WAT KAN IK DOEN? (BvA)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WAT KAN IK DOEN? (BvA)"

Transcriptie

1 WAT KAN IK DOEN? (BvA) Enkele jaren geleden schreef ik voor de Info van de LSOVD vijf stukjes onder de titel 'Wat kan ik doen?' Gebleken is dat ouders daar iets aan hadden. En nu werd mij gevraagd of het zinvol zou zijn om die stukjes samen te herdrukken. Dat is nu gebeurd met enkele wijzigingen en verbeteringen. Of u er wat aan heeft, moet u zelf beoordelen. Misschien zit u helemaal niet op goede raad' te wachten. Dat hangt erg af van de situatie waarin u verkeert. Welke gevoelens overheersen nu? Die van schuld, angst, verdriet, kwaadheid, twijfel, onzekerheid, machteloosheid, berusting of een mengsel daarvan? In ieder geval heb ik zelf al die gevoelens gekend en voor een deel heb ik ze nog. Dus dat vormt de achtergrond van waaruit ik dit geschreven heb. Waarschijnlijk spelen ook mijn ervaringen in het onderwijs mee èn de tien jaren die ik in de preventie van de verslavingszorg heb gewerkt. Maar het voornaamste is natuurlijk het feit dat onze zoon in 1973 na een periode van veelvoudig en intensief druggebruik is overleden. Daardoor ben ik één van die ouders en daarom vraag ik mij vaak af. Nou dat begrijpt u wel. Wat kan ik doen? Ouders van drugverslaafden weten zo langzamerhand wel dat zij zelf ook recht hebben op een beetje leven. Mede dankzij de LSOVD zijn de accenten wat verlegd: van alsmaar zorgen voor het verslaafde kind naar opkomen en zorgen voor jezelf. Toch blijft het verslaafde kind, of we willen of niet, ons leven in sterke mate bepalen. Het moeilijkst te verwerken is het gevoel van machteloosheid. Wat kan ik nu (nog) doen om hem of haar te helpen? horen we telkens weer verzuchten. En zo lijkt die verslaafde toch weer centraal te komen staan in ons leven. Dat is niet zo gek, al is het misschien niet juist en in veel gevallen nogal onvruchtbaar. In allerlei verhalen van ouders klinkt die verzuchting door. Misschien hoeft de vraag: wat kan ik doen?' niet helemaal onbeantwoord te blijven. Ofschoon ieder geval weer anders is, wil ik toch proberen iets algemeens daarover te zeggen. Ik denk dat alle LSOVD-ouders in hun hart één ding nastreven, één (geheime) agenda hebben: het kind van de verslaving afhelpen. We weten dat zoiets niet vaak via de ouders lukt. Maar het is ook onzin om te beweren dat ouders daar helemaal geen rol bij kunnen spelen. Ze kunnen, daar ben ik van overtuigd, zeker een positieve (helaas ook een negatieve) bijdrage leveren. Ook de officiële drughulpverlening begint dat in te zien. We moeten voorop stellen dat voor benaderingen (interventies) van de kant van de ouders een paar omstandigheden bepalend zijn. De leeftijd van het kind: is het nog in de fase van opvoeding? De mate en duur van de verslaving; en is er al veel door anderen, bijvoorbeeld de hulpverlening geprobeerd? Waar bevindt het kind zich: woont het thuis of elders, of komt het zo nu en dan thuis; zo ja, in welke gevallen: voor de gezelligheid of in noodsituaties? Het lijkt of er in situatie a het meeste te doen is voor de ouders. Maar dat valt vaak bitter tegen. Soms is juist de uit-huis-fase geschikter voor de ouders om een of andere interventie te beginnen. Ruzie Om te beginnen kan één algemeen advies, dat overigens weinig wordt opgevolgd, gegeven worden: probeer nooit aan een oplossing te gaan werken vanuit een ruzie, een woordenwisseling, kortom een duidelijke conflictsituatie. Het is heel begrijpelijk dat men dat doet, maar bij mijn weten is er op die manier nooit iets opgelost. Het wordt alleen maar erger. je komt scherper tegenover elkaar te staan en van gelijk krijgen, wat overigens weinig zinvol is, is helemaal geen sprake. Dus als je iets wilt ondernemen, een moeilijke kwestie aansnijden, een serieuze discussie beginnen, een opvoedkundige correctie aanbrengen, zorg dan in de allereerste plaats dat je het als ouders helemaal eens bent (dat is al vaak gezegd, maar het kan best nog een keer) en begin dan in een zo ontspannen mogelijke sfeer, als er géén ruzie is, als er een stemming van enig wederzijds begrip is en niet van gelijk hebben. Ik weet wat het bezwaar is dat hiertegen vaak wordt ingebracht, een heel belangrijk bezwaar: nu is het eindelijk eens even rustig en dan beginnen we niet over problemen, laat staan over drugs en druggebruik.. En het risico is niet denkbeeldig dat er toch weer ruzie van komt. En dan is de aardige stemming weer weg. Maar het kan ook zijn dat er wederzijds zinnige dingen gezegd worden en dat er iets ontstaat wat op een gesprek lijkt. Dan is er veel gewonnen, namelijk een begin van vertrouwen en respect.

2 Misschien is er zelfs iets af te spreken, waardoor spanning en verwarring in het gezin verminderd worden. Wat zou er bijvoorbeeld af te spreken zijn? Omdat afspraken een apart hoofdstuk vormen wil ik proberen daar iets over te zeggen. De afspraak Toen in een groep ouders het verschijnsel ruzie ter sprake kwam, vroeg iemand: mag ik dan nooit meer ruzie maken of boos zijn?'. Mijn antwoord was en is: ja, natuurlijk wel. Ik houd alleen staande dat een probleem oplossen vanuit een ruzie niet mogelijk is. Maar ruzie maken kan wel opluchten, kan een begin van duidelijkheid geven in de zin van: dat pik ik niet; nu ben je over de grens. En boos zijn is toch weer wat anders dan ruzie maken. Boosheid komt wel bij de ruzie te pas, maar is niet hetzelfde. Door boosheid kan je ook bijdragen tot duidelijkheid bij het bepalen van grenzen. je kunt iets afwijzen of veroordelen of onaanvaardbaar verklaren, en dan is boosheid een versterkend element. Maar boosheid in het gesprek - dat is dus ongeveer ruzie -levert bedroevend weinig op. En dat gesprek is juist nodig om wat dan ook op te lossen. Het is dus verstandig om op een rustig moment zo'n gesprek te beginnen. Want dan lukt het misschien om afspraken te maken. Die afspraken gaan meestal over rechten en plichten van beide `partijen.' Want partijen zijn we zo langzamerhand wel. Door allerlei gebeurtenissen zijn we namelijk als ouders tegenover het verslaafde kind komen te staan. Beide partijen, zei ik; dat houdt tweezijdigheid in, juist bij afspraken. Alle ouders hebben ooit de fout gemaakt door te roepen: we hadden toch afgesproken.. of om een discussie te beëindigen met de verklaring: dat is dus afgesproken. Voor die merkwaardige eenzijdige afspraken' hoef je niet met een verslaafde te maken te hebben. Hoeveel ouders roepen niet uit, als de zoon of dochter op het punt staat naar een feestje te vertrekken: - we spreken dus af dat je om 12 uur thuis bent!'. Dat is bij dit wijdverbreide twistpunt over de nachtelijke thuiskomst natuurlijk geen afspraak; dat is een bevel, een soort dagorder. En die wordt verrassend vaak niet opgevolgd. Nu heb ik niets tegen een bevel, maar je moet dat dan niet als afspraak verpakken. je wekt daarmee de schijn dat de ander in volle vrijheid met je voorstel akkoord is gegaan. Dat is dus niet het geval. Niet alleen ouders maar ook andere opvoeders, zoals leraren, bezondigen zich aan het lanceren van deze eenzijdige afspraken. Ik heb zelf in mijn schoolmeesterstijd ook vaak gezegd: we spreken dus (!) af dat jullie... vul maar in. En dan nog verbaasd of bedroefd zijn als die afspraak door de ander net zo eenzijdig verbroken wordt als hij door jou gemaakt is. Een gezin functioneert dankzij stilzwijgende of uitgesproken afspraken: dingen die je doet èn nalaat. Ouders beginnen altijd met bevelen, opdrachten, verboden bij zeer jonge kinderen. Zij proberen wel in een zo vroeg mogelijk stadium uit te leggen waarom zij dat doen (veiligheid, gezondheid, hygiëne, rust). Maar discussie is er nog niet bij. De baby wordt al of niet huilend naar bed gebracht en daar gaat niet een goed gesprek' over de zin ervan aan vooraf. Maar geleidelijk wordt toch de weg geëffend voor de afspraak (de echte) in plaats van het bevel of het verbod. Dat effenen van de weg komt tot stand doordat de kinderen ouder worden, vragen gaan stellen naar het waarom van het bevel of verbod èn waarachtig gaan protesteren, als er geen of naar hun smaak onjuiste uitleg volgt. Ouders moeten dan het eenzijdige bevel verlaten, ze moeten terrein prijs geven (of is het juist winst?!) ten gunste van een nieuwe gewoonte: de echte, tweezijdige afspraak. En iedereen weet wel dat zo'n echte afspraak op een aantal factoren berust: een eigen standpunt, respect voor het standpunt van de ander, bereidheid tot geven en nemen, redelijkheid, plooibaarheid, afstand doen van het vooropgezette gelijk, niet willen winnen' enz. Zo'n afspraak wordt dan vaak een compromis. En dat is helemaal geen schande, integendeel. Vaak wordt een compromis laf' genoemd. Soms is het dat, maar meestal niet. Want het resultaat van goed overleg kan haast niet laf zijn. Het spreekt haast vanzelf dat de mogelijkheden voor echte afspraken in hun volle omvang daar zijn, wanneer het kind een redelijke mate van verstandelijke en emotionele volwassenheid bereikt heeft. Wanneer is dat zult u vragen. Dat weet u zelf het beste, zeg ik dan maar. Wanneer evenwel een probleem als verslaving in het gezin optreedt, komt de verslaving steeds meer op de voorgrond en verdwijnen door het overheersende karakter van verslaving de oude stilzwijgende èn uitdrukkelijk gemaakte afspraken in de werveling van destructief verslavingsgedrag; ook de ooit gemaakte echte tweezijdige afspraken verdwijnen als sneeuw voor de zon, afspraken over huiswerk, etenstijden, tijden van thuiskomst, huishoudelijke taken, enfin alles.

3 Terugval Dan bestaat de zeer begrijpelijke neiging bij ouders om dit gedrag van hun zoon of dochter als een terugval in kinderlijkheid (de psychologen noemen dat regressie) te beschouwen. Als het kind zich dan zo kinderachtig' gedraagt, vallen ook de ouders terug in de oude bevel- en verbodspatronen, omdat naar hun mening en ervaring redelijke tweezijdige afspraken niet meer te maken zijn. Dat blijkt toch niet juist te zijn. Verslaafde kinderen doorkruisen of negeren de oude gemaakte afspraken, dat wel, maar ze protesteren heftig tegen eenzijdig opgelegde regels en verboden. Daarom is het toch nodig om een misschien vrij zeldzaam rustig ogenblik (dus niet in een ruzie) die oude regels (= afspraken), althans de belangrijkste, nog eens aan de orde te stellen en te kijken of er weer een echte afspraak gemaakt kan worden. Dan ontstaat er weer zoiets als een gezinscontract, waarin de eisen aan en door beide partijen gesteld redelijk èn haalbaar zijn. Bij schending van het contract kunnen van te voren afgesproken sancties worden opgelegd. Als dat allemaal lukt, dan is de winst: duidelijkheid, een zekere mate van rust, een begin van een hernieuwd vertrouwen. Dat betekent niet dat daarmee de verslaving van de baan is. Wel dat het gezin een maximale bijdrage levert aan enige stabilisering, een houdbare situatie aan het thuisfront en misschien zelfs aan het uiteindelijk afkicken, wat zeer veel ouders nog steeds hoog op hun agenda hebben staan. Als het systematisch saboteren van afspraken niet meer voorkomt, dan is een heel belangrijk deel van het verslavingsgedrag verdwenen. En dat is geen pure symptoombestrijding; het kan het begin zijn van verdere afbraak van dat gedrag. Vooral hernieuwd vertrouwen speelt hierbij een hoofdrol. Immers wantrouwen is het centrale kenmerk in de relatie ouders-verslaafd kind. En dat wantrouwen dat in die relatie altijd optreedt, is het sterkste relationele vergif dat er bestaat. Wantrouwen Hoe wantrouwen ontstaat is nogal duidelijk. Ouders merken soms plotseling, soms na verloop van enige tijd, dat het er is. De verslaafde vertoont, zelfs al in het vóórstadium van misbruik het manipulerende gedrag, waar al zoveel over gezegd en geschreven is. Dat manipuleren uit zich onder andere in misleidende fantasieën, in ronde leugens, in het stelselmatig geheel of gedeeltelijk niet nakomen van toezeggingen en afspraken. Ouders gaan zich dan steeds onzekerder voelen. En om althans een deel van hun zekerheid te herwinnen, wordt het wapen van wantrouwen ingevoerd. Als je duidelijk voelt dat je beduveld wordt of gaat worden, schakel je het wantrouwen in en komt die treurige klap van het echt beduveld worden misschien wat minder hard aan. ('Ik had wel gedacht dat dit of dat zou gebeuren`). Maar als wapen van zelfbescherming is wantrouwen niet echt succesvol. Want hoe komt wantrouwen naar buiten? (Als het alleen maar binnenin gekoesterd wordt, is het nog erger). Ouders voelen bijvoorbeeld dat ze gemanipuleerd, zeg maar belogen worden. Dan zeggen ze dat soms (maar lang niet altijd!) tegen de verslaafde, en dat heeft twee voordelen: het lucht op èn het geeft duidelijkheid. Dus de regel `niet alles geloven en dat ook maar zeggen' is niet zo'n slechte. Overigens moet men bedenken dat er een verschil is tussen doelbewuste, vooropgezette leugens en niet nagekomen toezeggingen. Die laatste zijn lang niet altijd als bewuste misleidingen bedoeld, maar zijn vaak een rechtstreeks gevolg van het verslaafden-bestaan en worden langzaam aan een tweede gewoonte. Een verslaafde kan geheel oprecht afspreken om zes uur thuis te zullen zijn voor het eten. Maar als zijn tocht naar de dealer mislukt is (niet thuis of te duur), komt hij veel later of helemaal niet thuis. Een dergelijke `redelijke`verklaring voor het niet nakomen van een afspraak maakt duidelijk dat er geen sprake is van een ronde leugen, maar het betekent nu ook weer niet dat een dergelijk gedrag binnen het gezin acceptabel is. En dat mag best gezegd worden. (En moeder hoeft het eten dan niet om acht uur, als hij wel thuiskomt, op te warmen! Of op de koelkast te wijzen en te zeggen: ga je gang maar.) Op slot Dus zeggen dat je de zaak niet vertrouwt en/of afkeurt is een redelijke uitingsvorm van wantrouwen, al kan het de huiselijke sfeer ook negatief beïnvloeden. Maar daar is het door de verslaafde dan ook naar gemaakt. Maar veel wantrouwen wordt behalve in woorden ook omgezet in handelingen, die te begrijpen zijn, maar die het paard achter de wagen spannen of, zoals dat zo mooi heet, contraproductief zijn. Ouders weten of vermoeden dat hun kind in de stad zwerft en op plaatsen verblijft, die het welzijn niet bevorderen. Ze trekken er dan juist op uit en gaan zoeken. Met welk doel? Om te weten of hun angstige vermoeden juist is: om hun kind eventueel te overreden om mee naar huis te gaan enz. Dat is meestal niet zo verstandig. Een positief aspect van zo'n zoektocht kán zijn dat het kind merkt dat

4 zijn ouders erg bezorgd zijn en dat doet hem of haar soms iets. Maar meestal weet hij dat wel en meestal is het begrip mee naar huis' een leeg begrip. Want dat huis is allang geen huis meer in de zin van ouderlijk huis, maar het is een operatiebasis geworden, een uitvalsplaats voor scoringsgedrag (het verkrijgen van drugs) en heeft niets huiselijks meer. Het is voor het kind óók het zoveelste teken dat hij niet vertrouwd wordt: 'ik kan nergens meer zitten of mijn vader zoekt me op. En als dat kind dan thuis is en er daardoor voor de ouders enig zicht op het doen en laten is, dan worden niet zelden de voorwaarden voor controle op dat doen en laten opgevoerd, en wel op een leeftijd, waarop dat in principe misplaatst is. We zagen al eerder dat ouders dan mee terugvallen in een `opvoedkundig' gedrag, dat wonderwel aansluit bij het infantiele gedrag van het kind, waarmee dat infantiele gedrag dan ook bevestigd wordt. Deuren van kasten of bepaalde kamers gaan op slot bijvoorbeeld. Een wel heel tastbaar teken van wantrouwen, waardoor je als ouders mee gaat werken aan het ontmantelen van het ouderlijk huis'. Nu hoef je geld en kostbare zaken niet te laten slingeren, maar die gesloten deuren stempelen de verslaafde wel overduidelijk tot schuldige'. Ook horen we van telefoons die geblokkeerd worden: dan kan hij niet met zijn slechte vrienden of zijn dealer bellen'. Een zinloze actie, lijkt ons. (Hebt u trouwens wel eens opgemerkt dat ouders vaak over slechte vrienden spreken, maar niet gauw beseffen dat hun eigen kind ook weleens een slechte vriend kan zijn?). Ouders melden ook wel eens dat ze de urine van een verslaafde laten controleren op druggebruik of, als het kind een methadonprogramma volgt, op bijgebruik van andere (illegale) drugs. Dat is een heel georganiseer, tenzij het met instemming van de verslaafde gebeurt. En dan nog kan hij die urine beter zelf laten controleren. Bovendien, als ouders bij die controle ontdekken dat er iets mis is, wat moet er dan gebeuren? Zijn daar afspraken over gemaakt? In laatste instantie, wanneer het gedrag van de verslaafde in het gezin helemaal onhoudbaar wordt (diefstal, agressie, verloedering), wordt de politie er wel bijgehaald of een justitiële maatregel als een inbewaringstelling (IBS) aangevraagd. Helpt dat? Het laatste middel? Eerst moet gezegd worden dat agressie, dus lijfelijk geweld, gelukkig vrij weinig voorkomt, althans in vergelijking met wat men zou verwachten. Meestal niet bij gebruikers van opiaten als morfine, heroïne en methadon. Vaker bij gebruikers van amfetaminen (speed/pep) en bij cocaïnegebruikers èn bij zogeheten polydruggebruikers (= gebruikers van veel verschillende drugs). Agressie is natuurlijk niet acceptabel, zeker niet in de gezinssituatie. Men kan proberen dat met woorden duidelijk te maken ("afspraken' weet u nog wel?). Dat lukt vaak niet en dan is er meer nodig. Ik vind dat agressie, die niet tot een enkel klein incident beperkt blijft, een zwaarwegende reden is om het verslaafde kind de toegang tot het huis te ontzeggen. Het moet natuurlijk duidelijk zijn (dat hebben we al eerder gezegd) dat zoiets nooit definitief mag zijn, tenzij er levensbedreigende schade is aangericht. De bekende deur-op-een-kier is dus meestal de juiste benadering. En dat is al pijnlijk en verdrietig genoeg. Ook diefstal binnen het eigen huis lijkt mij een soortgelijke geldige reden voor die stap. Maar sommige ouders willen verder gaan: aangeven bij de politie, het aanvragen van een psychiatrische maatregel als IBS (inbewaringstelling binnen een gesloten psychiatrisch ziekenhuis) of een OTS (onder toezichtstelling) een maatregel van de kinderbescherming in het geval van een verslaafde zoon of dochter, die het eigen kind onvoldoende opvoedkundige aandacht geeft, zeg maar: verwaarloost. We hebben het er eerder over gehad dat er in de relatie tussen ouders en verslaafde kinderen veel wantrouwen heerst en dat wantrouwen die relatie ernstig verstoort. De genoemde stappen (aangeven, IBS, OTS) vormen de verste uitlopers van dat wantrouwen, althans in de ogen van de verslaafde ('Heb ik dat nou aan jullie verdiend?). De verslaafde ervaart zon stap van de ouders heel vaak zelfs als verraad. De verslaafde beseft dan niet dat hij zijn ouders ook al enige keren heeft verraden' door allerlei onmogelijke gedragingen. En later zal hij soms zo'n hard oordeel afzwakken: Jullie hadden gelijk; ik maakte het te gek. Maar vaak blijven verslaafden dat verraad onvergeeflijk vinden, zelfs als zij ex-verslaafden zijn. Dan is de breuk definitief. En dat was toch niet de bedoeling. De bedoeling was om via een schokeffect de verslaafde te confronteren met zijn onaanvaardbaar gedrag en om de veiligheid binnen het gezin te handhaven. Ouders kunnen dus vanuit hun machteloze en wanhopige situatie hun doel voorbijschieten. Heel belangrijk is nu weer de afspraak. Als van te voren vast staat dat bij agressie, diefstal, dealen vanuit huis enz. zo'n stap als naar de politie, de kinderbescherming, de arts (voor een IBS) niet alleen overwogen maar ook uitgevoerd zal worden, dan weet de verslaafde waar hij aan toe is. Dan kan er ook geen sprake zijn van verraad in de zin van onverwacht en achter iemands rug iets ondernemen.

5 Wij hebben nogal eens ouders gesproken, die tegen de verslaafde zeiden: Je hebt een uur de tijd om je biezen te pakken; daarna doe ik aangifte bij de politie'. Dan kan het verwijt van een `overval`niet klinken. Een vader vertelde dat zijn zoon toen toch later gepakt werd en in de gevangenis terecht kwam. Die zoon was zijn ouders aanvankelijk zeker niet dankbaar, maar wilde ze toch op bezoek hebben in het Huis van Bewaring. En in die periode ontstond zelfs een betere relatie. Dat was nooit gelukt, zei de vader, als hij zijn zoon geheel onvoorbereid had laten oppakken. Overigens valt er nog een levensgroot vraagteken te zetten bij het aangeven. Een drugverslaafde moet meer op zijn geweten hebben dan alleen het gebruik van illegale drugs (dat op zichzelf wel strafbaar is) of het wegpakken van moeders portemonnee om in de cel te belanden. Onder andere omdat er te weinig cellen zijn. Zo ligt de situatie nou eenmaal. Een tamelijk vanzelfsprekend advies is in deze uiterst moeilijke situaties: spreek er eerst over met een vertrouwde raadgever, voordat je die zeer vergaande keuze maakt. Eerst moeten de ouders het trouwens onderling eens zijn over zo'n stap. Maar toets dan toch het oordeel ook eens aan dat van een vertrouwde buitenstaander. Dat kan de huisarts zijn of een drughulpverlener (uiteraard niet de hulpverlener van de zoon of dochter zelf; die zal in zo'n situatie geen advies kunnen/mogen geven). Ook de dominee of pastoor of een wijze huisvriend komt in aanmerking. De verantwoordelijkheid voor de stap blijft bij de ouders. Trouwens deze extreme situaties komen binnen de LSOVDgespreksgroepen nogal eens aan de orde. Veel lotgenoten hebben daar al ervaring mee. Dus ouders die in zon situatie (dreigen te) komen, doen er goed aan hun probleem ook daar aan de orde te stellen. Bij voorkeur voordat het echt zover is; dus als je zoiets -voelt aankomen'. Voorbeeld Tenslotte wil ik nog iets zeggen over een heel belangrijk onderwerp, waarover evenwel heel snel misverstanden ontstaan: het voorbeeld. Ouders van verslaafden hebben vaak op de een of andere manier (meestal via omwegen, maar soms ook heel direct) te horen gekregen dat zij het slechte voorbeeld gegeven hebben' en dat daardoor hun kind aan de drugs is geraakt. je zou haast zeggen: was het maar zo eenvoudig! Maar we weten nu zo langzamerhand wel dat drugverslaving veel oorzaken heeft, waarbij voor de ene verslaafde het hoofdaccent anders ligt dan voor de andere. Dat zogenaamde slechte voorbeeld heeft als verwijt veel schade aangericht: schuldgevoelens, grote machteloosheid en negatieve berusting. Verslaafden zijn zelf ook heel knap in het hanteren en aanpraten van dat verwijt en de daaruit voortvloeiende gevoelens bij ouders. Natuurlijk weten we, wat ook uit onderzoek bekend is, dat bepaalde factoren in het ouderlijk gedrag mede kunnen leiden tot negatief gedrag van een kind, bijvoorbeeld drugmisbruik. Het is bekend dat kinderen van zwaar drinkende, zwaar rokende en vooral veel en makkelijk medicijnen gebruikende ouders een grotere kans op verslavingsgedrag hebben. Maar dat betekent uiteraard niet dat er een direct oorzakelijk verband is tussen bijvoorbeeld het forse drinken van vader en de heroïneverslaving van de dochter. Zulk weinig `voorbeeldig' gedrag van ouders kan een bijkomende factor zijn om eerder met drugs te gaan experimenteren. Maar er is echt meer voor nodig om dan ook verslaafd te raken. Zeker, heel veel kinderen zullen bepaalde gedragingen van hun ouders als probleem ervaren - eerder als probleem en nauwelijks als voorbeeld! En drugs hebben de naam 'probleemoplossers' te zijn. Maar de meeste kinderen weten andere, meer zinvolle middelen om die problemen op te lossen of althans hanteerbaar te maken. Bovendien verkeren wij als LSOVD-ouders in het stadium dat er wat ons betreft aan die oorzaken niet veel meer te doen is. De verslaving is een feit en het omkijken naar die oorzaken kan wel eens zin hebben, maar echt verder komen wij èn de verslaafde daar niet mee. Met andere woorden: voor die ouders is de periode van preventie helaas voorbij. En toch willen we zo graag iets doen. We leren wel bij de LSOVD dat we nu eens goed voor ons zelf moeten zorgen, dat we weerbaarder moeten worden en dat we daarmee ook de verslaafde de best mogelijke dienst bewijzen, wat ons betreft. Maar soms lijkt het mogelijk om iets te ondernemen, wat toch meer direct op de verslaafde gericht is. Dat idee houdt ons steeds bezig. En een enkele keer kan dat ook. Het lijkt er namelijk op dat niet zo zeer gedrag van ouders indruk maakt op het eenmaal verslaafde kind, maar wel verandering van gedrag. En dat is ook weer een vorm van gedrag! Gebleken is bijvoorbeeld dat het besluit van ouders om toe te treden tot de LSOVD, om daarmee een zekere passiviteit te doorbreken en voor zichzelf op te komen, niet alleen gewaardeerd wordt door de verslaafde, maar zelfs hem of haar in de goede richting `aan het denken zet.` Ẁij zijn enige jaren niet met vakantie gegaan', vertelden ouders 'uit angst dat er in die tijd iets zou gebeuren met onze zoon. Maar nu zijn we toch gegaan en dat heeft heel wat veranderd. Hij is nog verslaafd, maar denkt nu over stoppen èn we kunnen weer met hem praten`. Zon besluit dat duidelijk een koersverandering demonstreert, pakt blijkbaar goed uit, voor de ouders en voor de verslaafde.

6 Ik heb besloten' vertelt een moeder `om mijn zoon in de gevangenis op te zoeken, niet voor zoetsappige praatjes, ook niet voor preken, maar gewoon om te zeggen wat ik van hem denk èn om te laten zien dat ik er nog steeds ben, ook voor hem'. Die zoon wilde dat eerst niet. Uit boosheid? Uit schaamte? Wie zal het zeggen. Maar hij vindt die stap van zijn moeder uiteindelijk prima en vroeg overplaatsing naar de drugsvrije afdeling van de gevangenis aan. Nog een moeder: `ik sta tegenwoordig een uur vroeger op dan ik gewend was. Mijn verslaafde dochter heeft me zoveel tijd gekost, dat ik die nu wil inhalen, voor mezelf. Mijn dochter schrok daarvan en staat nu op normale tijd op in plaats van in haar bed te blijven totdat ze naar de methadonpost moet. Een onbedoeld effect, maar zo heeft dat blijkbaar gewerkt. Ik maak ook wel een boel lawaai in dat vroege uur! ` Daar is ook die vader, die op een landelijke dag van de LSOVD vertelde dat hij gestopt was met roken. Ik heb toch geen poot om op te staan tegenover mijn verslaafde zoon, als ik de hele dag met een sigaret in mijn hoofd loop. Hij had er een soort onbewuste wedstrijd met zijn zoon van gemaakt. Die stopte met heroïne, doordat hij zo onder de indruk was van die `daad, van zijn vader. En ze vielen allebei een paar keer terug, maar redden het ten slotte alle twee. Nogmaals, dat betekent niet dat een rokende ouder zijn kind ook verslaafd maakt. Maar dat stoppen met roken heeft kennelijk een positief schokeffect. En zoiets geeft je als ouder een dubbel goed gevoel, dat je toch iets kunt doen, dat je niet totaal machteloos bent. Dit waren dus een paar gevallen van goede voorbeelden, goed in die zin dat de ouders er iets aan hadden en dat er ook iets ten goede veranderde bij de verslaafde. Mislukken mag. Er wordt nogal eens moeilijk aangekeken tegen dat goede voorbeeld'. Om verschillende redenen. Heel begrijpelijk is het idee dat je dat goede voorbeeld misschien niet volhoudt en dat zoiets dan averechts werkt. Als het verslaafde kind merkt dat niet alleen zijn eigen goede voornemens spaak lopen, maar ook die van de ouders, dan kan dat, al klinkt dat misschien vreemd, heel goed een nieuwe positieve opening in de relatie geven. Ook inconsequent gedrag van ouders (de ene dag mag iets wel, de andere dag niet) hoeft niet altijd slecht uit te pakken. Wel moeten de ouders dan samen inconsequent zijn en zeker ook weer niet te vaak. Maar inconsequentie als (opvoedkundige) uitzondering kán een verrassend goede duw geven. Onder de omstandigheden die verslaving in het gezin teweeg brengen, is het ondoenlijk om modelouders te blijven of te worden. Dat kan niemand verlangen. Maar een van die omstandigheden, namelijk het gevoel van machteloosheid, mag de ouders niet verhinderen nieuwe dingen te bedenken en plannen te maken voor zichzelf, het gezin en daarmee ook voor de verslaafde. Wel is het erg wenselijk om de bruikbaarheid van die plannen bij voorkeur met lotgenoten in de LSOVD te bespreken en te toetsen.

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

YPI Versie 3.0. Instructie

YPI Versie 3.0. Instructie YPI Versie 3.0 Instructie Deze vragenlijst bestaat uit een aantal beweringen die gaan over hoe jij denkt en voelt over verschillende onderwerpen. Lees elke bewering goed door en bepaal hoe goed de bewering

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Hulp en informatie om huiselijk geweld te stoppen. Help jezelf. Help de ander. 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut. www.huiselijkgeweldhollandsmidden.

Hulp en informatie om huiselijk geweld te stoppen. Help jezelf. Help de ander. 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut. www.huiselijkgeweldhollandsmidden. Hulp en informatie om huiselijk geweld te stoppen Help jezelf. Help de ander. 0900 1 26 26 26 5 cent per minuut www.huiselijkgeweldhollandsmidden.nl Huiselijk geweld stopt nooit vanzelf Misschien wil je

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Rechten in de psychiatrie Ontslag en verlof uit het psychiatrisch ziekenhuis

Rechten in de psychiatrie Ontslag en verlof uit het psychiatrisch ziekenhuis Rechten in de psychiatrie Ontslag en verlof uit het psychiatrisch ziekenhuis 1. Verlof pag 1 2. Ontslag na een vrijwillige opname pag 2 3. Ontslag na een gedwongen opname pag 4 4. Voorwaardelijk ontslag

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Verslaving is een chronische ziekte

Verslaving is een chronische ziekte Familiefolder Je naaste heeft een belangrijke eerste stap gezet naar een leven zonder middelengebruik. Hij/zij is in behandeling gegaan om te leren hoe hij/zij dit doel kan bereiken. In 4 weken leert je

Nadere informatie

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Opzet van de lezing Welkom Inleiding Theorie, tips en adviezen over opvoeden

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Arosa biedt veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Vrouwen, mannen en hun kinderen kunnen bij Arosa terecht voor opvang en begeleiding. Arosa

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Stoppen met pijnstillers

Stoppen met pijnstillers NEUROLOGIE Stoppen met pijnstillers Ontwenning bij medicijnafhankelijke hoofdpijn In overleg met uw arts heeft u besloten om te stoppen met de medicijnen die mogelijk uw hoofdpijn veroorzaken of hebben

Nadere informatie

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders 8 TIPS VOOR OUDERS Ouders kost het vaak al moeite om het gedrag van een normale adolescent te begrijpen. Dus omgaan met een kind dat zichzelf verwondt, is dan zeker erg moeilijk en verwarrend. In eerste

Nadere informatie

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan

Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt. Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Praten helpt Verslavingspreventie Mondriaan Wat vertel ik mijn kind als ik opgenomen word? Alle ouders hebben het beste voor met hun kinderen. Ouders vragen

Nadere informatie

Laat Je Rela)e Niet Stuklopen

Laat Je Rela)e Niet Stuklopen Laat Je Rela)e Niet Stuklopen Door Robbert Raas www.stop-jaloezie.com Voorwoord Dit compacte e-book is geschreven als hulp bij de eerste stap naar een leven zonder vervelende jaloezie. Op stop-jaloezie.com

Nadere informatie

Stoppen met medicatie

Stoppen met medicatie Stoppen met medicatie bij hoofdpijnklachten Hoofdpijn polikliniek Inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina 1. Wat moet u doen als u dagelijks pijnstillers slikt voor uw hoofdpijn? 4 2. Hoe krijgt u hoofdpijn door

Nadere informatie

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is:

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Mijn gezinsvoogd werkt bij de William Schrikker Jeugdbescherming. Wat een toestand, zeg! Wat gebeurt

Nadere informatie

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU????

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? In het kort Als je gepest wordt ga dan naar je mentor. Als je het moeilijk vindt je mentor in vertrouwen te nemen, ga dan naar je favoriete docent, juniormentor of de vertrouwenspersoon

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten - Over praten met kinderen met een verstandelijke beperking - Congres NJI 18-11-2013 Suzanne van den Bos MSc inhoudelijk manager / gedragswetenschapper

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

De emotionele bankrekening

De emotionele bankrekening De emotionele bankrekening Een uiterst praktische, nuttige manier om dit hele idee van proactiviteit en de cirkel van invloed te begrijpen en toe te passen is via de metafoor van de emotionele bankrekening.

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Huiselijk geweld. Casus 1:

Huiselijk geweld. Casus 1: Huiselijk geweld Casus 1: Jonge vrouw, 32 jaar, meldt zich bij de huisarts. Ze is getrouwd en de man van deze vrouw is ook uw cliënt. Ze hebben 3 kinderen van 6-3 en 1 jaar. Ze heeft duidelijke zichtbare

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

De gordijnen gaan weer open Maart 2011

De gordijnen gaan weer open Maart 2011 De gordijnen gaan weer open Maart 2011 Bij alle beleidnoties, evaluaties e.d. over Multiproblem gezinnen komen de termen als zelfredzaamheid of empowerment altijd sterk naar voren toe. Over het algemeen

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat!

Je bent jong en je wilt wat! Je bent jong en je wilt wat! Logisch, je voelt je geen sukkel. Je bent jong, je zit vol energie en je wilt eruit halen wat er uit dit leven te halen valt. Plezier maken, feesten en doen waar je zin in

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training 1 Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 2. Je goed voelen om niets... 5 2.1 Gevoel trainen... 6 2.2 Strategie goed voelen... 7 3. Goede beslissingen nemen... 9 3.1 Strategie goede beslissingen nemen... 10

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les twee Welkom bij les twee van deze e-cursus waarin we je willen laten zien hoe je groter kunt worden zodat je problemen

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau 3. 2.3 Begeleiden op sociaal/maatschappelijk gebied Antwoordmodellen

ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau 3. 2.3 Begeleiden op sociaal/maatschappelijk gebied Antwoordmodellen ThiemeMeulenhoff Zorg Niveau 3 2.3 Begeleiden op sociaal/maatschappelijk gebied Antwoordmodellen Inhoudsopgave 1 Een zorgvrager begeleiden 5 1.1 Het sociale netwerk begeleiden 5 Praktijk: Ik zie bijna

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor!

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor! Directe Hulp bij Huiselijk Geweld U staat er niet alleen voor! U krijgt hulp Wat nu? U bent in contact geweest met de politie of u heeft zelf om hulp gevraagd. Daarom krijgt u nu Directe Hulp bij Huiselijk

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79 Verlatingsangst - Pagina 57 1 Ik ben vaak bang dat de mensen die me dierbaar zijn me zullen verlaten 2 Ik klamp me aan mensen vast omdat ik bang ben om in de steek gelaten te worden 3 Er zijn te weinig

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders U kunt deze brochure bestellen via www.movisie.nl Juli 2008 MOVISIE, kennis en advies voor maatschappelijke ontwikkeling Auteurs: Bert Vissers

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling Stemmingsstoornissen Postpartum depressie Depressie na bevalling GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische

Nadere informatie

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je:

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je: Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj of wiet. Dat heet blowen. In deze folder

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik

vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik OUDERS & OPVOEDERS Als er binnen uw gezin sprake is van seksueel misbruik, heeft dat grote invloed. Er is veel verdriet, boosheid, wantrouwen en schuldgevoel.

Nadere informatie

Wat is een depressie?

Wat is een depressie? 01 Wat is een depressie? Je moet weten dat Een depressie is een stoornis in iemands stemming. Het gaat meestal om gevoelens van somberheid, een gebrek aan fysieke en geestelijke energie en een gebrek aan

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties Preek Gemeente van Christus, Het staat er een beetje verdwaald in dit hoofdstuk De opmerking dat ook Jezus doopte en leerlingen maakte. Het is een soort zwerfkei, je leest er ook snel overheen. Want daarna

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek.

Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek. Conflicten hanteren Tijd: verdelen over twee bijeenkomsten. Bijeenkomst 1 Laat de jongeren de test conflictstijlen maken (zie bijlage 1). Naar aanleiding van de uitslag ga je in gesprek. De uitkomst van

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. -----

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. ----- Test: Je persoonlijke afweerprofiel Met de volgende test kun je bepalen welk afweermechanisme je het meest gebruikt. Iedereen gebruikt alle afweervormen, maar er bestaan verschillen in de frequentie waarmee

Nadere informatie

Als opvoeden even lastig is

Als opvoeden even lastig is Als opvoeden even lastig is Hoe pak je dat dan aan? Soms weet ik niet meer wat ik moet doen om hem stil te krijgen. Schattig? Je moest eens weten. Hoezo roze wolk? Mijn dochter kan af en toe het bloed

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen Hoofdstuk 2 Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen 48 Gangbare uitdrukkingen bij contact maken en onderhandelen De meeste zinnen die in dit overzicht staan, zijn formeel. U kunt deze

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs 1 Naar Levenverrijkend Onderwijs INLEIDING Ik wil je een visie op de toekomst van het onderwijs aanreiken. In dit boek beschrijf ik een onderwijsproces dat geen bepaalde orde of autoriteit dient, maar

Nadere informatie

WIL JE MINDER BLOWEN?

WIL JE MINDER BLOWEN? WIL JE MINDER BLOWEN? Uitgave van Stichting Be Aware Maart 2015 Ik wil minderen. Je vindt dat je teveel wiet/hasj of cannabis rookt. Je beseft dat je hierdoor minder goed functioneert: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie

Leer uw kind De Ondergoedregel.

Leer uw kind De Ondergoedregel. 1. Leer uw kind De Ondergoedregel. Ongeveer één op de vijf kinderen is slachtoffer van seksueel geweld, waaronder seksueel misbruik. U kunt helpen voorkomen dat het uw kind overkomt. Leer uw kind De Ondergoedregel.

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie