ibuild IWCS Energie- en comfortadvies aan toekomstige bewoners van zelfontworpen woningen Een koppeling tussen ibuild en de IWCS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ibuild IWCS Energie- en comfortadvies aan toekomstige bewoners van zelfontworpen woningen Een koppeling tussen ibuild en de IWCS"

Transcriptie

1 ibuild Energie- en comfortadvies aan toekomstige bewoners van zelfontworpen woningen Een koppeling tussen ibuild en de IWCS Auteur: R.C.P. Vreenegoor Afstudeercommissie: prof. dr. ir. J.L.M. Hensen prof. dr. ir. B.de Vries dr. ir. L.Soethout ir. P. Bonsma IWCS Energie Thermisch comfort Luchtkwaliteit

2 Voorwoord Vanaf mijn start aan de opleiding Bouwkunde heb ik interesse voor het duurzaam en energiezuinig bouwen. Deze onderwerpen mochten dan ook niet ontbreken in mijn afstudeeropdracht. Tevens zocht ik een nuttig en praktijkgerichte opdracht om te voorkomen dat het eindresultaat enkel als kastopvulling zou worden gebruikt. Dit alles vond ik in een projectvoorstel van TNO. Nog geen elf maanden geleden begon het afstudeeravontuur bij TNO Bouw in Delft. In die maanden heb ik flink wat afgereisd, de NS vervloekt en lange dagen gemaakt. Maar dit was het allemaal dubbel en dwars waard. Onder meer het afwisselende karakter van de opdracht en het onderwerp hebben ervoor gezorgd dat ik enorm heb genoten van mijn afstudeertijd. Ik heb leren programmeren, mijn bouwfysische kennis kunnen verbreden en veel presentatie ervaring opgedaan. Wat er met het eindresultaat precies gaat gebeuren is nog niet duidelijk, TNO heeft in ieder geval nog plannen om ermee verder te gaan. Mijn afstudeertijd was lang niet zo goed gelopen zonder de steun van verschillende mensen om me heen. Ik wil mijn dank uiten aan al mijn afstudeerbegeleiders die me naast een goede begeleiding tevens geholpen hebben bij het schrijven van de Engelse paper en presentatie voor het Design Research in the Netherlands symposium. Ik wil Peter Bonsma extra bedanken voor al zijn hulp bij het programmeren en zijn onuitputtende enthousiasme waardoor ik meer heb geprogrammeerd dan ik van mezelf verwacht had. Tevens wil ik mijn dank uiten aan Chrit Cox voor het delen van zijn kennis op het gebied van energie en comfortaspecten. Tot slot wil ik mijn vriend Rob bedanken voor al zijn steun en warme maaltijden die voor me klaar stonden na die lange dagen in Delft. Rona Vreenegoor 2

3 Summary 1. Introduction In the (Dutch) construction industry relatively little attention is paid to low-energy and comfortable housing. It is often limited to prescribed rules by the government. Many people don t realise that a low-energy and comfortable house offers besides environmental benefits also other important qualities such as improved health and comfort. Therefore people should be informed about these extra benefits of lowenergy and comfortable building during for example the designing or buying process. Consumer design support The building market is slowly shifting from mass building to consumer based building. This means people have more influence on the shape and attributes of their future house. Consumer based building could appear in the form of participation in the design process or even making the design by themselves. Designing your own home sounds great, but is not an easy job for everyone. Virtual reality, cost information and energy and comfort advice during the design process must help the consumer to make well-considered design decisions in order to prevent disappointment about the final result. Research objective The ibuild concept, developed by TNO Built Environment and Geosciences in association with European Design Centre and Willems van den Brink Architects, offers consumers the possibility to design their own house with a view of reducing construction costs. The software allows inexperienced consumers to design their future house with the help of 2D- and 3D-views and virtual reality. Besides that, ibuild wants to offer energy and comfort advice during the design process. This could for example be a light simulation or a score for the energy performance. A possible solution for consumer design support during the design process is a connection between ibuild and an existing energy and comfort advice program. The IWCS, which loosely translated means integral home comfort scan, is such an advice program. The objective of this research is to develop software to support consumers during the design process through a connection between ibuild and the IWCS. 2. Research methods To realise a connection between ibuild and the IWCS three problems need to be solved. In the first place the IWCS in its original form cannot directly be connected with ibuild and the performance requirements need to be updated. The calculations behind the IWCS are based on building restrictions of the government for existing houses and are simplified with respect to input requirements, i.e. based on observation rather than detailed design information. Because with ibuild, new houses are designed, the building restrictions for new houses need to be applied. And, since detailed design information is available, the simplified calculations could be made more accurate. Besides that, the original IWCS calculations are applied at building level whereas ibuild delivers geometrical data at room level. Secondly the updated performance requirements cause a change in the kind and detail of data that s needed. Because of the change in data, the underlying Express model of the IWCS software, which describes how the data must be stored, needs to be updated. The last problem consists of the design and implementation of the connection between ibuild and the IWCS. The data from a final design in ibuild needs to serve as input for the calculations and, vice versa, the energy and comfort results need to serve as input for ibuild. Connections between drawing programs and building physics calculations already exist. But these connections are generally made with the use of one model that describes how the data must be stored. And this often means that the drawing or the calculations model has been adapted to fit in the other. In this research the models are kept separate to prevent this. 3

4 3. Results Performance requirements A literature search is carried out to determine which performance requirements are needed to generate results, which will support the consumers during the design process. This research occupies only the aspects energy, thermal comfort and air quality. These aspects are chosen due to own interest and the strong relationship between them and the number of studied aspects is limited because of the short period of time available for this research. Criteria are formulated for assessment of the available computation methods in the field of energy performance, thermal comfort and indoor air quality. At first the IWCS calculations need to apply to new houses. Secondly the performance scale of the calculations is preferred at room level. And thirdly, global computation methods seem sufficiently enough for consumer design support. In the field of energy the factors thermal insulation, air tightness, installations, building shape, orientation and the use of sustainable energy are important for the energy performance. The current IWCS calculations only take the heat loss through the construction into account. Other possible calculations like the energy need for heating (Q wb ) and the energy index for existing houses (EI) are in this case not suitable to determine the energy performance. The computation of the energy performance coefficient (EPC) is the most preferred calculation method to determine the energy performance because it takes al the important factors into account and is a global calculation method at building or zone level. The EPC calculation is simplified to make programming possible in the short time available for this research. Thermal comfort can be divided in global and local comfort. Global comfort is related to the total environment of the user, but not directly related to the user, whereas local comfort deals with the direct influence on the user himself, for example draught near a window, asymmetrical radiation or a vertical temperature gradient. In the field of thermal comfort the factors overheating in the summer and draught in the winter are important. The current IWCS calculations do not take the overheating risk into account. Possible calculations are the computation of the high temperature risk (NEN 5128 (2004)) and the percentage of glass area in the façade multiplied with the sun radiation let through (FR*ZTA). This last method is preferred because it is a global assessment method for the overheating risk and it can point out the window, which is causing the risk. In the field of draught the current IWCS calculations determine a draught score for the whole building depending on the height and thermal transmittance of the windows. The assumption is made that there is no draught risk in case of a space heating beneath the window. The determination of a draught score according to the Nieman gezondheidskaart [13] takes besides the draught risk near large window areas also factors such as the building method and heating system into account. Thereby this calculation method is preferred. In the field of indoor air quality the factors ventilation and infiltration rate, ventilation system and the emission of building materials are important. The current IWCS calculations are for a great deal based on observation. With the detailed design information from ibuild the ventilation rate can be determined with the available ventilation supplies. A global infiltration rate is determined by means of the loss area, roof type, building method and the building quality. Prototype design and implementation There are three possible methods to connect ibuild with the IWCS. The first one is a connection between Express schemas because both ibuild and the IWCS consist of such a schema. The second method consists of a connection between XSD schemas because the IWCS generates an XML project file. And the last method consists of a connection through RDF/OWL which is a time-consuming process. The first mentioned method is in this case the most feasible method. 4

5 Figure S1 shows the first connection method in more detail. A design made in ibuild is stored according to the IFC standard. Step A describes a mapping between the IFC and IWCS Express model. Step B is the mechanism to get the information from the IWCS model into the calculation modules of the IWCS. And step C consists of the programmed calculations. C A B IFC Express model IWCS Express model Figure S1: Three steps to connect ibuild with the IWCS Because the ibuild software doesn't fully support the storage of a design according to the IFC standard, a 3D design made with the drawing programme ArchiCAD is used. In the following text, the implementation of step A, B and C is discussed. H Figure S2: Space boundary concept in IFC H Figure S3: Room divider concept in IWCS Step A: Mapping between the Express models The mapping between the Express models is made with the data modelling language Express-X. The mapping prescribes which data from ibuild needs to be mapped to the IWCS Express model. For example ibuild generates the length and height of a wall and these need to be connected with the area data of a wall in the IWCS model (with the knowledge area = length * height). A large part of the needed data can directly be mapped from the IFC to the IWCS model. Both ibuild and the IWCS are using room dividers, which are virtual planes through the middle of a wall, floor or roof construction (figure S3). Because IFC has no room dividers but space boundaries, which are planes on the border of spaces and constructions (figure S2), this data cannot directly be mapped. The space boundaries are transformed with the program language C to make the mapping with room dividers possible. This transformation sees that the connection is still applicable for 3D designs made in a CAD application which supports IFC. Step B: Connection between the IWCS Express model and calculations Since the IWCS does not have a native interface to read from and to write to Express models, such an interface is provided by the program EDM (2005) and the program language C. This language can be coupled easily to the IWCS modules, providing the data in the model to the internal algorithms of the modules. Step C: Programming the new IWCS calculations The changes of the IWCS performance requirements are of such scale that there is decided to programme all the proposed calculations. The calculations are programmed in the program language C. Missing input data Not al the data needed for the IWCS calculations can be derived from the 3D design such as the thermal transmittance of a window and the thermal conductivity of a material layer. The missing data has to be added, and in order to keep the prototype well organized, the missing data is added at the beginning or end of the connection. 4. Discussion In the following text the validation and utilization of the prototype are discussed. Validation concerns mostly whether the model is implemented correctly, whereas verification is about whether the correct model has been implemented. Validation Eventually there is no actual connection made between the existing ibuild and IWCS software. Parts of the IWCS such as the Express model and the calculations are rewritten. And because ibuild is in this stage not able to store a design 5

6 completely according to the IFC standard a 3D design made in ArchiCAD is used. The prototype works and generates energy and thermal comfort results of the 3D design. For the validation of the prototype the window area, installations, orientation and insulation of the exterior shell of a basic house design are diversified and the energy and thermal comfort results are analyzed. Besides that the energy and thermal comfort results are verified with hand made calculations. The use of the prototype is limited to houses with spaces, which consist of rightangled planes, houses with a flat roof and a limited number of installations. Utilization Distinction is made in two types of users, consumers and architects. Consumer The prototype generates energy and thermal comfort results of a house design per space. In the field of energy three EPC values are given for three types of central heating or heat pump installations. The three EPC values differ very little. One EPC value should give the consumer enough design support. In the field of thermal comfort the chance of overheating in the summer and draught in the winter period are given. The energy and thermal comfort results still have to be transformed in for the consumer understandable scores. Small changes in the design aren't noticed in the energy and thermal comfort results and the question is whether more detailed calculations are able to show these differences. Architect When the prototype is used for intermediate testing of a 3D design, the architect is asked to insert just once certain values, for example the thermal transmittance, which is normally introduced by ibuild. The question is, whether the designer has the disposal of enough knowledge to insert this (technical) information. When a wrong value is inserted, the question is whether the designer will notice it. The transformation of the results into scores can be left behind for the architect because the results will give enough information. The prototype will be of more use when the EPC computation is entirely implemented. 5. Conclusion The designed software is able to generate energy and thermal comfort results out of an IFC model and can be used to support consumers as well as architects during the design process. The calculations in the field of air quality are not implemented. The energy results exist of three EPC values for three types of central heating or heat pump installations. In the field of thermal comfort the change of overheating in the summer and draught in the winter period are given. The energy and thermal comfort results have to be translated in understandable scores for the consumers. Little adjustments to the design will not be noticed in the performance results. If the consumer design freedom is large, the prototype could support the consumer. In case the consumer design freedom is small, the results will differ to little for design support. The use of the prototype is limited to houses with spaces, which consist of rightangled planes, houses with a flat roof and a limited number of installations. Future work The energy and thermal comfort results need to be transformed in a score which has to be presented understandably for consumers. The prototype has to be tested in practice with consumers. The calculations in the field of indoor air quality need to be implemented. Besides that the prototype can be extended with advice in the field of light, sound and health. To be applicable for houses with spaces, which consist of right-angled planes, and houses with a flat roof, the prototype needs to be extended. The energy and comfort scores can be more concentrated on the consumers if the users behaviour is also taken into account. 6

7 Inhoud 1. Inleiding Ontwerpondersteuning voor de consument Aanleiding van het onderzoek Doel van het onderzoek Opbouw rapport 9 2. Onderzoeksaanpak Aanpassen IWCS berekeningen Aanpassen IWCS Express schema Koppeling en implementatie Activiteiten Huidige stand van zaken ibuild software IWCS software Inventarisatie van bepalingsmethoden en technieken Energie Thermisch comfort Globaal thermisch comfort Lokaal thermisch comfort Luchtkwaliteit De te implementeren (reken)methodes Conceptueel ontwerp en implementatie prototype Conceptueel ontwerp Koppelingsmethoden IWCS Express schema Stap A: mapping Express modellen Stap B: koppeling IWCS Express model en berekeningen Stap C: programmeren nieuwe berekeningen Implementatie Start vanuit een 3D IFC model Ontbrekende invoergegevens Implementatie stap A: mapping Express modellen Implementatie stap C: programmeren nieuwe berekeningen Prototype Cases Testwoning Resultaten Conclusie Kameleon Resultaten Conclusie Reflex Resultaten Conclusie Discussie Validatie Utilisatie Gebruikersgedrag Conclusies Toekomstig werk 36 7

8 1. Inleiding In de Nederlandse woningbouwindustrie wordt relatief weinig aandacht besteed aan energiezuinig en duurzaam bouwen. Het gaat vaak niet verder dan de voorgeschreven eisen in de bouwregelgeving. Jammer genoeg beseffen nog maar weinig mensen dat duurzaam en energiezuinig bouwen meer voordelen heeft naast het sparen van het milieu en een lagere energierekening, zoals een gezondere en comfortabelere woning. Vooral deze laatste aspecten worden voor de consument steeds belangrijker gevonden. Het is daarom van belang de consumenten te wijzen op de voordelen van duurzaam en energiezuinig bouwen, bijvoorbeeld gedurende de ontwerp- of koopfase. Zo worden er twee vliegen in één klap geslagen. Aan de ene kant krijgen consumenten een meer comfortabele woning (en een comfortabeler leven) en aan de andere kant komt de keuze voor een duurzame en energiezuinige woning ten goede aan het milieu Ontwerpondersteuning voor de consument De bouwmarkt verschuift langzaam van massa- naar consumentgericht bouwen. Dit betekent dat de consument meer invloed heeft op de vorm en de voorzieningen van zijn toekomstige huis. Zoals bijvoorbeeld meer inspraak in het ontwerpproces of het zelf ontwerpen van je toekomstige woning. De mogelijkheid om je eigen huis te ontwerpen kan een lastige opdracht zijn. Ondersteuning gedurende het ontwerpproces kan de consument helpen. Zoals bijvoorbeeld met 'virtual reality' om een goed idee te krijgen hoe de toekomstige woning er uit gaat zien, kosteninformatie en advies op het gebied van energie en comfort. Het ontwerpen van een groot raam kan er mooi uitzien in 'virtual reality' plaatjes, maar heeft bijvoorbeeld ook een hoger energiegebruik tot gevolg. Het ondersteunen van de consument gedurende het ontwerpproces kan helpen bij het maken van goede ontwerpbeslissingen waardoor een tegenvallend eindresultaat kan worden voorkomen Aanleiding van het onderzoek Veelal is consumentgericht bouwen duurder dan de traditionele massabouw. Om consumentgericht bouwen voor het laag- en middensegment in de woningbouw mogelijk te maken heeft TNO in samenwerking met EDC 1 en Willems van den Brink Architecten het ibuild concept ontwikkeld. Dit concept wil de consument de mogelijkheid bieden zijn eigen woning te ontwerpen voor een betaalbare prijs. Hiervoor is software ontwikkeld waarmee ook de veelal onervaren consument zijn eigen huis kan ontwerpen. Een directe link van de ibuild software met o.a. leveranciers van bouwproducten behoudt de voordelen van serie/massaproductie zoals bij laag- en middensegment woningen ondanks de tussentijdse invloed van de consument. Een architect verzorgt een basisontwerp voor de ibuild software waar consumenten vervolgens mee aan de slag kunnen om er hun huis van te maken. Binnen de grenzen die de architect, bouwregelgeving en de gemeente stellen kunnen diverse bouwdelen aangepast worden. Zo bestaat er o.a. de mogelijkheid om de positionering, grootte en kwaliteit van deuren en ramen aan te passen. Figuur 1: ibuild software 2D & 3D visuele ondersteuning De ibuild software ondersteunt de consument in het ontwerpproces met 2D en 3D visualisaties van het gevelontwerp, plattegrondindeling en het interieur (figuur 1). Daarnaast wil ibuild de consument ook ondersteunen met o.a. energie- en comfortadvies gedurende het ontwerpproces. Bijvoorbeeld met een score voor de energieprestatie of een simulatie van de daglichttoetreding in een ruimte. 1 European Design Centre 8

9 1.3. Doel van het onderzoek Een mogelijke oplossing voor de ondersteuning van consumenten met energie- en comfortadvies wordt gezocht in de vorm van een koppeling tussen ibuild en een (bestaand) adviesprogramma. De IWCS, een afkorting voor de integrale wooncomfortscan, is zo'n bestaand softwareprogramma voor energie- en comfortadvies en is ook ontwikkeld door TNO. Het doel van dit afstudeeronderzoek is het ontwikkelen van software voor het ondersteunen van de consument tijdens het ontwerpproces van zijn toekomstige woning in de vorm van een koppeling tussen ibuild en de IWCS. Figuur 2 laat een visuele presentatie zien van een koppeling tussen ibuild en de IWCS. De consument maakt een ontwerp van zijn toekomstige woning met de ibuild software. De ontwerpinformatie uit ibuild wordt vervolgens gebruikt om IWCS berekeningen uit te voeren waarna een prestatiescore voor energiegebruik en comfortaspecten volgt. Figuur 2: Koppeling tussen ibuild en de IWCS IWCS 1.4. Opbouw rapport In hoofdstuk 2 wordt de methodologie van het onderzoek beschreven om het hierboven beschreven doel te kunnen bereiken. Hoofdstuk 3 en 4 behandelen achtereenvervolgend de resultaten van het literatuuronderzoek en het ontwerp en implementatie van het prototype. In hoofdstuk 5 worden de resultaten getoetst aan de hand van cases. Hierna volgt een discussie (hoofdstuk 6) en worden tot slot de conclusies in hoofdstuk 7 beschreven. 9

10 2. Onderzoeksaanpak Voor de technische uitwerking van de software ontwikkeling moeten drie problemen opgelost worden (figuur 3). Deze problemen worden in onderstaande tekst toegelicht. Ontwerpondersteuning consument 1. Aanpassen IWCS berekeningen Software ontwikkelen 2. Aanpassen IWCS Express schema 3. Koppeling en implementatie Figuur 3: Schematische voorstelling van de onderzoeksaanpak 2.1. Aanpassen IWCS berekeningen Onderstaande tekst geeft aan waarom de IWCS in zijn huidige vorm niet direct bruikbaar is voor een koppeling met ibuild. Ten eerste zijn de IWCS berekeningen gericht op bestaande woningen terwijl met ibuild nieuwbouw woningen worden ontworpen. Voor bestaande woningen zijn er andere factoren van belang dan voor nieuwbouw woningen. Ten tweede vinden de IWCS berekeningen op gebouwniveau plaats terwijl ibuild gebouwinformatie per vertrek kan leveren. De vraag is op welk niveau de berekeningen plaats moeten vinden. Tot slot zijn de bestaande IWCS berekeningen vereenvoudigd en meer gericht op gegevens verkregen door inspectie dan de beschikbaarheid van gedetailleerde gebouwinformatie uit het ontwerp. Met de gedetailleerde gebouwinformatie uit ibuild kan er nauwkeuriger gerekend worden. Om een beeld te krijgen van de aanpassingen die noodzakelijk zijn om de IWCS berekeningen voor nieuwbouw woningen geschikt te maken wordt een literatuuronderzoek gedaan. Het accent ligt hierbij op de aspecten energie, thermisch comfort en luchtkwaliteit. Het aantal analyse aspecten is beperkt vanwege het korte tijdsbestek van de afstudeerperiode. Er is voor deze drie aspecten gekozen vanwege eigen interesse en omdat ze nauw met elkaar samenhangen. Wanneer er bijvoorbeeld enkel naar het aspect energie wordt gekeken, kan het energiegebruik in principe nul zijn maar het gevolg is wel dat het thermische comfort en de luchtkwaliteit slecht zullen zijn Aanpassen IWCS Express schema Wanneer de IWCS berekeningen aangepast worden en er andere data gebruikt en/of berekend wordt, zal het achterliggende model van de IWCS software, welke beschrijft hoe de data opgeslagen dient te worden, aangepast moeten worden. Dit model bestaat uit een Express schema waarin de invoer- en uitvoergegevens, gegroepeerd in objecten en hun relaties beschreven worden. 10

11 2.3. Koppeling en implementatie Tot slot moet de daadwerkelijke koppeling tussen ibuild en de IWCS ontworpen en geïmplementeerd worden. De ontworpen woning in ibuild moet dienen als invoerinformatie voor de IWCS berekeningen. De resultaten uit de IWCS berekeningen moeten vervolgens weer aan ibuild teruggegeven worden. In het verleden zijn er reeds soortgelijke koppelingen gemaakt tussen ontwerp- en (bouwfysische) rekenprogramma's. Deze koppeling is dan echter veelal gebaseerd op één achterliggend model welke beschrijft hoe de data opgeslagen dient te worden. Dit heeft al snel tot gevolg dat het ontwerp- of rekenmodel aangepast is om in het andere model te passen. In dit afstudeeronderzoek worden de modellen apart gehouden om dit te voorkomen Activiteiten De zojuist beschreven onderzoeksaanpak leidt tot de volgende activiteiten: Literatuuronderzoek naar de analyseaspecten energie, thermisch comfort en luchtkwaliteit voor (nieuwbouw)woningen Omschrijving van de benodigde aanpassingen aan de IWCS berekeningen Aanpassen IWCS Express schema Bestuderen van het IFC Express schema Ontwerpen van de koppeling tussen ibuild en IWCS Implementatie van de koppeling Testen van de ontwikkelde software middels enkele cases Rapporteren 11

12 3. Huidige stand van zaken Voordat er een ontwerp gemaakt kan worden van de koppeling tussen ibuild en de IWCS, zal er eerst naar de bestaande software structuur gekeken moeten worden. Beide applicaties zijn nog prototype software en worden verder toegelicht in hoofdstuk 3.1 en ibuild software De ibuild 2 software bestaat uit drie applicaties. Eén applicatie waarmee in 2D een ontwerp van de gevels gemaakt kan worden (figuur 4a). In het ontwerp kunnen letterlijk verschillende soorten ramen en deuren gesleept worden. Hiervan kunnen vervolgens de positie, kleur en materiaal van het kozijn en dergelijke aangepast worden. Figuur 4a: ibuild gevelapplicatie De interieurapplicatie wordt gebruikt om de indeling van de woning te ontwerpen. De consument heeft de beschikking over een plattegrond aanzicht en een 3D view waarmee letterlijk door de woning heen gelopen kan worden. Er kunnen objecten zoals binnenmuren, deuren, keukens en trappen in het ontwerp gesleept worden om een plattegrondindeling te maken. Tevens kunnen er meubels en aankleding in het ontwerp gesleept worden om een idee te krijgen van de grootte van de ruimtes. Figuur 4b laat de interieurapplicatie van ibuild zien. De laatste applicatie werkt als een server welke het gevel- en interieurontwerp samenvoegt tot één woningontwerp. Hierdoor wordt de positie van de binnenmuren zichtbaar in het gevelontwerp. En in het interieurontwerp zijn nu ramen en deuren aanwezig. De consument heeft vervolgens de mogelijkheid het gevel- en/of interieurontwerp aan te passen. Figuur 4b: ibuild interieurapplicatie IFC OWL ibuild Figuur 5: Structuur ibuild IFC+ Het ontwerp van de woning wordt in ibuild opgeslagen volgens de IFC 3 (Industry Foundation Classes) standaard. Deze standaard is gemaakt met de datamodelleer taal Express en beschrijft hoe de data van een gebouwontwerp opgeslagen dient te worden. In de IFC standaard staat o.a. beschreven welke eigenschappen wanden, vloeren, daken, ramen, deuren, ruimtes ed. kunnen bevatten. Er kan hierbij gedacht worden aan een naam, hoogte, breedte, oppervlak, materialen waaruit het is opgebouwd en kleur. De geometrische informatie van een ibuild ontwerp wordt veelal direct volgens de IFC standaard opgeslagen. Overige informatie zoals bijvoorbeeld bepaalde materiaal eigenschappen wordt via OWL 4 aan het IFC model toegevoegd, wat leidt tot een IFC+ model (figuur 5). Het opslaan van een ontwerp in ibuild volgens de IFC standaard is nog niet volledig geïmplementeerd. De IFC standaard wordt door enkele CAD programma's ondersteund waardoor het woningontwerp gemaakt in ibuild in verschillende tekenprogramma's ingelezen en indien gewenst aangepast kan worden, zonder dat er data verloren gaat. 2 Voor meer informatie over ibuild zie 3 Voor meer informatie over IFC zie 4 Web Ontology Language, 12

13 3.2. IWCS software De IWCS 5 software is bedoeld voor de bestaande woningbouw en wordt gebruikt om advies te geven met betrekking tot woningverbetering op het gebied van energie, thermisch comfort, ventilatie, vocht, geluid en de bouwkundige staat. Het is een snelle en eenvoudige applicatie voor adviseurs om binnen enkele uren bij de mensen thuis een advies uit te kunnen brengen. Figuur 6: IWCS score weergave De IWCS software bezit o.a. een database welke gevuld is met diverse gegevens van de bestaande woningvoorraad. Hierdoor kunnen er al veel invoergegevens zoals gevelopbouw en dergelijke voorspeld worden aan de hand van het bouwjaar, woningtype en woningsoort. De adviseur voert de constructieopbouw (figuur 7) van de gehele woning en de aanwezige installaties in, waarna een score wordt berekend voor het energiegebruik en de verschillende comfortaspecten. Figuur 6 laat een score weergave zien van een ingevoerde woning. De adviseur kan varianten aanmaken waarin verschillende woningverbeteringen zijn aangebracht zoals dubbel glas, na-isolatie of geluidisolatie. Tot slot kunnen de scores en de kosten van deze varianten berekend en onderling vergeleken worden zodat passende woningverbeteringen geadviseerd kunnen worden. Figuur 7: Invoerscherm IWCS van het onderdeel bouwkundig - vloer Ook de IWCS software bezit een Express schema als achterliggend model welke beschrijft hoe de data opgeslagen moeten worden. 5 Voor meer informatie zie Artikel: 'Integrale advisering over wooncomfort' door P.Elkhuizen en L. Soethout, TVVL Magazine oktober 2004; 13

14 4. Inventarisatie van bepalingsmethoden en technieken In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven van het literatuuronderzoek naar de analyseaspecten energie, thermisch comfort en luchtkwaliteit. Er is onderzocht welke factoren van invloed kunnen zijn op het energiegebruik, het thermisch comfort en de luchtkwaliteit. En welke (prestatie) indicatoren hier een uitspraak over kunnen doen. Afhankelijk van de bepalingsmethode van deze indicatoren, zijn ze meer of minder geschikt om gebruikt te worden voor ondersteuning van de consument tijdens het ontwerpproces. Dit hoofdstuk beperkt zich tot het benoemen van de bepalingsmethoden welke de voorkeur hebben en conclusies uit het literatuuronderzoek. Voor meer informatie met betrekking tot het bepalen van de factoren die van invloed zijn op het energiegebruik, thermisch comfort en de luchtkwaliteit, en welke (prestatie) indicatoren hier een uitspraak over kunnen doen, wordt verwezen naar hoofdstuk 2 van de bijlage. In hoofdstuk 1 van de bijlage zijn de beoordelingscriteria voor de nieuwe IWCS berekeningen beschreven. Niet alleen moeten de berekeningen gelden voor nieuwbouwwoningen, er is ook een bepaald schaalniveau en resolutie van de berekeningen gewenst. De conclusies uit hoofdstuk 1 van de bijlage laten zien dat berekeningen op vertrekniveau gewenst zijn. De vertrekken verschillen onderling te veel door de verschillende activiteiten en daarmee samenhangende wensen en eisen (consument en Bouwbesluit). Bij een slechte score op vertrekniveau is het voor de consument tevens makkelijker om te zien waardoor dat komt en welke veranderingen in het ontwerp aangebracht kunnen worden om dit te verbeteren. Dat er op vertrekniveau gerekend wordt, wil nog niet zeggen dat de consumenten deze resultaten ook per vertrek te zien moeten krijgen. Energiegebruik scores kunnen voor de consument beter op gebouwniveau weergegeven worden. Er wordt voor advies aan de consument gezocht naar globale berekeningen die voldoende 'gedetailleerd' zijn om inzicht te geven in de score van hun woning op energiegebruik, thermisch comfort en luchtkwaliteit Energie Factoren die van belang zijn voor de energieprestatie van een (nieuwbouw)woning zijn de thermische isolatie, luchtdichtheid, toegepaste installaties, gebouwvorm, oriëntatie van het gebouw en het gebruik van duurzame energiebronnen. In dit hoofdstuk wordt naar aanleiding van de mogelijke bepalingsmethoden beschreven in hoofdstuk van de bijlage, de voorkeur bepalingsmethode voor de energieprestatie gegeven. Voorkeur bepalingsmethode energieprestatie In de bijlage zijn vier methoden bekeken, te weten de oude IWCS berekening, berekening van de warmtebehoefte, berekening van de energie-index en de energieprestatie norm. De oude IWCS berekening op het gebied van energie en de bepaling van de warmtebehoefte (Q wb ) nemen te weinig van belangzijnde factoren mee. De energie-index (EI) is toegespitst op de bestaande woningbouw en kan zeer verschillend zijn per woningtype. De maximaal mogelijke waarde voor de EI verschilt erg per (type) woning waardoor er aan de hand van de EI geen goede uitspraak t.a.v. de energieprestatie gedaan worden. De EPC heeft de voorkeur als indicator voor de energieprestatie van een woning. Het is een niet al te ingewikkelde rekenmethode die veel van belangzijnde factoren meeneemt en een goed idee kan geven van de score van de woning op het gebied van energie. Conclusie De EPC rekenmethode is een globale berekening op zone niveau. De geometrische data en materiaaleigenschappen kunnen uit ibuild gehaald worden. Daarnaast is gedetailleerde informatie benodigd van de installaties. In de toekomst zou deze informatie uit ibuild gehaald kunnen worden wanneer de consument ook de installaties kan kiezen. Deze informatie zal nu aan de consument gevraagd moeten worden. Om de EPC rekenmethode in het korte tijdsbestek te kunnen programmeren, zal de rekenmethode vereenvoudigd moeten worden door standaardwaarden te gebruiken 14

15 en aan te nemen dat bepaalde installaties niet zullen voorkomen (zoals een warmtekrachtcentrale). In de toekomst zou de gehele EPC berekening geprogrammeerd kunnen worden. Maar let wel, de EPC-waarde zal binnenkort vervangen worden door een andere (vergelijkbare) energieprestatie waardering welke aan de Europese regelgeving voldoet Thermisch comfort Er kan onderscheid gemaakt worden in globaal en lokaal thermisch comfort. Het globale comfort heeft betrekking op het comfort van een lichaam ten opzichte van de gehele omgeving (ruimte). Zoals bijvoorbeeld de thermische beleving van een grote groep personen als functie van hun activiteit, kleding, luchttemperatuur, gemiddelde stralingstemperatuur, RV en de relatieve luchtsnelheid. Lokaal thermisch comfort heeft betrekking op een deel van het lichaam ten opzichte van zijn directe omgeving. Hierbij kan gedacht worden aan bijvoorbeeld tocht, stralingsasymmetrie en de verticale temperatuurgradiënt. Globaal en lokaal thermisch comfort worden apart besproken Globaal thermisch comfort Factoren die van belang zijn voor globaal thermische comfort in nieuwbouw woningen zijn het comfort in het algemeen en oververhitting. In dit hoofdstuk wordt naar aanleiding van de mogelijke bepalingsmethoden beschreven in hoofdstuk van de bijlage, de voorkeur bepalingsmethode voor het globale thermische comfort gegeven. Voorkeur bepalingsmethode globaal thermisch comfort Voorkeur voor een indicator is moeilijk aan te geven. De operatieve temperatuur (T o ) is een snelle bepalingsmethode, maar de vraag is wat de uitkomst nu echt zegt over het comfort. En hoe vaak moet deze waarde bepaald worden om een goede uitspraak te kunnen doen. Een maandelijks en dagelijks gemiddelde geeft onvoldoende informatie omdat extreme waarden worden uitgemiddeld. Een uurlijkse waarde is daarom beter, maar dat betekent wel dat hiervoor uurlijkse "invoerdata" beschikbaar moet zijn en dat is in dit stadium nog niet te realiseren. De PMV d en PPD e zijn vaak gebruikte middelen om het thermische comfort te bepalen. Er zullen aannames gedaan moeten worden omdat veel invoerparameters niet bekend zijn of uit een tekening gehaald kunnen worden (zoals: metabolisme, thermisch weerstand kleding, gemiddelde luchtsnelheid, verhouding tussen buitenoppervlak van de geklede mens en het huidoppervlak partiële dampdruk, opp. temperatuur van de kleding). Misschien kunnen er uit enkele begin vragen in ibuild met betrekking tot het bewonersgedrag betere aannames gemaakt worden. Of er kan gewerkt worden met minimale en maximale waarden voor deze onbekende invoerparameters zodat een soort bereik wordt verkregen waar de PMV/PPD hoogstwaarschijnlijk tussen zal liggen. Door al die aannames is het maar de vraag hoe betrouwbaar de uitkomsten nog zijn. Er is veel uurlijkse data benodigd voor de PMV/PPD berekening. Deze nadelen gelden tevens voor de GTO-methode, aangezien deze o.a. een uurlijkse PPD waarde gebruikt. Het percentage glas in de gevel vermenigvuldigd met de zontoetredingsfactor g (FR*ZTA) kan een globale beoordeling van de kans op oververhitting in de zomerperiode geven. De rekenmethode geeft per raam aan of er kans is op oververhitting. Dit in tegenstelling tot de bepaling van het risico van hoge temperaturen uit de NEN 5218 (2004) welke voor een hele zone een uitkomst geeft. De consument heeft meer aan de FR*ZTA methode omdat de consument inzicht krijgt in welk raam aangepast moet worden (oppervlak, zonwering, glassoort) om de kans op oververhitting te voorkomen. 15

16 Conclusie Op het gebied van globaal thermisch comfort is voor de kans op oververhitting op dit moment de FR*ZTA rekenmethode de meest geschikte methode voor advies aan de consument. Voor het comfort in de winterperiode is geen geschikte methode gevonden en wordt daarom voor nu niet meegenomen in de nieuwe IWCS berekeningen Lokaal thermisch comfort Een factor die van belang is voor lokaal thermische comfort in nieuwbouw woningen is tocht. In dit hoofdstuk wordt naar aanleiding van de mogelijke bepalingsmethoden beschreven in hoofdstuk van de bijlage, de voorkeur bepalingsmethode voor het lokale thermische comfort gegeven. Voorkeur bepalingsmethode lokaal thermisch comfort De uurlijkse PD f berekening benodigd uurlijkse invoergegevens. Deze uurlijke gegevens kunnen niet uit het ibuild ontwerp gehaald worden. Er wordt eerder gezocht naar een globalere rekenmethode van de tochtscore zoals in ISSO Publikatie 50 [11] of de Nieman gezondheidskaart [13]. Deze eerste geldt alleen voor ramen waaronder zich geen verwarmingslichaam bevindt en bepaalt de kans op tocht voor verschillende afstanden tot het raam. De bepalingsmethode volgens [13] bepaald de kans op tocht voor zowel ramen met als zonder verwarmingslichaam. Voor het beoordelen van het verwarmingssysteem, ventilatiesysteem en voorzieningen volgens [13] is informatie nodig welke in de toekomst uit ibuild gehaald kan worden. Conclusie Op het gebied van lokaal thermisch comfort kan een totale tochtscore bepaald worden met behulp van de individuele tochtscores voor het glasoppervlak, ventilatie-, verwarmings- en bouwsysteem volgens [13]. De totaalscore kan in de toekomst, wanneer er meer informatie beschikbaar is vanuit ibuild, eventueel uitgebreid worden met de individuele tochtscores voor de ventilatievoorziening, hoogte van de ventilatievoorziening en de kaderdichting bepaald volgens [13] Luchtkwaliteit Factoren die van belang zijn voor de binnenluchtkwaliteit zijn de ventilatie- en infiltratiecapaciteit, type ventilatiesysteem en emissies van bouwmaterialen. In dit hoofdstuk wordt naar aanleiding van de mogelijke bepalingsmethoden beschreven in hoofdstuk van de bijlage, de voorkeur bepalingsmethode voor de luchtkwaliteit gegeven. Voorkeur bepalingsmethoden luchtkwaliteit De ventilatiecapaciteit kan bepaald worden aan de hand van de aangebrachte ventilatievoorzieningen wanneer hiervoor voldoende gegevens in het ontwerp aanwezig zijn. Dit is het geval als de architect de ventilatievoorzieningen al in het ontwerp moet heeft aangebracht. Als de consument nog de keuze krijgt uit het type ventilatiesysteem (natuurlijk, mechanisch), zal de architect per systeem een ontwerp van de ventilatievoorzieningen moeten maken. De infiltratiecapaciteit kan bepaald worden aan de hand van het verliesoppervlak, daktype, bouwtype en bouwkwaliteit volgens de eerst beschreven methode in Luchtdicht bouwen; Deel A: Ontwerpaanbevelingen van de SBR [6]. Een indicatie van de infiltratiecapaciteit is voldoende. Vooral de ventilatiecapaciteit is van belang, wat er via infiltratie geventileerd wordt, is ten opzichte van de ventilatievoorziening (erg) klein in nieuwbouwwoningen. Wanneer de infiltratiecapaciteit erg laag is, moet erop gelet worden dat de ventilatiecapaciteit voldoende (of beter) is dan de minimumeis die gesteld wordt door de bouwregelgeving, om voor voldoende verse lucht te kunnen zorgen. Een simulatie om de luchtstroming en de vervuilingconcentratie van bepaalde stoffen te bepalen is te uitgebreid. Dit gaat voor advies aan de consument te ver. Er kan eventueel middels een vragenlijst aan de toekomstige bewoners, meer bekend worden over het interieur en daarmee de kans op het vrijkomen van bepaalde 'giftige' stoffen geschat worden. Er kan eventueel ook gekeken worden naar de plaats van de toekomstige woning in Nederland om te bepalen of er een 16

17 (grote) kans op Radon is afkomstig uit de grond (alhoewel de hoeveelheid Radon afkomstig van de grond in Nederland laag is vergeleken met andere landen). Conclusie Er wordt aanbevolen om de ventilatie- en infiltratiecapaciteit te bepalen. De eerst genoemde aan de hand van de aangebrachte ventilatievoorzieningen en de infiltratiecapaciteit aan de hand van het verliesoppervlak, daktype, bouwtype en bouwkwaliteit De te implementeren (reken)methodes Op grond van de conclusies van voorgaande hoofdstukken kom ik tot de volgende rekenmethoden om de analyse aspecten energie, thermisch comfort en luchtkwaliteit te beoordelen voor nieuwbouwwoningen: - Energie: Voor een indicatie van het energiegebruik wordt de EPC bepaald volgens NEN 5128 (2003) waarbij de rekenmethode wordt versimpeld met standaard waarden en/of aannames dat bepaalde installaties niet zullen voorkomen. - Thermisch comfort: Voor de kans op oververhitting wordt gekeken of het percentage glas in de gevel vermenigvuldigt met de zontoetredingsfactor van dat raam de grenswaarde overschrijd in ISSO-publicatie 16 [3]. Voor de kans op tocht wordt gekeken naar de totaalscore van de individuele tochtscores van het glasoppervlak, ventilatie-, verwarmings- en bouwsysteem. - Luchtkwaliteit: Voor een indicatie van de luchtkwaliteit wordt de ventilatie- en infiltratiecapaciteit bepaald. 17

18 5. Conceptueel ontwerp en implementatie prototype In dit hoofdstuk zal eerst het conceptuele software ontwerp van de koppeling beschreven worden, waarna de beschrijving volgt van de daadwerkelijk ontwikkelde software, oftewel de implementatie Conceptueel ontwerp In deze paragraaf worden enkele koppelingsmethoden beschreven, waarna de meest geschikte methode wordt uitgekozen. Vervolgens wordt er dieper ingegaan op de onderdelen van deze koppelingsmethode en hoe deze gerealiseerd moeten worden Koppelingsmethoden De in hoofdstuk 3 beschreven software structuur van ibuild en de IWCS biedt drie koppelingsmethoden welke weergegeven worden in figuur 8. Met rood is aangegeven welke onderdelen nog niet bestaan. De drie methoden worden in onderstaande tekst verder toegelicht. ibuild IWCS Methode 1 Express schema SPFF Express-X Express schema SPFF Methode 2 XSD XML XSL XSD XML Methode 3 RDF/OWL RDF/OWL mapping Figuur 8: Koppelingsmethoden ibuild en de IWCS Methode 1: Via Express schema's De ibuild en de IWCS software bezitten beide een Express schema. Het Express schema geeft aan hoe de data opgeslagen dient te worden en de data zelf wordt opgeslagen volgens het Step Physical File Format (SPFF). Omdat de IWCS het Express schema niet gebruikt, wordt de data niet als SPFF opgeslagen. De koppeling tussen ibuild en de IWCS kan gemaakt worden via een mapping tussen de Express schema's en SPFF files. Deze mapping wordt gemaakt met de programmeertaal Express-X [31]. Methode 2: Via XML De tweede methode bestaat uit een koppeling via XML 6 files omdat de IWCS software XML projectfiles inleest. Een XSD schema beschrijft hoe de data opgeslagen dient te worden en XML is het formaat van de file met die data. Er zal bij deze methode voor de IWCS een XSD schema gemaakt moeten worden. Daarnaast moet het Express schema van ibuild (= IFC) omgezet worden in een XSD schema. Er is code beschikbaar om een XSD schema te genereren uit een IFC Express schema. De XML files van ibuild en de IWCS worden met XSL 7 gemapt. XSL is minder volledig als de Express-X taal van methode 1. 6 extensible Markup Language, 7 extensible Stylesheet Language, 18

19 Methode 3: Via RDF/OWL De derde methode bestaat uit een koppeling via RDF 8 /OWL 9. Hierbij is het schema welke beschrijft hoe de data opgeslagen dient te worden en de dataopslag zelf in één file gecombineerd. Hierdoor is RDF/OWL dynamisch en makkelijk uitbreidbaar waardoor eventueel ontbrekende informatie in IFC gemakkelijk toegevoegd kan worden. De mappingstechniek tussen RDF/OWL files is ver gevorderd, waardoor de mapping makkelijker te maken is. Het ibuild en IWCS schema moeten bij deze methode beide omgezet moeten worden naar een RDF/OWL formaat. Dit proces neemt veel tijd in beslag. Conclusie Er wordt gekozen voor koppelingsmethode 1, de koppeling via de Express schema's. Methode 3 is erg tijdrovend omdat zowel het IFC als IWCS schema omgezet moeten worden naar een RDF/OWL formaat. De mappingstechniek tussen XML files bij methode 2 biedt minder mogelijkheden dan de mappingstechniek van methode 1 (Express-X). Methode 1 heeft als bijkomend voordeel dat de koppeling tevens toegepast kan worden op 3D-ontwerpen gemaakt in een IFC ondersteunde CAD applicatie. Dit biedt mogelijkheden voor architecten die hun 3D ontwerpen tussentijds willen toetsen om na te gaan hoe goed de woning scoort op het gebied van energie, thermisch comfort en luchtkwaliteit. Figuur 9 geeft koppelingsmethode 1 gedetailleerder weer. De eerste stap, welke niet tot dit afstudeeronderzoek behoort, bestaat uit het opslaan van het woningontwerp in ibuild volgens de IFC standaard. Vervolgens wordt in stap A de data van het woningontwerp van het IFC Express model naar het IWCS Express model gemapt. Stap B bestaat uit een koppeling tussen de IWCS berekeningen en het IWCS Express model. Hiermee wordt de data benodigd voor de berekeningen opgehaald uit het IWCS Express model. De laatste stap bestaat uit de IWCS berekeningen. Via dezelfde weg kunnen resultaten naar het IWCS Express model en eventueel naar ibuild toe terug gemapt worden. C A B IFC Express model IWCS Express model Figuur 9: Drie stappen van koppelingsmethode 1 Het ontwerp van de koppeling volgens methode 1 wordt in hoofdstuk t/m nader toegelicht. 8 Resource Description Framework, 9 Web Ontology Language, 19

20 IWCS Express schema In een Express schema komen entiteiten, attributen en types voor. Een entiteit geeft een definitie van een object welke eigenschappen en regels bezit. Elke entiteit bezit een unieke naam in het model en via een sub-super relatie kunnen eigenschappen overgeërfd worden. De attributen beschrijven de eigenschappen van entiteiten en zijn gedefinieerd met een naam en een type. Een type geeft aan hoe een eigenschap beschreven wordt. Bijvoorbeeld middels een geheel getal (integer), verzameling letters (string) of selectie uit een lijst (enumeration). Figuur 10 laat een voorbeeld zien uit een Express schema van de entiteit IwcsLayeredBuildingPart. Deze entiteit bevat de attributen: warmteweerstand van de constructie, bestaat uit materiaal lagen en dikte van de constructie. De entiteit IwcsLayeredBuildingPart heeft een subrelatie met de entiteit IwcsWall welke de eerder beschreven attributen overerft. Attributen Entiteit Figuur 10: Onderdeel uit een Express schema 20

Woningontwerp met energie- en comfortadvies

Woningontwerp met energie- en comfortadvies Woningontwerp met energie- en comfortadvies In de Nederlandse woningbouwindustrie wordt nog relatief weinig aandacht besteed aan energiezuinig en duurzaam bouwen. Men durft vaak niet verder te gaan dan

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation

Contents. Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation TeleBank Contents Introduction Problem Definition The Application Co-operation operation and User friendliness Design Implementation Introduction - TeleBank Automatic bank services Initiates a Dialog with

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler

I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler MATEN & INFORMATIE I.S.T.C. Intelligent Saving Temperature Controler Deze unieke modulerende zender, als enige ter wereld, verlaagt het energieverbruik aanzienlijk. Het werkt in combinatie met de energy

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Adaptieve thermisch comfort richtlijnen in het buitenland

Adaptieve thermisch comfort richtlijnen in het buitenland Adaptieve thermisch comfort richtlijnen in het buitenland ir. Atze Boerstra, BBA Boerstra Binnenmilieu Advies ISSO symposium Thermisch Binnenklimaat 10 november 2005 Rigide eis oude normen: Winter binnen:

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

"WAAR STAAN WIJ?..." Internationale BIM ontwikkelingen. 13 October 2015

WAAR STAAN WIJ?... Internationale BIM ontwikkelingen. 13 October 2015 "WAAR STAAN WIJ?..." Internationale BIM ontwikkelingen 13 October 2015 "WAAR STAAN WIJ?..." Internationale BIM ontwikkelingen Inhoud "Waar staan wij?..." De BIM Levels Internationale BIM ontwikkelingen

Nadere informatie

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen):

1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): Uitwerking Huiswerkopgave Inleiding Modelleren Hoofdstuk 3 1a. We werken het geval voor het tandenpoetsen uit. De concepten zijn (we gebruiken Engelse termen en afkortingen): tube=[cap:{open,close},hand:{l,r,none}]

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11

Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 QUICK GUIDE B Registratie- en activeringsproces voor de Factuurstatus Service NL 1 Registration and activation process for the Invoice Status Service EN 11 Version 0.14 (July 2015) Per May 2014 OB10 has

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Gebruik van het LOGO in geautomatiseerde verkiezingen

Gebruik van het LOGO in geautomatiseerde verkiezingen BIJLAGE 1 S.A. STERIA Benelux N.V. Gebruik van het LOGO in geautomatiseerde verkiezingen Technische bepalingen voor de weergave van het logo op de schermen. Versie 1.2 Guy JASPERS Revisions Revision Description

Nadere informatie

Automating the cockpit. Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment

Automating the cockpit. Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment Automating the cockpit Constructing an autonomous, human-like flight bot in a simulated environment Introductie Inhoud van de presentatie: afstudeerproject onderzoek ontwerp implementatie conclusies demonstratie

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Y.S. Lubbers en W. Witvoet

Y.S. Lubbers en W. Witvoet WEBDESIGN Eigen Site Evaluatie door: Y.S. Lubbers en W. Witvoet 1 Summary Summary Prefix 1. Content en structuur gescheiden houden 2. Grammaticaal correcte en beschrijvende markup 3. Kopregels 4. Client-

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010

NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 NCTS - INFORMATIE INZAKE NIEUWIGHEDEN VOOR 2010 Op basis van het nieuwe artikel 365, lid 4 (NCTS) en het nieuwe artikel 455bis, lid 4 (NCTS-TIR) van het Communautair Toepassingswetboek inzake douane 1

Nadere informatie

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop

Gebruikershandleiding / User manual. Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding / User manual Klappers bestellen in de webshop Ordering readers from the webshop Gebruikershandleiding klappers bestellen Voor het bestellen van klappers via de webshop moeten de

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

DECLARATION FOR GAD approval

DECLARATION FOR GAD approval Version 1.2 DECLARATION FOR GAD approval Declare that for the following central heating boilers Intergas Calderas de Calefacción S. L. Kombi Kompakt R 24, 28/24, 36/30 and Prestige The installation and

Nadere informatie

Binnenklimaateisen: waar gaat het binnen Europa naar toe?

Binnenklimaateisen: waar gaat het binnen Europa naar toe? Binnenklimaateisen: waar gaat het binnen Europa naar toe? ir. Atze Boerstra BBA Binnenmilieu www.binnenmilieu.nl IBPSA TVVL TUE 14 september 2006, Eindhoven Richting ADAPTATIE alias met de buitentemperatuur

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE

Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE Strengthening Energy Efficiency Awareness Among Residential Homes for Elderly People SAVE AGE 6. Oktober 2011 Contract N o IEE/09/676/SI2.558233 Duration: 17th May 2010-16th May 2013 Project profiel Doel:

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Intermax backup exclusion files

Intermax backup exclusion files Intermax backup exclusion files Document type: Referentienummer: Versienummer : Documentatie 1.0 Datum publicatie: Datum laatste wijziging: Auteur: 24-2-2011 24-2-2011 Anton van der Linden Onderwerp: Documentclassificatie:

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Stadsvilla s Grienden. Puttershoek 1997-2004

Stadsvilla s Grienden. Puttershoek 1997-2004 Stadsvilla s Grienden Puttershoek 1997-2004 Stadsvilla s Grienden Puttershoek 1997-2004 nieuwbouw 46 woningen in de vrije huursector en medisch centrum in 2 fasen, Penningkruid, Puttershoek bouwsom ca.

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Johto. Flexible light

Johto. Flexible light Johto Flexible light Johto is a high quality lighting system based on LED for technically sophisticated interior and exterior light. It provides homogeneous and dot free illumination in very low installation

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2 Gauke Boelensstraat 108 NL-9203 RS Drachten The Netherlands Tel: +31 (0) 512 354 126 GSM: +31 (0) 650 882 889 Fax: +31 (0) 847 187 776 www.rfhamdesign.com E-mail: info@rfhamdesign.com Model A-360 Azimuth

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Functioneel Ontwerp / Wireframes:

Functioneel Ontwerp / Wireframes: Functioneel Ontwerp / Wireframes: Het functioneel ontwerp van de ilands applicatie voor op de iphone is gebaseerd op het iphone Human Interface Guidelines handboek geschreven door Apple Inc 2007. Rounded-Rectangle

Nadere informatie

Systeem Wand Samenstellings Applicatie. Cabinet configuration tool. Nederlandse handleiding

Systeem Wand Samenstellings Applicatie. Cabinet configuration tool. Nederlandse handleiding Systeem Wand Samenstellings Applicatie Cabinet configuration tool Nederlandse handleiding 1 Handleiding bylsma wand configuratie tool... 2 1.1 Disclaimer... 2 2 Wand samenstellen... 2 2.1 Applicatie lay-out...

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012 Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink ? Mythes Investeringen komen bij andere partijen terecht (kan zijn, dus doe er wat aan!) BIM is

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider

Opschaling van. Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Opschaling van Martje van Horrik, Michiel Ritzen (OA), Zeger Vroon, Elianne Demollin Schneider Projectleider IEA PVPS Task 15 Onderzoeker BIHTS / Zuyd Hogeschool 18 november 2015 Develop fundamental Knowledge

Nadere informatie

BRANDPREVENTIE BEGINT MET KENNIS VAN ZAKEN!

BRANDPREVENTIE BEGINT MET KENNIS VAN ZAKEN! BRANDPREVENTIE BEGINT MET KENNIS VAN ZAKEN! Alle brandwerende beglazingen van Vetrotech Saint-Gobain worden uitgebreid getoetst aan de nationale en Europese brandveiligheidsnormen. Dat gebeurt ruim 500

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie