Europese toezichthouders: Consument betaalt nog steeds teveel voor energie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Europese toezichthouders: Consument betaalt nog steeds teveel voor energie"

Transcriptie

1 dinsdag 17 december jaargang 16 nummer 10 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage Abonneren via Fries zonnekarretje De elektromotor ligt klaar voor montage in de splinternieuwe Frisian Ecocar, die leerlingen van regionaal onderwijscentrum De Friese Poort in Leeuwarden bouwen. Het karretje moet in het jaar 2018 rijden met bezoekers van de evenementen rondom het jaar 2018, waarin Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa is. In de Frisian EcoCar moet de nieuwe accutechnologie worden verwerkt. De wagen rijdt straks op zonne-energie. We moeten ons niet vastpinnen, maar flexibel en wendbaar blijven 6 Voormalig Shell-topman Jeroen van der Veer Duitse atoomconcerns de dupe door late aanpassing aan Energiewende Energiebedrijven in Denemarken bezig om kosten offshore wind fors te verlagen Jacques Vandermeiren, CEO van de Belgische TSO Elia Stroomvoorziening in België in gevaar als gascentrales te vroeg dichtgaan Europese toezichthouders: Consument betaalt nog steeds teveel voor energie DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL De Europese consumenten zijn - evenals voorheen - ook dit jaar verschillende miljarden euro s duurder uit geweest voor hun gas en elektriciteit dan nodig was geweest. Het Europese Agency for the Cooperation of Energy Regulators (ACER) noemt daarvoor verschillende redenen. Zo treden er nog steeds vertragingen op bij de oprichting van de gezamenlijke Europese energiemarkt, die al volledig geliberaliseerd had moeten zijn, maar waarvan de deadline steeds opnieuw werd verschoven. Daardoor kan de vrije concurrentie tussen de energieleveranciers nog niet volledig spelen. Nu moet deze uniforme markt Energie Actueel is ook digitaal beschikbaar: Homepage Online krant energieactueel.nl vanaf 1 januari 2015 een feit zijn, hebben de EU-lidstaten alsnog herhaald. De hogere kosten voor de consumenten vloeien verder voort uit het feit dat zij nog steeds traag en besluiteloos reageren op de mogelijkheden om naar andere goedkopere leveranciers over te stappen. Dat de meeste consumenten passief reageren wijt het agentschap aan het feit, dat ze niet op de hoogte zijn van de prijsverschillen tussen leveranciers, dat zij loyaal willen blijven aan hun vertrouwde leveranciers en dat zij ervoor terugschrikken om over te stappen naar een hen onbekende leverancier. Belastingen Toch geeft ACER toe dat het niet altijd Oer-Hollands polderen dient als voorbeeld voor het buitenland Voorzitter van de Sociaal- Economische Raad Wiebe Draijer kijkt terug op een spannende periode van maandenlang onderhandelen. Want hoe groot de tegenstelling in belangen ook was, de partijen die aanschoven bij de onderhandelingen over het Energieakkoord moesten en zouden er uitkomen, zegt hij. Iedereen realiseerde zich: het is nu of nooit. Het Energieakkoord is er, nu komt het erop aan dat de afspraken ook worden nagekomen. De bijzondere commissie Borging Energieakkoord onder leiding van voormalig politicus Ed Nijpels zal daar op toezien, zegt Draijer. Dat het Energieakkoord van de lage landen niet onopgemerkt is gebleven in het buitenland heeft hij de afgelopen tijd ondervonden. Er bereikten hem veel positieve reacties. Vooral name de vraag hoe wij dit voor elkaar hebben gekregen wordt veelvuldig gesteld. Men wil graag meer over onze aanpak weten. Draagvlak scheppen Tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten sprak Draijer met gouverneur Brown die in de staat Californië de energietransitie bezig is vorm te geven. Hij beschreef de weerstand die zijn plan opriep en de doelstellingen die Californië op energiegebied heeft. Draijer: Brown was gefascineerd hoe wij dit in Nederland hebben aangepakt. In plaats van een top-down benadering is hij tot de overtuiging gekomen dat dialoog en draagvlak scheppen een effectievere aanpak is om de energietransitie uit te voeren. Ook in Azië is het oer-hollandse polderen niet onopgemerkt gebleven, zegt Draijer. In Singapore werkt men aan een ambitieus plan voor energietransitie. Ook daar kijkt men met meer dan gemiddelde belangstelling naar het Nederlandse poldermodel. Lees ook pagina 4 en 5 gemakkelijk is om van energieleverancier te veranderen, ook al kan dat een betere prijs opleveren: In een aantal EU-landen is nog altijd onvoldoende marktwerking. Ook hebben allerlei belastingen, heffingen en andere kosten tot gevolg dat er voor de leveranciers maar een geringe marge overblijft om op het vlak van de prijs te kunnen DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Een wereld zonder fossiele brandstoffen is een illusie. Die visie ventileerde directietopman Helge Lund van het Noorse energieconcern Statoil onlangs bij de presentatie van de World Energy Outlook van het Internationaal Energie Agentschap (IEA) op de jaarlijkse Autumn Conference in Oslo. Fossiele brandstoffen zullen nog tientallen jaren de energiemix domineren, aldus de overtuiging van Lund, volgens wie de grote vraag daarom niet is hoe we ervan af moeten komen, maar hoe de productie schoner en het verbruik efficiënter kunnen worden gemaakt. Dat is niet alleen een zaak voor politici en wereldleiders, hoewel hun rol belangrijk blijft. Ook de industrie en de private sector zullen eraan bij moeten dragen. Toekomst Statoil is sinds het begin van de olie- en gaswinning in de Noorse wateren, 40 jaar geleden, uitgegroeid tot een niet onaanzienlijke speler in de wereldwijde offshore sector en heeft zich ontwikkeld van een pure staatsmaatschappij tot een beurs- concurreren. Als een van de projecten die vertraging hebben opgelopen (en voorlopig zijn stopgezet) noemt het agentschap de koppeling van de handel in energie tussen België, Nederland, Duitsland en Frankrijk. De beurzen die aan het platform zouden deelnemen, stranden op onenigheid over de vraag wie de handelstechnologie zou leveren. Volgens ACER stegen de prijzen voor elektriciteit per EU-huishouden in 2012 gemiddeld met 4,6%, de gasprijzen zelfs met 10%. De onvolledige integratie van de energiemarkt en de versnippering van de retailmarkt in de hele Europese Unie hebben een aanzienlijk verlies van sociale welvaart veroorzaakt, dat verschillende miljarden euro s bedraagt. Topman Statoil: Toekomst zonder fossiele brandstoffen bestaat niet genoteerd bedrijf, waarin de Noorse overheid de rol speelt van grootaandeelhouder. De winning van olie en gas blijft de kernbedrijvigheid voor het concern. Lund: Wie vindt dat we moeten ophouden met de opsporing en uitbouw van olie- en gasvelden en nieuwe kansen moeten laten liggen, is op zijn gunstigst bezig om zich voor te bereiden op een toekomst die er niet is of hooguit duurzaam is voor maar een handvol mensen. Op zijn slechtst is het een weg die een betere en mooiere toekomst voor miljoenen mensen blokkeert. Rol aardgas Met name de rol van aardgas mag volgens Lund bij het terugdringen van de klimaatemissies niet worden onderschat. Aardgas dat steenkool vervangt in de energiemix draagt met ongeveer 50% bij aan de reductie van de CO 2 -uitstoot. En om vanuit het perspectief van het IEA-klimaatscenario aan de vraag te voldoen, zou nog tien keer zoveel gas moeten worden geproduceerd als wat nu op het Noorse plat kan worden geproduceerd, constateert de Statoil-topman.

2 2 ECONOMIEmarkt & bedrijven Energiebedrijven in Denemarken zetten in op forse kostendaling offshore wind DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Energieconcerns als Vattenfall, DONG Energy en E.On gaan fors investeren in de uitbouw van de windenergiecapaciteit, met name op zee, maar de aanleg moet wel aanzienlijk goedkoper worden aangepakt dan tot dusver. Dat valt op te maken uit informatie van de Deense brancheorganisatie Dansk Energi. DONG Energy hanteert als doel om de aanlegkosten van offshore windparken met 35% terug te dringen. Dat doel moet bereikt zijn in De Deense dochtermaatschappijen van Vattenfall (Zweden) en E.On (Duitsland) noemen geen concrete percentages, maar zijn het er wel roerend over eens dat het duidelijk goedkoper kan. Braakliggend kostenbesparingspotentieel is te vinden bij onder meer de turbines, de funderingen en de bekabeling, maakt directievoorzitter Tore Harritshøj van E.On Danmark duidelijk. Elektriciteit van offshore windturbines is nog verre van marktconform en drijft economisch op door de overheden gegarandeerde prijzen. Als dat niet verandert bestaat volgens Harritshøj het risico dat de ambitieuze uitbouwplannen van de politici op de tocht komen te staan door gebrek aan acceptatie onder de burgerij. Nog lager De leidende fabrikant van offshore windturbines, Siemens Wind Power met MW in de orderportefeuille en MW al gerealiseerde windcapaciteit op zee, stelt vast dat de kostenreductie vooral moet plaatsvinden in de aanleg, bij de infrastructurele voorzieningen (kabels, transformatorstations etc.) en de bijbehorende dienstverlening. De turbines zelf worden al aanzienlijk goedkoper gefabriceerd. In het begin van de jaren 90 was het aandeel van de turbines ruim 60% van het aanlegbudget. Inmiddels is dat minder dan 50%. De relatieve kostprijs van de molens is dus lager geworden geworden, concludeert de in Denemarken gevestigde windkrachtmaatschappij van de Duitse multinational. Het kan desondanks nog lager, luidt de visie van onderzoeksinstelling Offshoreenergy.dk in Esbjerg. Maar ook hier erkent directeur Morten Basse Jensen dat allereerst vooral zal worden gefocust op de overige schakels in de keten. Aansluiting parken Siemens Wind Power sleepte in november een nieuwe order in de wacht bij DONG Energy voor de levering van 97 megamolens van 6 MW per stuk voor de projecten Gode Wind 1 en 2 in het Duitse deel van de Noordzee. Het Deense energieconcern steekt in totaal in de aanleg daarvan 2,2 miljard euro. Beide projecten samen leveren een capaciteit op van ruim 580 MW. Dat komt in potentie neer op een elektriciteitsproductie voor een slordige huishoudens. Omtrent de aansluiting op het net zijn harde afspraken gemaakt met netbeheerder TenneT. Een situatie zoals bij windpark Riffgat in de Duitse Waddenzee, waar de aansluiting bij de gereedkoming afgelopen zomer nog ontbrak, wordt daarmee in beginsel voorkomen. Tevens onderstreept DONG eens te meer de strategische inzet op offshore windenergie. De investering in Gode Wind wordt onze grootste tot dusver en zal onze leidende positie op de offshore windkrachtmarkt verder versterken, klinkt het optimistisch van de kant van concerndirecteur Samuel Leupold. Voor de stroom uit het Gode Windpark, dat volgens plan bedrijfsklaar is in de tweede helft van 2016, krijgt DONG 10 jaar lang een garantieprijs. Wind op land In Denemarken zelf voorzien de politieke plannen voor de eerstkomende jaren in de uitbouw van de offshore capaciteit met nog eens MW, waarvan 500 MW dicht bij de kust en de rest ver buitengaats in de Oost- en Noordzee. De daarmee van de energiebedrijven gevergde investeringen worden geraamd op een slordige 4 tot 5,5 miljard euro. Ook aan land wordt verder gewerkt aan windcapaciteit. De politiek mikt hier tot 2020 op de installatie van MW. Het Zweedse Vattenfall wil die mogelijkheden niet laten liggen. Onze ambitie is om een leidende projectontwikkelaar te zijn in Denemarken aan land en offshore in Noord-Europa, zegt Arne Rahbek van Vattenfalls Deense dochtermaatschappij. Nuons moederconcern verdeelt de krachten over wind op land en zee gelijk om de risico s te spreiden. Maar zoals DONG met zijn inzet op de Duitse markt al illustreert, beperken de energiebedrijven zich bij de aanpak van nieuwe projecten zeker niet tot Denemarken alleen. E.On doet in principe mee in dit land, maar investeringen hier moeten concurreren met projecten over de hele wereld, tekent Harritshøj aan. Een Deense productiemaatschappij als EnergiMidt bijvoorbeeld heeft in navolging van DONG ook oog gekregen voor de Duitse markt en investeert in windenergie in de deelstaat Saksen-Anhalt. Doelstelling is om in totaal 1,5 tot 2 miljard kwh uit hernieuwbare bronnen op de markt te kunnen brengen. Dat komt neer op de bouw van een capaciteit van 700 tot 800 MW, primair windenergie. Winstdaling GDF Suez, winstwaarschuwing Centrica DOOR PETER WESTHOF De stagnerende economie in West-Europa heeft bij GDF Suez in de eerst negen maanden van 2013 tot teleurstellende lagere resultaten geleid. Het vizier van GDF Suez zal daarom meer worden gericht op de opkomende markten, zo maakte het Franse bedrijf bekend. Ook het Britse Centrica bevindt zich in een wat mindere periode. Door diverse oorzaken moest het zijn winstprognose voor het lopende jaar verlagen. GDF Suez presenteerde half november een flinke winstdaling over de eerste drie kwartalen van dit jaar. De winst liep met 6,5% terug naar 10,3 miljard euro. Het bedrijf maakte ook bekend een aantal afschrijvingen over zijn Europese installaties te gaan doen. Een teruglopende vraag en overcapaciteit hebben gezorgd voor een flinke daling van de groothandelsenergieprijzen in Europa. Om de afhankelijkheid van Europa te verminderen, verlegt GDF Suez steeds meer zijn aandacht naar de opkomende landen buiten Europa, waar de vraag nog wel toeneemt. Gerard Mestrallet, topman van GDF Suez, zei dat zijn bedrijf in de afgelopen maanden energie-installaties in Portugal en Australië heeft verkocht. Tegelijkertijd heeft GDF Suez een aantal nieuwe markten betreden, waaronder Mongolië, Vietnam, Uruguay en Zuid-Afrika. Deze transacties passen in de strategie van GDF Suez om zijn belang in de oude markten te verkleinen en te investeren in de nieuwe, snelgroeiende markten, aldus Mestrallet tijdens de presentatie van de cijfers. Van januari tot en met september 2013 haalde GDF Suez al 15,5% van zijn omzet uit Latijns Amerika, Azië en het Midden-Oosten. Volgens een analist is het bedrijf nu de onbetwiste leider bij het zich richten op de opkomende markten. Het aandeel GDF Suez noteerde op de beurs in Parijs in reactie op de cijfers licht lager. Toch hebben beleggers in het aandeel weinig reden tot klagen, want het is de afgelopen twaalf maanden ruim 10% omhoog gegaan. Winstwaarschuwing Eén dag na de presentatie van de cijfers van GDF Suez gaf Centrica een winstwaarschuwing af. Stijgende kosten in thuisland Groot-Brittannië en een toegenomen concurrentie in de Verenigde Staten waren de oorzaak voor de waarschuwing. Eerder had Centrica voorspeld dat de winst per aandeel dit jaar 3 tot 4 procent zou bedragen. Maar nu stelde het bedrijf dat dit waarschijnlijk niet gehaald kan worden en dat de winst per aandeel onveranderd zal blijven. Centrica heeft in Groot-Brittannië last van hogere kosten op het gebied van transport en milieu. Daarnaast ligt Centrica al enige tijd onder vuur van de oppositie in het Britse parlement. De energieonderneming bedrijf heeft in oktober de prijzen van dochteronderneming bij British Gas met 9,2% verhoogd. Dat viel niet goed bij de Britse politiek, met name bij de Labourpartij. Deze partij kondigde aan dat het de energieprijzen twintig maanden zou bevriezen, als het de parlementsverkiezingen in 2015 zou winnen. Deze verkiezingsbelofte van de partij van Ed Miliband zorgde voor een flink verlies van het aandeel Centrica op de beurs in Londen. Binnen twee dagen in september ging er 1,5 miljard Britse pond van de beurswaarde van Centrica af. Sindsdien trad er geen herstel van de koers op. De winstwaarschuwing op 14 november deed het aandeel nog eens 4% duikelen. Dit zijn bijzondere tijden voor de energiesector in Groot-Brittannië, met een intens publiek debat over hogere energieprijzen, stelde Centrica in een verklaring. Ook de toegenomen competitie in de Verenigde Staten is een bron van zorg voor Centrica. Tabel stijgers en dalers Periode 4 November t/m 10 december 2013 best presterende Gasnatural - Union Fenosa 3,23% EVN 1,33% E.On 0,89% EDP -0,37% RWE -0,66% minst presterende Enel -4,05% Scottish & Southern -6,38% GDF Suez/International Power -7,77% Centrica -8,09% Veolia Env -9,81% De dochteronderneming van Centrica heet hier Direct Energy. De Amerikaanse markt is eigenlijk een groeibriljantje voor Centrica, maar laat het nu afweten. Nog in juli van dit jaar voegde Centrica een groot Amerikaanse energiebedrijf voor 1 miljard dollar aan zijn portefeuille in de VS toe. Maar qua resultaten moet Centrica hier nu even pas op de plaats maken.

3 3 ANALYSE energiemarkt Jacques Vandermeiren, CEO van de Belgische TSO Elia, pleit voor Energiepact Stroomvoorziening in België in gevaar als gascentrales te vroeg dichtgaan DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL Een aantal in België opererende energiebedrijven als Electrabel, EDF Luminus en E.On, wil binnenkort enkele grote gascentrales stilleggen, omdat ze met groot verlies draaien. Andere gascentrales zijn al gesloten of draaien nog maar enkele dagen per jaar, omdat gesubsidieerde groene stroom, en elektriciteit afkomstig van steenkool veel goedkoper hun weg naar de afnemers vinden. Toch zijn deze gascentrales nog steeds onmisbaar wanneer de vraag naar elektriciteit groot is op piekmomenten. Worden ze te vroeg gesloten, dan dreigt het licht uit te gaan in België, waarschuwt de Belgische TSO. Voor Jacques Vandermeiren, CEO van Elia, TSO en beheerder van het Belgische hoogspanningsnet, was een en ander aanleiding de alarmbel te luiden. Hij waarschuwde onlangs de federale regering in Brussel ervoor dat de stroomlevering van het land ernstig in het gedrang dreigt te komen. De CREG, de federale toezichthouder op de elektriciteits- en gasmarkt in België, deed dat al eerder. Volgens de CREG volstaat een enkele koudegolf in Frankrijk om België zonder stroom te zetten. Maar hoe acuut is die dreiging en hoe kan ze concreet worden voorkomen? Is een (gedeeltelijk) uitstel van de voorgenomen sluiting van de zeven Belgische kerncentrales tussen 2014 en 2025 een optie? Zeker wanneer men bedenkt dat de bouw van dure nieuwe gasgestookte (STEG-)centrales al gauw drie tot vier jaar duurt, terwijl kernenergie aanzienlijk goedkoper is. Vanaf 2015 gaat het erom spannen Vandermeiren: Voor de komende winter is de situatie nog positief, maar vanaf 2015 wordt het moeilijker doordat de kerncentrales Doel 1 en 2 dan zullen wegvallen. Nu is de leveringsproblematiek een verantwoordelijkheid van de overheid. Energiestaatssecretaris Wathelet heeft om de energievoorziening veilig te stellen besloten om de kerncentrale Tihange 1 in Wallonië tien jaar langer open te houden, dat wil zeggen tot Maar als er inderdaad een opeenstapeling van sluitingen van gascentrales gaat plaatsvinden, kan dat inderdaad de elektriciteitslevering in ons land ernstig in gevaar brengen. Stop & go-beleid Terwijl Frankrijk (uitbreiding kernenergie), Duitsland (Energiewende) en Nederland (Energieakkoord) een duidelijke langetermijnkeuze hebben gemaakt voor de richting die zij willen inslaan met hun energievoorziening, is daarvan in België totaal geen sprake. Er bestaat daarover geen enkele zekerheid, laat staan planning. Vandermeiren: In België voert de regering een stop & go-beleid, en de overheid verandert de regels en het beleid steeds. Daardoor ziet de energiesector zich gedwongen om van koers te veranderen ten aanzien van de vele langetermijn initiatieven en dito grote investeringen halverwege de geschatte looptijd. Zo werd voor het eerst in 2003 bij wet een stop van de kerncentrales aangekondigd. In 2009 werd deze wet definitief gewijzigd om vervolgens drie jaar later opnieuw te worden veranderd. Ook gebeurt het in België geregeld dat het energiebeleid gewijzigd of opgeschort wordt naar aanleiding van onverwachte politieke of andere gebeurtenissen en op die manier zijn langetermijnkarakter verliest. Dat is bijvoorbeeld het geval geweest met de steunmaatregelen voor hernieuwbare energie. Die werden deels verminderd, deels helemaal afgeschaft. Energiepact Volgens Vandermeiren is het de hoogste tijd dat België actie onderneemt, zoals de buurlanden doen. Hij pleit voor een Energiepact om s lands stroom- en gasvoorziening veilig te stellen. Maar maakt de versnippering van het energiebeleid (deels federaal, deels gewestelijk) een dergelijk pact wel mogelijk? Vandermeiren: De verschillende beslissingsniveaus binnen België inzake energie zijn nu eenmaal een realiteit. Het is zeker ambitieus om een dergelijk Energiepact tot stand te willen brengen, maar wij beschouwen het als onze taak om hiertoe op te roepen en een faciliterende rol te spelen. Wij willen hierbij de verschillende marktspelers betrekken. Heel wat stakeholders zijn van mening dat we dringend beslissingen moeten nemen. Het is vooral onze bedoeling om, zoals in de buurlanden, een langetermijnperspectief en -visie te ontwikkelen die door alle betrokkenen wordt gedragen en maatschappelijk relevant is. Nederlandse stroomimport België is in enkele jaren tijd van een netto-exporteur van energie naar een netto-importeur geëvolueerd. De meeste elektriciteit wordt vanuit Nederland en Frankrijk geïmporteerd. Op de Nederlandse energiemarkt bestaat momenteel overcapaciteit. Men wil graag stroom naar België exporteren. Vandermeiren: België staat positief tegenover stroomimport uit Nederland. Voor de eerstkomende winters verwachten wij dat alle importcapaciteit uit Nederland op volle capaciteit zal worden gebruikt tijdens de piekuren. Wij gaan er immers meer en meer vanuit dat Frankrijk, hoewel in de regel exporteur naar België buiten de piekuren, tijdens de piek-momenten van een langdurige koudegolf eerst aan zich zelf zal denken en slechts in beperkte mate stroom naar België zal uitvoeren. België heeft veel elektriciteit uit het buitenland nodig. Vandermeiren: Elia kan gemiddeld ongeveer eenderde van het Belgische stroomverbruik invoeren, ofwel 3500 MW. Bij piekmomenten wordt deze stroom overwegend in Nederland en Duitsland geproduceerd. Dit is al een zeer hoog percentage afhankelijkheid van het buitenland. De vraag is dan, kan men dit niet verhogen, tot bijvoorbeeld 40 procent? Elia heeft sinds jaren een versterkingsprogramma voor het hoogspanningsnet naar Nederland in de pipeline, het zogeheten Brabo-project, maar dit project is door een individuele klacht bij de Raad van State sterk vertraagd. Elia blijft er wel verder aan werken. Wij achten het overigens niet raadzaam om tijdens piekmomenten nog meer op het buitenland te blijven rekenen, want ook in Nederland en Duitsland zijn de draaiuren van veel gascentrales zeer beperkt en zullen niet-rendabele centrales gesloten worden. De toename van de interconnectiecapaciteit blijft wel verantwoord voor de dagelijkse uitwisseling van energie buiten de piekmomenten. Jacques Vandermeiren, CEO van Elia: Voor de eerstkomende winters verwachten wij dat alle importcapaciteit uit Nederland op volle capaciteit zal worden gebruikt tijdens de piekuren. Column Wat gaat 2014 ons brengen? De energiewereld is onvoorspelbaarder dan ooit. Vorig jaar konden we alleen hopen dat er ook in Nederland een Energieakkoord zou komen, nu is het er. Dat gasland Nederland niet eens wil zoeken naar nieuwe vormen van gasproductie is even verbazend. Wereldwijd blijft de toename van broeikasgasemissies onzeker: deze vertraagt fors, maar is dat vooral een structuur- of cyclisch effect? Voor 2014 denk ik dat we op drie zaken moeten letten: in Nederland de uitwerking van het Energieakkoord, in Europa de toename van variabiliteit in de elektriciteitsmarkt en de Europese Raad van maart. We hebben een Energieakkoord met 100 acties, een borgingscommissie onder leiding van Ed Nijpels en het gonst en bruist van uitvoeringsactiviteiten en nieuwe analyses. De eerste nieuwe wetgeving is in de maak, gezamenlijk wordt gezocht naar een antwoord op de kritiek van de ACM, regionaal presenteert men met trots de eigen uitwerking. In juni is de borgingscommissie voornemens voortgang van activiteiten te melden, een aantal kennisinstellingen is gevraagd voor september een Nationale Energieverkenning voor te bereiden waarin nieuwe prognoses worden gepresenteerd. Als deze dynamiek behouden blijft, kan het akkoord op eerste successen wijzen en creëert het zijn eigen rugwind. Maar onverwachte tegenvallers liggen altijd op de loer. Het lastigst is hier de voortgang van wind op zee. Wellicht is de snelheid van aanbestedingen daarbij nog oplosbaar, maar wordt de beoogde kostendaling gerealiseerd? Los van de socialisering van de netkosten moeten de kosten in de periode % omlaag, bij een technologie die tot nu toe eerder kostenstijgingen liet zien. Door een meer industriële aanpak en slimmere financiering is dat denkbaar, maar niet vanzelfsprekend haalbaar. En we willen heel veel wind op zee bouwen: in 2023 moet er in Nederland evenveel staan als nu in de hele wereld. Elders staat er uiteraard ook een toename op stapel en in het SER-akkoord is voorzien dat de nieuwe tenders niet doorgaan als de kosten onvoldoende dalen. De een zal dit alles ambitieus noemen, de ander een gok. Verder moet het besparingstempo van huishoudens tussen 2014 en 2020 omhoog van gemiddeld 1,5 naar 2% per jaar dat is veel. De toename van moeilijk stuurbaar aanbod van door wind en zon opgewekte elektriciteit is in Duitsland zo groot dat systeembeheerders (TSO s) zich voor nieuwe taken zien gesteld. En we staan nog maar aan het begin. Tot 2020 verdubbelt het aandeel zon en wind in de Europese Unie, in een klimaatscenario verdubbelt het tot 2035 nogmaals en bedraagt dan eenderde van de elektriciteitsproductie en meer dan 40% van de capaciteit. In Duitsland is dat aandeel aanzienlijk hoger en energetisch zijn we een provincie van dat land. Hoe gaan we daarmee om? Wat betekent dit voor de operationele zekerheid van het systeem en voor de investeringszekerheid? De energieke burger gaat hier een rol in spelen, maar dat is niet genoeg. Kunnen de grote energiebedrijven zich op tijd heruitvinden? Wie gaat dat allemaal financieren? Dit is een fantastische, uitdagende taak voor alle betrokkenen. Laat jonge, capabele mensen naar de energiesector in de brede zin van het woord gaan en scholen en universiteiten hen opleiden! Maar het vraagt ook om een grondige aanpassing van de elektriciteitsmarkt. De Europese oceaanstomer is daartoe niet tijdig in staat. Hopelijk vervalt niet elk land in zijn eigen oplossing, maar gebeurt dat in regionale samenwerkingsverbanden die samen genoeg leerervaring bieden om behulpzaam te zijn bij een Europese aanpak. In januari komt de Europese Commissie met het Witboek voor een klimaat en energiekader In maart volgt dan de Europese Raad die richtinggevende uitspraken moet doen. Zal die er in slagen een passend langetermijndoel te formuleren, gericht op de nodige reductie van broeikasgassen en rechtdoend aan zorgen over concurrentiekracht? Lukt het het innovatievermogen daar een plaats in te geven? Of ontstaat een patstelling tussen Oost en West in Europa, aangewakkerd door die delen van het bedrijfsleven die elke langetermijnoriëntatie van de overheid per definitie bedreigend lijken te vinden? En past bij dit doel ook een begin van een Europees beleidspakket, zodat het niet alleen over woorden en doelen gaat, maar ook over maatregelen? Het lijkt me mogelijk, maar geenszins zeker. Na de Europese verkiezingen kan een nieuwe Commissie met de uitkomst aan de slag. Al met al volop kansen op zinvolle uitkomsten in 2014, maar evenzeer kunnen we in het moeras geraken. Laten de kansen ons inspireren om er daadwerkelijk iets van te maken. Pieter Boot is verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving.

4 4 THEMA energieakkoord Ed Nijpels, voorzitter bijzondere commissie Borging Energieakkoord Afspraken moeten worden nagekomen, daarover is geen discussie meer mogelijk DOOR ALEXANDER HAJE Het Energieakkoord ligt er op hoofdlijnen. Nu komt het er op aan dat wat is afgesproken ook daadwerkelijk wordt uitgevoerd. De bijzondere commissie Borging Energieakkoord ziet daarop toe. Ze is ingesteld door de Sociaal-Economische Raad (SER) en bewaakt en monitort de voortgang van dat proces. Oud VVD-politicus Ed Nijpels is benoemd tot onafhankelijk voorzitter van de commissie. - Waarom is de keuze op u gevallen voor dit voorzitterschap? Nijpels: Ik ben gevraagd door Wiebe Draijer, voorzitter van de SER. De partijen betrokken bij het energieakkoord hadden een lijstje ingeleverd met mogelijke kandidaten voor het voorzitterschap van de commissie. Mijn naam stond op die lijstjes. Kort voor de verkiezingen van vorig jaar heb ik een debat voorgezeten met alle energiewoordvoerders in de Tweede Kamer. Ik heb ze toen uitgedaagd om, ongeacht de kleur van een nieuw kabinet, over de partijpolitieke grenzen heen een akkoord te sluiten over een consistent energiebeleid voor de komende tien jaar. Vanuit een aantal politieke partijen was er ook al zo n soort beweging op gang gekomen. De SER heeft die beweging voortvarend opgepakt. Als minister van VROM heb ik tijdens Lubbers 2 de eerste wereldklimaatconferentie op ministersniveau in Noordwijk georganiseerd. In de jaren negentig ben ik voorzitter geweest van het Wereld Natuur Fonds en nu ben ik onder meer voorzitter van het Klimaatcentrum van het Internationale Rode Kruis. Kijkend naar mijn verleden is het misschien niet zo verwonderlijk dat mijn naam nu op lijstjes stond. - Had u verwacht dat dit akkoord er zou komen? Namens NL-Ingenieurs, waarvan ik voorzitter ben, heb ik binnen VNO-NCW in een speciale commissie ervoor gepleit dat dit akkoord er moest komen. Linksom of rechtsom. Ik heb van begin af aan gezegd dat het voor ons nationale energiebeleid van het allergrootste belang is om met uiteenlopende partijen als Greenpeace en VNO-NCW harde afspraken te maken. Het is nu of nooit. Tijdens het overleg is het een aantal keren heel spannend geweest of dat wel zou gebeuren. Met name de kolenbelasting en de kolencentrales zorgden voor veel discussie. Het sluiten van vijf nog draaiende kolencentrales is op z n zachtst gezegd een nogal ingrijpend besluit. Ook de doelstelling van 14 en 16% duurzame energie in respectievelijk 2020 en 2023 is een forse ambitie. Zeker als je weet dat Nederland nu met zo n 4% duurzame energie onderaan bungelt op Europese ranglijstjes. - Wat gaat u nu doen als voorzitter van deze commissie? Alle bij het Energieakkoord betrokken partijen zitten in de commissie. Ze heeft als taak de witte vlekken die er nog zijn in te vullen en erop toe te zien dat het akkoord simpelweg wordt uitgevoerd. Daarvoor ben niet ik verantwoordelijk, maar de partijen die deze afspraken hebben gemaakt. Het is immers hun akkoord. De voortgang zal transparant via een dashboard op een website worden weergegeven, zodat iedereen van dag tot dag kan zien hoe het ervoor staat. Als partijen afspraken niet nakomen, met hun armen over elkaar blijven zitten of opnieuw met elkaar gaan onderhandelen, spreek ik hen daarop aan. - U zegt simpelweg. Maar verwacht u ook dat de uitvoering zonder horten of stoten zal verlopen? Het zou een wonder zijn als dit allemaal geruisloos gebeurt. Er ligt een periode van tien jaar voor ons waarin heel veel moet worden aangepakt. Natuurlijk zijn er verschillende interpretaties over gemaakte afspraken. Dat zal, verwacht ik, vanuit mijn voorzitterschap permanente zorg en aandacht vragen. Maar het wordt niet getolereerd als partijen alsnog onder gemaakte afspraken uit willen komen. Dat zij mogelijk naar alternatieven zoeken om doelen te bereiken, kan ik mij voorstellen. Daar moet ruimte voor zijn. - Welke interpretatieverschillen zouden voor discussie kunnen gaan zorgen? Dat is niet exact aan te geven. Er staan afspraken in het akkoord die nog niet allemaal zijn uitgewerkt. Als daar problemen uit voort zouden vloeien, dan moet de commissie ingrijpen. - Kunt u iets explicieter zijn? Ik wil daar nu liever niet op ingaan. De bal ligt nu bij de betrokken partijen. - U geeft zelf aan dat er verschillende interpretaties zijn en dat die zorg en aandacht vragen van de commissie. Dan weet u ook welke dat zijn. Het Energieakkoord bestaat uit zestig pagina s. Als ik die lees met mijn achtergrond als politicus dan kan ik mij voorstellen dat het ene departement dit vindt en het andere departement dat. En dat de milieubeweging daar weer anders tegenaan kijkt. Neem de discussie over decentrale energieopwekking. Daarover heeft in de Tweede Kamer een debat plaatsgevonden. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de positie van de energiecoöperaties. Daar zouden problemen uit voort kunnen vloeien. Energiecoöperaties eisen terecht een langdurige zekerheid, de politiek heeft dat ingevuld op tien jaar. - En wind op land en wind op zee? Ik denk dat wind op zee een complexe opgave is. De doelstelling daarvoor is heel ambitieus. En ook die race is niet zomaar gelopen. We hebben nu veertien implementatiedomeinen. Daaronder hangen zo n 200 afspraken. Die moeten stuk voor stuk in beeld worden gebracht. Dat is een buitengewoon ingewikkeld schema. We zijn nu bezig om dat in detail uit te werken. Het structureren van de uitvoering, daar gaat het nu om. Dat heeft nu prioriteit. Ed Nijpels: Het zou een wonder zijn als dit allemaal geruisloos zou verlopen. Hans Alders, voorzitter Energie-Nederland De route naar 2023 is uitgezet, op weg naar 2050 Makkelijk was het niet, zegt Hans Alders, voorzitter van Energie-Nederland en een van de hoofdrolspelers bij het sluiten van het nationaal Energieakkoord. Het was in het begin vooral aftasten en kennis nemen van elkaars standpunten. Maar de wil was er om er samen uit te komen en om een consistent beleid vast te leggen in een bindend energieakkoord. Hans Alders: Voor de oplossing van vraagstukken zijn de partijen zelf aan zet. Het is per slot van rekening hun akkoord. Alders: We zaten met een groot aantal partijen aan tafel. Er is in de beginfase lang gesproken over toekomstvisies, vergezichten en idealen. Maar het bleek dat het een onmogelijke opgave was om daar tot een gezamenlijke lijn in te komen. Tegelijkertijd lag wel de kernvraag op tafel hoe de doelen voor 2020 zouden moeten worden gerealiseerd. Er lagen vragen op tafel waar per Kabinet de inzichten over wijzigden of waar de diverse partijen elkaar in gijzeling hielden. Wat wordt het aandeel biomassa in de bij- en meestook van kolencentrales? Wat doen we met wind op zee? Hoe stimuleren we lokaal decentraal opgewekte energie? En hoe gaan we met energiebesparing aan de slag? Gelukt Het is uiteindelijk gelukt een uitvoeringsagenda te maken tot 2023, zegt Alders. En dat is ontzettend belangrijk. We kunnen nu ook echt aan de slag. Dat neemt niet weg dat de vraag hoe we verder gaan in de periode daarna nog beantwoord moet worden. In 2050 moeten we immers 90% CO 2 -reductie hebben gerealiseerd, zoals de Europese Unie ten doel heeft gesteld. - Hoe zwaar woog de kwestie van de afschaffing van de kolentaks en de sluiting van vijf oude kolencentrales voor u tijdens het overleg? Alders: De inzet van de producenten was het krijgen van een helder toekomstkader voor de kolencentrales. Dat wil zeggen: welke ruimte krijgen kolen in de mix? Ook belangrijk was dat er gelijke marktvoorwaarden voor koleninzet zouden zijn, net als elders in Europa. Derde punt was: hoeveel biomassa mag erbij? We zijn daar uitgekomen: sluiting van vijf kolencentrales, gelimiteerde inzet van biomassa en verdwijning van de kolentaks. Over de vormgeving van de sluiting van de kolencentrales wordt in SER-verband nog nagedacht, gegeven de visie hierop van de ACM. - Zijn er momenten geweest dat u dacht: dit gaan we niet redden? Het is nu een kwestie van buigen of barsten? Of er een akkoord zou komen is voortdurend spannend geweest. Het is een goede stap geweest in het eindstadium met een kernteam te werken waarin de hoofdrolspelers echt zaken konden doen. Dat is een zaak van geven en nemen bij iedereen. Wiebe Draijer verdient alle lof dat hij alle partijen aan tafel heeft weten te houden. Knelpunten - Voorziet u in de uitvoering van het akkoord nog concrete knelpunten. Zo ja, welke? En hoe belangrijk is de bijzondere commissie Borging Energieakkoord? Ik citeer graag Willem Elsschot: Tussen droom en daad staan wetten en praktische bezwaren. Met het SER-akkoord zijn we een belangrijke stap dichterbij het realiseren van de doelen gekomen. Maar we zijn er natuurlijk nog lang niet. Het systeem voor de prijsvorming op de elektriciteitsmarkt voldoet niet meer, de bedrijven zijn in zwaar weer terecht gekomen door overcapaciteit en de economische crisis. Hoe komen de investeringen in duurzaam door diezelfde bedrijven dan toch tot stand? Zijn de subsidiebudgetten wel toereikend? Hoe gaan we om met een stroomaanbod dat steeds volatieler wordt en hoe waarborgen we de back up? Hoe gaat de verduurzaming in Duitsland verder en hoe dealen we daarmee in Nederland? Dit zijn vraagstukken die de partijen overstijgen en waar regie aan te pas moet komen om het op te lossen. De borgingscommissie zal er vooral op moeten toezien of de uitvoering van het akkoord loopt en partijen hun verantwoordelijkheid nemen. Ze moet iedereen bij de les houden, signaleren wat niet goed gaat en problemen agenderen. Voor de oplossing van vraagstukken zijn de partijen zelf aan zet. Het is per slot van rekening hun akkoord.

Europese toezichthouders: Consument betaalt nog steeds teveel voor energie

Europese toezichthouders: Consument betaalt nog steeds teveel voor energie dinsdag 17 december 2013 - jaargang 16 nummer 10 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage 3.000 Abonneren via www.energieactueel.nl Fries zonnekarretje De elektromotor ligt klaar voor montage

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Tegengestelde berichten op de oliemarkt. Afgelopen week Tegengestelde berichten op de oliemarkt deze week zorgen dat de prijs nauwelijks is veranderd. De topman van Schlumberger (een grote partij voor

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013

Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013 Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013 Hoe kan het jaar 2013 worden geanalyseerd? In 2013 heeft de Groep, ondanks de situatie van de Europese energiemarkten, goede

Nadere informatie

Energiewende vs Energietransitie

Energiewende vs Energietransitie Energiewende vs Energietransitie Jan Rotmans Amsterdam, 23-09-2013 www.twitter.com/janrotmans Cijfermatige Trends Energiemix Duitsland versus Nederland Duitsland Nederland kolen 25% 7% olie 34% 56% aardgas

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE

GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE 11-01-2015 GROEN SPROOKJE KENT ZWART EINDE Vervuilende kolencentrales verdringen schonere gascentrales, hoe kan dat? Harry van Gelder De groene ideologen hadden het zo mooi bedacht. En de Duitse, maar

Nadere informatie

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING

E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING E.ON S FOCUS OP NIEUWE ENERGIE VERDIENT NAVOLGING MAARTEN VAN DER KLOOT MEIJBURG Er komt onherroepelijk een aardverschuiving in het energielandschap nu alternatieve energie steeds belangrijker wordt. Het

Nadere informatie

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia Persbericht Vereniging Energie-Nederland Den Haag, 3 oktober 2011 Energie-Nederland: Deze Green Deal is een belangrijke stap voor de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening de komende decennia

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 33 561 Structuurvisie Windenergie op Zee (SV WoZ) 34 508 Regels omtrent windenergie op zee (Wet windenergie op zee) Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023;

Dat hiertoe onder andere het operationeel windvermogen op zee wordt opgeschaald naar 4.450 MW in 2023; De Minister van Economische Zaken; In overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad, Overwegende, Dat op grond van richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2009 ter

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

Energie-Nederland heeft zich gebogen over de vraag wat er nodig is om tot een succesvol transitiebeleid voor de energievoorziening te komen.

Energie-Nederland heeft zich gebogen over de vraag wat er nodig is om tot een succesvol transitiebeleid voor de energievoorziening te komen. Vereniging Energie-Nederland Lange Houtstraat 2 2511 CW Den Haag T. 070 311 43 50 ENL-2012-00754 Hans Alders Telefoon 070-3114350 E-mail info@energie-nederland.nl Datum 24 september 2012 Ons kenmerk Behandeld

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie

Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Uitgegeven door Hernieuws (http://www.renouvelle.be) Home > Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Duitsland: een aantal lessen voor onze energietransitie Michel HUART, Jean CECH, 26 Oktober

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken

30196 Duurzame ontwikkeling en beleid. 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020. Brief van de minister van Economische Zaken 30196 Duurzame ontwikkeling en beleid 32813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 380 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Hernieuwbare energie in Nederland

Hernieuwbare energie in Nederland Hernieuwbare energie in Nederland Nieuwe business modellen Amsterdam, 25 juni 2015 Rapport over hernieuwbare energie in Nederland Accenture en Climex onderzoeken kansen binnen het veranderende energielandschap

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Openstelling SDE+ 2014

Openstelling SDE+ 2014 31239 Stimulering duurzame energieproductie Nr. 171 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 31 oktober 2013 Op 1 april 2014 start

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

factsheet kolenexit in Nederland

factsheet kolenexit in Nederland factsheet kolenexit in Nederland Datum: 3 december 2015 Nederland kolenvrij, een perspectief dat inmiddels hoog op de agenda staat in het politieke en publieke debat over de aanpak van klimaatverandering.

Nadere informatie

STEMMING 'Niet van vandaag op morgen, maar positie gascentrales zal verbeteren'

STEMMING 'Niet van vandaag op morgen, maar positie gascentrales zal verbeteren' STEMMING 'Niet van vandaag op morgen, maar positie gascentrales zal verbeteren' Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 54 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Beste collega s, Prettig weekend, Philippe ********

Beste collega s, Prettig weekend, Philippe ******** Beste collega s, Energie is brandend actueel. Elke dag heeft de pers het over het risico dat België loopt op het vlak van bevoorradingszekerheid, de nieuwe beleidslijnen in het federale regeerakkoord,

Nadere informatie

Windpark Fryslân Nieuwsflits is een digitale nieuwsbrief met korte berichten over ontwikkelingen rond Windpark Fryslân

Windpark Fryslân Nieuwsflits is een digitale nieuwsbrief met korte berichten over ontwikkelingen rond Windpark Fryslân Roo, Marijke de Van: Windpark Fryslân Verzonden: dinsdag 08 juli 2014 17:20 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Windpark Fryslân Nieuwsflits (4) Opvolgingsmarkering:

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

Staatssteun nr. N 14/2002 - België Belgische federale steunregeling ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen

Staatssteun nr. N 14/2002 - België Belgische federale steunregeling ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen EUROPESE COMMISSIE Brussel, 02.08.2002 C(2002)2904 fin. Betreft: Staatssteun nr. N 14/2002 - België Belgische federale steunregeling ten behoeve van hernieuwbare energiebronnen Excellentie, Bij schrijven

Nadere informatie

STEMMING TTF scoort het best op gemak

STEMMING TTF scoort het best op gemak STEMMING TTF scoort het best op gemak AMSTERDAM (Energeia) - Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten, elektriciteit en aardgas,

Nadere informatie