijk moment te weerstaan. Dit geeft aan dat het voor de eigen effectiviteit belangrijk kan zijn mensen na te laten denken over voor hen bruikbare copingstrategieën bij moeilijke momenten bij het stoppen met roken. Hierbij kan gedacht worden aan het formuleren van implementatie intenties. Bij stoppen met roken zou het formuleren van implementatie intenties gericht kunnen zijn op het formuleren

5 TNO-rapport 5 / 28 van strategieën die ingezet kunnen worden bij moeilijke situaties. Andere methoden die ingezet kunnen worden voor het verbeteren van de eigen effectiviteitsverwachtingen zijn: Ervaring: door ervaring leert men omgaan met moeilijke situaties. Plaatsvervangende ervaring: ervaring door naar de ervaringen van iemand anders te kijken die met succes een moeilijke situatie machtig wordt, bijvoorbeeld iemand die succesvol stopt met roken of die het lukt om niet te gaan roken in een moeilijke situatie. Mondelinge overtuiging door anderen: het overtuigen van de roker dat hij/zij de vaardigheden heeft om te stoppen met roken. Emotionele prikkeling: individuen bewust maken van lichamelijke en emotionele prikkelingen die zich kunnen voordoen bij het stoppen met roken, van de effecten van deze prikkelingen op hun eigen effectiviteit en gedrag, en er voor zorgen dat zij strategieën ontwikkelen om deze lichamelijke en emotionele gevoelens, die zich bij het stoppen met roken voor kunnen doen, kunnen controleren. Onderzoek toont dat voorlichtingscampagnes tot nu toe weinig gericht zijn op de eigen effectiviteitsverwachtingen van rokers. Indien men echter aan ex-rokers vraagt welke TV-spotjes bijgedragen hebben aan het stoppen met roken dan worden wel de spotjes met stoptips genoemd. Dit suggereert dat informatie gericht op eigen vaardigheden belangrijk kan zijn. Algemene conclusies De eigen identiteit en de eigen effectiviteitsverwachtingen zijn belangrijke elementen bij het veranderen van gedrag. Het lijkt erop dat personen die hun eigen identiteit herevalueren en zich daadwerkelijk gaan zien als stopper, niet-roker of ex-roker een grotere kans hebben om te slagen en langdurig te stoppen met roken. De eigen effectiviteitsverwachtingen spelen vervolgens een belangrijke rol in de periode net voor, op de eerste stopdag en in de periode na de eerste stopdag. Een sterkere stopperidentiteit is een belangrijke intrinsieke motivatie om te stoppen met roken en zal ook van invloed zijn op de eigen effectiviteitsverwachting. In het algemeen kan dan ook gesteld worden dat hoe meer intrinsieke motivatie, hoe meer volharding in pogingen om het doel te bereiken. Er is nog weinig bekend over effectieve methoden om de eigen identiteit te veranderen. Wel zijn er suggesties voor een aantal methoden. Zo lijkt het benadrukken van een identiteit die niet goed samen gaat met de rokeridentiteit een veelbelovende strategie. Hierbij is het belangrijk om aandacht te besteden aan de haalbaarheid van deze nieuwe ex-rokeridentiteit of stopperidentiteit. Als rokers voor zichzelf realistische eigen effectiviteitsverwachtingen ontwikkelen en haalbare copingstrategieën bedenken om met moeilijke situaties om te gaan, dan is de kans groter dat hun stoppoging succesvol is. Het formuleren van implementatie intenties kan een belangrijke rol spelen bij het bedenken en het vervolgens inzetten van copingstrategieën.

6 TNO-rapport 6 / 28

7 TNO-rapport 7 / 28 Inhoudsopgave Samenvatting en conclusies Inleiding Onderzoeksvraag Methode Dit rapport De rol van eigen identiteit Overzicht eigen identiteit Eigen identiteit en de andere gedragsdeterminanten Eigen identiteit en persoonlijke kenmerken Eigen identiteit en voorlichtingsstrategieën De rol van eigen effectiviteitsverwachtingen Definitie Eigen effectiviteitsverwachtingen en stoppen met roken Eigen effectiviteitsverwachtingen en copingstrategieën bij terugval Eigen effectiviteitsverwachtingen en persoonlijke kenmerken Eigen effectiviteitsverwachtingen en gezondheidsvoorlichting Dankwoord Referenties... 25

8 TNO-rapport 8 / 28

9 TNO-rapport 9 / 28 1 Inleiding Het komende jaar wordt een bijzonder jaar voor de rookontmoediging in Nederland. Net zoals in 2003/2004, zal er in 2008 sprake zijn van verschillende activiteiten die samenvallen: per 1 april zal een accijnsverhoging worden doorgevoerd in april/mei zal de 24-uur-niet-roken actie georganiseerd worden (deze actie is gericht op rokers uit de lagere welstandsgroepen zonder of met een geringe stopintentie met als doel deze te vergroten) in mei/juni/juli zal een stoppen-met-roken (kwantiteits)campagne worden gevoerd (gericht op alle rokers in Nederland, met als doel het aantal stoppogingen te vergroten) waarin naar alle waarschijnlijkheid een nieuwe vorm van hulp bij stoppen wordt gelanceerd: destopsite.nl (met als doel de stoppogingen zo succesvol mogelijk te laten verlopen). per 1 juli zal het rookverbod in de horeca worden ingevoerd, dat begeleid wordt door een invoeringscampagne. Wat betreft de stoppen-met-roken (kwantiteits)campagne wil STIVORO graag voortbouwen op het onderzoek dat ASCoR heeft uitgevoerd naar de STIVOROcampagnes rond de jaarwisseling Twee belangrijke onderzoeksresultaten waren onder andere dat (van den Putte e.a. 2005): stopperidentiteit de belangrijkste determinant was van stopintentie, tijdelijk stoppen en succesvol stoppen. Stopperidentiteit werd gemeten door de gemiddelde score te berekenen van twee stellingen: 'binnen drie maanden stoppen met roken past bij wie ik ben' en 'binnen drie maanden stoppen past bij hoe ik wil leven'. eigen effectiviteit wat betreft succesvol stoppen op plaats twee stond. Eigen effectiviteit werd gemeten door de gemiddelde score te berekenen op de uitspraak: 'stel dat u binnen de komende 3 maanden wilt stoppen met roken. Hoe zeker bent u ervan dat het u zou lukken?': dit werd gevraagd voor zeven verschillende situaties. 1.1 Onderzoeksvraag Aan TNO is gevraagd om een advies te schrijven over de mogelijke rol van de determinanten eigen identiteit en eigen effectiviteit in een nieuwe campagne over stoppen met roken. Voor dit advies is een literatuurstudie uitgevoerd. Hierbij is nagegaan hoe de eigen identiteit gedefinieerd wordt en wat er bekend is over de toegevoegde waarde van de eigen identiteit bij de verklaring van gezondheidsgedrag (met name bij (stoppen met) roken). Verder is in kaart gebracht hoe de eigen identiteit werkt en of er al eerdere pogingen zijn ondernomen om de eigen identiteit te beïnvloeden als het gaat om gedragsverandering en of de rol van de eigen identiteit verschilt naar achtergrondkenmerken, zoals sociaaleconomische status (SES, geslacht en opleiding). Over de rol van de eigen effectiviteit bij het stoppen met roken is meer bekend dan over de eigen identiteit. In het advies hebben we ons ook vooral gericht op wat de rol van eigen effectiviteitsverwachtingen is geweest in eerdere/andere campagnes en het belang van verschillende vormen van eigen effectiviteit bij het stoppen met roken.

10 TNO-rapport 10 / Methode Voor dit literatuuronderzoek is gebruik gemaakt van verschillende databases. De belangrijkste databases hierbij waren National library of medicine (medline) en PsychInfo. Verder is gebruik gemaakt van de sneeuwbalmethode. Dat wil zeggen referenties van gevonden artikelen zijn nagegaan en relevante artikelen zijn hieruit opgevraagd. 1.3 Dit rapport In dit rapport wordt eerst de samenvatting en de conclusies van dit literatuuronderzoek gepresenteerd, vervolgens wordt er dieper ingegaan op de aanleiding (hoofdstuk 1), de rol van de eigen identiteit (hoofdstuk 2) en de rol van eigen effectiviteitsverwachting bij het stoppen met roken (hoofdstuk 3).

11 TNO-rapport 11 / 28 2 De rol van eigen identiteit Het beïnvloeden van de eigen identiteit, of meer specifiek de stopperidentiteit, ten aanzien van de stopintentie, het tijdelijk stoppen en het succesvol stoppen kan mogelijk een belangrijke rol spelen in de nieuwe campagne van STIVORO. Echter, over het belang van deze determinant voor het verklaren en het veranderen van gedrag is nog weinig bekend. Daarom zal in dit hoofdstuk worden bekeken wat er onder eigen identiteit wordt verstaan en wat er bekend is als het gaat om de relatie tussen eigen identiteit en gezondheidsgedrag in het algemeen en de relatie tussen eigen identiteit en roken en stoppen met roken in het bijzonder. 2.1 Overzicht eigen identiteit Definitie Het construct eigen identiteit komt voort uit de identiteitstheorie (Tajfel & Turner, 1986). Volgens de identiteitstheorie gebruiken mensen sociaal belangrijke categorieën om zichzelf te beschrijven. In de identiteitstheorie wordt onderscheid gemaakt tussen groepsidentiteit en eigen identiteit. De groepsidentiteit gaat over de identificatie van jezelf met een groep. In het geval van roken verwijst dit naar de mate waarin iemand zichzelf identificeert met de groep rokers. De eigen identiteit gaat over de wijze waarop iemand zichzelf beschrijft. Mensen gebruiken sociaaldemografische kenmerken, sociale rollen (ouderschap), en andere sociaalrelevante categorieën (roken, lichamelijk actief) om zichzelf te beschrijven in termen van wie ik ben.. De eigen identiteit kan algemeen gedefinieerd worden, maar ook specifiek gericht zijn op een gedrag ( ik zie mijzelf als roker ). Dit laatste wordt ook wel omschreven als het veelzeggende kenmerk van het ik dat gerelateerd is aan een bepaald gedrag Hoe duidelijker een bepaalde eigen identiteit ten aanzien van een gedrag aanwezig is, hoe aannemelijker het wordt dat iemand zich volgens deze identiteit zal gedragen (Moan, 2005) Eigen identiteit en de Theorie van Gepland Gedrag (TGG) Volgens de identiteitstheorie is het belangrijk om identiteitsprocessen mee te nemen in het voorspellen van gedrag; eigen identiteit zou gedrag voorspellen nadat rekening gehouden is met attitudes en sociale norm. Volgens Charng e.a. (1988) kan de voorspelling van gedrag verbeterd worden door variabelen mee te nemen die het zelfbeeld van een persoon meten in relatie tot het betreffende gedrag. Daarbij is de veronderstelling dat hoe meer een persoon zich identificeert met het gedrag in kwestie, hoe gemotiveerder deze persoon zal zijn om zich conform dit gedrag te gedragen (Charng e.a., 1988). De validiteit van eigen identiteit, in aanvulling op de TGG determinanten (attitudes, sociale invloed, eigen effectiviteit), is vastgesteld voor onder ander stemgedrag, consumptie van organisch verbouwd voedsel, cannabis gebruik, gebruik van een dieet met een laag vetgehalte, letten op gewicht, alcoholconsumptie, beweeggedrag, voorbehoedsmiddelen gebruik, binnenshuis roken in bijzijn van kinderen, roken door jongeren, oversteekgedrag (Conner e.a. 1999; Moan 2005; Evans e.a. 1998; Fekadu e.a., 2001; Sparks e.a., 1998; Armitage e.a., 1999; Bissonnette e.a. 2001; Jackson e.a., 2003). De eigen identiteit voorspelde de intentie om het gedrag uit te voeren of het gedrag zelf, ook na rekening gehouden te hebben met de andere TGG-determinanten. Het lijkt er op

12 TNO-rapport 12 / 28 dat de eigen identiteit inderdaad iets toevoegt aan de voorspelling van intentie en gedrag Eigen identiteit en stoppen met roken Ook met betrekking tot het stoppen met roken hebben verschillende studies aangetoond dat de eigen identiteit van invloed is op het stoppen. Zo zijn er een drietal onderzoeken die de invloed van eigen identiteit hebben onderzocht (Moan, 2005; van den Putte, 2005; West 2006). De wijze waarop eigen identiteit in deze onderzoeken gedefinieerd is, verschilt wel van elkaar. Terwijl het onderzoek van Moan (2005) de invloed van de rokeridentiteit onderzoekt (in hoeverre zie ik mijzelf als roker), is het onderzoek van van den Putte (2005) gericht op de invloed van de stopperidentiteit (in hoeverre past stoppen met roken bij wie ik ben) en het onderzoek van West (2006) op de invloed van de ex-rokeridentiteit (in hoeverre zie ik mijzelf als ex-roker). Het onderzoek dat naar de rol van de rokeridentiteit gekeken heeft vond dat de rokeridentiteit vooral een voorspellende (negatieve) rol had bij daadwerkelijk stoppen met roken, maar minder bij de intentie om te stoppen met roken. Dit suggereert dat rokers die zich minder als roker zien beter in staat zijn om hun intentie om te stoppen met roken om te zetten in een gedrag (Moan, 2005). Een vraag die opkomt bij dit onderzoek is of degenen die zich minder als roker zien misschien ook degenen zijn die minder nicotineafhankelijk zijn, waardoor het voor hen makkelijker is om te stoppen met roken. Zo kwam uit een onderzoek naar rokeridentiteit en rookgedrag van studenten (van jaar) naar voren dat de helft zichzelf niet zag als roker ondanks het feit dat ze ten tijde van het onderzoek rookten. Degenen die zich niet als rokers zagen, rookten vaker onregelmatig, vonden zich minder vaak verslaafd, hadden vaker niet-rokende vrienden, gingen liever uit met niet-rokers, en rookten om andere redenen dan vanwege stressreductie (Levinson e.a. 2007). De resultaten van het onderzoek naar de rol van de stopperidentiteit toonden aan dat deze identiteit van belang was bij zowel de stopintentie als bij een (succesvolle) stoppoging. De rokers die van tevoren dachten dat stoppen met roken beter bij hen paste, hadden niet alleen een grotere kans om te stoppen met roken, maar ook om dit met succes te doen (van den Putte e.a., 2006). Het onderzoek van West (2006) kijkt niet zozeer naar de aanvullende rol van eigen identiteit op de TGG, maar het geeft desalniettemin interessante resultaten die belangrijk zijn om hier te noemen. Uit dit onderzoek naar de invloed van de exrokeridentiteit op stoppen met roken, bleek dat de helft van de rokers die probeerde te stoppen met roken, en dit al een week volhield, zichzelf ook als ex-rokers zagen. Ongeveer de helft van de personen die zich op dat moment als ex-roker zag hield het stoppen met roken minstens 6 maanden vol. Dit in tegenstelling tot degenen die deze verandering in identiteit niet doorgemaakt hadden; van deze groep bleek niemand het stoppen met roken 6 maanden vol te houden. 2.2 Eigen identiteit en de andere gedragsdeterminanten Toch worden er vraagtekens gezet bij de rol van de eigen identiteit in gedragsverklaring en -beïnvloeding. Zo wordt aangegeven dat de eigen identiteit voor een belangrijk deel verklaard wordt door eerder gedrag en dat eigen identiteit eigenlijk een andere vorm van het meten van de attitude is (Sparks e.a. 1998). Hieronder wordt ingegaan op de rol van de eigen identiteit in relatie tot eerder gedrag, attitudes, sociale invloed, eigen effectiviteit en gedragscontrole bij de voorspelling van intentie en gedrag. Tenslotte, zal worden ingegaan op het belang van eigen identiteit in relatie tot persoonlijke kenmerken van mensen.

13 TNO-rapport 13 / Eigen identiteit en eerder gedrag Volgens Fekadu & Kraft (2001) is een belangrijk verschil tussen de TGG en de identiteitstheorie de wijze waarop eerder gedrag wordt geconceptualiseerd. De identiteitstheorie gaat er van uit dat eigen identiteit van invloed is op gedrag, maar dat deze invloed afhankelijk is van eerder gedrag. Naarmate iemand langer een bepaalde rol heeft ingenomen, des te waarschijnlijker het is dat de intentie om het betreffende gedrag uit te voeren bepaald wordt door de identiteit horende bij dat gedrag en in mindere mate door de determinanten van de TGG. Dit in tegenstelling tot de TGG waar er geen rol is weggelegd voor eerder gedrag als moderator. Zo is in verschillende onderzoeken een significant interactie-effect aangetoond van eerder gedrag op de relatie tussen eigen identiteit en intentie (zie ook artikel Fekadu & Kraft, 2001): de eigen identiteit wordt belangrijker naarmate iemand al langer of vaker dat gedrag vertoond heeft. Sommige studies vonden een omgekeerd interactie-effect van eerder gedrag op de eigen identiteit-intentie relatie. Dus niet hoe langer of vaker een persoon een bepaald gedrag heeft uitgevoerd hoe sterker de relatie tussen eigen identiteit en intentie, maar juist hoe zwakker de relatie tussen eigen identiteit en intentie (Fekadu & Kraft 2001; Smith 2007). Tenslotte, is in een aantal onderzoeken helemaal geen interactie-effect aangetoond van eerder gedrag met identiteit. Volgens Fekadu & Kraft (2001) moet een mogelijke verklaring voor deze wisselende uitkomsten gezocht worden in de verscheidenheid aan gedragingen die onderzocht werden In een ander onderzoek, waarin eigen identiteit werd onderzocht als determinant van de intentie om te gaan bewegen en van beweeggedrag, verwachtten de onderzoekers dat eigen identiteit naast de TGG variabelen en eerder beweeggedrag een belangrijke voorspeller zou zijn van zowel de intentie als het gedrag (Jackson e.a.,2003). Echter, zodra eerder beweeggedrag werd meegenomen in de analyses was de eigen identiteit geen significante voorspeller meer van de intentie om te bewegen. Deze resultaten geven aan dat de rol van eerder gedrag in relatie tot eigen identiteit nog niet duidelijk is. Verder is de vraag of eerder gedrag een rol speelt bij het vormen van een nieuwe eigen identiteit. Het gaat immers om een nieuwe identiteit, waarbij een nieuw gedrag een rol speelt. Iemand die rookt en van plan is om binnenkort te stoppen met roken kan in zichzelf bezig zijn met het vormen van deze voor hem/haar nieuwe niet-rokeridentiteit. Dit zal waarschijnlijk slechts deels gevoed worden door eerdere stoppogingen Eigen identiteit en attitudes ten aanzien van een gedrag Volgens verschillende onderzoekers moet eigen identiteit gezien worden als een andere manier om attitudes te meten. Als deze veronderstelling klopt, dan zou dit betekenen dat de eigen identiteit geen significante toevoeging is aan de verklaring van de gedragsintentie en het gedrag. Dit is echter in tegenstrijd met de resultaten van verschillende onderzoeken waaruit blijkt dat de eigen identiteit, in aanvulling op attitudes, zowel intentie als gedrag voorspelt. Volgens Sparks & Guthrie (1998) weerspiegelt eigen identiteit dan ook een ander aspect van de attitude. Zo is het, volgens hen, vaak niet duidelijk of mensen wel tot een algemene attitude komen door alle belangrijke aspecten van deze attitude in beschouwing te nemen (zoals verondersteld wordt in de TGG). Het is waarschijnlijker dat mensen een attitude ten aanzien van een bepaald gedrag vormen door zich te

14 TNO-rapport 14 / 28 baseren op een aantal van al deze belangrijke aspecten en dat hun attitude ook strijdige evaluaties verwoordt (mensen zijn ambivalent en ervaren bijvoorbeeld zowel voor- als nadelen van een bepaald gedrag). Sparks & Guthrie suggereren daarom dat de volgende twee uitgangspunten van belang zijn in het begrijpen van de voorspellende rol van eigen identiteit in de attitude-gedrag modellen. Ten eerste, kunnen mensen tegenstrijdige waarden en tegenstrijdige attitudes hebben die niet goed tot uiting komen in de attitudemaat van de TGG. Ten tweede, kan een deel van deze waarden die niet tot uiting komen in de attitudemaat wel tot expressie komen in de eigen identiteit. Zij concluderen daarom dat er bekeken moet worden of een verklaring van de rol van eigen identiteit gezocht kan worden in een meer gedifferentieerde attitudemaat. Indien we naar stoppen met roken kijken betekent dit dat rokers zowel positieve als negatieve overtuigingen ten aanzien van stoppen met roken kunnen hebben. En dat het belang van deze verschillende waarden niet goed naar voren komt in de attitudemaat van de TGG. De mate waarin iemand zichzelf als een roker, ex-roker of stopper ziet zou dan extra informatie geven over hoe iemand daadwerkelijk denkt over (stoppen met) roken Eigen identiteit en sociale invloed Onderzoekers suggereren dat de bevinding dat subjectieve norm vaak een minder belangrijke rol speelt in het voorspellen van intenties, komt door de wijze waarop de subjectieve norm geoperationaliseerd is. Een kritiekpunt is dat de operationalisatie van subjectieve norm niet alle vormen van sociale invloed ondervangt. Om deze reden hebben onderzoekers geprobeerd om andere constructen aan de TGG toe te voegen die sociale invloed meten, zoals groepsnormen, groepsidentificatie en eigen identiteit, descriptieve normen en injunctieve normen (Haggar e.a., 2006; van den Putte e.a., 2005). De inclusie van de eigen identiteit in dit geval is gebaseerd op de hypothese dat individuen nadenken over hun sociaal gedefinieerde rollen als ze een bepaald gedrag gaan uitvoeren of dit van plan zijn te doen. Individuen zijn van plan om een bepaald gedrag uit te voeren omdat dat gedrag overeenkomt met hun persoonlijke overtuigingen en met hun sociaal gedefinieerde rol (eigen identiteit) (Terry e.a., 1999). In dit geval wordt de eigen identiteit niet los gezien van de sociale identiteit die iemand heeft. In het geval van stoppen met roken betekent dit dat personen zich als stopper gaan zien omdat het niet-roken beter past bij hun overtuigingen over wie zij zelf zijn. Echter, deze eigen identiteit is niet helemaal los te zien van hun sociale rol Eigen identiteit en eigen effectiviteit en gedragscontrole Over de rol van de eigen identiteit bij de eigen effectiviteit is in de literatuur weinig te vinden. Wel heeft Robert West (West 2006) het in zijn Theorie van Verslaving over de relatie tussen zelfcontrole en eigen identiteit. Volgens West (2006) vraagt elke gedragsverandering om zelfcontrole en deze zelfcontrole komt voort uit de eigen identiteit. Het besluit om een gedrag te veranderen betekent een verandering in identiteit. Het betekent een nieuw zelfbeeld van iemand die zich anders gedraagt. Deze nieuwe identiteit komt niet voort uit berekening en analyse; het komt voort uit een fundamentele heroriëntatie en herevaluatie dit wordt ook wel genoemd een moment van helderheid. Deze heroriëntatie komt ook naar voren in een onderzoek waarbij naar verschillende kwalitatieve studies naar gedragsverandering is gekeken. Volgens dit onderzoek is een

15 TNO-rapport 15 / 28 kritische revisie van jezelf en jouw situatie de sleutel tot gedragsverandering en het 6 maanden of langer volhouden hiervan. Deze identiteitsherziening kan gezien worden als een (eerste) omslagpunt, dat leidt tot een kleine stap in de richting van gedragsverandering. Als deze eerste stap succesvol is, bijvoorbeeld een persoon krijgt positieve feedback (beloning) op deze mogelijke nieuwe identiteit, dan kan meer gedragsverandering volgen. Deze gedragsverandering versterkt de nieuwe identiteit, wat nieuw gedrag weer mogelijk maakt. Dit proces van identiteitsherziening en gedragsverandering wordt in gang gezet door bewustwording van de zorgwekkende gevolgen van het gedrag en de bewustwording dat deze gevolgen niet overeen komen met belangrijke, al lang bestaande, waarden en doelen. Daarbij is het van belang op te merken dat deze gevolgen niet altijd direct te maken hoeven te hebben met het gedrag in kwestie (de directe gezondheidsgevolgen). Ze kunnen ook indirect te maken hebben met het gedrag, zoals een auto-ongeluk door te veel alcohol of verlies van voogdijschap (Kearney e.a., 2003). Deze resultaten suggereren dat zelfcontrole belangrijk zou kunnen zijn bij de eigen identiteit en vooral bij het vormen van een nieuwe identiteit. Iemand die van zichzelf overtuigd is een andere identiteit te willen, zal beter om weten te gaan met moeilijke situaties doordat hij/zij in deze moeilijke situaties bewust met deze nieuwe identiteit bezig zal zijn. Onderzoek toont ook aan dat een roker die wil stoppen met roken en zichzelf ook daadwerkelijk ziet als een stopper of als een ex-roker een veel grotere kans heeft om succesvol te stoppen dan iemand die zichzelf toch voornamelijk als roker beschouwt (van den Putte e.a., 2005; West, 2006). 2.3 Eigen identiteit en persoonlijke kenmerken De invloed van eigen identiteit bij sommige mensen De vraag waar Hagger e.a. (2006) zich op hebben gericht is of eigen identiteit een belangrijke invloed heeft op intentie en of dit afhankelijk is van het type mens. Zo kan de ene persoon zijn sociale identiteit belangrijk vinden bij het vormen van intenties, terwijl een andere persoon vooral naar zijn eigen overtuigingen kijkt. Dit hebben Hagger e.a. (2006) bekeken voor een aantal intentionele gedragingen (in totaal 30 gedragingen, zoals bed opmaken, winkelen, naar alle colleges gaan, papier recycleren). In totaal deden 241 studenten mee aan het onderzoek door een vragenlijst in te vullen met TGG determinanten, eigen identiteit en intentie. Twee weken later vulden ze een gedragsvragenlijst in. De onderzoeksresultaten toonden voor alle gedragsintenties aan dat de toevoeging van eigen identiteit zorgde voor een stijging in de verklaarde variantie (gemiddeld 6%). Vervolgens werden de groepen ingedeeld in een eigen identiteit-georiënteerde groep en een TGG-georiënteerde groep: respectievelijk de personen waarbij intentie hoog gecorreleerd was met de eigen identiteit en de personen waarbij intentie hoog gecorreleerd was met de TGG-determinanten. Bij eigen identiteitgeoriënteerde personen was de eigen identiteit bij bijna alle intenties de belangrijkste voorspeller van de intentie terwijl dit bij de TGG-georiënteerde personen maar bij 40% van de intenties het geval was. Bij de TGG-georiënteerde personen was de invloed van de attitudes op intentie het belangrijkste. De analyses laten dus zien dat eigen identiteit intentie voorspelt, maar dat de grootte van de invloed bepaald wordt door het type persoon, en wel of een persoon meer georiënteerd is op zijn eigen identiteit dan wel op zijn eigen overtuigingen ten aanzien van een gedrag.

16 TNO-rapport 16 / 28 Hagger e.a. (2006) gaan er in dit geval wel vanuit dat de eigen identiteit niet losgekoppeld kan worden van de sociale identiteit. Iemand vindt zichzelf een roker of niet-roker vanwege zijn sociale rol. Sommige rokers zouden volgens dit onderzoek roken omdat ze meer gericht zijn op hun eigen identiteit als roker: dus ze roken omdat ze zichzelf meer als een roker zien en zichzelf dus ook meer identificeren met de groep rokers. Maar er zouden volgens dit onderzoek ook rokers zijn die roken vanwege hun eigen opvattingen en niet vanwege hun eigen identiteit. Er is echter niet naar het veranderen van gedrag gekeken. Het is daarom niet duidelijk of het onderscheid tussen eigen identiteit-georiënteerde personen en TGGgeoriënteerde personen ook van belang is bij het veranderen van gedrag. Dus stoppen sommige mensen met roken omdat zij hun eigen identiteit als roker herevalueren en stoppen andere mensen juist omdat hun eigen opvattingen over roken veranderen? Eigen identiteit en achtergrondkenmerken. Uit onderzoek is weinig bekend over of de invloed van eigen identiteit afhankelijk is van achtergrondkenmerken, zoals sociaal economische status, opleidingsniveau en geslacht. Alleen in een onderzoek van Lund e.a. (2005) komt naar voren dat een lagere sociaal economische status samengaat met een sterkere toekomstige rokeridentiteit. Uit onderzoek van Moan (2005) naar rookgedrag binnenshuis in bijzijn van de kinderen kwam naar voren dat voor vaders de rokeridentiteit van belang was voor de intentie om niet binnenshuis te roken. Voor moeders was de rokeridentiteit niet belangrijk. In aanvulling op deze bevindingen bleek dat de rokeridentiteit voor vaders een minder belangrijke voorspeller van de intentie om binnenshuis te roken werd naarmate de ouderidentiteit belangrijker werd. In onderzoek naar milieubewuste voedselkeuzes (Bissonnette & Contento 2001) komt naar voren dat meisjes hoger dan jongens scoorden op hun gepercipieerde eigen identiteit als gezondheidsbewuste en milieubewuste persoon. Ook jongeren met hoog opgeleidde ouders scoorden hoger op deze twee eigen identiteitsvormen. 2.4 Eigen identiteit en voorlichtingsstrategieën Het aantal interventies met als doel het veranderen of bestendigen van de eigen identiteit is beperkt (Van Empelen e.a., 2006). Sommige strategieën zijn echter veelbelovend. De strategieën die genoemd worden zijn deels gericht op eigen identiteiten die nog niet goed ontwikkeld zijn en deels gericht op al bestaande zelfbeelden Voorlichtingsstrategieën voor eigen identiteiten die nog niet goed ontwikkeld zijn Er worden twee strategieën beschreven voor het beïnvloeden van zelfbeelden die, volgens de auteurs, nog niet goed ontwikkeld zijn: 1) anticiperen op gedragservaring, en 2) veranderen van ideeën over zichzelf. Dit laatste kan bijvoorbeeld worden bereikt door een gewenst imago te belichten met als doel om het gewenste imago te stimuleren en het ongewenste imago te veranderen. Gerrard e.a (in press, zie referentie in artikel van van Empelen e.a., 2006) toonden bijvoorbeeld aan dat door ongewenste imago s minder aantrekkelijk voor jongeren te maken het mogelijk was om het alcoholgebruik bij jongeren te verminderen. Deze imagoverandering kan effectief zijn 1) wanneer risicogedrag benaderd wordt voordat mensen intenties over dit gedrag ontwikkelen, 2) wanneer mensen zich levendig het ongewenste image voor kunnen stellen, de ongewenste waarden die bij dit image horen kunnen accepteren, en het belang van het vermijden van deze waarden kunnen accepteren, en 3) wanneer gewenste en

17 TNO-rapport 17 / 28 ongewenste images tegelijkertijd worden benaderd, waarbij het gewenste image als doel fungeert Voorlichtingsstrategieën voor al bestaande eigen identiteiten In één rapportage over de eigen identiteit geeft Moan (2005) aan hoe de eigen identiteit van rokers en niet-rokers mogelijk beïnvloed kan worden. Volgens Moan (2005) zijn er nog maar weinig pogingen gedaan om hier ideeën over te ontwikkelen, alleen O Keefe heeft twee mogelijke manieren gesuggereerd om de eigen identiteit te veranderen. Ten eerste, zou bij iemand een nieuwe eigen identiteit gecreërd kunnen worden door hem/haar uit te nodigen over zichzelf na te denken op een nieuwe en verbeterde manier. Ten tweede, zou een al bestaande eigen identiteit kunnen worden bekrachtigd. Zoals hierboven al besproken, bleek uit onderzoek van Moan (2005) naar binnenshuis roken in het bijzijn van kinderen dat de eigen identiteit als ouder ervoor zorgde dat de eigen identiteit als roker minder belangrijk werd. Het zou in dit geval zinvol kunnen zijn om het belang van de ouderrol te benadrukken (Moan, 2005). Ook in een onderzoek naar drugsgebruik kwam naar voren dat het conflict tussen het verslaafd zijn en andere gewaardeerde identiteiten een belangrijke bijdrage leverde aan het veranderen van gedrag (Downey e.a., 2000). Van Empelen e.a. (2006) geven nog drie strategieën aan die van belang kunnen zijn bij het beïnvloeden van reeds bestaande zelfbeelden. Een opmerking hierbij is dat de auteurs het in dit artikel hebben over zelfbeelden en niet over eigen identiteit. De strategieën die ze noemen voor het beïnvloeden van zelfbeelden zijn: 1. zich richten op centrale eigen waarden om consistent gezondheidsgedrag te bevorderen, 2. het bevestigen van opvattingen over zichzelf om bedreigingen voor zichzelf te verminderen en de acceptatie van gezondheidsboodschappen te verhogen, en 3. het verhogen van de zichtbaarheid en de gepercipieerde haalbaarheid van mogelijke andere ikken. De eerste twee strategieën zijn vooral gericht op het bestendigen van gezond gedrag terwijl de laatste strategie gericht is op het veranderen van bestaand gedrag. Bij het veranderen van bestaand gedrag geven Van Empelen e.a. (2006) aan dat het om gedragsverandering te bewerkstelligen belangrijk is mogelijkheden in te bouwen aan de hand waarvan mensen hun eigen waarde kunnen behouden. Indien personen bedreigende informatie ontvangen dan kunnen ze deze informatie voor zich zelf neutraliseren, door bijvoorbeeld de gegevens op een manier te interpreteren die hun reeds bestaande overtuigingen ondersteunt of door deze informatie uit hun gedachten te zetten. In een onderzoek naar de rol van rokeridentiteit bij het wel of niet effectief vinden van antirook video s komt bijvoorbeeld naar voren dat studenten (leeftijd jaar) die zichzelf op de langere termijn als rokers zien de video s als minder effectief zien. Zij reageren het meest defensief op vijf van de acht spotjes die zij te zien krijgen. Dit zijn vooral spotjes die gaan over de persoonlijke gevolgen van roken zoals, de lange termijn gezondheidsgevolgen, over meeroken, over hoe vies roken is, over romantische afwijzing en over dat roken niet cool is. De drie waarop ze niet negatiever reageren dan anderen zijn de spotjes over verslaving, over industriële manipulatie en over stoppen met roken (Freeman e.a. 2001). Bij het veranderen van gedrag is het mogelijk de eigen integriteit (eigen waarde) te bevestigen, door mensen bijvoorbeeld na te laten denken over voor hen belangrijke waarden die irrelevant zijn voor de bedreiging, of door hen succes te laten behalen in een niet gerelateerde domein van eigen waarde (Sherman, 2002). Sherman e.a. (2000) toonden aan dat wanneer mensen persoonlijk relevante gezondheidsinformatie

18 TNO-rapport 18 / 28 ontvingen en zichzelf op andere manieren konden bevestigen, zowel meer risico s aan het ongezonde gedrag zagen en daarna ook vaker het gezondere gedrag vertoonden. Zo kreeg een groep leerlingen een filmpje te zien over het HIV-risico van onveilige seksuele contacten. De helft van deze groep kreeg van tevoren informatie waarmee zij zichzelf konden bevestigen ( self-affirmation ), de andere helft niet. De zelfbevestigde groep reageerde door de informatie te accepteren en ook vaker condooms te gebruiken.

19 TNO-rapport 19 / 28 3 De rol van eigen effectiviteitsverwachtingen 3.1 Definitie Dit tweede deel van de literatuurstudie is gericht op het belang van de eigen effectiviteit bij het stoppen met roken. Over de rol van de eigen effectiviteit bij het stoppen met roken is meer bekend dan over de eigen identiteit. In deze rapportage hebben we ons ook vooral gericht op wat de rol van eigen effectiviteitsverwachtingen is geweest in eerdere/andere campagnes en het belang van verschillende vormen van eigen effectiviteit bij het stoppen met roken. Hierbij zal ingegaan worden op de eigen effectiviteitsverwachtingen ten aanzien van het wel of niet stoppen met roken en ten aanzien van het wel of niet volhouden van het stoppen met roken. Gepercipieerde eigen effectiviteit omvat de persoonlijke inschattingen die een persoon heeft over zijn vaardigheden om een gewenst gedrag uit te voeren (De Vries e.a., 1987). Eigen effectiviteit komt voort uit de Sociale Cognitie Theorie van Bandura (Conner, 2006). Volgens deze theorie is een aantal factoren cruciaal bij het beïnvloeden van gedrag. Eigen effectiviteit is één van deze factoren. Bandura s hypothese is dat eigen effectiviteitsverwachtingen zelfregulerende cognities zijn die bepalen of bepaalde gedragingen gestart worden, hoeveel moeite er aan besteed zal worden en hoe lang het gedrag volgehouden zal worden in geval van obstakels en mislukkingen. Eigen effectiviteit heeft een belangrijke motiverende rol bij het starten met een gedrag en heeft daarnaast een directe relatie met gedrag. 3.2 Eigen effectiviteitsverwachtingen en stoppen met roken Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat eigen effectiviteit belangrijk is bij het stoppen met roken (Conner & Norman, 2006). Zo is zelfvertrouwen in het overwinnen van barrières een voorspeller van het al dan niet doen van pogingen om te stoppen met roken (Dijkstra & de Vries, 2000). Ook in onderzoek van Yzer & van der Putte (2006) is aangetoond dat eigen effectiviteit de intentie om te stoppen voorspelt. De eigen effectiviteit was het minst belangrijk in de groep die nog nooit een stoppoging had ondernomen en het meest belangrijk in de groep die een stoppoging van een gemiddelde duur had ondernomen (1 tot 7 dagen). In ander onderzoek is gekeken naar de eigen effectiviteit en zijn rol bij de verschillende fases van de Stages of Change (Hoving e.a., 2006). Hieruit kwam naar voren dat de rokers die in de voorbereidende fase van het stoppen met roken zaten, inderdaad een hogere eigen effectiviteitsverwachting hadden dan de personen in de precontemplatie en contemplatie fase. Bovendien voorspelde eigen effectiviteit de transitie van de voorbereidende fase naar de actiefase (stoppen). De rokers in de voorbereidende fase, die na 12 maanden nog steeds gestopt waren met roken, hadden een hogere eigen effectiviteit dan de rokers die niet gestopt waren. Uit onderzoek van Dijkstra & Ten Wolde (2005) kwam naar voren dat des te gemotiveerde een roker is om te stoppen met roken des te actiever iemand bezig is met het interpreteren van eigen vaardigheden. Verder bleek dat naarmate iemand langer gestopt was, hij/zij minder actief bezig was met het interpreteren van zijn/haar vaardigheden om te stoppen met roken: rond die periode denkt men vaker na over of een stoppoging succesvol zal zijn en over hoe zeker ze er van zijn dat het hen zal lukken

20 TNO-rapport 20 / 28 om te stoppen met roken. Dus het daadwerkelijk bezig zijn met de eigen effectiviteitsverwachtingen was een tijdelijke fase in de transitie van het ene naar het andere gedrag. Zo lang het doel van stoppen met roken nog niet bereikt was, dan waren vooral de positieve interpretaties van eigen effectiviteit geassocieerd met pogingen om te stoppen. Indien men aangaf vaak te denken dat het stoppen met roken wel zou lukken, dan deed men eerder een stoppoging. Als men al wel gestopt was met roken, dan waren vooral de negatieve interpretaties geassocieerd met relevante gedragingen zoals terugvallen: indien een stopper aangaf vaak te denken dat het niet zal lukken om te stoppen met roken werd de kans groter dat deze roker terugviel. Personen met alleen positieve interpretaties van hun eigen effectiviteit ondernamen minder vaak een stoppoging dan de personen met positieve én negatieve interpretaties van hun eigen effectiviteit. Deze uitkomst bevestigde de hypothese dat te veel positieve eigen effectiviteitinterpretaties kunnen leiden tot een onderschatting van het aantal persoonlijke problemen bij het stoppen met roken. Bij de ex-rokers was het net andersom: degenen met alleen positieve interpretaties (17%), hadden een significant lager risico om terug te vallen dan degenen die naast positieve interpretaties ook een aantal negatieve interpretaties hadden (50%). De eigen effectiviteitsverwachting is belangrijk bij het wel of niet doen van een stoppoging. Deze effectiviteit wordt belangrijker als men al eerder een stoppoging van ongeveer een week heeft gedaan. Indien men een langere stoppoging heeft ondernomen is de eigen effectiviteitsverwachting minder belangrijk, net als wanneer men nog nooit een stoppoging heeft ondernomen. Voorlichting over eigen effectiviteit zal daarom waarschijnlijk een groter effect hebben op de groep die al eerder kortdurend gestopt is met roken (Yzer & van den Putte, 2006). Verder kan opgemerkt worden dat voorafgaand aan een stoppoging een roker actiever aan de gang gaat met zijn/haar vaardigheden om te stoppen met roken. Naarmate men langer gestopt is, is men minder actief bezig met deze vaardigheden. Indien men te veel positieve verwachtingen heeft van het stoppen met roken, dan kan dit leiden tot een onderschatting van de problemen die men tegenkomt bij het stoppen met roken. 3.3 Eigen effectiviteitsverwachtingen en copingstrategieën bij terugval De rol van eigen effectiviteitsverwachtingen bij terugval Een overzichtsartikel uit 2000 naar factoren die van belang zijn bij het volhouden van het stoppen met roken liet zien dat belangrijke voorspellers van terugval zijn tijdelijke misstappen, een jongere leeftijd, een grote nicotine afhankelijkheid, lage eigen effectiviteit, zorgen over het gewicht en eerdere stoppogingen (Ockene e.a., 2000). Een lage eigen effectiviteit is dus belangrijk bij het volhouden van het stoppen. Ook Gwaltney e.a. (2002) vonden dat terugval periodes voorspeld werden door de eigen effectiviteit om niet te roken. In een recenter onderzoek van Gwaltney e.a. (2005), waarbij ze stoppers dagelijks naar hun eigen effectiviteit vroegen, kwam naar voren dat als het stoppen met roken volgehouden werd na de eerste stopdag de eigen effectiviteit hoger werd en dat de positieve uitkomstverwachtingen van roken lager werden. Ook bleek dat voorafgaand aan de eerste terugval de eigen effectiviteit lager was en dat de positieve uitkomstverwachtingen van roken hoger waren. Uit het onderzoek kwam niet naar voren dat terugvallen vooraf gingen door (omgevings)invloeden die in de uren/minuten voorafgaand aan de terugval plaatsvonden. Het onderzoek liet eerder zien

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag?

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? TNO-rapport TNO/LS 2012 R10218 Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? Behavioural and Societal Sciences Wassenaarseweg 56 2333 AL

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

CASI MODEL (Pag 122) Stappen. Antwoorden

CASI MODEL (Pag 122) Stappen. Antwoorden CASI MODEL (Pag 122) HOE KANSRIJK IS UW CAMPAGNE? Het Campagne Strategie Instrument (CASI) is een hulpmiddel om tot onderbouwde keuzes te komen voor het opzetten van een campagne. Het gaat hierbij om campagnes

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten

risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten risicocommunicatie, planning & mechanismen van gezondheidsgedragsverandering in een populatie met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten Hart- en vaatziekten vormen een grote bedreiging voor de volksgezondheid.

Nadere informatie

Lage SES mannen en voorbeeldgedrag

Lage SES mannen en voorbeeldgedrag TNO-rapport KvL/GB 2009.100 Lage SES mannen en voorbeeldgedrag Preventie en Zorg Wassenaarseweg 56 Postbus 2215 2301 CE Leiden www.tno.nl T +31 71 518 18 18 info-zorg@tno.nl Datum November 2009 Auteur(s)

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Figuur 1 Precede/Proceed Model

Figuur 1 Precede/Proceed Model Nederlandse samenvatting Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen die vooral bij angstklachten en slaapstoornissen worden voorgeschreven. Ze vormen de op één na meest voorgeschreven middelen in Nederland. Tien

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Evaluatie van een 24-uur-niet-roken actie

Evaluatie van een 24-uur-niet-roken actie Evaluatie van een 24-uur-niet-roken actie De onderzoeksresultaten van de pre- en post-vragenlijsten December 2011 Uitgevoerd door de Universiteit Antwerpen, in opdracht van het Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse Introductie Nicotine is een van de meest gebruikte verslavende middelen en levert, door het roken van sigaretten, een grote bijdrage aan morbiditeit (ziekte) en mortaliteit (sterfte). Wereldwijd

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel

Nadere informatie

Meting stoppers-met-roken juli 2008

Meting stoppers-met-roken juli 2008 Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Consumer & Media Rapport Meting stoppers-met-roken juli 2008

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

WAT HOUDT U NOG TEGEN?

WAT HOUDT U NOG TEGEN? WAT HOUDT U NOG TEGEN? 2 Tussenoplossingen bestaan niet Rokers die voor het eerst nadenken over stoppen, proberen nog wel eens een tussenoplossing te vinden. Helaas bestaan er geen succesvolle tussenoplossingen.

Nadere informatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Het delen van gevoelens (emoties of stemmingen) met anderen is bijna onvermijdelijk in ons dagelijks leven.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

RAPPORTAGE. Evaluatie van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp campagne

RAPPORTAGE. Evaluatie van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp campagne RAPPORTAGE Evaluatie van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp campagne Voorwoord In deze rapportage wordt beschreven of de doelstellingen van de Echt stoppen met roken kan met de juiste hulp

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

De effecten van Ik (r)ook niet Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs

De effecten van Ik (r)ook niet Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs TNO-rapport KvL/JPB 2005.226 De effecten van Ik (r)ook niet Een lesprogramma voor groep 7 en 8 van het basisonderwijs Wassenaarseweg 56 Postbus 2215 2301 CE Leiden www.tno.nl T 071 518 18 18 F 071 518

Nadere informatie

FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013

FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013 FACTSHEET MAART 2014 FACTSHEET CONTINU ONDERZOEK ROOKGEWOONTEN 2013 KERNPUNTEN Een kwart (25%) van de Nederlandse bevolking vanaf 15 jaar rookt in 2013: 19% rookt dagelijks en 6% niet dagelijks. Het percentage

Nadere informatie

Samen sta je sterk. Adviesrapport. Project: Communicatieplan

Samen sta je sterk. Adviesrapport. Project: Communicatieplan Project: Communicatieplan Smokeless Nathalie Kooiman, 0863131 Charlotte Voorn, 0847183 Wendy Lanser, 0862815 Rowan Lens, 0857190 CDM1A Hogeschool Rotterdam Rowan Lens - CDM1A - Hogeschool Rotterdam 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch)

Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch) Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch) Sinds het bekend is dat roken uitermate schadelijk is voor de gezondheid - na een publicatie van de Surgeon General of the United States in 1964 - is rookgedrag

Nadere informatie

Samenvatting. Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten

Samenvatting. Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten Samenvatting Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten De beroepsbevolking in Nederland, maar ook in andere westerse landen, vergrijst in een rap tempo. Terwijl er minder kinderen

Nadere informatie

Peter Konings (Belastingdienst), Rutger Heerdink (UWV), Rene Backer (SVB), Sjoerd Weiland (RDW)

Peter Konings (Belastingdienst), Rutger Heerdink (UWV), Rene Backer (SVB), Sjoerd Weiland (RDW) Werkgroep Borging: Peter Konings (Belastingdienst), Rutger Heerdink (UWV), Rene Backer (SVB), Sjoerd Weiland (RDW) November 2013 Deze sheets bevatten achtergrondinformatie bij het plan Borging awareness

Nadere informatie

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren alcohol. Dit proefschrift laat zien dat de meerderheid van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP

GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP Voor iedereen die: Gezonder wil eten Wil stoppen met schadelijke verslavingen Meer wil bewegen Minder stress en meer ontspanning wil Inclusief werkboek Leopoldstraat

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Stoppen met roken. Groepstraining in het CWZ

Stoppen met roken. Groepstraining in het CWZ Stoppen met roken Groepstraining in het CWZ 2 Stoppen met roken kun je leren! Het valt niet mee om te stoppen met roken. Dat blijkt wel uit het feit dat dagelijks duizenden mensen proberen te stoppen met

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond :

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond : Wellness Guide Stoppen met roken "Je hoeft niets op te geven. Roken geeft geen echt plezier. Het is slechts een illusie, net zoiets als met je hoofd tegen een muur aan bonken zodat het een opluchting is

Nadere informatie

Rookvrij Opgroeien. Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar. 4-19 jaar

Rookvrij Opgroeien. Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar. 4-19 jaar Rookvrij Opgroeien 4-19 jaar 4-19 jaar Roken? Houd kinderen er buiten. Het bespreken van (mee)roken binnen de JGZ 4-19 jaar Kinderen boven de vier jaar wonen relatief vaak in een huis waar gerookt mag

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Vragenlijst Samen Werken

Vragenlijst Samen Werken TNO Arbeid TNO-vragenlijst 01830254 V0312563.v2 Vragenlijst Samen Werken Polarisavenue 151 Postbus 718 2130 AS Hoofddorp www.arbeid.tno.nl T 023 554 93 93 F 023 554 93 94 Datum Februari 2003 Auteurs Aukje

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Impulsieve keuzes voor aantrekkelijke opties zijn doorgaans geen verstandige keuzes op de lange termijn (Hofmann, Friese, & Wiers, 2008; Metcalfe & Mischel, 1999). Wanneer mensen zich

Nadere informatie

Let's Talk about Alcohol: The Role of Interpersonal Communication and Health Campaigns H. Hendriks

Let's Talk about Alcohol: The Role of Interpersonal Communication and Health Campaigns H. Hendriks Let's Talk about Alcohol: The Role of Interpersonal Communication and Health Campaigns H. Hendriks Let's talk about alcohol: The role of interpersonal communication and health campaigns Hanneke Hendriks

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Jamal, Mumtaz Title: Smoking and the course of anxiety and depression Issue Date:

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Roken onder volwassenen De harde feiten 2012

Roken onder volwassenen De harde feiten 2012 Roken onder volwassenen De harde feiten 2012 10 9 8 Rokers 7 6 5 Niet-rokers Verdeling Nederlandse bevolking (15 jaar en ouder) naar % rokers en % niet-rokers 1975-2012 Percentage rokers naar categorie

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

TNO-rapport TNO/LS 2015 R11197. Earth, Life & Social Sciences Schipholweg 77-89 2316 ZL Leiden Postbus 3005 2301 DA Leiden. www.tno.

TNO-rapport TNO/LS 2015 R11197. Earth, Life & Social Sciences Schipholweg 77-89 2316 ZL Leiden Postbus 3005 2301 DA Leiden. www.tno. TNO-rapport TNO/LS 2015 R11197 Het effect van media-aandacht voor het gebruik van mogelijk ondeugdelijke naalden in het voorjaar van 2015 op de bereidheid van moeders om hun dochter te laten vaccineren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

D U TC H S U M M A RY Samenvatting In zowel westerse als diverse niet-westerse samenlevingen wordt veel waarde gehecht aan schoolprestaties. Ouders en docenten stimuleren kinderen al op jonge leeftijd

Nadere informatie

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting 119 Hoofdstuk 1 - Algemene inleiding Hoofdstuk 1 bevat algemene informatie over type 2 diabetes, waarin onderwerpen aan bod komen zoals: risicofactoren voor het ontwikkelen van type 2 diabetes, de gevolgen

Nadere informatie

Gedragsmatige ondersteuning bij stoppen met roken in de zorg. Dewi Segaar (STIVORO) & Hetty de Laat (Groei in communicatie)

Gedragsmatige ondersteuning bij stoppen met roken in de zorg. Dewi Segaar (STIVORO) & Hetty de Laat (Groei in communicatie) Gedragsmatige ondersteuning bij stoppen met roken in de zorg Dewi Segaar (STIVORO) & Hetty de Laat (Groei in communicatie) Behandeling van tabaksverslaving Farmacologische ondersteuning: 10 sigaretten

Nadere informatie

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Mensen die als afwijkend worden gezien zijn vaak het slachtoffer van vooroordelen, sociale uitsluiting, en discriminatie.

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand.

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Theoretische achtergrond: - Miller en Rollnick De motivering van cliënten en het verminderen van weerstand zijn centrale thema's.

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs

Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs Ariane Cuenen Kris Brijs Tom Brijs Karin van Vlierden Stijn Daniëls Overzicht 1. Inleiding Programma

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Het effect van doelstellingen

Het effect van doelstellingen Het effect van doelstellingen Inleiding Goalsetting of het stellen van doelen is een van de meest populaire motivatietechnieken om de prestatie te bevorderen. In eerste instantie werd er vooral onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Afstemmen van verwachtingen over campagne. Mogelijke indicatie extra onderzoek feiten huidige gedrag. Stap 1: Analyseren

Afstemmen van verwachtingen over campagne. Mogelijke indicatie extra onderzoek feiten huidige gedrag. Stap 1: Analyseren CASI versie Campagne Strategie Instrument 2.0 toelichting Kernboodschap Campagne Strategie Instrument Met campagnes kun je het gedrag van mensen beïnvloeden. Om dit effectief te doen, zijn heldere strategische

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Omgaan met Informatie over Complexe Onderwerpen: De Rol van Bronpercepties In het dagelijkse leven hebben mensen een enorme hoeveelheid informatie tot hun beschikking (bijv. via het

Nadere informatie

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar - Factsheet - Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar NIGZ, Project Alcohol Voorlichting en Preventie 3 juli 2003 Inleiding Het NIGZ voert elk jaar, als onderdeel van het Alcohol

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Roken en Stoppen-met-roken in de Eerste en Tweede Lijn van de Gezondheidszorg

Roken en Stoppen-met-roken in de Eerste en Tweede Lijn van de Gezondheidszorg Roken en Stoppen-met-roken in de Eerste en Tweede Lijn van de Gezondheidszorg Attitudes, gedrag en eigen effectiviteit van huisartsen, longartsen en cardiologen Resultaten van een vragenlijstonderzoek

Nadere informatie

Dutch summary. (Nederlandse samenvatting)

Dutch summary. (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) 151 152 1. Inleiding Rijden onder invloed van alcohol en/of drugs is een belangrijke oorzaak van verkeersongelukken. Al is alcohol de belangrijkste veroorzaker

Nadere informatie

Minderen met roken Een gedragsdeterminantenonderzoek naar het minderen met roken

Minderen met roken Een gedragsdeterminantenonderzoek naar het minderen met roken Minderen met roken Een gedragsdeterminantenonderzoek naar het minderen met roken Begeleidend docent: M.E. Pieterse Noshik Zeko 0115436 Universiteit Twente 29 augustus 2008 2 Samenvatting In het kader van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting In dit proefschrift is agressief en regelovertredend gedrag van (pre)adolescenten onderzocht. Vanuit een doelbenadering (Sociale Productie Functie

Nadere informatie

Deel 2: maak een keuze

Deel 2: maak een keuze Je rookgedrag veranderen Deel 2: maak een keuze In deel 1 heb je stilgestaan bij je rookgedrag. Je hebt geregistreerd hoeveel en in welke omstandigheden je rookt. Mogelijks was je wel verwonderd over de

Nadere informatie

Voorwaarden voor gedragsverandering

Voorwaarden voor gedragsverandering Voorwaarden voor gedragsverandering Naast het geven van adviezen of instructies (wat kan ik precies doen?) en het veranderen van de omgeving, indien mogelijk, (het wordt me gemakkelijk gemaakt) is het

Nadere informatie

V O LW A S S E N E N

V O LW A S S E N E N GENOTMIDDELEN V O LW A S S E N E N Volwassenen 2009 5 Volwassenenonderzoek 2009 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD Zuid-Holland West in 2009 een schriftelijke

Nadere informatie

Monitor naleving rookvrije werkplek 2006

Monitor naleving rookvrije werkplek 2006 Monitor naleving rookvrije werkplek 2006 METINGEN 2004 EN 2006 B. Bieleman A. Kruize COLOFON St. INTRAVAL Postadres: Postbus 1781 9701 BT Groningen E-mail info@intraval.nl Kantoor Groningen: Kantoor Rotterdam:

Nadere informatie

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Welke middelen kan een docent tijdens zijn les gebruiken / hanteren om leerlingen van havo 4 op het Sophianum meer te motiveren? Motivatie

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting (Summary in Dutch)

Nederlandse Samenvatting (Summary in Dutch) Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting (Summary in Dutch) Overredende gezondheidsteksten, die als doel hebben om mensen te overtuigen hun ongezonde gewoonten te veranderen, zijn alom aanwezig

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Rapportage voor Saffier De Residentiegroep. Lerende Evaluatie: De stand voor de transitie naar een nieuw woonzorgconcept

Rapportage voor Saffier De Residentiegroep. Lerende Evaluatie: De stand voor de transitie naar een nieuw woonzorgconcept Rapportage voor Saffier De Residentiegroep Lerende Evaluatie: De stand voor de transitie naar een nieuw woonzorgconcept 24 februari 2015 Lerende Evaluatie: De stand voor de transitie naar een nieuw woonzorg-

Nadere informatie

Rookstoppolikliniek " Stoppen doet u zelf, wij zijn er om gestopt te blijven."

Rookstoppolikliniek  Stoppen doet u zelf, wij zijn er om gestopt te blijven. Rookstoppolikliniek " Stoppen doet u zelf, wij zijn er om gestopt te blijven." U denkt er over te stoppen met roken. In deze folder leest u hoe u met begeleiding van de rookstopcoach en longarts op de

Nadere informatie

3b. Ik doe mijn best om anderen de menselijke en persoonlijke redenen in te laten zien waarom verandering nodig is.

3b. Ik doe mijn best om anderen de menselijke en persoonlijke redenen in te laten zien waarom verandering nodig is. Influencer-zelftest Met deze test onderzoekt u welke methoden van beïnvloeding u gebruikt om uitdagende en hardnekkige problemen aan te pakken. Om te beginnen willen we u vragen aan een probleem te denken

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

Alle leerlingen actief! Een onderdeel van de oplossing. Bram Buiting Adviseur Datum: 10/12/2009

Alle leerlingen actief! Een onderdeel van de oplossing. Bram Buiting Adviseur Datum: 10/12/2009 Alle leerlingen actief! Een onderdeel van de oplossing Bram Buiting Adviseur Datum: 10/12/2009 Doel & Doelgroep Het doel van de methodische aanpak Alle leerlingen Actief! is het activeren van inactieve

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN Waarom

Nadere informatie

Stopping smoking is easy to do.. I have done it thousands of times.. M. Twain

Stopping smoking is easy to do.. I have done it thousands of times.. M. Twain Stopping smoking is easy to do.. I have done it thousands of times.. M. Twain Stoppen met roken Roken is uitermate verslavend! Lichamelijke verslaving Psychische/geestelijke a8ankelijkheid Sterke gewoonte/

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie