Peer support in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Peer support in Nederland"

Transcriptie

1 Peer support in Nederland Een methode om leerlingen te leren samenwerken en elkaar te ondersteunen. Erik J.Luigies Ter gelegenheid van de in gebruik neming van de nieuwe gebouwen van het ROC Da Vinci College te Dordrecht

2

3 Inhoud: Voorwoord 1. 4 Voorwoord 2. 6 Inleiding 8 Leeswijzer 10 Peer Support, wat is dat? 11 Wat kan Peer Support voor het onderwijs van de 21e eeuw betekenen? 15 Definities van de rollen binnen peer support 19 De ontwikkeling en de implementatie van Peer Support 21 Ontwikkelaars en ondersteuners van het ROC Da Vinci College 31 De externe ondersteuners 37 Voorbeelden van rollen in het kader van Peer Support op het ROC Da Vinci College 41 De peer mentor in een onderwijsleerbedrijf 42 De peer mentor als buddy 43 Leerlingen van het ROC Da Vinci College 48 Peer Support op andere scholen dan het ROC Da Vinci College 54 De peer tutorrol 59 De peer mentorrol in de stage 65 Peer Education op het ROC Da Vinci College 68 Nawoord 70 Bijlage 1: Opsomming van doelstellingen voor Peer Support op het voortgezet- en beroepsonderwijs 71 Bijlage 2: Waaraan moet een school voldoen om Peer Suppport te kunnen implementeren? 72 Bijlage 3: Abstract 1 73 Bijlage 4: Abstract 2 74 Met dank aan 76 Colofon 79

4 Voorwoord J.M. van Bijsterveldt-Vliegenthart Peer support heeft mijn support! De afgelopen honderd dagen ben ik het land ingetrokken en heb met eigen ogen gezien wat een geweldige initiatieven er bestaan in het Nederlandse onderwijsveld. Eén van die mooie initiatieven is het project peer support. Op 28 maart 2007 was ik op bezoek op het Wartburgcollege in Dordrecht, om te horen wat het in praktijk oplevert, als leerlingen elkaar begeleiden tijdens hun schoolcarrière. Zittend in een kring vertelden leerlingen van vwo, havo, vmbo en mbo mij wat het voor hèn betekent. Wat me trof, was bijvoorbeeld het verhaal over dat meisje, net begonnen op het mbo. Ze huilde heel snel, was verlegen, durfde uit zichzelf niets aan de leraar te vragen. Ze kreeg een peer mentor, een ouderejaars, die haar hielp met haar huiswerk. Maar haar ondertussen ook coachte hoe ze beter voor zichzelf kon opkomen. Door het contact met haar peermentor leerde ze zichzelf beter te laten zien. Belangrijk in de fase dat je je van kind naar jong-volwassene ontwikkelt. Of het verhaal van de studente die stage liep als klasse-assistente, op een basisschool. En zoveel had gehad aan haar peermentor. Die mentor had de stage al gelopen, en legde haar een aantal ins en outs uit, waardoor ze beter met de kinderen kon omgaan. Maar zij hielp haar ook met het huiswerk, dat ze tijdens de stage moest maken. Vanwege haar allochtone afkomst had deze leerling een taalachterstand en daardoor een probleem met de schoolopdrachten, en ze kon de hulp van haar mentor dus heel goed gebruiken. Hier was dus de verbetering van cognitieve vaardigheden indirect het resultaat van peer-support. Jongeren kunnen veel voor elkaar betekenen. Zeker in de leeftijd waarop ze voortgezet of (voorbereidend) beroepsonderwijs volgen. Ze hebben vriendschappen, gaan samen uit, sporten samen of doen allerlei op cultureel gebied. Dat gaat allemaal heel spontaan en

5 natuurlijk. In landen als de VS, Finland, Engeland en sinds kort ook in ons land is men zich ervan bewust dat je dit binnen het onderwijs heel bewust kunt inzetten. Dan gaat het om elkaar helpen met huiswerk, elkaar door een moeilijke tijd heen slepen als een familielid is overleden, elkaar coachen, elkaar steunen bij pesten. Elkaar de weg wijzen naar een volwaardige plek in de maatschappij. Dit kabinet legt het accent op samen : in een samenleving niet náást maar mét elkaar leven. Peer support sluit daarbij aan: het stimuleert jongeren in samen leren leven. School is méér dan een kennisinstituut, het heeft ook een belangrijke vormende taak. Het vormen van jezelf, en het vormen van anderen. Het mooie van peer support is dat het béide zaken stimuleert. De verhalen die ik in die kring in Dordrecht hoorde van leerlingen, laten dat heel concreet zien. En wat ik zo mooi vind: het laat zien dat die vaardigheden kunnen worden geleerd en ontwikkeld. We hoeven het dus niet alleen maar te hebben van spontaan gedrag. Belangrijke eigenschappen zoals behulpzaamheid, acht slaan op elkaar, elkaar tactvol feedback geven, elkaar cognitief scherpen: die kunnen ook ontwikkeld worden, zo blijkt. Peer Support is op het leren van die eigenschappen gericht. Daarom vind ik het van grote betekenis voor het leer- en ontwikkelproces van jongeren. De vaardigheden die ze op die manier verwerven hebben we in onze samenleving hard nodig. Peer Support heeft dus ook mijn support! 14 juni 2007, Marja van Bijsterveldt-Vliegenthart Staatssecretaris voor Onderwijs

6 Voorwoord Dion van Steensel Werd u vroeger op school wel eens gepest of uitgelachen om uw uiterlijk of uw kleding? Kon u altijd terecht bij uw docent met uw vragen? Het antwoord op de eerste vraag zult u wellicht met ja beantwoorden en de tweede vraag met nee. Op de Leerparkscholen kunnen leerlingen met deze vragen ook bij andere leerlingen terecht. Deze leerlingen zijn dan of peer leader of peer tutor of peer mentor of peer coach. Vier vormen waarbij leerlingen elkaar helpen en ondersteunen. Leerlingen vertrouwen elkaar meer of andere dingen toe dan aan een docent of begeleider. Leerlingen laten zich ook vaker helpen door een andere leerling. Leerlingen nemen daarnaast meer dingen van elkaar aan dan van een docent. Daarom vind ik het belangrijk dat het concept peer support opgenomen wordt in de beleidsuitgangspunten van elke school. Uiteraard helpen leerlingen elkaar wel vaker, maar door het structureel in te bedden in de bedrijfsfilosofie van de school is het systematisch en breed ingebed. Een goed werkend systeem van Peer Support heeft voordelen voor de leerlingen, voor de school en voor de samenleving! Peer Support levert niet alleen een bijdrage aan de ontwikkeling van leerlingen maar draagt daarnaast ook bij aan het schoolklimaat. En juist dit schoolklimaat staat vaak ter discussie. Denkt u maar eens aan de steekpartijen die dit jaar (2007) plaatsvonden op en rond scholen en niet te vergeten de grote schietpartij op de Amerikaanse Technische Universiteit in Virginia. Grote schoolgebouwen zijn de oorzaken van gedragsproblemen bij leerlingen, wordt er vaak en (te) snel geroepen. Grote schoolgebouwen waar leerlingen zich verlaten en eenzaam voelen. Maar de grote school is niets meer of minder dan een omgeving waarin iets extra s gedaan moet worden, wil de leerling zich prettig voelen en zich kunnen ontplooien. Peer Support kan net dit extraatje zijn. Het feit dat een leerling iemand heeft op

7 school die hem helpt, zorgt voor een andere beleving van de school! Uit onderzoek naar de effecten van de inzet van peer leaders blijkt dat 37,5% van de leerlingen zich veiliger voelt door de inzet van peer leaders. Kennelijk is er dus echt sprake van gevoelens van onveiligheid. Uiteindelijk draait het niet om de omvang van de school maar juist om de omgang in de school en de mensen en factoren die daarop van invloed zijn. De omgang in de school verbetert door het toepassen van peer support. Leerlingen steken elkaar graag de helpende hand toe en weten daarbij resultaten te boeken die vaak buiten het bereik van de docent en de school liggen. Dion van Steensel Wethouder voor onderwijs in Dordrecht

8 Inleiding Dit boekje biedt het College van Bestuur van het ROC Da Vinci College u aan ter gelegenheid van de opening van de nieuwe gebouwen te Dordrecht. Deze nieuwe gebouwen zijn gevestigd op het Leerpark, waar tevens drie VMBO scholen gehuisvest zijn. De bedoeling is dat er op dit Leerpark in Dordrecht intens wordt samengewerkt tussen VMBO, MBO en het bedrijfsleven. Waar mogelijk zullen er ook contacten met het HBO zijn. Bedrijfsleven en onderwijs ontwikkelen onderwijsleerbedrijven. Dat zijn krachtige leeromgevingen waarin aspirant-beroepsbeoefenaars een reëel zicht krijgen op de feitelijke beroepsdynamiek (Meijers, 2005, pg.43). In de onderwijsleerbedrijven kan participerend leren ontstaan. Op deze manier wordt een ideale voorwaarde geschapen voor het ontwikkelen van loopbaanonderwijs, waarbij naast de schoolse situatie ook aandacht gegeven wordt aan de ontwikkeling van de beroepsidentiteit (Meijers, 2005, pg.54 ev.). Volgens Meijers is de identiteitsontwikkeling een leerproces dat start met een ervaring die gekoppeld is aan emoties (Meijers, 2005, pg.63). Daarna moet de balans gevonden worden tussen emoties en cognities. In feite beschrijft Meijers dat jongeren aan de ene kant nog graag blijven spelen en verantwoordelijkheid vermijden (ook het kleine baantje is geen echt werk, omdat je er niet van afhankelijk bent voor je levensonderhoud) en aan de andere kant juist toch wel even willen proeven aan een stukje verantwoordelijkheid dragen en niet klein gehouden willen worden ( ik ben geen kind meer ). Peer Support (peer assisted learning) geeft de jongere stapje voor stapje de mogelijkheid om verantwoordelijkheid te leren dragen. Nog niet in het echte bedrijfsleven, maar wel op school en in het onderwijsleerbedrijf. Peer Support kan in verschillende rollen uitgevoerd worden: de peerleader, de peer tutor, de peer mentor, de peer coach voor schoolactiviteiten, de peer coach studieloopbaanbegeleiding en de peer educator.

9 In alle rollen worden eerst tools aangereikt en attitudes ontwikkeld en vervolgens ervaringen opgedaan en inzichten verkregen. Juist die ervaringen en inzichten dragen bij aan het beeld van wie ben ik in de relatie tot een ander en tot de organisatie waarin ik functioneer. De rollen geven de jongere de kans om te kiezen voor een meer cognitieve insteek bij het verantwoordelijkheid nemen of een meer sociaal-emotionele. Men kan hierbij denken aan de begeleiding van 1e jaars in het VO of de begeleiding van leerlingen die problemen hebben met de studieplanning of bepaalde vakken en aan begeleiding in het beroepsonderwijs in de richting van de beroepsuitoefening. Peer Support is een goede voorbereiding op de stage in een regulier leerbedrijf, omdat de leerling leert om zich in te leven in het denken en handelen van anderen. Dit inleven is een voorwaarde om zijn rol goed uit te voeren. Juist het loslaten van het op-zichzelf- gerichtzijn is een belangrijke stap op weg naar volwassenheid. De volwassenheid die ook in de stage gevraagd wordt. Peer Support wordt een essentieel onderdeel van de leerpraktijk van het Da Vinci College. Max Hoefeijzers, Voorzitter College van Bestuur ROC Da Vinci College, Dordrecht, 2007

10 Leeswijzer Dit boekje bevat een gedeelte van het theoretisch fundament onder Peer Support. Over dat theoretisch fundament kunt u meer lezen in de publicatie: Peer support, leerlingen ondersteunen elkaar binnen een nieuw didactisch concept, theoriereeks nummer 37, Cinop. De nadruk ligt in dit boekje op de ontwikkeling van dit systeem in het ROC Da Vinci College en het vervolg op andere scholen en in ander onderwijs. Daarnaast worden opvattingen en ervaringen van deskundigen, docenten en leerlingen weergegeven. Wanneer de leerlingen aan het woord komen is er in de meeste gevallen geanonimiseerd. De informatie bevat gegevens over persoonlijke ontwikkelingen bij leerlingen. Wie meer wil weten over de in de voorbeelden genoemde ondersteuningsactiviteiten in relatie tot de methode Peer Support kan hierover vragen stellen aan de auteur van dit boekje. Peer Support wordt ondersteund door een netwerk van docenten en andere betrokkenen. Het systeem is nog lang niet afgebouwd. Daardoor kan het zijn, dat u later elementen tegenkomt, die niet in dit boekje staan. U kunt dan te rade gaan op de website Ik hoop dat u een heldere indruk krijgt over een stukje innovatie, dat ontstond uit een noodoplossing en dat zich ontwikkelde dankzij de durf en de visie van veel docenten in het voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs. De docenten, die als eersten met dit systeem hebben geëxperimenteerd, werken of werkten allemaal op het ROC Da Vinci College. Ik dank hen voor hun vertrouwen en hun durf. Erik J. Luigies 10

11 Peer Support, wat is dat? Wat is peer support? Peer support is een manier van samenwerken en elkaar ondersteunen, die wereldwijd veel voorkomt in het onderwijs, in de hulpverlening, in de zorg en in het bedrijfsleven. Peers helpen elkaar met behulp van hun eigen kennis, inzicht en ervaring. Je ziet dit bijvoorbeeld in zelfhulpgroepen, patiëntenverenigingen, maar ook in de ICT, waar gebruikers van applicaties elkaar online ondersteunen. Peer betekent, dat je op veel manieren gelijk aan elkaar bent en/of in dezelfde omstandigheden verkeert. Je bent leeftijdgenoten, collega s, makkers (buddy s) en je zit op school of werkt in een bedrijf, in een ziekenhuis of als vrijwilliger in een hulporganisatie. Bij ons gaat het om leerlingen in het voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs. Hun overeenkomst is de leeftijdsfase, de omstandigheden waarin ze verkeren en de eisen die aan hen gesteld worden. Elkaar helpen is niet vanzelfsprekend Support betekent dat je elkaar ondersteunt of helpt. Elkaar ondersteunen en helpen zouden de leerlingen normaal moeten vinden. Het hoort bij pro-sociaal gedrag. Dat gedrag leren de leerlingen door de opvoeding van hun ouders en door normen en waarden die uitgedragen worden door mensen in hun omgeving. Mensen in hun omgeving zijn onder andere familie, buren, vrienden van de ouders, leidinggevenden in het verenigingsleven, docenten en andere jongeren, die hun voorbeeld zijn. Helaas is dat elkaar ondersteunen en helpen niet vanzelfsprekend. Leerlingen moeten tot dezelfde familie, sociale, culturele en/of godsdienstige groep behoren om steun van andere leerlingen te kunnen verwachten. 11

12 In sommige culturen verwacht men dat als je tot dezelfde familie behoort, je elkaar altijd ondersteunt (familiesolidariteit). Doe je dat niet, dan word je soms zelfs buiten de familieclan geplaatst. Zo trouwt volgens oud gebruik een Islamitische man met de vrouw van zijn overleden broer omdat hij de plicht heeft voor haar en haar kinderen te zorgen. Zij is immers door haar huwelijk met zijn broer tot de familie toegetreden. Soms escaleert een situatie in het onderwijs juist door familiehulp. Een peer mentor op een basisschool (stagewerkplek) vertelde, dat toen een Marokkaans jongetje ruzie kreeg met een Turks jongetje, binnen de kortste keren van beide zijden oudere broers, neven en andere familieleden zich met de situatie gingen bemoeien. Ze waren kennelijk via mobiele telefoontjes opgeroepen. Wat eerst gewoon opgelost had kunnen worden door de groepsleerkrachten en de stagiaires, werd nu een politiezaak. Rivaliteit Leerlingen hebben op school soms juist de neiging om elkaar te bestrijden. Rivaliteit uit zich op het gebied van kleding, cosmetica, gadgets, ipods, mobiele telefoontjes, scooters, auto s (die getuned zijn), vakanties, en vrienden en vriendinnen. Er is ook strijd om de gunst van de opinion leaders. Dat zie je in de lagere klassen van het VO. Leerlingen in de hogere klassen van het VO zijn daar minder gevoelig voor. Ze worden onafhankelijker en lopen niet meer zo makkelijk achter een medeleerling aan. Ook worden volwassenen belangrijkere identificatiefiguren dan andere jongeren. 12

13 Zoals een meisje tegen mij zei: We moeten haar niet, want ze doet altijd zo uit de hoogte. We willen niet met haar samenwerken. Ze komt ook uit een ander wijk dan wij komen. Haar ouders zijn echt kak mijnheer. Of zoals een Nederlandse jongen zei: Ik ga toch zeker niet met die Marokkaan samen een werkstuk maken. Ik kan hem niet eens goed verstaan. Als leerlingen op school moeten samenwerken kiezen ze vaak voor medeleerlingen met dezelfde sociale, culturele en/of godsdienstige achtergrond. Persoonlijk rendement Heeft men elkaar niet echt nodig en heeft men zelfs de indruk, dat de ander belemmerend werkt voor het bereiken van het individuele doel, dan zullen leerlingen elkaar niet ondersteunen. Dat zie je als het gaat om prestaties waarbij handigheid, ervaring of intelligentie een rol speelt. De minst handige, de minst ervarene of de minst intelligente remt de ander in het bereiken van zijn persoonlijke doel. Leerlingen gaan dan zo ver dat zij zelf het werk van een ander wel even doen, omdat ze toch niks aan hem hebben als het gaat om het eindresultaat (bijvoorbeeld een werkstuk). Wederzijdse afhankelijkheid Spontane samenwerking ontstaat als men elkaar echt nodig heeft om het individuele doel te bereiken; dus als er sprake is van wederzijdse afhankelijkheid als het gaat om de te leveren prestatie. In een voetbalteam wil iedereen winnen, maar dat kan pas door samenwerking. In het onderwijs zou men kunnen proberen om groepswerkopdrachten zo te formuleren dat leerlingen elkaar altijd nodig hebben, net zoals in het voetbalteam. Helaas kan dat niet altijd. En.. als je elke dag een voetbalwedstrijd speelt vermindert de drive om te winnen ook en dus de neiging om samen te werken. 13

14 De groep als geheel is niet meer dan de som der delen Als er geen dwang van buiten af is hangt het van de persoonlijkheid, de behoeften en het referentiekader van de groepsleden af of zij geneigd zijn elkaar te helpen. De kwaliteit van de onderlinge hulp kan bepalend zijn voor de kwaliteit van de opdracht die de groep maakt. Maar dat hoeft niet. We weten dat de prestatie van een groep als het gaat om taken waarbij intelligentie noodzakelijk is, hoofdzakelijk bepaald wordt door de capaciteit van de individuele groepsleden. Inspanning versus resultaat Pas als er ervaring is, dat men van samenwerking en onderlinge hulpverlening persoonlijk voordeel heeft, zal men geneigd zijn om elkaar te helpen. Als de samenwerking en onderlinge hulpverlening in een onderwijsgroep er toe leidt dat er meer en beter gepresteerd wordt en de individuele groepsleden daardoor hogere schoolcijfers halen, willen de groepsleden blijven samenwerken. Tot.. zij vinden dat de inspanning te groot wordt. Dat wil dus zeggen, dat leerlingen die individueel ook het resultaat kunnen halen dat met de groep bereikt wordt, snel afhaken. Tenzij bepaalde behoeften, zoals behoefte aan waardering en affectie, in de groep vervuld worden. In multidisciplinaire groepen bestaat onderlinge afhankelijkheid. Als in een multidisciplinair team één der deskundigen ontbreekt heeft dat direct gevolgen voor de prestatie van de anderen. Wanneer je dus in het beroepsonderwijs een opdracht geeft, die alleen uitgevoerd kan worden als leerlingen van diverse opleidingen samenwerken, dan kun je verwachten dat zij vanwege de aard van de opdracht elkaar gaan proberen te vinden. Hier zou meer gebruik van gemaakt moeten worden. Wat dat betreft was een opdracht tijdens het Skills Talents toernooi 2007 in Ahoy een voorbeeld van wat je kunt bereiken als functionele samenwerking noodzakelijk is. Leerlingen van de sector Bouw van een VMBO school moesten samen met leerlingen van de sector Metalektro van een andere VMBO school een groot logo maken van hout en versierd met verlichting. Het grappige was, dat deze in feite door de opdracht afgedwongen samenwerking gevolgd werd door spontane samenwerking. De leerlingen van de sector Metalektro gingen spontaan overleg plegen met de leerlingen van de sector Groen (weer een andere VMBO school) en hebben verlichting aangebracht in een bloemstuk. De leerlingen hadden kennelijk ervaren, dat multidisciplinaire samenwerken tot bijzondere resultaten kan leiden. 14

15 Wat kan Peer Support voor het onderwijs van de 21e eeuw betekenen? Peer support activeert de latente mogelijkheden van jongeren om sociaal te functioneren en elkaar te helpen (pro-sociaal gedrag). Deze hulp vindt plaats op het gebied van het maken van keuzes voor een vervolgopleiding (door peer coaches studieloopbaanbegeleiding), op het gebied van de overgang naar een volgende school (door peer leaders), op het gebied van kennisoverdracht (door peer tutoren), op het gebied van socialisering en individuatie (door peer mentoren), op het gebied van leidinggeven aan medeleerlingen (door de peer coach) en op het gebied van ondersteuning van leerlingen met een handicap of een ernstig probleem (door gespecialiseerde peer mentoren, buddy s). Binnen de peer support projecten begeleiden oudere, meer ervaren of hoger opgeleide leerlingen hun medeleerlingen. De begeleiding vindt grotendeels in schooltijd plaats. De leerlingen die de ondersteuning geven en de leerlingen die ondersteuning ontvangen leren beiden van dit proces. In het geval van de peer tutor spreken we wel van metacognitie op cognitief gebied. In het geval van de peer mentor spreken we van metacognitie op het gebied van het sociaal functioneren. De leerlingen krijgen inzicht in het eigen leren en het eigen sociaal functioneren. Peer support speelt een rol in de nieuwe competenties van beroep, leren en burgerschap. Samen leren is een goede voorbereiding op het functioneren in een multiculturele en dichtbevolkte consumptiemaatschappij met een hoge graad van arbeidsdifferentiatie en met de behoefte aan werknemers die in multidisciplinaire teams tot kenniscreatie kunnen komen. 15

16 Een leven lang leren De inhoud van beroepen verandert. Voortdurende innovatie vraagt van ons dat we blijven leren. Dat leren doe je vaak met anderen samen. Je ontdekt samen dat je op een bepaald gebied weer wat bij moet leren. Soms is bijscholing verplicht, maar dan merkt men in de praktijk later wel dat hij ook noodzakelijk is. Denkt u maar aan de automonteur. Als er een nieuwe auto op de markt komt met nieuwe snufjes - en vooral met een nieuwe zuiniger en schonere motor - dan moeten de monteurs op cursus. Maar. ze moeten vervolgens ook samen in de garage hun nieuwe kennis toepassen en elkaar daarbij ondersteunen. Het is belangrijk om leerlingen duidelijk te maken, dat het leren nooit afgelopen is in onze innovatieve en dynamische samenleving. Als we de leerlingen attenderen op de continue ontwikkelingen, dan begrijpen ze, dat ze nooit uitgeleerd raken. Laat ze eens zien, hoe snel de manier waarop het nieuws verspreid wordt veranderd is en nog steeds verandert (je kunt tegenwoordig op het internet je eigen krant samenstellen). Laat ze eens zien, hoe snel de telefonie veranderd is. Gezien de snel veranderende eisen in het werkveld en de behoefte aan levenslang leren is het belangrijk dat studenten (en leerlingen, e.j.l.) kunnen reflecteren op hun eigen gedrag en dat van anderen (Docy & Moerkerke, 1997) Huidige leeractiviteiten dienen de volle aandacht van de student (de leerling e.j.l.) te vragen. De student (de leerling e.j.l.) dient te worden betrokken, niet alleen met betrekking tot zijn kennis, maar ook met betrekking tot zijn verwachtingen, gevoelens, attitude, waarden en normen (Boud, 1995) 16

17 Sociaal kapitaal Peer Support ondersteunt het leren om te netwerken. Er is bewezen, dat in de landen waarin mensen hebben geleerd om te netwerken, de economieën beter functioneren. Als mensen in staat zijn om relaties aan te gaan en netwerken te bouwen, dan kunnen ze ook organisaties opzetten, bedrijven starten en klanten winnen. Ze leggen contacten binnen en buiten de landsgrenzen en stimuleren de internationale handel. Het bestaan van sociaal kapitaal werd door Robert Putnam bewezen in zijn boek Making Democracy Work, Burgerschapsvorming Peer Support vraagt van leerlingen dat zij nadenken over de omgang met elkaar en over normen en waarden met betrekking tot die omgang. In ons land is een stevige discussie op gang gekomen over het leren van waarden en normen. Zinloos geweld en discriminatie zijn onder andere de oorzaak voor deze discussie. De Onderwijsraad noemt de school de microsamenleving waar leerlingen kunnen leren om als burger te functioneren en om in die rol een positieve bijdrage te leveren aan onze samenleving. Ze leren om anderen te accepteren, andere waarden en normen te respecteren en om anderen te ondersteunen. Sociale veiligheid Door Peer Support wordt pro-sociaal gedrag ontwikkeld. Dat gedrag bevordert de veiligheid op school. Veiligheid ontstaat niet alleen door detectiepoortjes en camera s. Veiligheid ontstaat vooral door het gevoel te hebben, dat anderen jou geen kwaad zullen doen. Beter nog, door het gevoel dat anderen jou beschermen en ondersteunen. Zo hebben leerlingen (peer leaders) van een VMBO-school, waar een ruzie tussen twee culturele groeperingen dreigde uit te barsten, door de beide gangmakers aan te spreken, een escalatie kunnen voorkomen. Iedereen was blij dat dit gelukt was, maar men was eigenlijk nog meer verheugd door het feit dat leerlingen dit zelf gedaan hadden. Het was het begin van verandering van het schoolklimaat. 17

18 Sociale veiligheid ontstaat door de ontwikkeling van pro-sociaal gedrag. Veel onderdelen van alle trainingen in het kader Peer Support zijn gericht op de ontwikkeling van sociale cognitie en sociale vaardigheden bij de leerlingen die andere leerlingen gaan ondersteunen. Sociale cognitie wordt gedefinieerd als het begrijpen van sociaal gedrag en de sociale omgeving waarin wij leven (De Wit, Van der Veer, en Slot, 2002). Vanuit dit vertrekpunt wordt in de trainingen gewerkt aan de ontwikkeling van pro-sociaal gedrag. Sociale processen en individuele ontwikkeling De docent bevindt zich tussen jongeren die zich ontwikkelen. Die ontwikkeling vindt voornamelijk op drie gebieden plaats: 1. Kennis, inzicht en vaardigheden 2. Socialisering 3. Individuatie In het voortgezet- en beroepsonderwijs is de ontwikkeling van de rol van werknemer en staatsburger heel belangrijk. Daaraan dragen alle drie de bovengenoemde gebieden bij. Kennisverwerving, socialisering en individuatie dienen onlosmakelijk met elkaar verbonden te zijn en evenveel aandacht te krijgen. Helaas is het voor de docent niet altijd mogelijk om de sociale processen en de individuele ontwikkeling gedurende de dagelijkse onderwijsactiviteiten voldoende aandacht te geven. Zijn primaire taak is doorgaans: ondersteunen bij het verwerven van kennis en inzicht en het aanleren van vaardigheden. Dankzij peer support wordt de docent op het gebied van socialisering en individuatie ondersteund door leerlingen. De docent die van die ondersteuning gebruik maakt, merkt dat het rendement van zijn lessen daardoor ook verbetert. 18

19 Definities van de rollen binnen peer support Peer leader: Hij/zij is een gastheer/vrouw voor de eerste jaars leerlingen, maakt hen wegwijs in de school, leert hen de agenda in te vullen, helpt bij schoolwerk en biedt hen veiligheid. Peer tutor: Hij/zij is een leerling die medeleerlingen helpt bij huiswerk, bij planning van schoolwerk, bij het leren en uitvoeren van studietaken en werkzaamheden op school en in de onderwijsleerbedrijven. Peer mentor: Hij/zij is een raadgever en een rolmodel, waarmee de medeleerling zich kan identificeren. Soms helpen peer mentoren hun jongere jaars medeleerlingen in de stage. Er zijn ook peer mentors die medeleerlingen met een beperking ondersteunen. Het kan gaan om helpen in geval van verlegenheid, gebrek aan sociale vaardigheden, een pestverleden, maar ook bij lichte vormen van autisme, slechtziendheid, terugkeer uit detentie, tienerzwangerschap, enzovoort. Peer coach voor schoolactiviteiten: Hij/zij organiseert activiteiten en begeleidt leerlingen bij die activiteiten. Men kan dan denken aan een sportdag, een schoolkamp, een eindejaarsfeest, een viering als Kerstfeest of Suikerfeest, enzovoort. Peer coaches helpen ook de peer leaders. Peer coach studieloopbaanbegeleiding: Hij/zij informeert leerlingen van een lagere opleiding (bijvoorbeeld HBO-er - MBO-er / MBO-er VMBO-er) over de eigen opleiding en aanverwante opleidingen. Hij/zij vertelt niet alleen over de eigen opleiding (en beroep en branche), maar toont ook studieactiviteiten en stageactiviteiten. Hij/zij helpt bij het maken van werkstukken in verband met de vervolgopleiding, dialogiseert over te maken keuzes en ondersteunt soms ook bij de studie. 19

20 Peer mentors van de opleiding Detailhandel van het Da Vinci College in overleg met elkaar 20

21 De ontwikkeling en de implementatie van Peer Support Tijdens het congres over Peer Support van 28 maart 2007, dat door de gemeente Dordrecht en het Bureau Leerpark georganiseerd werd, is aan de staatssecretaris van onderwijs, mevrouw Van Bijsterveldt Vliegenthart een overzicht gepresenteerd van de ontwikkeling van Peer Support. Hierna volgt de integrale versie van het overzicht voor de staatssecretaris. Mevrouw de staatssecretaris, geachte toehoorders, U heeft zojuist diverse voorbeelden gezien en gehoord van leerlingen die zich inspannen om andere leerlingen te ondersteunen, voor veiligheid zorgen of zelfs zelf onderwijs willen geven. Hoe is dit idee ontstaan? Het Regionaal Opleidingscentrum Da Vinci College kon in het jaar 2002 geen stageplaatsen vinden voor haar leerlingen van de opleiding ICT niveau 2 in de Beroeps Opleidende Leerweg. Daar de school verplicht is om in deze leerweg zelf voor stageplaatsen te zorgen, ontstond een probleem. De enige oplossing was het zoeken naar een alternatief. Dit alternatief werd gevonden in een onderwijsleerbedrijf met ondersteuning door leerlingen van niveau 3 van het Da Vinci College en 4 van het Albeda College en door twee HBO-ers. We bedachten 3 rollen voor de ondersteuning: de peer tutor, de peer mentor en de peer coach. We noemden dit leerbedrijf De Werkplaats. Er werden daar oude computers van de gemeente Dordrecht opgeknapt voor het onderwijs. De leerlingen en studenten die als peer tutor, - mentor en - coach gingen functioneren, kregen eerst een korte training in sociale vaardigheden, instructie geven en beoordelen en vervolgens 1x per week intervisie. De peer tutor kreeg meer over instructie geven en uitleggen (vooral vakinhoudelijk), de peer mentor over sociale en mentale ondersteuning (vooral voor de autistische leerlingen en de leerlingen van het Centraal Orgaan Asielzoekers, die zich er oriënteerden op de ICT branche) en de peer coach over personeelsbegeleiding en -beoordeling. 21

22 Ik herinner mij dat een peer tutor zei: Mijnheer, wij moeten die niveau 2-ers echt iets leren, want daarnet wilde er eentje met een grote schroevendraaier een geheugenbankje verwijderen. Voor diegenen onder u die nog nooit een computer van binnen hebben gezien: Dat is net zoiets als een kies trekken met een waterpomptang. Ik herinner mij ook dat een autistische leerling zei, dat hij niet meer gepest werd, omdat hij nu een peer mentor had. De ervaring van De Werkplaats heeft bij mij het denken over het inzetten van leerlingen om medeleerlingen te ondersteunen op gang gebracht. Dit was voor mij op het Da Vinci College de start van Peer Support in het onderwijs. Het leven zit soms van toevalligheden aan elkaar en zo hoorde ik van mijn moeder dat Agnes Vosse een promotieonderzoek had gedaan naar tutorleren in het rekenonderwijs op de basisschool. Agnes pleitte voor een landelijke expertisepunt voor coördinatie en professionele begeleiding in het primair, voortgezet en beroepsonderwijs en vroeg zich af waarom gezien de gunstige kosteneffectiviteit niet meer gebruik gemaakt werd van peer support. Op advies van Agnes nam ik contact op met Karin Vaessen van Sardes, die u na de pauze zal toespreken. Sardes had de methode Leerlingen ondersteunen leerlingen ontwikkeld, waarbij oudere jaars leerlingen in de Brugklas de nieuwkomers van de basisschool begeleiden. Het bestuderen van het materiaal van Sardes leidde tot verdieping van mijn inzichten, maar ik constateerde ook, dat ik een wat andere weg wilde inslaan. Ik wilde een integraal model, net zoals in De Werkplaats van het Da Vinci College, met diverse rollen. Daarnaast wilde ik Peer Assisted Learning opnemen in een nieuw didactisch model, dat aanwijzingen geeft voor de organisatie van het onderwijs en voor de rollen en rolverhoudingen van deelnemers en docenten en daarbij ruimte laat voor een diversiteit aan didactische werkvormen. Op 30 juli 2003 werd bekend dat de provincie Zuid-Holland in het kader van het Sociaal Mentoraat subsidie gaf voor Peer Support. De subsidie gold voor het kalenderjaar

voor het middelbaar beroepsonderwijs

voor het middelbaar beroepsonderwijs voor het middelbaar beroepsonderwijs Peer Support betekent systematische en structurele begeleiding van een jongerejaars student door een ouderejaars. Peer Support is een internationaal erkend programma

Nadere informatie

Stichting Kenniscentrum Peer Support. Peer Assisted Learning(PAL)

Stichting Kenniscentrum Peer Support. Peer Assisted Learning(PAL) Peer Support Stichting Kenniscentrum Peer Support Peer Assisted Learning(PAL) Leerlingen helpen elkaar bij de overgang van VMBO naar MBO, bij het leren en studeren op het MBO en in de stage 1 A.Transition

Nadere informatie

voor het hoger beroepsonderwijs

voor het hoger beroepsonderwijs voor het hoger beroepsonderwijs Peer Support betekent systematische en structurele begeleiding van een jongerejaars student door een ouderejaars. Peer Support is een internationaal erkend programma dat

Nadere informatie

voor het voortgezet onderwijs

voor het voortgezet onderwijs voor het voortgezet onderwijs Peer Support betekent systematische en structurele begeleiding van een jongerejaars leerling door een ouderejaars. Peer Support is een internationaal erkend programma dat

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN HET VMBO TL MAVO 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9

INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7. 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 Naam : klas : 2 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 4 2. KIEZEN 5 3. KIEZEN IN 2 HTL 6 4. SECTOREN 7 5. VAKKENPAKKET (lessentabel) 8 6. BEROEPENÖRIENTATIE 9 7. MOGELIJKHEDEN NA HET VMBO 10 8. INFORMATIE VERKRIJGEN

Nadere informatie

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen.

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. 2 Inleiding Aan de leerlingen van de VMBO derde klas TL, Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. Om tot een weloverwogen keuze te komen, is het

Nadere informatie

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen.

Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. 2 Inleiding Aan de leerlingen van de 3 e klas HTL, Dit jaar moet je een keuze gaan maken voor de vakken, waarin je volgend jaar examen in gaat doen. Om tot een weloverwogen keuze te komen, is het goed

Nadere informatie

Hardenberg Tel 0524 593800. Coevorden. Your next step! Tel 0523 262170. www.denieuweveste.nl

Hardenberg Tel 0524 593800. Coevorden. Your next step! Tel 0523 262170. www.denieuweveste.nl Van Heeckerenlaan 2 Piet Heinstraat 1 Coevorden Hardenberg Tel 0524 593800 Your next step! Tel 0523 262170 www.denieuweveste.nl Your next step! informatie 2014/2015 ontwikkel(t) je talent De Nieuwe Veste

Nadere informatie

De nieuwe manier van samen leven op school

De nieuwe manier van samen leven op school NX 2008-1 vs2 (2-2) 04-02-2008 10:40 Pagina 26 Coachen Peer support De nieuwe manier van samen leven op school ANJA VAN ANDEL Leerlingen die elkaar aanspreken op pestgedrag, elkaar helpen met het wegwijs

Nadere informatie

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top.

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Heb je een mavo- of mavo/havo-advies en wil je het beste uit jezelf halen? Kom dan eens

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

SG Nelson Mandela. mavo en mavo/havo algemeen toegankelijk

SG Nelson Mandela. mavo en mavo/havo algemeen toegankelijk SG Nelson Mandela mavo en mavo/havo algemeen toegankelijk Dalton is een Daltonschool Zo wil Scholengemeenschap Nelson Mandela bekend staan. In een open sfeer bepalen de leerlingen zelf voor een deel hun

Nadere informatie

Christelijke school voor vmbo met leerwegondersteuning. College de OpMaat. Op maat voor jou!

Christelijke school voor vmbo met leerwegondersteuning. College de OpMaat. Op maat voor jou! Christelijke school voor vmbo met leerwegondersteuning College de OpMaat Op maat voor jou! 2015-2016 College de OpMaat: Op maat voor jou! Leuke activiteiten Ik kan me niet zo goed concentreren in een grote

Nadere informatie

EEN WERELD SCHOOL. lyceum (h)tl vakcolleges (b/k) lwoo. vmbo theoretische leerweg HTL-route voor leerlingen die naar de havo willen.

EEN WERELD SCHOOL. lyceum (h)tl vakcolleges (b/k) lwoo. vmbo theoretische leerweg HTL-route voor leerlingen die naar de havo willen. lyceum (h)tl vakcolleges (b/k) lwoo EEN WERELD SCHOOL vmbo theoretische leerweg HTL-route voor leerlingen die naar de havo willen Gemini (H)TL Gemini (H)TL, iets voor jou! De HTL- route Je hebt advies

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10

Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Van: Klas: 1 Inhoud: Handleiding Portfolio pag. 3 Deel 1. Dit ben ik pag. 6 Deel 2. Gevolgd onderwijs pag. 9 2.1 onderwijs op dit moment pag. 10 Deel 3. Ervaringen pag. 11 3.1 stage (binnen schooltijd)

Nadere informatie

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs NEDERLAND Pre-basis onderwijs Leeftijd 2-4 Verschillend per kind, voor de leeftijd van 4 niet leerplichtig Omschrijving Peuterspeelzaal, dagopvang etc Tijd Dagelijks van 9:30 15:30 (verschilt pers school)

Nadere informatie

Over het Vecht-College

Over het Vecht-College Over het Vecht-College Het Vecht-College is een particuliere middelbare school voor mavo, havo en vwo. Wij bieden kwalitatief hoogstaand onderwijs, gericht op de individuele behoeften en talenten van kinderen.

Nadere informatie

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Film bekijken? Scan met Layar! vmbo-theoretisch leerweg (tl) havo, atheneum, atheneum+ 900 leerlingen Uit de kunst! Ongeveer 900 leerlingen komen elke dag naar

Nadere informatie

Sectoren - bovenbouw vmbo

Sectoren - bovenbouw vmbo LifeTech College Sectoren - bovenbouw vmbo 2016-2017 Locatie Oude Bossche Baan Het Stedelijk College Eindhoven Meteen de juiste keuze! Het Stedelijk College Eindhoven is een openbare school voor voortgezet

Nadere informatie

doen! Alles wat jij wilt weten over Helicon VMBO Eindhoven

doen! Alles wat jij wilt weten over Helicon VMBO Eindhoven Leerlingfolder Groen moet je doen! Alles wat jij wilt weten over Helicon VMBO Eindhoven Eindhoven 10x vraag en antwoord: dat is makkelijk kiezen! 1 2 Een dag op school Hoe ziet mijn schooldag eruit? De

Nadere informatie

Meet2learn - regulier ontmoet speciaal onderwijs

Meet2learn - regulier ontmoet speciaal onderwijs VOORWOORD Sinds de start van schooljaar 2012-2013 hebben we met veel plezier gewerkt aan een bijzondere samenwerking tussen de Mytylschool Roosendaal en De Kroevendonk. Een samenwerking tussen regulier

Nadere informatie

dienstverlenend zijn. Volop doorstroommogelijkheden

dienstverlenend zijn. Volop doorstroommogelijkheden SAMIRA KIEST ICT 1 ICT is continu in ontwikkeling. Vraagt om mensen die goed kunnen samenwerken En die dienstverlenend zijn. Volop doorstroommogelijkheden naar hbo. Veel banen. Nu en in de toekomst. 2

Nadere informatie

ED 5-14. Graafschap College JURIDISCHE DIENSTVERLENING. Opleidingen. Juridische dienstverlening

ED 5-14. Graafschap College JURIDISCHE DIENSTVERLENING. Opleidingen. Juridische dienstverlening JURIDISCHE DIENSTVERLENING ED 5-14 Graafschap College Opleidingen Juridische dienstverlening 2014-2015 Jouw advies helpt mensen verder Ben je hulpvaardig en kun je goed met mensen omgaan? Lijkt het je

Nadere informatie

Hoe Anna ben jij? Lyceum. @anna

Hoe Anna ben jij? Lyceum. @anna Hoe Anna ben jij? Lyceum @anna Wij zijn Anna Welkom @anna Lyceum Op de basisschool vind je leren leuk. Ja toch? Je haalt goede cijfers en bent nieuwsgierig. Je wilt vast doorleren, in het Hoger Beroepsonderwijs

Nadere informatie

EEN WERELD SCHOOL. vmbo theoretische leerweg HTL-route voor leerlingen die naar de havo willen. Gemini (H)TL

EEN WERELD SCHOOL. vmbo theoretische leerweg HTL-route voor leerlingen die naar de havo willen. Gemini (H)TL EEN WERELD SCHOOL vmbo theoretische leerweg HTL-route voor leerlingen die naar de havo willen Gemini (H)TL Gemini (H)TL is iets voor jou! Je hebt advies vmbo theoretische leerweg Vmbo theoretische leerweg

Nadere informatie

INFORMATIE V M B 2015 B

INFORMATIE V M B 2015 B INFORMATIE VMBO 2015 BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL Ik ben geen type om met mijn neus in de boeken te zitten. Daarom doe ik basis. We hebben bij Bornego Beugel gelukkig veel praktijklessen.

Nadere informatie

Locatie Fedde Schurer Je doet ertoe!

Locatie Fedde Schurer Je doet ertoe! HAVO/ VWO Locatie Fedde Schurer Je doet ertoe! VAN ONDER - NAAR BOVENBOUW Wie binnen Openbare Scholengroep Sevenwolden overgaat van het tweede leerjaar basisvorming naar het derde leerjaar havo of vwo,

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

vmbo bb en kb, ondersteuningsgroepen bb, kb en tl 500 leerlingen

vmbo bb en kb, ondersteuningsgroepen bb, kb en tl 500 leerlingen vmbo bb en kb, ondersteuningsgroepen vmbo bb, kb en tl 500 leerlingen Leren door te doen Wij zijn een open christelijke school voor voortgezet onderwijs in de stad Groningen. Onze school is een plek waar

Nadere informatie

Onderwijsassistent. Kenmerken. Werkzaamheden. Na deze opleiding:

Onderwijsassistent. Kenmerken. Werkzaamheden. Na deze opleiding: Onderwijsassistent Een leraar of lerares komt soms handen tekort in de klas. Als onderwijsassistent zorg je er samen met de leerkracht voor dat alle leerlingen de aandacht krijgen die ze verdienen. In

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

groene lyceum het Kom naar DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO WWW.GROENEWELLE.NL

groene lyceum het Kom naar DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO WWW.GROENEWELLE.NL Kom naar het groene lyceum WWW.GROENEWELLE.NL SCHOOLJAAR 15/16 DE GROENE ROUTE NAAR HET HBO Ondernemend onderwijs voor slimme doeners in een groene omgeving. Dat is Het Groene Lyceum van De Groene Welle.

Nadere informatie

ALTRA COLLEGE NOORD / ZUIDOOST. Leren en werken voor je toekomst WWW.ALTRA.NL

ALTRA COLLEGE NOORD / ZUIDOOST. Leren en werken voor je toekomst WWW.ALTRA.NL ALTRA COLLEGE NOORD / ZUIDOOST Leren en werken voor je toekomst WWW.ALTRA.NL Beste leerling, welkom bij Altra College! Mentor Goedemorgen, goed dat je er bent! We zijn blij dat je er bent. Bij de beroepsopleiding

Nadere informatie

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V.

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport van: mevr. K. Rozegeur Dit beoordelingsrapport is gemaakt op: 8 juli 2010 Beoordelingsperiode: augustus

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk

College voor. beroepsonderwijs. vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen. algemeen toegankelijk College voor vmbo basis- en kaderberoepsgerichte leerwegen algemeen toegankelijk beroepsonderwijs College voor Beroepsonderwijs Wie zijn we? Alle leerlingen die de basisberoepsgerichte of de kaderberoepsgerichte

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Onderwijs met hoofd en hart

Onderwijs met hoofd en hart Als ik hier een diploma kon halen was ik het liefst hier gebleven Onderwijs met hoofd en hart www.altra.nl minigids_school2care.indd 1 18-06-15 14:22 Beste leerling, welkom bij School2Care! School2Care

Nadere informatie

een waardevol diploma vmbo en mbo in één havo-top! Uiterlijke Verzorging en Mode Consumptief en Toerisme Zorg en Welzijn, Sport en Bewegen

een waardevol diploma vmbo en mbo in één havo-top! Uiterlijke Verzorging en Mode Consumptief en Toerisme Zorg en Welzijn, Sport en Bewegen een waardevol diploma vmbo en mbo in één havo-top! Uiterlijke Verzorging en Mode Consumptief en Toerisme Zorg en Welzijn, Sport en Bewegen Handel en Administratie vmbo-mbo-havo PENTA werkt al een tijdje

Nadere informatie

Decanaat Lekkerkerk. Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2. Loopbaan Oriëntie en Beroep (LOB)

Decanaat Lekkerkerk. Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2. Loopbaan Oriëntie en Beroep (LOB) Decanaat Loopbaanoriëntatie en begeleiding in VMBO-BK2 Loopbaan: Als je bezig bent met je schoolloopbaan dan ben je bezig met vragen over jouw toekomst. Wat voor beroepen vind je interessant? Wat voor

Nadere informatie

Talent. voor de Toekomst! Informatie Saenredam College

Talent. voor de Toekomst! Informatie Saenredam College Talent voor de Toekomst! Informatie Saenredam College 201 4 5 /201 Inhoudsopgave Dit hebben we speciaal voor jou geschreven 2 Openbare school Open avond VMBO bij het Saenredam College 3 Onderbouw Nieuwe

Nadere informatie

Als ik hier een diploma kon halen was ik het liefst hier gebleven ONDERWIJS MET HOOFD EN HART WWW.ALTRA.NL

Als ik hier een diploma kon halen was ik het liefst hier gebleven ONDERWIJS MET HOOFD EN HART WWW.ALTRA.NL Als ik hier een diploma kon halen was ik het liefst hier gebleven ONDERWIJS MET HOOFD EN HART WWW.ALTRA.NL Beste leerling, welkom bij School2Care! CoachJ Je coach is de komende tijd je steun en toeverlaat.

Nadere informatie

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening

Erkend leerbedrijf. dáár wordt het vak geleerd. horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Erkend leerbedrijf dáár wordt het vak geleerd horeca bakkerij reizen recreatie facilitaire dienstverlening Waarom erkend leerbedrijf? Jonge mensen wegwijs maken in de sector: dat is de taak van een leerbedrijf.

Nadere informatie

MELANCHTHON KRALINGEN. christelijke school voor mavo+ en vmbo JE BENT IEMAND, JE KUNT IETS EN JE HOORT ERBIJ

MELANCHTHON KRALINGEN. christelijke school voor mavo+ en vmbo JE BENT IEMAND, JE KUNT IETS EN JE HOORT ERBIJ MELANCHTHON KRALINGEN christelijke school voor mavo+ en vmbo JE BENT IEMAND, JE KUNT IETS EN JE HOORT ERBIJ Je bent iemand, je kunt iets en je hoort erbij het is hier klein, veilig en gezellig onze mavo/tl-afdeling

Nadere informatie

Vakkundig in Actief leren

Vakkundig in Actief leren Vakkundig in Actief leren Vakkundig in Actief leren Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs Oud-Beijerland Het Actief College Het Actief College is een openbare scholengemeenschap voor beroepsgerichte

Nadere informatie

INFORMATIE VMBO BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL

INFORMATIE VMBO BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL INFORMATIE VMBO 2014 BORNEGO COLLEGE GOED VOOR ELKAAR! WWW.BORNEGO.NL Eigenlijk houd ik niet zo van leren, maar meer van doen. Daarom doe ik ook kader. Dan heb je wat minder leerstof en wat meer praktijk.

Nadere informatie

Handleiding Mbo-hbo doorstroomassessment jij en het hbo ..een succesvolle combinatie?

Handleiding Mbo-hbo doorstroomassessment jij en het hbo ..een succesvolle combinatie? Handleiding jij en het hbo..een succesvolle combinatie? Inhoudsopgave Leeswijzer 3 Inleiding 4 1. Het portfolio 5 1.1 Kwaliteitseisen 5 1.2 Samenstelling van het portfolio 5 1.3 Inleveren portfolio 6 1.4

Nadere informatie

op het Hondsrug vakcollege

op het Hondsrug vakcollege op het Hondsrug vakcollege Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Jij gaat het maken! Op het Hondsrug vakcollege Ben jij een Knexx bouwer of haal je jouw mobieltje uit elkaar om te weten

Nadere informatie

MELANCHTHON MATHENESSE

MELANCHTHON MATHENESSE MELANCHTHON MATHENESSE christelijke school voor vmbo hristelijke school voor MATHENESSE, DAT BEN JIJ! Op Melanchthon Mathenesse: Vind je alle leerwegen en alle sectoren. Werk je op je eigen manier. Ga

Nadere informatie

Project studentencoaches. Een project voor en door leerlingen. Presentatie VSV studentencoach Gert Kreulen Cibap vakschool

Project studentencoaches. Een project voor en door leerlingen. Presentatie VSV studentencoach Gert Kreulen Cibap vakschool Project studentencoaches Een project voor en door leerlingen 1 Waar staat PAL voor? 1. Het project studentencoach maakt onderdeel uit/is afkomstig van PAL 2. Pal staat voor PEER ASSISTED LEARNING, een

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

OVERSTAP- en KEUZEMOMENTEN. op Christelijk College de NOORDGOUW

OVERSTAP- en KEUZEMOMENTEN. op Christelijk College de NOORDGOUW OVERSTAP- en KEUZEMOMENTEN op Christelijk College de NOORDGOUW () Op de Noordgouw kunnen leerlingen 3 verschillende diploma s halen: 1. MAVO-diploma 2. HAVO-diploma 3. Atheneum-diploma (+) VMBO-tl = MAVO

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Onderwijsassistent (niveau 4 BOL, 3 jaar) Wat zijn mijn taken als onderwijsassistent?

Onderwijsassistent (niveau 4 BOL, 3 jaar) Wat zijn mijn taken als onderwijsassistent? Onderwijsassistent Onderwijsassistent (niveau 4 BOL, 3 jaar) Een school, een groepsleraar en een lokaal met vaak 25 of meer kinderen. Dat kan heel gezellig zijn voor de leerlingen, maar voor de leraar

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

1. Portfolio van de leerling 1

1. Portfolio van de leerling 1 1. Portfolio van de leerling 1 Handleiding voor de leerling Dit is het doorstroomportfolio van de leerling. Om je in te schrijven voor een mbo-opleiding moet je dit portfolio zo volledig mogelijk invullen.

Nadere informatie

VMBO-Select: een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo

VMBO-Select: een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo : een menu voor jezelf Vrije keuze in het vmbo In deze folder maakt u kennis met VMBO-Select, TalentStad-in-aanbouw, een nieuwe visie op het vmbo. TalentStad is een samenwerkingsverband van het Agnieten

Nadere informatie

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Gewoon naar school, mét begeleiding Wat ziet mijn leerling en wat niet? Zijn er aanpassingen nodig in de klas?

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

LEREN VOOR DE PRAKTIJK

LEREN VOOR DE PRAKTIJK LEREN VOOR DE PRAKTIJK Een nieuwe school, heel anders dan de basisschool. Veel verschillende docenten. Andere vakken. Krijg je al de kriebels in je buik? Niet nodig, hoor. Op Het Streek aan de Zandlaan

Nadere informatie

1. Portfolio van de leerling

1. Portfolio van de leerling 1 Handleiding voor de leerling Dit is het doorstroomportfolio van de leerling. Om je in te schrijven voor een mbo-opleiding moet je dit portfolio zo volledig mogelijk invullen. Vraag je decaan / mentor

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

School s cool Utrecht helpt brugklassers een goede start te maken in het voortgezet onderwijs

School s cool Utrecht helpt brugklassers een goede start te maken in het voortgezet onderwijs School s cool Utrecht helpt brugklassers een goede start te maken in het voortgezet onderwijs In Utrecht verlaten jaarlijks zo n 600 risicojongeren de basisschool. Dit zijn jongeren die om verschillende

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

Elke dag inspirerend. vwo / havo. elke dag een uitdaging

Elke dag inspirerend. vwo / havo. elke dag een uitdaging Elke dag inspirerend vwo / havo elke dag een uitdaging Samen met uw zoon of dochter staat u voor een belangrijke keuze. Op basis van het advies van de basisschool ligt de uitdaging op vwo of havo-niveau.

Nadere informatie

Informatie voor docenten/begeleiders

Informatie voor docenten/begeleiders Informatie voor docenten/begeleiders Maatschappelijke stage Wat is de maatschappelijke stage? Maatschappelijke stages zijn een vast en verplicht onderdeel van het onderwijs op elke school voor voortgezet

Nadere informatie

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Gewoon naar school, mét begeleiding In de buurt naar school Wat ziet mijn leerling en wat niet? Zijn er aanpassingen

Nadere informatie

Welkom! Leerlingen bij ouders zitten. Mobiele telefoon a.u.b. uit.

Welkom! Leerlingen bij ouders zitten. Mobiele telefoon a.u.b. uit. Welkom! Leerlingen bij ouders zitten. Mobiele telefoon a.u.b. uit. Mededelingen Overgangsrichtlijnen van klas 2 naar 3; Determinatie: keuze kader-, basis beroepsgerichte Leerweg; of gemengde Leerweg. Zorg

Nadere informatie

Welzijn Breed (Onderwijsassistent)

Welzijn Breed (Onderwijsassistent) Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25485 3 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk contact.

Nadere informatie

Met de fiets of met de bus

Met de fiets of met de bus Betrokk Wij doen er alles aan om je een zo fijn mogelijke tijd te bieden. Dat betekent ook dat we voor een goede en heldere structuur zorgen. Een rustige omgeving, aan de rand van Halsteren. Een vast rooster,

Nadere informatie

Informatie 8ste jaarsouders

Informatie 8ste jaarsouders Informatie 8ste jaarsouders NIO donderdag 8 november 2012 Deze wordt afgenomen door Eduniek, onze schoolbegeleidingsdienst. Uitslag na de kerstvakantie, samen met het schooladvies. Aanvullende informatie

Nadere informatie

Je maakt het op het Vakcollege Noordoostpolder Schooljaar 15/16

Je maakt het op het Vakcollege Noordoostpolder Schooljaar 15/16 Je maakt het op het Vakcollege Noordoostpolder Schooljaar 15/16 Onderwijs voor jongeren met gouden handen die aan een gouden toekomst willen werken. Dat is het Vakcollege Noordoostpolder. Leerlingen die

Nadere informatie

OPEN DAG 2015. www.staring.nl. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. Borculo Beukenlaan

OPEN DAG 2015. www.staring.nl. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. 24 januari 10 tot 13 uur. Borculo Beukenlaan OPEN DAG 2015 Borculo Beukenlaan 24 januari 10 tot 13 uur Borculo Herenlaan bovenbouw vmbo 24 januari 10 tot 13 uur Lochem Zutphenseweg 24 januari 10 tot 13 uur www.staring.nl Het Staring College daagt

Nadere informatie

Informatiefolder voor ouders. Kempenhorst College: Hart voor de leerling Klein en Betrokken. Kempenhorst, een fijne school!

Informatiefolder voor ouders. Kempenhorst College: Hart voor de leerling Klein en Betrokken. Kempenhorst, een fijne school! Informatiefolder voor ouders Kempenhorst College: Hart voor de leerling Klein en Betrokken Kempenhorst, een fijne school! Structuur van de school Leerjaar 4 Leerjaar 3 Theoretische leerweg Keuze uit 2

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie Opdracht 1, module 4, les 2 Tijdens hun puberteit maken kinderen verschillende veranderingen door en moeten zij keuzes maken die belangrijk zijn voor hun toekomst. Daarbij hebben

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

SG W.J. Bladergroen. vmbo - lwoo, OPDC, ISK en praktijkonderwijs algemeen toegankelijk

SG W.J. Bladergroen. vmbo - lwoo, OPDC, ISK en praktijkonderwijs algemeen toegankelijk SG W.J. Bladergroen vmbo - lwoo, OPDC, ISK en praktijkonderwijs algemeen toegankelijk SG W.J. Bladergroen Wie zijn we? 1 Bladergroen is een kleine, gezellige en veilige school waarin verschillende onderdelen

Nadere informatie

doe er wat mee! Ik zie een ster

doe er wat mee! Ik zie een ster lob lob doe er wat mee! Ik zie een ster Algemene info LOB Waarom is LOB (loopbaanoriëntatie en -begeleiding) in het vmbo een kernopgave voor docenten, ouders en leerlingen? De situatie Veel leerlingen,

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Op de open avond vond ik de school meteen leuk

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Meer weten? Kijk op www.schoolloopbaanteam.nl

Meer weten? Kijk op www.schoolloopbaanteam.nl Schoolloopbaanteam Rijnmond geeft begeleiding en advies Sommige jongeren hebben behoefte aan langdurige ondersteuning om hun schoolloopbaan met succes te doorlopen. De coaches van Schoolloopbaanteam Rijnmond

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

Leerjaar Doelstelling opdracht. Activiteit Betrokkenen Loopbaancompetenties. Motievenreflectie Kwaliteitenreflectie

Leerjaar Doelstelling opdracht. Activiteit Betrokkenen Loopbaancompetenties. Motievenreflectie Kwaliteitenreflectie LOB matrix KWC afdeling SMS Noteer in onderstaand schema alle activiteiten die jij als professional of binnen de afdeling waar je werkzaam bent mee gewerkt wordt. Dit kunnen losse instrumenten zijn zoals

Nadere informatie

Op het Nova College leer je een vak. Bijvoorbeeld verpleegkundige, monteur of kok. Dat kies je zelf, waarschijnlijk samen met je

Op het Nova College leer je een vak. Bijvoorbeeld verpleegkundige, monteur of kok. Dat kies je zelf, waarschijnlijk samen met je GELOOF IN JEZELF Jij verwacht dat je bij ons een vak kunt leren. Dat je goed onderwijs krijgt, zodat je kennis opbouwt die je nodig hebt voor later. Dat je tijdens je stage werkervaring kunt opdoen die

Nadere informatie

Lezen in het PRO en BBL. Wat is PRO? Wat lezen leerlingen in PRO? Wat helpt hen om het lezen te verbeteren? Wat kunnen bibliotheken nog meer doen?

Lezen in het PRO en BBL. Wat is PRO? Wat lezen leerlingen in PRO? Wat helpt hen om het lezen te verbeteren? Wat kunnen bibliotheken nog meer doen? Lezen in het PRO en BBL Wat is PRO? Wat lezen leerlingen in PRO? Wat helpt hen om het lezen te verbeteren? Wat kunnen bibliotheken nog meer doen? Stand van zaken 1. Wat is succesvol in contact met de scholen?

Nadere informatie

Voorlichting Voortgezet Onderwijs

Voorlichting Voortgezet Onderwijs Voorlichting Voortgezet Onderwijs Onderwerpen die besproken worden: Onderbouw VO Bovenbouw VO LWOO vmbo havo/vwo En daarna? Factoren voor schoolkeuze Scholen in de regio Aanmeldingsprocedure Belangrijke

Nadere informatie

Op weg naar klas 3. september 2013. Informatieboekje voor tweedeklassers VMBO BK KT schooljaar 2013/2014 -1-

Op weg naar klas 3. september 2013. Informatieboekje voor tweedeklassers VMBO BK KT schooljaar 2013/2014 -1- Op weg naar klas 3 Informatieboekje voor tweedeklassers VMBO BK KT schooljaar 2013/2014 september 2013-1- Op weg naar klas 3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding... blz. 3 2. Hoeveel jaar heb je nog

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag Bijlage 1. Opening door Gelbrich Feenstra. Zij werkt als onderwijsadviseur bij APS in Utrecht en sinds ruim een jaar is zij projectleider Engels bij het VLC. Wat was de aanleiding voor deze conferentie?

Nadere informatie

Welzijn-breed (Begeleider Gehandicaptenzorg)

Welzijn-breed (Begeleider Gehandicaptenzorg) Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25475 3 jaar Niveau 3 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Einsteinweg, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost

Jouw praktische weg naar het hbo. Onderdeel van AOC Oost Jouw praktische weg naar het hbo Onderdeel van AOC Oost 2014 2015 2Informatie Het Groene Lyceum 2014-2015 Lekker praktisch bezig zijn maar wel op een hoog niveau. Is dat ook voor jou de leukste route naar

Nadere informatie