Energievisie Arnhem Centraal Oost Green Spread, november 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energievisie Arnhem Centraal Oost Green Spread, november 2012"

Transcriptie

1 Energievisie Arnhem Centraal Oost Green Spread, november 2012 B3 B2 B1 D K6

2 Inhoud 1 Inleiding Doelstelling energievisie Ambities gemeente Arnhem Opbouw rapport Projectomschrijving Overzicht plangebied Context Varianten gebouw D Energiebehoefte per variant Technische concepten Bouwkundige concepten Installatietechnische concepten (warmte) Installatietechnische concepten (elektriciteit) Matrix Duurzame invulling energievraag Bijdrage technieken Conclusies Bronnenlijst

3 1 Inleiding Arnhem Centraal vormt een veelomvattend vervoersknooppunt met de grootste publiekstromen van de regio. Het treinstation, het busstation, een parkeergarage en diverse kantoren maken deel uit van het gebied, waarbij het oostelijk deel de entree vormt naar de Arnhemse binnenstad en het uitgaansgebied. Arnhem Centraal Oost is een gebied in ontwikkeling, dat naar de letter van het stedenbouwkundig plan een hoogwaardige entree naar de stad moet worden, waarbij een nieuw stedenbouwkundig knooppunt de grootschalige infrastructurele elementen samenbrengt op een locatie met commerciële functies en een woongebied. De ideeën worden momenteel verder uitgewerkt en op afzienbare termijn vertaald in een bestemmingsplan. De bijbehorende energievoorziening is een belangrijk thema binnen dit bestemmingsplan. In deze rapportage wordt in dat kader een passende visie op de toekomstige energievoorziening binnen het plangebied gepresenteerd. 1.1 Doelstelling energievisie Anno 2012 bestaan tal van mogelijkheden om de energievoorziening in een nieuw te ontwikkelen gebied vorm te geven. Bij het vaststellen van de meest geschikte optie dienen uiteenlopende technische, juridische, economische en organisatorische parameters in acht te worden genomen, waarbij het gemeentelijke beleid op energiegebied een andere relevante sturende kracht is. De doelstelling van deze energievisie is al met al het bepalen van een geschikte combinatie van energieconcepten voor het plangebied Arnhem Centraal Oost, zodat gebruikers hier in de toekomst de voordelen van een schone, betaalbare en betrouwbare energievoorziening kunnen ervaren. 1.2 Ambities gemeente Arnhem De gemeentelijke ambities met betrekking tot het realiseren van een duurzame energievoorziening zijn leidend bij het inventariseren van concepten die passen bij het plangebied Arnhem Centraal Oost. Deze ambities zijn enerzijds verwoord in het Arnhemse lenteakkoord uit 2010 en anderzijds neergeslagen in een Gemeentelijke Praktijk Richtlijn (GPR) met betrekking tot de werkwijze van duurzaam (ver)bouwen. Het politieke Lenteakkoord voor de periode van het Arnhemse college zijn verscheidene concrete doelstellingen benoemd in het kader van de gewenste transitie naar een duurzame energiehuishouding: het realiseren van een toename van het aandeel duurzame energie tot 7 procent; het jaarlijks reduceren van de energievraag met 3 procent. In het door de Arnhemse gemeenteraad op 31 mei 2011 vastgestelde Programmaplan Arnhem Energiestad zijn alle bovengenoemde beleidsdoelen nader uitgewerkt, evenals de normen die horen bij de GPR. De GPR is een instrument waarmee het thema duurzaamheid kan worden verweven met plannen ten aanzien van de nieuwbouw en renovatie van gemeentelijke panden. Duurzaamheid omvat in dit kader meer dan energie: het gaat ook om thema s als milieu, gezondheid, 3

4 gebruikskwaliteit en toekomstwaarde. De GPR geldt voor gebouwen als geheel en is uitgedrukt in bepaalde normen voor de bovengenoemde onderwerpen. De Arnhemse GPR-normen zijn weergegeven in de figuur hieronder en liggen in alle gevallen hoger dan de normen uit het Bouwbesluit en zijn minimaal gelijk aan de normen die de Stadsregio heeft afgesproken. De scores komen tot stand door te kijken naar diverse bouwkundige parameters. Arnhem zet met name in op goede prestaties wat de subcategorie energie betreft, omdat zij heeft geconstateerd dat recent gerealiseerde nieuwbouwprojecten achterblijven met de score voor dit thema. oplossingen (hoofdstuk 3) in de context van het plangebied aan bod. Uit hoofdstuk 4 blijkt ten slotte wat de kwantitatieve bijdrage van de meest zinvolle technieken is aan het realiseren van een duurzame energievoorziening in het plangebied van Arnhem Centraal Oost. Renovatie (bestaande bouw): Figuur 1: De GPR-normen van de gemeente Arnhem voor nieuwbouw. Hierbij geldt dat de GPR-normen gemeentelijke ambities vertegenwoordigen, die in de regel niet als juridische verplichting aan ontwikkelaars kunnen worden opgelegd, tenzij ze specifiek zijn benoemd in de afgesloten contracten. 1.3 Opbouw rapport In het volgende hoofdstuk ligt de focus nog niet op de aanbodzijde van duurzame energie, maar op de absolute vraag naar warmte, koude en elektriciteit. Daarbij wordt rekening gehouden met varianten met betrekking tot de invulling van bepaalde panden (hoofdstuk 2). Vervolgens komt een kwalitatieve analyse van diverse duurzame 4

5 2 Projectomschrijving zal als kantoorruimte fungeren en in het gebouw direct ten westen hiervan wordt ruimte vrijgemaakt voor een verkeersleidingpost. Arnhem Centraal Oost is een plangebied waarin anno 2012 onderscheid te maken is tussen zekere ontwikkelingen en mogelijke ontwikkelingen. Dit hoofdstuk duidt in dat kader de exacte scope van deze energievisie. Allereerst volgt een toelichting op het exacte plangebied en zijn contouren, waarna omgevingsfactoren worden besproken die relevant zijn voor deze studie. Vervolgens worden varianten bepaald met betrekking tot de mogelijke invulling van enkele panden, zodat de zoektocht naar passende energieconcepten (hoofdstuk 3) gericht kan worden ingezet. Hierbij wordt in paragraaf 2.4 ook per variant een indicatie van de voorziene energievraag gegeven. 2.1 Overzicht plangebied K6 B3 D B2 B1 Figuur 2: Het plangebied Arnhem Centraal Oost met de locaties van de voorziene ontwikkelingen De energievisie is van toepassing op het gebied dat hieronder is weergegeven als figuur 1, met de focus op de ontwikkelingen die plaatsvinden binnen de rode stippellijnen, in de vlakken B1, B2, B3, D, K6, K7 en het gebouw direct ten westen van K7. Het gaat feitelijk om ontwikkelingen die plaatsvinden aan de noord- en zuidzijde van de Oude Stationsstraat en aan de noordzijde van de Nieuwe Stationsstraat. Wat aan de noordzijde van de Oude Stationsstraat verrijst, is anno 2012 reeds duidelijk: het gaat hier om een Pathé-bioscoop (in vlak B1) met daarbij een plint met ruimte voor horecagelegenheden (B2) en winkels (B3). De ontwikkelingen die horen bij deelgebieden D en K6 zijn minder uitgekristalliseerd. Hier liggen mogelijkheden voor de komst van een hotel/horecagelegenheid (D en K6), woningen (D), een school (D) en kantoren (D), mogelijk in een combinatievorm van functies. Gebouw K7 Bij de beschreven ontwikkelingen horen de brutovloeroppervlaktes die af te leiden zijn uit de tabel op de volgende pagina. De genoemde oppervlaktes zijn gebaseerd op informatie die door de gemeente Arnhem beschikbaar is gesteld. De grondoppervlakte en het aantal vierkante meters behorend bij deelgebied K6 zijn gebaseerd op een schatting. Datzelfde geldt voor alle beschikbare dakoppervlaktes, het grondoppervlak van het gebouw ten westen van K7 en de horecaplint naast de bioscoop (vlak B2); het gezamenlijke grondoppervlak van gebied B1+B2 is wel exact bekend. 5

6 Bouwprogramma K6 Kopgebouw (Hotel/overige horeca) Grondoppervlak ca. 750 m2 Oppervlak ca m2 bvo Dakoppervlak 600 m2 D Hotel/kantoor/woningen/winkels/school Grondoppervlak m2 Oppervlak m2 bvo Dakoppervlak 960 m2 K7' Kantoren noord-oost-hoek Grondoppervlak 600 m2 Oppervlak m2 Dakoppervlak 480 m2 nn Verkeersleidingpost Grondoppervlak ca. 650 m2 Oppervlak m2 Dakoppervlak 360 m2 B1 Bioscoop Aantal zalen 10 zalen Oppervlak m2 bvo Dakoppervlak 850 m2 B2 Plint 1: horeca Grondoppervlak ca. 850 m2 Oppervlak m2 bvo Dakoppervlak 680 m2 B3 Plint 2: commerciële voorzieningen Grondoppervlak ca. 500 m2 Oppervlak 660 m2 bvo Dakoppervlak 420 m2 Tabel 1: oppervlaktes van gebouwen in plangebied 2.2 Context Bij het uitwerken van de energieconcepten (zie hoofdstuk 3) dient rekening te worden gehouden met diverse omgevingsfactoren die de toepassingsmogelijkheden van technieken kunnen beperken dan wel mogelijk kunnen maken. De ontwikkelingen die verwacht worden, hebben betrekking op een terrein dat - in lijn met het stedenbouwkundig beleid van de gemeente Arnhem - deel moet uitmaken van een hoogwaardige entree naar de stad, waarbij het stedelijk landschap de voorzieningen in zich opneemt. Het plangebied vormt de verbinding van het centraal station van Arnhem naar de binnenstad en vice versa. Hydreco heeft een collectieve WKO-installatie in beheer die in opdracht van de gemeente Arnhem is ontwikkeld; er wordt gebruikgemaakt van warmte- en koudeopslag in de bodem, waarmee ruimtes kunnen worden verwarmd en gekoeld. In de erfpachtaktes die betrekking hebben op kavels in het plangebied, zijn aansluit- en afnameverplichtingen opgenomen om te waarborgen dat de milieudoelstellingen van de gemeente Arnhem daadwerkelijk worden vertaald in duurzame handelingen. Het WKO-systeem levert aan diverse (grote) afnemers, waaronder de Parktoren, de Riviertoren en de OV-terminal. Theater Luxor Live bevindt zich in het midden van het plangebied in een monumentaal pand uit De geluids- en lichtinstallaties ter plekke zijn voor een groot deel verantwoordelijk voor de relatief grote elektriciteitsvraag. Luxor Live heeft tevens een aanzienlijke koelingsbehoefte. 6

7 2.3 Varianten gebouw D Voor gebouw D zijn vanwege de diversiteit aan mogelijke ontwikkelingen vier varianten bepaald die in het vervolg van deze nota en in de uiteindelijke energievisie naar voren komen. De invulling van D is in dat kader beperkt tot de onderstaande opties. Naam variant D 1: Mix hotel + kantoor 75% Hotel; 25% Kantoor 2: Mix woningen + winkels 75% Woningen; 25% Winkels 3: Kantoren 100% Kantoor 4: Onderwijs 100% School Tabel 2: Varianten van de invulling van deelgebied D. Bij het onderscheid tussen de varianten hoort uiteraard ook een verschil in energievraag. Inzicht in de energiebehoefte is van groot belang bij het bepalen van de juiste energieconcepten, zoals ook blijkt uit hoofdstuk 3. Hieronder staan in dat kader de aannames weergegeven die zijn gehanteerd bij het vaststellen van de energievraag per variant. De energiebehoefte is telkens uitgedrukt in Gigajoules per vierkante meter. Warmtevraag Elektriciteitvraag RV WTW Koeling Koude Verlichting Overig [GJ/m2 bvo] [GJ/m2 bvo] [GJ/m2 bvo] [GJ/m2 bvo] [GJ/m2 bvo] [GJ/m2 bvo] Hotel 0,50 0,1000 0,07 0,03 0,28 0,37 Kantoren 0,50 0,0060 0,07-0,28 0,37 Winkels 0,65 0,0060 0,05 0,05 0,42 0,14 Bioscoop 0,30 0,01 0,10 0,25 0,40 0,20 Onderwijs 0,38 0,0060 0,01-0,24 0,30 Woningen 0,35 0,0833 0,05-0,04 0,06 Voordat een inschatting wordt gegeven van de totale energiebehoefte per variant (paragraaf 2.4) kan reeds een aantal algemene uitspraken worden gedaan over de energieverbruikprofielen van de verschillende functies in kwestie, waarvan tabel 3 de resultante is. Energiehuishouding in een bioscoop: bioscopen staan te boek als grote energievragers en dat is niet verwonderlijk gezien de licht-, geluids- en beeldinstallaties die een attractie maken van een bioscoop en de bijbehorende koelingsbehoefte. De warmtevraag is daarentegen relatief beperkt. Kenmerkend voor de energiehuishouding in een bioscoop is de fluctuatie in de energievraag: vanzelfsprekend zijn er stevige pieken in de middag- en avonduren wanneer films worden getoond, terwijl de vraag naar energie gedurende de nacht en in de ochtenden beperkt is. Energiehuishouding in een horecagelegenheid: verlichting, verwarming, keukenapparatuur en koeling zijn samen verantwoordelijk voor het merendeel van de energievraag binnen horecagelegenheden. Gasten wensen immers zowel sfeer als comfort, terwijl de keuken het kloppend hart vormt van iedere horecagelegenheid. Energiehuishouding in winkels: in non-food-winkels met minder dan twintig werknemers geldt dat de energievraag hoofdzakelijk is terug te leiden op verlichting, klimaatbeheersing, de behoefte aan warm water en winkelapparatuur. Tabel 3: Kengetallen m.b.t. de warmte- en elektriciteitsvraag. 7

8 Energiehuishouding in een hotel: energiekosten maken een steeds groter deel uit van de exploitatiekosten van een hotel. Een duurzame energievoorziening is voor een hotel niet alleen interessant vanuit het kostenperspectief, maar evenzeer om gasten een comfortabel verblijf te kunnen bieden. Sterker nog: een duurzaam hotel onderscheidt zich in het aanbod van andere hotels en is dankzij het internationale Green Key-keurmerk ook als zodanig herkenbaar voor eenieder. Een substantieel deel van het energieverbruik van een hotel bestaat uit verwarming en koeling van kamers en andere ruimtes, terwijl een kwart van de energievraag aan de verlichting is toe te schrijven. Tegelijkertijd is de vraag naar warm water groot in hotels, evenals de vraag naar stroom voor huishoudelijke apparatuur. Energiehuishouding in woningen: in woningen wordt elektriciteit onder meer benut voor apparatuur, koeling, verlichting en koken. De behoefte aan warm tapwater is relatief groot in een woning, terwijl er een gemiddelde behoefte aan energie voor ruimteverwarming te herkennen is. De landelijke EPC-norm, die betrekking heeft op de energieprestatie binnen woningen, ligt sinds 1 januari 2011 op 0,6. Dit betekent dat alle woningen die sinds deze datum zijn opgeleverd een EPC van 0,6 of lager dienen te hebben. De EPC weerspiegelt zich met name in de behoefte aan ruimteverwarming: hoe lager de EPC, des te lager is de energiebehoefte gerelateerd aan ruimteverwarming. 2.4 Energiebehoefte per variant Energiehuishouding in een school: energieverbruik in een school is hoofzakelijk terug te leiden op de verlichting en koeling, terwijl de warmtevraag is opgebouwd uit de behoefte aan klimaatbeheersing en warm tapwater. De energievraag binnen de muren van een basisschool met uitsluitend klaslokalen is relatief beperkt, terwijl hogescholen en universiteiten juist grote energievragers zijn gezien de kantoorruimtes, kantines, onderhoudswerkplaatsen en soms zelfs laboratoria die deel uitmaken van dergelijke onderwijsinstellingen. Energiehuishouding in een kantoor: het energieverbruik binnen de utiliteitssector is fors en met name terug te leiden op apparatuur, verlichting, ventilatie en koeling. De behoefte aan ruimteverwarming is groot, terwijl de behoefte aan warm tapwater relatief beperkt is. 8 Op basis van de kengetallen kan nu per variant een indicatie worden gegeven van de verwachte energievraag. Variant 1: Mix hotel (75%) + kantoor (25%) De totale energievraag van het plangebied komt in deze variant neer op Gigajoules (GJ) per jaar. De elektriciteitsbehoefte bedraagt GJ. Voor verwarming (ruimte en water) is minder energie benodigd: GJ. De koudevraag in GJ is minder dan de helft hiervan: GJ. D: Variant 1 - Hotel Gebouw RV WTW Koeling Koude Verlichting Overig [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] W&WTW Koude Elektriciteit K D B B B K7' nn TOTAAL Tabel 4: De totale jaarlijkse energievraag van het plangebied in variant 1.

9 Figuur 3: De energievraag in variant 1 verdeeld over het plangebied (groen = elektriciteit, rood = warmte, blauw = koude). Variant 2: Mix woningen (75%) + winkels (25%) De totale energievraag van het plangebied komt in deze variant neer op GJ per jaar. De elektriciteitsbehoefte bedraagt GJ. Voor verwarming (ruimte en water) is ook in deze variant minder energie benodigd: GJ. De koudevraag is GJ. Figuur 4 laat zien dat in deze variant, in relatie tot variant 1, met name de elektriciteitsvraag kleiner is. De warmte- en koudebehoefte verschillen minder van elkaar. D: Variant 2 - Wonen Gebouw RV WTW Koeling Koude Verlichting Overig [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] W&WTW Koude Elektriciteit K D B B B K7' nn TOTAAL Tabel 5: De totale jaarlijkse energievraag van het plangebied in variant 2. 9 Figuur 4: De energievraag in variant 2 verdeeld over het plangebied (groen = elektriciteit, rood = warmte, blauw = koude). Variant 3: Kantoren (100%) De totale energievraag van het plangebied komt in deze variant neer op GJ per jaar en dat is een fractie minder dan de energievraag die hoort bij variant 1. De verhouding tussen de behoefte aan elektriciteit, warmte en koude is evenzeer vergelijkbaar met de situatie in variant 1. Op de volgende pagina is de energiebehoefte gevisualiseerd. D: Variant 3 - Kantoren Gebouw RV WTW Koeling Koude Verlichting Overig [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] W&WTW Koude Elektriciteit K D B B B K7' nn TOTAAL Tabel 6: De totale jaarlijkse energievraag van het plangebied in variant 3.

10 Figuur 5: De energievraag in variant 3 verdeeld over het plangebied (groen = elektriciteit, rood = warmte, blauw = koude). Variant 4: Onderwijs (100%) De totale energievraag van het plangebied komt in deze variant neer op GJ per jaar. De behoefte aan warmte, koude én elektriciteit is lager dan in variant 1 en 3. Ten opzichte van variant 2 is de elektriciteitsvraag groter, terwijl de behoefte aan warmte en koude kleiner is; zie figuur 6. Figuur 6: De energievraag in variant 4 verdeeld over het plangebied (groen = elektriciteit, rood = warmte, blauw = koude). Het verschil tussen de varianten met betrekking tot de totale vraag naar energie blijkt nog eens uit figuur 7. De verschillen zijn logischerwijs volledig toe te schrijven aan de invulling van gebouw D. D: Variant 4 - School Gebouw RV WTW Koeling Koude Verlichting Overig [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] [GJ] W&WTW Koude Elektriciteit K D B B B K7' nn TOTAAL Tabel 7: De totale jaarlijkse energievraag van het plangebied in variant Figuur 7: De totale vraag naar energie in de verschillende varianten.

11 3 Technische concepten In dit hoofdstuk staat de mogelijke duurzame invulling van de gekwantificeerde energievraag centraal. Daarbij worden technieken gekoppeld aan de vraagprofielen die horen bij de varianten. Uitgangspunt hierbij is het concept van de Trias Energetica, dat stoelt op de volgende drie principes, die achtereenvolgens gehanteerd dienen te worden: 1. Reduceer de energievraag zoveel als mogelijk; 2. Maak zoveel als mogelijk gebruik van duurzame energie om in de overgebleven energiebehoefte te voorzien; 3. Mocht er nog steeds een resterende vraag naar energie zijn, benut dan fossiele brandstoffen efficiënt om deze resterende energievraag te beantwoorden. Eerst worden (verschillen tussen) de diverse bouwkundige concepten toegelicht. Daarna komen achtereenvolgens de installatietechnische concepten met betrekking tot warmte/koude en elektriciteit aan bod. Uiteindelijk worden alle mogelijke energieconcepten in een matrix op kwalitatieve wijze uitgezet tegen de technische toepasbaarheid binnen de varianten, de financiële haalbaarheid, de bijdrage aan de in paragraaf 1.2 toegelichte milieudoelstellingen en de algemene systeemkenmerken. De matrix maakt duidelijk welke technieken al met al het meest zinvol zijn om toe te passen in het plangebied. In hoofdstuk 5 volgt dan de gekwantificeerde bijdrage die de gekozen technieken kunnen leveren aan een duurzame invulling van de energievraag in Arnhem Centraal Oost. 3.1 Bouwkundige concepten De bouwkundige concepten die worden gehanteerd bij het ontwikkelen van gebouwen in het plangebied zijn van wezenlijke invloed op de energiehuishouding ter plekke. Het gaat hierbij onder meer om de mate van isolatie en de keuze voor beglazing en het te gebruiken temperatuurverwarmingssysteem. In dat kader worden drie categorieën onderscheiden die gelden voor elk pand: brons (1), zilver (2) en goud (3). Scenario Gebouwgebonden energievraag Productie duurzame energie 1. Brons 0,756 GJ per m² 0,018 GJ per m² 2. Zilver 0,612 GJ per m² 0,054 GJ per m² 3. Goud 0,504 GJ per m² 0,198 GJ per m² Tabel 8: Drie bouwkundige scenario's en de bijbehorende kenmerken. Hoe beter het bouwkundige concept, des te kleiner is de gebouwgebonden energievraag en des te hoger is de lokale productie van duurzame energie. Het toepassen van één van de drie scenario s betekent dat de genoemde Trias-Energetica-principes - in de juiste volgorde - ter harte worden genomen. De totale energievraag die in hoofdstuk 2 aan de varianten is gekoppeld, gaat immers uit van een aanmerkelijk hogere gebouwgebonden energievraag per vierkante meter. Ter indicatie: scenario 1 gaat uit van HRR++-glas en een isolatiewaarde in de gebouwschil van anderhalf keer de waarde uit het bouwbesluit. In scenario 2 is dat twee keer de waarde uit het bouwbesluit en in scenario 3 zelfs drie keer, gecombineerd met HR+++-glas. 11

12 3.2 Installatietechnische concepten (warmte) In deze paragraaf worden verschillende installatietechnische concepten met het oog op de duurzame generatie van warmte toegelicht. Daarbij wordt steeds een uitspraak gedaan over de (kwalitatieve) toepasbaarheid binnen de verschillende varianten uit hoofdstuk 2 en de overige context van het plangebied. WKO met warmtepomp Warmte- en koudeopslag (hierna: WKO) is een techniek waarbij energie in de bodem wordt opgeslagen, op een diepte tot enkele honderden meters. Met deze energie kunnen ruimtes zowel worden verwarmd als gekoeld. Er zijn twee verschillende WKO-toepassingen: open en gesloten systemen. In het geval van open systemen worden twee bronnen geboord in een grondwaterlaag. In de zomer, als er vraag naar koeling bestaat, wordt grondwater uit een koude bron opgepompt. Met behulp van een warmtewisselaar wordt warmte uit het gebouw opgenomen en het opgewarmde water vloeit terug in de warme bron. In de winter, als er juist een warmtevraag bestaat, verloopt dit proces omgekeerd. Het warme grondwater wordt dan opgepompt en een warmtewisselaar onttrekt hieraan een aantal graden Celsius, waarmee een ruimte kan worden verwarmd via (LTV-) vloer- of wandverwarmingssystemen. Het grondwater wordt vervolgens in de koude bron geïnfiltreerd. WKO is een marktrijpe, commercieel aantrekkelijke en op brede schaal toegepaste techniek die in alle functies binnen het plangebied tot haar recht komt. Een collectieve WKO-bron biedt geclusterde energievragers de kans tegelijkertijd werk te maken van een duurzame energievoorziening. In het plangebied wordt door Hydreco reeds een dergelijke WKO-bron geëxploiteerd met een vermogen van kw en een capaciteit van 360 m³ per uur. Gezien de vertraging van de bouwactiviteiten in Arnhem Centraal Oost is het systeem nog niet in vol bedrijf. Het meest relevante gegeven hierbij is, zoals ook al uit paragraaf 2.2 bleek, dat de gemeente in de erfpachtaktes voor het gebied een aansluiten afnameverplichting heeft laten opnemen. Dit betekent feitelijk dat de nieuwe energievragers niet onder het gebruik van WKO-installatie uitkomen. WKO is daarmee een zekere component van de duurzame energievoorziening in het plangebied van Arnhem Centraal Oost. De vraag ie nog openstaat, is of de nieuwe energievragers uit het plangebied gebruik gaan maken van een individuele of collectieve warmtepomp. De collectieve WKO-bron in Arnhem is anno 2012 evenwel in onbalans: de huidige koudevraag is onvoldoende om evenwicht in het systeem te realiseren. Hydreco zoekt naar mogelijkheden om de onbalans in dit systeem te verminderen; dat kan door de warmtevraag terug te dringen of door de afzet van koude te vergroten. Luxor Live, het gebouw direct ten oosten van pand D, neemt (uitsluitend) koude af, maar het blijkt dat het vermogen van de WKO-bron onvoldoende is om op de vaak acute koelingsvraag van het theater te kunnen voldoen. Hydreco is om deze en andere redenen geïnteresseerd in het exploiteren van de inpandige installaties, zodat zij meer grip krijgt op het functioneren van het totale WKO-systeem. De installaties die nu aanwezig zijn in de gebouwen, zijn opgeleverd door diverse installateurs (Unica, Strukton, VolkerWessels). Bij het nader vormgeven van de duurzame-energie-voorziening in het plangebied is het zinvol om te kijken naar technieken die gekoppeld kunnen worden aan WKO, om de bovengenoemde problemen met betrekking tot de bestaande WKO-bron het hoofd te kunnen bieden. 12

13 WKO/warmtepomp en zonnecollectoren Zonnecollectoren zetten zonlicht om in warmte en kunnen zodoende op gebouwniveau de energiehuishouding verduurzamen. Door gebruik te maken van zonnecollectoren, kan de vraag naar ruimteverwarming en/of warm tapwater worden beperkt, waarmee stappen kunnen worden gezet op weg naar een in balans zijnde WKO-installatie. Een belangrijke voorwaarde voor de toepassing van zonnecollectoren is een beschikbaar plat dakoppervlak of een schuin dakdeel met de juiste zonoriëntatie. Tegenwoordig zijn er tevens collectoren op de markt die in de dakbedekkingsconstructie worden geïntegreerd en zowel warmte als koude omzetten in thermische energie; zie figuur 8 hieronder. WKO/warmtepomp en Energydak Naast de - al dan niet in het dak geïntegreerde - zonnecollectoren biedt het zogenaamde Energydak kansen voor regeneratie van warmte, teneinde de gewenste balans in het WKO-systeem te realiseren. Het Energydak kan energie winnen uit platte en hellende daken door gebruik te maken van kunststoflamellen die in de dakconstructie worden opgenomen. De koude en warmte worden via de vloeistofhoudende lamellen opgevangen en via een warmtewisselaar aan de gebruiker afgegeven. Deze methodiek is prima te operationaliseren in combinatie met een bestaande WKO-systeem met een warmtepomp. Het Energydak is al met al een flexibele duurzame-energie-oplossing en eenvoudig inpasbaar in andere systemen. Het systeem is aan de buitenkant niet waarneembaar en om die reden een esthetisch verantwoorde duurzameenergie-oplossing. Figuur 8: De "Dakcollector" genereert thermische energie uit warmte en koude. Het plangebied in ogenschouw nemend, kan gesteld worden dat WKO in combinatie met zonnecollectoren met name goed kan worden toegepast als er een grote vraag naar ruimteverwarming en/of warm tapwater bestaat. Dat geldt in de context van Arnhem Centraal Oost voor locaties waar woningen, een hotel en andere horecagelegenheden tot de ontwikkelopties behoren. Die redenatie gaat op voor alle duurzame technieken waarbij energie in de vorm van warmte en warm tapwater wordt gewonnen. Figuur 9: De kunststoflamellen van het Energydak staan via vloeistofhoudende kanalen in verbinding met elkaar. 13

14 WKO/warmtepomp en asfaltcollector In de zomer wordt asfalt heet, aangezien zonnewarmte zich in het donkergekleurde oppervlak verzamelt. Een collector in het asfalt kan deze warmte bijeenbrengen en afvoeren. Een dergelijke asfaltcollector is dus feitelijk een warmtewisselaar en bestaat doorgaans uit buizen die geïntegreerd zijn in het asfalt en waar water doorheen wordt gepompt, waarmee de warmte aan het asfalt kan worden onttrokken. Ook deze methodiek is een oplossing waarmee de balans in het WKO-systeem van Arnhem Centraal Oost kan worden hersteld. De toepassing van een WKOsysteem in combinatie met een asfaltcollector is logischerwijs mogelijk wanneer nieuw asfalt binnen de grenzen van het plangebied wordt aangelegd. Het aanbrengen van asfaltcollectoren in bestaande wegen is technisch mogelijk, maar dan zouden de verkeersaders in kwestie eerst moeten worden opengebroken, wat extra overlast met zich meebrengt. WKO/warmtepomp en riothermie WKO en riothermie, oftewel de winning van warmte uit afvalwater uit bestaande rioolleidingen, zijn technieken die synergie kunnen vertonen. Voor riothermie geldt namelijk ook dat de balans in een onevenwichtig WKO-systeem ermee kan worden hersteld. Het uitgangspunt hierbij is het gegeven dat een kwart van het energieverbruik in de gebouwde omgeving verloren gaat door de riolering. Dankzij riothermie kan deze warmte worden teruggewonnen. Het principe gaat uit van warmtewisselaars die in het riool warmte onttrekken aan het afvalwater ter plaatse; zie figuur 10. Er zijn drie mogelijkheden voor riothermie: binnen panden, dicht bij de bron en in grote verzamelleidingen. Riothermie is vooral kansrijk in situaties waarin er een relatief grote vraag naar warm tapwater bestaat; deze methodiek lijkt dus op voorhand beter te passen bij woon- en horecafuncties dan bij utiliteitsbouw, schoolgebouwen et cetera. Figuur 10: Het principe van riothermie De aanwezigheid van riolering is uiteraard de eerste randvoorwaarde voor de toepassing van riothermie. In figuur 11 is weergegeven waar de rioolstrengen en -putten zich in het plangebied bevinden. Ook is aangegeven wat de diameter in mm. van de riolering is. Voor riothermie geldt: hoe groter de diameter en het debiet, des te meer kansen er liggen op de ontwikkeling van een rendabel riothermiesysteem. Nader onderzoek is benodigd om de exacte kansen voor riothermie te duiden. Figuur 11: De aanwezige rioolstrengen en -putten in het plangebied. 14

15 WKO/warmtepomp met warmteterugwinning via ventilatie Warmte uit de lucht die via ventilatiesystemen wordt afgevoerd, kan via een terugwinningssysteem worden aangewend om de netto vraag naar ruimteverwarming te verminderen en in de context van het plangebied de warmtepomp van de WKO te ontlasten. Het gaat om grootschalige installaties die doorgaans bij nieuwbouw of renovatie worden geïnstalleerd en waarbij de onderlinge nabijheid van de toe- en afvoerkasten een belangrijke randvoorwaarde is. Het principe is eenvoudig: verse buitenlucht wordt in de warmteterugwin-unit reeds voorverwarmd met de lucht uit het gebouw die naar buiten wordt afgevoerd; zie figuur 12. Figuur 12: Het principe van warmteterugwinning uit ventilatielucht. WKO met luchtwarmtepomp en warmteterugwinning De bovengenoemde warmteterugwinningsmethodiek kan tevens worden gebruikt in combinatie met een luchtwarmtepomp, die warmte uit de buitenlucht haalt en deze via een blaasmechanisme afzet in de ruimte waar een verwarmingsvraag bestaat; zie figuur 13. Het rendement van dergelijke installaties is vaak lager dan die van systemen die warmte aan grond- of rioolwater onttrekken. Koeling is daarnaast niet mogelijk. Figuur 13: Het principe van een luchtwarmtepomp. Restwarmte Naast technieken die kunnen zorgen voor de regeneratie van een in onbalans zijnde WKO-installatie, bestaan er andere methodieken aan de hand waarvan een energievoorziening duurzaam kan worden ingericht. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat in de nabijheid van de plek waar een warmtevraag bestaat een bron van restwarmte gesitueerd is. Meestal gaat het om energiecentrales, afvalverwerkingsinstallaties of industriële ondernemingen. De warmte die zij de atmosfeer in lozen, is in theorie ook bruikbaar om ruimtes te verwarmen. Om deze methodiek toe te kunnen passen, is de aanleg van een (kostbaar) warmtenet van de bron naar de te verwarmen locatie een vereiste, tenzij reeds een stadsverwarmingsnet beschikbaar is. De leveringszekerheid van dergelijke installaties vormt vaak een ander struikelblok: er moeten immers langetermijngaranties bestaan wat de aanvoer van restwarmte betreft, terwijl het aanbod op een willekeurige dag ook met de vraag naar warmte dient te matchen. In de context van Arnhem Centraal Oost is restwarmtebenutting geen voor de hand liggende optie, omdat zich in de directe nabijheid van het plangebied geen restwarmtebron bevindt, terwijl het stadswarmtenet van Arnhem het plangebied ook niet doorkruist. 15

16 Biomassa: bio-olie/biogas Biomassa is de verzamelnaam voor organisch restmateriaal, zoals mest, (snoei)hout en GFT en plantaardige of dierlijke oliën. Biomassa heeft energetische waarde en via diverse conversietechnieken (verbranden, vergisten, vergassen) kan er groen gas - en via warmtekrachtkoppelingen ook elektriciteit - uit worden gewonnen. Dat gebeurt vanuit een biomassacentrale, die ruimtelijk niet eenvoudig zijn in te passen vanwege contouren met betrekking tot geluids-, en geuroverlast. De inpassing van een biomassacentrale die gas wint uit natuurlijke oliën is om die reden niet mogelijk in het plangebied van Arnhem Centraal Oost, ook omdat een forse schaalgrootte een voorwaarde is voor het rendabel kunnen exploiteren van een dergelijke installatie. Biomassa: houtpellets Het genereren van warmte met een houtkachel is een duurzame-energietechniek die steeds vaker wordt toegepast in Nederland. Hiervoor is onder meer een stabiel aanbod van kwalitatief hoogwaardige houtpellets benodigd. Het organiseren van dit aanbod aan biomassa is niettemin mogelijk, maar opnieuw geldt dat het inpassen van een biomassacentrale - in dit geval in de vorm van een - verbrandingsinstallatie voorbehouden blijft aan terreinen waar genoeg ruimte is om aan de voorschriften op het gebied van milieu te voldoen. Arnhem Centraal Oost is een stedelijk plangebied waarin juist ruimte schaars is, waardoor een houtpelletkachel geen voor de hand liggende optie is voor het duurzaam inrichten van de energiehuishouding. Warmtekrachtkoppeling Een warmtekrachtkoppeling of WKK wekt zowel warmte als elektriciteit op doordat er een verbrandingsproces plaatsvindt en er tegelijkertijd een turbine wordt aangedreven. Een WKK is doorgaans gasgestookt, en als input kan dan ook zowel natuurlijk aardgas als groen gas worden gebruikt. Wederom geldt dat de nodige milieuwet- en milieuregelgeving in acht genomen dient te worden bij het inpassen van een WKK. Het stedelijke plangebied van Arnhem Centraal Oost zou daarom geen logische keuze zijn voor de ontwikkeling van een WKK-installatie. Geothermie Met geothermie wordt de winning van energie bedoeld uit diepe bodemlagen die deel uitmaken van de aardkorst. Het water uit deze bodemlagen - die zich doorgaans op enkele kilometers diepte bevinden - is zo warm dat hieraan voldoende warmte kan worden onttrokken om in de bovengrondse vraag naar warmte te voorzien. Het afgekoelde water vloeit vervolgens terug in de bodem via een injectieput. Een geothermische bron kan ook elektriciteit opleveren als het water een temperatuur van ruim boven de 100 graden Celsius heeft; het hete water zorgt dan voor stoom, waarmee een generator kan worden aangedreven die stroom opwekt. Geothermie heeft een zeer geringe visuele impact en de techniek levert, op de boormomenten na, ook geen geluidsoverlast op. De toepasbaarheid in het plangebied is evenwel lastig doordat een grootschalige warmtebron - het geothermische doublet - lastig in het centrumgebied van Arnhem is in te passen. Ook gaat de techniek gepaard met een enorme voorinvestering, terwijl de gewonnen warmte van een dusdanige temperatuur is, dat hogetemperatuurverwarmingssystemen (HTV) zoals radiatoren benodigd zijn. Op nieuwbouwlocaties wordt juist vaak gebruikgemaakt van lagetemperatuurverwarmingssystemen, onder meer omdat dit een randvoorwaarde is voor de toepassing van WKO. In het plangebied van 16

17 Arnhem Centraal Oost geldt een aansluitings- en afnameplicht op de bestaande collectieve WKO-installatie. Het boren van een geothermische bron is daarom niet zinvol in het plangebied. De ondergrondse geschiktheid voor geothermie is tegelijkertijd alles behalve een gegeven. 3.3 Installatietechnische concepten (elektriciteit) LED-verlichting De traditionele gloeilamp maakt in hoog tempo plaats voor energiezuinige varianten, zoals de spaarlamp en de LED-lamp, die minder warmte produceren en elektriciteit derhalve efficiënter in licht converteren. De investeringskosten voor LED-verlichting zijn aanmerkelijk hoger, maar dankzij het zuinige karakter ervan is de investering meestal reeds in één tot twee jaar terugverdiend. Bovendien gaan LED-lampen beduidend langer mee dan traditionele lichtbronnen. In het plangebied is de hoogste verlichtingsbehoefte per vierkante meter afkomstig van de bioscoop en de commerciële voorzieningen (winkels). LED-verlichting is een techniek die daarom bij uitstek past bij het vormgeven van de energievoorziening behorend bij deze functies. Uit tabel 9 blijkt dat, afhankelijk van de functie, 10-35% besparing op licht kan worden gerealiseerd met LED. Verlichting Besparing Verlichting Verbruik Besparing [%] Opp. [gj/m2] [GJ] [GJ] Hotel 30% , Kantoren 25% , Winkels 20% , Bioscoop 35% , Onderwijs 15% 0 0, Woningen 10% 0 0, Tabel 9: Het besparingspotentieel van LED-verlichting binnen de diverse functies (bij verdeling van functies volgens variant 1). 17 Energiemonitoring Vaak ontbreekt het aan inzicht in de stroombehoefte op een locatie, zowel wat het totale verbruik betreft als met betrekking tot de verdeling van het totale verbruik over (elektrische) installaties en apparaten. Energiemonitoringssystemen verschaffen inzicht in het verbruik en kunnen daardoor aan de wieg staan van gedragsverandering. Zo kan een zuinige en efficiënt ingerichte energiehuishouding worden gerealiseerd. Met energiemonitoring kan vooral een verschil worden gemaakt als de energievraag relatief groot is; dit gaat op voor de horecaplint en het hotel in het bijzonder. Alleen in woningen, waar de energiebehoefte relatief klein is, levert monitoring marginale resultaten op, terwijl huishoudens. Zonnepanelen PV-panelen zetten zonlicht om in elektriciteit. De opgewekt stroom wordt door de omvormer geschikt gemaakt voor gebruik op de eigen locatie of voor teruglevering aan het publieke net. In principe is ieder schaduwvrij plat dak of schuin dak met een zuidelijke zonoriëntatie geschikt voor het opwekken van elektriciteit met zonnepanelen. Een investering in zonnepanelen is gezien de huidige kostprijs en verrekenprijzen van opgewekte kilowatturen in veel gevallen een rendabele oplossing, met een hoog rendement op de investering. Dat geldt met name voor kleinverbruikers, die relatief veel voor hun stroom betalen. Urban wind Windenergie wordt doorgaans opgewekt met behulp van grootschalige turbines met een vermogen van één, twee, drie Megawatt of nog meer. Deze turbines zijn al gauw honderd meter hoog en worden daarom in de regel buiten de bebouwde kom in de leefomgeving ingepast. Omdat wind een verschijnsel is dat zich overal voordoet, is het in theorie ook mogelijk

18 in een stedelijke omgeving windenergie op te wekken. Daarvoor bestaan kleinschalige gebouwgebonden turbines, om de visuele hinder en overlast op het gebied van geluid en slagschaduw zoveel als mogelijk te beperken. Het gaat dan om urban-windturbines die niettemin ongeveer tien tot vijftien meter hoog zijn. Relatief hoge investeringskosten en relatief lage stroomopbrengsten zijn andere eigenschappen van stedelijke windturbines die de toepassing ervan niet aantrekkelijk maken. Kleine windturbines zijn wel bij uitstek geschikt om een bepaald terrein van een duurzaam imago te voorzien. Voor het plangebied Centraal Oost geldt echter dat urban wind geen voor de hand liggende verduurzamingsoptie is, vanwege de beperkte bijdrage aan CO₂-reductie en de problematische inpassing in een stedelijk plangebied waarin ruimte schaars is. 3.4 Matrix Nu de diverse duurzame opties kwalitatief zijn doorgelicht en de algemene toepasbaarheid ervan binnen het plangebied zijn geduid, kan een uitspraak worden gedaan over de energietechnieken die het meest zinvol zijn om in het plangebied toe te passen. Daarvoor is de matrix ontwikkeld die op pagina 20 staat weergegeven. De matrix werkt in de eerste plaats toe naar een score met betrekking tot de toepasbaarheid in de context van Arnhem Centraal Oost, losstaand van de intrinsieke eigenschappen van de technieken in kwestie. Daarbij wordt rekening gehouden met de verscheidene functies die denkbaar zijn voor locatie D uit het plangebied. De score links is gebaseerd op de ordinale variabelen uit de matrix (--,-,+/-,+,++) en impliceert dat LED-verlichting, zonnepanelen en energiemonitoring goed bij het plangebied passen, terwijl bouwconcept brons het meest eenvoudig in te passen is. Wat de warmte- en koudevoorziening betreft, blijkt dat een WKO-installatie met een warmtepomp goed kan worden gecombineerd met zonnecollectoren, een energydak of warmteterugwinning via ventilatie, om zodoende werk te maken van regeneratie. De technieken met een oranje of rode score voor de toepasbaarheid liggen minder voor de hand. In het rechterdeel van de matrix ligt de focus op de mate waarin de toepassing van de technieken zinvol is in het plangebied, losstaand van de technische mogelijkheden. In dat kader worden drie categorieën onderscheiden: financiële aspecten, de milieuprestatie en algemene systeemkenmerken. Tabel 9 legt uit hoe de geschiktheidsscore exact tot stand komt op basis van deze categorieën. Bij financiële aspecten wordt achtereenvolgens gekeken naar stichtingskosten, energielasten, vervangingskosten, onderhoudskosten en subsidiemogelijkheden. Deze variabelen worden opnieuw op een ordinale schaal gewogen; zie tabel 9. Milieukenmerken zijn onderverdeeld in de subcategorieën duurzaamheid (de mate waarin ter plekke duurzame energie wordt opgewekt), de bijdrage aan de GPR-normen (met inachtneming van prestaties op het gebied van gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde) en de mate waarin CO₂-reductie ten opzichte van het referentiescenario wordt bewerkstelligd. Deze drie variabelen bepalen de geschiktheidsscore voor respectievelijk 8%, 5% en 15%, zoals tabel 9 uitwijst. Wat de systeemkenmerken betreft, wordt onderscheid gemaakt tussen de technische flexibiliteit van het systeem, de mogelijkheden voor ruimtelijke inpassing, de technische eenvoud, de bijdrage aan een 18

19 duurzaam imago en het verblijfscomfort en de mate waarin onafhankelijkheid van energieleveranciers wordt gecreëerd. De matrix laat op basis van de toegelichte parameters zien dat LEDverlichting en energiemonitoring daadwerkelijk geschikte technieken zijn, gegeven de in paragraaf 1.2 geformuleerde doelstellingen van de gemeente Arnhem. Datzelfde geldt voor WKO in combinatie met een systeem dat tot regeneratie leidt. In dat licht zijn zonnecollectoren, het energydak, warmteterugwinning via ventilatie en riothermie opties die het overwegen meer dan waard zijn. Financieel Wegingsfactor Omschrijving Stichtingskosten zijn de kosten voor de investeringen die moeten worden gedaan tijdens de realisatiefase. Invloed stichtingskosten 20% Energielasten 10% De energielasten tijdens de exploitatiefase van het gebouw bestaande uit vastrecht en het verbruikstarief voor elektriciteit, gas en/of warmte. Vervangingskosten 10% De kosten die moeten worden gereserveerd voor de herinvesteringen van de gedaande investeringen. Deze hangen af van de hoogte van de investering en de technische levensduur. Onderhoudskosten 5% De kosten om voor onderhoud en beheer van het technische systeem (preventief en correctief). Subsidiemogelijkheden 2% De mogelijkheden voor additionele subsidiemogelijkheden (EIA, SDE, et cetera). Totaal 47% Milieuprestatie Duurzaam 8% Het aandeel duurzaam opgewekte energie. GPR 5% GPR-norm; een gewogen score m.b.t. duurzaamheid, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde. % CO₂-reductie t.o.v. referentie 15% CO₂-reductie ten opzichte van de referentiesituatie (gas + compressiekoeling). Totaal 28% Systeemkenmerken Technische flexibiliteit 2% Ruimtelijke inpassing 5% Technische eenvoud 4% Imago 10% Bijdrage aan comfort 2% Gebondenheid (Energieleverancier) 2% Totaal 25% Totaal 100% De mate van flexibiliteit van het technisch systeem, oftewel debondeheid dat het technisch systeem moet blijven worden gehanteerd. Inpassing van het technisch systeem in het gebouw en omgeving (infrastructuur, technische ruimte, bemetering et cetera). Complexiteit van het systeem; hoe complexer, hoe meer kans op storingen en ontwerpfouten. Zichtbaarheid van het technische systeem. Communicatie en marketing over de positieve effecten van de systeemkeuze. Gebruikerscomfort van het technisch systeem (gebruiksgemak en beleving). Gebondenheid van de levering van energie (warmte en koude). Tabel 10: De geschiktheidsscore uit de matrix houdt rekening met variabelen op het gebied van financiën, milieu en de systemen in kwestie. 19

20 Elektriciteit Gas Warmte-/Koudedistributienet Energiebesparing Duurzaam opwekken Efficient Afkorting Generieke toepassingsmogelijkheden D: Variant 1 - Hotel D: Variant 2 - Wonen D: Variant 3 - Kantoren D: Variant 4 - School B1: Bioscoop B2: Horecaplint B3: Plint met commerciële voorzieningen K6: Hotel (horeca, evt. + woningen) K7': Kantoren K7'-west: Verkeersleidingpost Toepasbaarheid Gebouwniveau Plangebied Omgeving Ruimteverwarming (RV) Warm Tapwater (WTW) Koeling (K) Duurzame Elektriciteit (DE) Elektriciteit (E) Invloed Stichtingskosten Energielasten Vervangingskosten Onderhoudskosten Subsidiemogelijkheden Duurzaam GPR % CO2-reductie t.o.v. referentie Technische flexibiliteit Ruimtelijke inpassing Technische eenvoud Imago Bijdrage aan comfort Gebondenheid (Energieleverancier) Geschiktheid Infra Trias E Technieken Toepasbaarheid Schaal V ariant V ariant 1 V ariant 2 V ariant 3 4 Toepasbaarheid Levering Financieel Milieuprestatie Systeemkenmerken 47% 28% 25% Score Opmerkingen 14% 0% 0% 0% 14% 14% 14% 14% 14% 14% 100% 20% 10% 10% 5% 2% 8% 5% 15% 2% 5% 4% 10% 2% 2% 1 1 LED LED-verlichting + +/ , /- ++ +/ /- +/- + 7, MON Energiemonitoring ++ +/ , /- +/- +/- +/ /- +/- + 6,8 1 1 V1.0 WKO/WP , /- +/- +/- +/ / ,1 1 1 V1.1 WKO/WP + Zonnecollector (regeneratie) / , /- + +/ /- +/ /- 7, V1.2 WKO/WP + Energydak (regeneratie) / , / / /- +/ /- 6,9 1 1 V1.3 WKO/WP + Asfaltcollector (regeneratie) +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- 6, / / /- 6,1 1 1 V1.4 WKO/WP + Riool (regeneratie) + + +/- +/- +/ /- +/- 7, /- + +/ /- +/ /- 7, V1.5 WKO/WP + Warmteterugwinning ++ +/ /- 8, /- ++ +/ /- +/ /- 7, V1.6 WKO/WP + LuchtWP/WTW +/- +/- +/- +/- + +/- + +/- +/- +/- 6, /- + +/ /- +/ /- 7,0 1 1 V2.0 Zonnepanelen , / /- 0 +/- +/- +/- +/ ,6 1 1 V5.0 Urban Wind (4x15kW) , / / /- +/ / ,3 Ruimtelijk moeilijk inpasbaar 1 1 V6.0 Restwarmte , / / /- +/ / ,3 Geen stadswarmtenet aanwezig V7.1 Biomassa: bio-olie/biogas , / / /- +/ / ,3 Ruimtelijk niet inpasbaar V7.2 Biomassa: houtpelletkachel , / / /- +/ / ,3 Ruimtelijk niet inpasbaar V8.0 WKK +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- 6, / / /- +/ / ,3 Ruimtelijk niet inpasbaar 1 1 V9.0 Geothermie / Aardwarmte , / /- +/ ,8 Technisch moelijk inpasbaar Isolatie - Brons , / /- 0 +/- +/- +/ , Isolatie - Zilver / , / / , Isolatie - Goud +/ / , / / / ,3 TOTAAL Tabel 11: De matrix waarin energietechnieken worden getoetst op basis van de toepasbaarheid binnen het plangebied enerzijds (de scoren links) en de geschiktheid ten aanzien van financiële kenmerken, milieukenmerken en systeemkenmerken anderzijds (de score rechts). De oranje vlakken geven aan welke opties uit een bepaalde categorie van toepassing zijn voor de diverse technieken. 20

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe

Warmte Koude Opslag. Wat is WKO? Diep onder Drenthe Warmte Koude Opslag Wat is WKO? Diep onder Drenthe Klimaatbestendig Drenthe Klimaatveranderingen van vele eeuwen zijn nog steeds zichtbaar in het Drentse landschap. Voorbeelden hiervan zijn de Hondsrug

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal

Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Rijswijk -Informatiecentrum 9 december 2013 bert nagtegaal Geworteld wonen 9 DECEMBER e.v. Wat verstaan de potentiele bewoners onder duurzaamheid vinden de bewoners belangrijk als het gaat om duurzaamheid

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Installatie overzicht bij EPC-concepten

Installatie overzicht bij EPC-concepten Installatie overzicht bij EPC-concepten Dit boekje geeft een overzicht van de belangrijkste installaties zoals die nu op de markt aanwezig zijn. PelserHartman probeert u een zo volledig mogelijk overzicht

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen

Warmtepompen en warmtebronnen. Warmtepompen Warmtepompen en warmtebronnen (augustus 2006) Warmtepompen Wat is een warmtepomp? Warmtepompen zijn duurzame energiesystemen die energie uit de omgeving, zoals buitenlucht, bodem of grondwater, omzetten

Nadere informatie

De gemeente Montferland heeft het voornemen een Euregionaal bedrijventerrein te ontwikkelen, in samenwerking met de regio Achterhoek.

De gemeente Montferland heeft het voornemen een Euregionaal bedrijventerrein te ontwikkelen, in samenwerking met de regio Achterhoek. Notitie Project Pilot gemeente Montferland Euregionaal bedrijventerrein Betreft Vragen ambitie en borging Ons kenmerk M2011.0091.00 Versie 01 Datum 24 oktober 2011 Verwerkt door Contactpersoon Mirjam van

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Het project is een initiatief van de volgende zes partijen. Deze zes partners participeren op gelijkwaardige basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Den Haag VOF die de realisatie en exploitatie van

Nadere informatie

Ruimte voor Duurzame Energie Portefeuillehoudersoverleg Leefomgeving Holland Rijnland 17 februari 2016

Ruimte voor Duurzame Energie Portefeuillehoudersoverleg Leefomgeving Holland Rijnland 17 februari 2016 Ruimte voor Duurzame Energie Portefeuillehoudersoverleg Leefomgeving Holland Rijnland 17 februari 2016 WATER STEDELIJKE TRANSFORMATIES OV KNOPEN ENERGIE ENERGIE OPGAVE LANDELIJK OFFICE ENERGIELANDSCHAP

Nadere informatie

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 MEMO T.a.v. : Nationaal Platform Zwembaden Van : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 Op 29 augustus 2009 heeft de managersmeeting voor

Nadere informatie

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen

Open en gesloten WKO systemen. Open systemen Open en gesloten WKO systemen Open systemen Een kenmerk van open systemen is dat er grondwater onttrokken en geïnfiltreerd wordt. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen doubletsystemen, monobronsystemen

Nadere informatie

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag

Het technische rendement van zonnepanelen Opdracht 2.5 Warmteopslag Aquifer, WKO Ondergrondse warmte en koudeopslag van de stroomkosten en een actuele rentestand. Zo kunt u de juiste keuze of u wilt investeren in zonnepanelen. Lees meer informatie over de Standaard Rekenmethode. Het technische rendement van zonnepanelen

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Voorstel Energie- en Installatie-opzet Boddegat CPO-project Boddegat, Ede door de werkgroep Energie en Installaties

Voorstel Energie- en Installatie-opzet Boddegat CPO-project Boddegat, Ede door de werkgroep Energie en Installaties Vastgesteld in ALV Boddegat op 2014-04-01 Voorstel Energie- en Installatie-opzet Boddegat CPO-project Boddegat, Ede door de werkgroep Energie en Installaties Inleiding Bij de energie- en installatieopzet

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS:

7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS: TANGRAMHUIS 7 STAPPEN VOOR ENERGIEBESPARING IN EEN TANGRAMHUIS: 1 - ZON - Maak gebruik van de zon, de enige kostenloze energieleverancier! Onze woningen worden naar de zon georiënteerd, dat wil zeggen

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Woningen energieneutraal renoveren: hoe doe je dat? Leer hoe bestaande woningen energieneutraal te renoveren zijn. Met als belangrijkste ingrediënten: terugdringen van de energiebehoefte

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk

Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk Westlandse kassen verwarmen en koelen hele woonwijk > Vestia investeert in duurzaamheid > Energieopslag in de bodem > Kas als energiebron > Samen werken aan een beter milieu inhoud 3 Samenwerken aan een

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP

DE WERKING VAN DE WARMTEPOMP De duurzame energiebron is onuitputtelijk, maar heeft een te laag temperatuurniveau om de CV rechtstreeks op aan te kunnen sluiten. De temperatuur zal dus eerst verhoogd moeten worden, waardoor wij onze

Nadere informatie

K I N J O Y K I N R O O I. 14 februari 2013

K I N J O Y K I N R O O I. 14 februari 2013 K I N J O Y K I N R O O I 14 februari 2013 I N D E X 1. LOCATIE 1.1 ligging projectgebied 1.2 locatie 1.3 bestaande situatie 1.5 ligging waterwoningen 2. EILAND 2.1 eiland 3. WATERWONING 3.1 situatie

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

Centrumvoorzieningen voor. recreatie + camping. Esbi Huis neemt u alle bouwzorg uit handen

Centrumvoorzieningen voor. recreatie + camping. Esbi Huis neemt u alle bouwzorg uit handen Centrumvoorzieningen voor recreatie + camping Esbi Huis neemt u alle bouwzorg uit handen Goed in bouw en realisatie van centrumge Landgoed De Hellendoornse Berg Ervaren specialist In de afgelopen decennia

Nadere informatie

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice

Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen. L escaut woonservice Marsaki: Het projectmanagementbureau van de woningcorporaties en voor IEDEREEN! Onze aandeelhouders: RWS partner in wonen L escaut woonservice Woonburg Zeeuwland 1 De Wooneco-alliantie 2 Minder dan een

Nadere informatie

Duurzaam verwarmen en koelen met gas

Duurzaam verwarmen en koelen met gas Duurzame gaswarmtepompen voor o.a.: Kantoorgebouwen Frisse Scholen Verzorgingstehuizen (P4) (P6) (P7) www.gasengineering.nl Duurzaam verwarmen en koelen met gas De voordelen van verwarmen en koelen met

Nadere informatie

Projectgegevens. Openbaar Belang Binnengasthuisstraat 1 8022 NH, Zwolle T. (038) 45 67 222 E. info@openbaarbelang.nl. Projectteam PROJECT

Projectgegevens. Openbaar Belang Binnengasthuisstraat 1 8022 NH, Zwolle T. (038) 45 67 222 E. info@openbaarbelang.nl. Projectteam PROJECT Energieconcept Projectgegevens PROJECT De groene verbinding Nieuwbouw 15 duurzame woningen Pallandtmarke te Zwolle OPDRACHTGEVER Openbaar Belang Binnengasthuisstraat 1 8022 NH, Zwolle T. (038) 45 67 222

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel 13 oktober 2010 - Warmtenetwerk Externe warmtelevering, EMG, EPC en Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en Achtergrond, doelstelling Getrapte eis Invoering EMG ontwikkeling en inhoud 2 Huidige

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Uitgangspunt Bestaand, oorspronkelijk gebouw had als gebruik een mix aan functies. Dit waren

Nadere informatie

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren

Wie is Woonlinie Het project duurzame isolatietechnieken oplossingen in de installaties van de woningen Monitoren Wie is Woonlinie Woonlinie is een middelgrote woningcorporatie actief in het Land van Heusden en Altena en Zaltbommel. Totaal verhuurt Woonlinie ongeveer 4200 woningen. Daarnaast bouwt de vastgoed afdeling

Nadere informatie

Mozaïekpark. Groeien in het groen. Woningen Wageningen. Toelichting op het klimaatsysteem Wageningen 30 augustus 2012 Ronald Scheffer

Mozaïekpark. Groeien in het groen. Woningen Wageningen. Toelichting op het klimaatsysteem Wageningen 30 augustus 2012 Ronald Scheffer Mozaïekpark Groeien in het groen Woningen Wageningen Toelichting op het klimaatsysteem Wageningen 30 augustus 2012 Ronald Scheffer Onderwerpen NIBE organisatie Installatie in uw woning Warmte- en koudeopslag

Nadere informatie

Het dak als energiebron

Het dak als energiebron Optimaal gebruik van je dak Rotterdam heeft 14,5 vierkante kilometers aan platte daken. Die ruimte biedt volop kansen om benut te worden voor het opwekken van energie, voor regenwaterbuffering, voor het

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

nergiebesparing in de ICT

nergiebesparing in de ICT nergiebesparing in de ICT Een koud kunstje? 10 April Green IT Energy Solutions Niels Sijpheer 3671 Meter (Q=m.g.h) 100 kg massa en 1 kwh arbeid: Hoe hoog kom ik? A Minder dan100 meter B Tussen 100 en 1000

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Geoptimaliseerd energieconcept basis voor installatieconcept

Geoptimaliseerd energieconcept basis voor installatieconcept installatieconcepten T.G. Haytink, H.J.J. Valk Toekomstgerichte installatieconcepten Geoptimaliseerd energieconcept basis voor installatieconcept Nu de energieprestatie-eisen voor de woning- en utiliteitbouw

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Inhoud 1. Doelen energie- en klimaatbeleid 2. Drie knoppen om aan te draaien

Nadere informatie

Energieneutraal via de Passief bouwen route

Energieneutraal via de Passief bouwen route Energieneutraal via de Passief bouwen route ing. J.J.P. (Jan Pieter) van Dalen Slotsymposium 14 september 2015 Verbouw monument Verbouw van een monument Monument als bedoeld in art. 1 onder d (Monumentenwet

Nadere informatie

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet

Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet Uitgevoerd door: Caubergh Huygen, Lowexnet In opdracht van Platform energietransitie Gebouwde Omgeving, Innovatiewerkgroep, 2007 Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 2. Het concept 3 - - - - - - 3. Contouren voor

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen

Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen Inhoud presentatie Wie is/ wat doet Trebbe? Wat is de Trebbe

Nadere informatie

Voor het hoogste rendement op gas. Gasabsorptiewarmtepompen. Een enorme energiebesparing. terugverdientijden. tot 4 jaar

Voor het hoogste rendement op gas. Gasabsorptiewarmtepompen. Een enorme energiebesparing. terugverdientijden. tot 4 jaar Robur Voor het hoogste rendement op gas Gasabsorptiewarmtepompen Een enorme energiebesparing terugverdientijden tot 4 jaar GASA Robur Een enorme energiebesparing en terugverdientijden die kunnen WARM teruglopen

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

6-11-2012. Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie. Visie renovatie & energiezuinigheid. Programma. Renoveren in bestaande bouw

6-11-2012. Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie. Visie renovatie & energiezuinigheid. Programma. Renoveren in bestaande bouw Programma Nut en noodzaak energieconcepten in renovatie van visie tot concept renovatie & energiezuinigheid Voorbeeldprojecten Toekomst + gebruiker (bestaande) bouw ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur

Nadere informatie

Rapport installatieconcept

Rapport installatieconcept Rapport installatieconcept voor het realiseren van een schoolpand annex nazorg voor delinquenten Adres: Teleportboulevard 2 Plaats: Amsterdam Stadsdeel: Sloterdijk Teleport Projectgroep: A-tomos Projectnummer:..

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Duurzaamheid in gebouwen hoe pak ik dat aan en wat levert het op? M.G.E. Som Amsterdam Arena, 12 oktober 2011

Duurzaamheid in gebouwen hoe pak ik dat aan en wat levert het op? M.G.E. Som Amsterdam Arena, 12 oktober 2011 Duurzaamheid in gebouwen hoe pak ik dat aan en wat levert het op? M.G.E. Som Amsterdam Arena, 12 oktober 2011 Inleiding Trias Energetica Besparen van energie, monitoring gedrag techniek Duurzame toepassingen

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen

Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel. BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EMG, EPC en energielabel BIC, 02-12-2011 Hans van Wolferen Externe warmtelevering, EPC en energielabel! Achtergrond, doelstelling! Getrapte eis! Invoering! EMG ontwikkeling! EMG

Nadere informatie

Itho Energiewoning. De perfecte balans tussen comfort en energiebesparing.

Itho Energiewoning. De perfecte balans tussen comfort en energiebesparing. Itho Energiewoning De perfecte balans tussen comfort en energiebesparing. Minimaal energieverbruik maximaal wooncomfort Wooncomfort, een gezond binnenklimaat en energiebesparing worden steeds belangrijker.

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

H e t W A d u s E P C p a k k e t

H e t W A d u s E P C p a k k e t Uw partner in duurzame energie H e t W A d u s E P C p a k k e t De ultieme oplossing voor uw woning v1.0 april 2009 Voorwoord WAdus BV is een jong en dynamisch bedrijf. Het bedrijf is opgericht in 2008

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A.

JORIS VAN DYCK JORIS VAN DYCK WARMTEPOMPTECHNIEKEN JVD WARMTEPOMPTECHNIEKEN B.V.B.A. WARMTEPOMPTECHNIEKEN Verwarmen met een warmtepomp de energie van natuurelementen JVD warmtepomptechnieken bvba Oostmalsebaan 5 B-2960 Brecht Tel.: +32 (0) 3 313 85 39 info@warmtepomptechnieken.be www.warmtepomptechnieken.be

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

Miel Karthaus Martijn de Gier

Miel Karthaus Martijn de Gier Miel Karthaus Martijn de Gier Fig 1 1/5 13 3 5 1 17 12 11 18 2 11 31 16 15 12 14 8 7 4 6 22 21 20 19 9 10 e versus WarmBouwen 8 Verhouding tussen warmteweerstand en warmtestroomdichtheid

Nadere informatie

Energievisie Glastuinbouw Bergerden/Huissen - Angeren

Energievisie Glastuinbouw Bergerden/Huissen - Angeren QuickTime en een -decompressor zijn vereist om deze afbeelding weer te geven. Energievisie Glastuinbouw Bergerden/Huissen - Angeren Opdrachtgever: Provincie Gelderland & Gemeente Lingewaard Adviesbureau:

Nadere informatie

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal

Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Duurzaam, mvo, energiezuinig & klimaatneutraal Huidge situatie aarde Het klimaat verandert, de aarde warmt op Huidge situatie energie Energievoorraad stagneert Huidge situatie bevolking De arbeidsmarkt

Nadere informatie

Robur 11.500,-- GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN MET GAS VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT. Nu nog sneller terugverdiend door subsidie tot.

Robur 11.500,-- GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN MET GAS VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT. Nu nog sneller terugverdiend door subsidie tot. Robur MET GAS VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN Nu nog sneller terugverdiend door subsidie tot 11.500,-- per warmtepomp ASABS ROBUR EEN ENORME ENERGIEBESPARING EN TERUGVERDIENTIJDEN DIE

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie