Bio-energie van eigen bodem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bio-energie van eigen bodem"

Transcriptie

1 Bio-energie van eigen bodem Voorbeelden van en ervaringen met kleinschalige installaties voor opwekking van elektriciteit uit biomassa editie 2005 in opdracht van

2 COLOFON Samenstelling en redactie: Ecofys bv, Utrecht in opdracht van SenterNovem Michiel Tijmensen Rolf de Vos Ontwerp: Evert Albers, Ecofys bv Druk: Libertas, Bunnik Foto s en illustraties: Voermans Van Bree en Hans Pattist in opdracht van Ecofys bv en SenterNovem Nuon Biomassa Stroomlijn Uitgave: Eerste druk, oktober 2005 ISBN 10:

3 Inleiding Dit boek is geschreven om initiatiefnemers van projecten met bioenergie zo doeltreffend en eenvoudig mogelijk te begeleiden over de drempels in de eerste fase van hun project. In dit boek kunnen zij lering trekken uit succesvol en minder succesvol verlopen bioenergie-installaties die warmte en elektriciteit opwekken door de verbranding, vergassing of vergisting van biomassa. De lezer krijgt eerst een overzichtelijk en toegankelijk stappenplan, geïllustreerd met concrete voorbeelden uit de praktijk. Daarna worden tien voorbeeldprojecten beschreven. Met opzet is niet gekozen voor de zeer grote bio-energieprojecten zoals die in de Willem-Alexandercentrale in Buggenum van Nuon of de Amercentrale in Geertruidenberg van Essent. De ervaringen en lessen zijn geput uit een wijde verscheidenheid aan kleinere stand alone bio-installaties en zijn bovendien voorzien van contactgegevens voor het verkrijgen van extra informatie. In dit boek staan de ervaringen met drie verbrandings-installaties voor biomassa in Nederland, namelijk in Cuijk, Schijndel en Lelystad. Daarnaast is de enige biomassa vergassingsinstallatie in Nederland, in Tzum, beschreven. Deze installatie bevond zich bij het schrijven van dit boek nog in de opstartfase. Tenslotte zijn in het boek zes draaiende vergistingsinstallaties beschreven: Hallum, Fleringen, Zuidvelde en Beltrum (allen mestvergisting), Lelystad (GFT-vergisting) en Vagron (ONFvergisting). Ter illustratie van de snelle ontwikkeling op dit gebied, zij nog gemeld dat er meerdere mestvergistingsinstallaties draaiend zijn en er tientallen initiatieven bekend zijn bij SenterNovem. Een goede voorbereiding is de start van elke goede projectmanager. De lessen in dit boek en de verwijzingen naar meer informatie kunnen de lezer een eind op weg helpen naar zijn doel: een succesvol bio-energieproject. De redactie Met stand-alone wordt bedoeld dat de installaties niet zijn gekoppeld aan, of onderdeel uitmaken van, bestaande installaties als kolenverbrandingsinstallaties. 3

4 4

5 Inhoudsopgave Inleiding 3 Openingswoord Minister van Economische Zaken 6 Stappenplan bio-energie projecten 8 Hout verbrandingsinstallatie Cuijk 20 Houtverbrandingsinstallatie Lelystad 28 Houtverbrandingsinstallatie Schijndel 36 Kippenmestvergassing Tzum 46 Mestvergistingsinstallatie Beltrum 54 Mestvergistingsinstallatie Fleringen 62 Mestvergistingsinstallatie Zuidvelde 70 Mestvergistingsinstallatie Hallum 78 GFT vergister Lelystad 86 5 Vergisting ONF Groningen 94 Index 102 Kennisproducten bio-energie SenterNovem 103

6 Valkuilen en succesfactoren De Nederlander die gevraagd wordt een bron van duurzame, hernieuwbare energie te noemen, zal meestal niet als eerste denken aan bio-energie. Zonne- en windenergie liggen als duurzame energiebronnen kennelijk veel meer voor de hand en dat is verklaarbaar. Windturbines en zonnepanelen zijn nu eenmaal veel beter herkenbaar als duurzame energiebron dan biomassa. Niettemin is bio-energie qua aandeel de komende jaren de grootste duurzame energiebron in de wereld én in Nederland. De Nederlandse overheid heeft zich ten doel gesteld dat in % van alle energie in Nederland afkomstig is van hernieuwbare bronnen. Dat is een ambitieuze doelstelling die niet zonder het gebruik van biomassa kan worden gehaald. Momenteel bedraagt het aandeel van duurzame energie in de totale Nederlandse energievoorziening iets meer dan 1%. Het merendeel daarvan wordt opgewekt uit biomassa. Aanvankelijk kwam dat vooral uit afvalverbrandingsinstallaties, waarin biomassa zoals houtresten en organisch materiaal uit huishoudelijk afval zijn weg vond. 6 Mede dankzij onderzoek en ontwikkeling neemt het scala aan bruikbare soorten biomassa en bijbehorende verwerkingstechnologieën snel toe. Maar onderzoek en ontwikkeling zijn zinloos als daarop niet de toepassing van deze nieuwe technologieën volgt. Dat gebeurt nu ook. De bijstook van biomassa in kolencentrales, de bouw van enkele middelgrote biomassacentrales en nieuwe kleinschalige bio-energie installaties zijn daarvan het tastbare bewijs.

7 Maar er is meer nodig om een begin te maken met de transitie naar een duurzame energievoorziening. Eigenlijk mag je zeggen dat geen mogelijkheid onbenut kan blijven. In dat licht bezien is het dus zeer bemoedigend om te constateren dat ondernemend Nederland, van agrariër tot afvalverwerker en energiebedrijf, blijk geeft van een grote interesse in de commerciële mogelijkheden van energieopwekking uit biomassa. Evenzeer tonen overheden veel belangstelling voor opwekking van warmte en kracht uit biomassa, niet in de laatste plaats met het doel om het eigen, lokale klimaatbeleid vorm te geven. Deze gezamenlijke interesse van ondernemers en overheden is de belangrijkste reden voor de publicatie van dit Bioenergie van eigen bodem. Om de interesse om te kunnen zetten in levensvatbare bedrijfsplannen voor de daadwerkelijke uitvoering van bio-energieprojecten, is het uitwisselen van ervaringen van onschatbare waarde. Door kennis te nemen van de praktijk uit eerdere, soortgelijke projecten kunnen nieuwe initiatiefnemers valkuilen vermijden en effectief gebruikmaken van succesfactoren. 7 De projecten in dit boek zijn niet slechts geselecteerd op basis van hun succes of hun fraaie uiterlijk. Met opzet is gekozen voor een kritische formule, omdat de wereld van de bio-energie niet mooier is dan welke andere sector dan ook. Dit boek biedt u een rijk en toegankelijk overzicht van concrete stappen die u de kortste weg wijzen naar een succesvol nieuw en duurzaam project. Laurens Jan Brinkhorst Minister van Economische Zaken

8 Stappenplan bio-energie projecten Stel u heeft een goed idee. U heeft een organische reststroom waarvoor de verwerkingskosten aardig oplopen. Met deze biomassa zou u duurzame energie kunnen produceren. Of misschien heeft u warmte nodig voor uw productieproces. Dat zou u mogelijk met biomassa willen opwekken. Met organische reststromen, zoals mest of hout kan duurzame stroom en / of warmte geproduceerd worden. In dit hoofdstuk gaan we op zoek naar antwoorden op de volgende vragen; Hoe kunt u uw idee vormgeven? Is uw idee kansrijk? Hoe verkleint u het risico? Hoe komt u van uw idee tot een draaiende installatie? 8 Elk bio-energie project is anders en ook speelt een rol of u, of uw bedrijf, alleen een biomassa installatie aanschaft of iets in een samenwerkingsverband opzet. Toch zijn de fasen die u in bioenergie projecten doorloopt en onderwerpen die aan bod komen in grote lijn overeenkomstig. Het realiseren van een bio-energie installatie vraagt om een gestructureerde aanpak. Het regelen van een groot aantal zaken binnen het traject van een idee tot realisatie, wordt de projectontwikkeling genoemd. Bij het ontwikkelen van een bio-energie project worden de volgende fasen en activiteiten in het project onderscheiden. 1. Ideefase Resultaat: Uw doelstellingen, en eventuele partners, zijn duidelijk, u legt de randvoorwaarden vast in een voorontwerp en besluit al dan niet door te gaan met het project. Bent u enthousiast dan is het zaak tijd en/of geld te investeren om een haalbaarheidsanalyse te laten maken. Checklist te ondernemen acties Opstellen heldere doelstellingen Uitvoeren globale kosten-baten analyse Vormen consortium en specialist in de arm nemen Oriënteren op financiering Verkennen benodigde vergunningen Afwegen van risico s

9 Fase Omschrijving Resultaat 1 Ideefase Opstellen heldere doelstellingen Opstellen globale kosten-baten analyse Vormen consortium en specialist in de arm nemen Oriënteren op financiering Verkennen benodigde vergunningen Afwegen van risico s Uw doelstellingen zijn duidelijk, u legt de randvoorwaarden vast in een voorontwerp en besluit al dan niet door te gaan. 2 Haalbaarheidsanalyse Uitvoeren haalbaarheidsanalyse U heeft een helder beeld wat de mogelijkheden zijn en besluit definitief de installatie te bouwen of niet. 9 3 Voorbereidingen Aanvragen offertes Aanvragen vergunningen Organiseren financiering 4 Uitvoering Opzetten draaiboek Bouwsupervisie 5 Ingebruikname In bedrijfstelling Training U heeft de vergunningen rond en er zijn concrete afspraken met leveranciers. De installatie is gebouwd en gereed voor gebruik. De installatie wordt aan u overgedragen en u kunt zelfstandig verder. 6 Beheer Onderhoud U voorziet in uw eigen energie en u heeft zelfs genoeg over om aan het energiebedrijf of derden te leveren.

10 Hoe stel ik heldere doelstellingen op? Vaak leeft de gedachte om een bio-energie installatie te realiseren al enige tijd voordat de uitwerking concreet ter hand wordt genomen. Dit was ook het geval bij het project van de mestvergistingsinstallatie te Beltrum. De heer Groot Zevert was al meerdere jaren bezig te zoeken naar een geschikte locatie voor een installatie. Toen de subsidie voor duurzame elektriciteit omhoog ging (MEP) en er een bestaande mestverwerkingslocatie beschikbaar bleek, was de tijd rijp om een stap verder te zetten. In de ideefase is het nodig helder te krijgen waarom het initiatief nu dient te worden opgepakt. Probeer gevoel te krijgen voor belangrijke kenmerken en randvoorwaarden en onderbouw niet alleen het initiatief maar ook de timing. Stel uzelf de vraag wat de aanleiding en het doel van het project is. 10 Is mijn project haalbaar? De economische haalbaarheid is natuurlijk heel belangrijk. In de ideefase wordt een globale kosten-batenanalyse uitgevoerd. Niet alle details zijn reeds bekend, maar een aantal aannamen zijn in dit stadium vaak al te maken. Indien het verbranding of vergassing van biomassa betreft, kan men denken aan: De afzetmogelijkheden van warmte en/of elektriciteit Beschikbaarheid van biomassa; hoeveelheid, prijs, wat voor termijn en onder wat voor specificaties Minimale vermogens voor warm water-, stoom- of elektriciteitsproductie Stookwaarden en rendementen van verbranding van de biomassa en te produceren gas Afmetingen van het benodigde terrein; de installatie, de biomassa opslag, logistiek Afvoer en opslag van reststoffen (storttarief) Mogelijke verkoop van eigen restproducten Indien het vergisting van biomassa betreft, moet men denken aan: De afzetmogelijkheden van warmte en/of elektriciteit Hoeveelheid te vergisten materiaal die beschikbaar is; aantal dieren of GFT-afval Karakteristieken van de mest, GFT, co-substraat Beschikbaarheid opslag voor het uitgegiste materiaal Benutting van uitgegiste mest op het eigen bedrijf. Moeten mestafzet overeenkomsten worden uitgebreid? Haalbaarheid van co-vergisting (het toevoegen van ander organisch materiaal om een hogere biogas opbrengst te verkrijgen) Als initiatiefnemer is het van belang dat u ook zelf enige technische kennis opbouwt van de bio-energie installatie.

11 Benader ik andere partijen voor het project? Op het moment dat het initiatief goed omschreven is kunnen andere (markt-)partijen worden benaderd om inzicht te krijgen in hun interesse in deelname aan het project. Wellicht is het mogelijk om een consortium te vormen voor het gemeenschappelijk opzetten van een project. Om het risico te spreiden kan het verstandig zijn er andere partijen bij te betrekken die bereid zijn om investeringen te doen. Daarnaast zijn bio-energie installaties vaak technisch complex. Daarom kan het verstandig zijn er een adviseur, professionele projectbegeleider of medewerker van een energiedistributiebedrijf bij te betrekken die vertrouwd is met de techniek, de bouw en de exploitatie van bio-energiecentrales en verkoop van elektriciteit en warmte. Met het energiedistributiebedrijf wint men informatie in over de vergoeding voor teruglevering van energie. Daarnaast kan het energiebedrijf bijdragen in toekomstige onderhoudswerkzaamheden. Op verzoek van de eigenaar van de bio-wkk in Schijndel werd door de hoofdaannemer een ingenieursbureau voor projectbegeleiding ingehuurd. Echter beter is dat de eigenaar van de installatie zelf de projectbegeleiding inhuurt. Kies je een leverancier als partner dan is zijn eerste belang veel leveren. Een hardware leverancier opnemen in een consortium dat een installatie gaat realiseren of exploiteren heeft het risico van mogelijke belangenverstrengeling. Ter voorbereiding kunt u een bezoek brengen aan een soortgelijke installatie. U kunt uw vragen voorleggen aan mogelijke projectpartners, maar ook zelf informatie opzoeken op internet, bijvoorbeeld op: biomassa.pagina.nl 11 Een valkuil in de ideefase is dat betrokken partijen de insteek van een project verschillend kunnen interpreteren doordat de doelstelling van tevoren niet helder is opgesteld. In Schiedam is een demonstratie installatie neergezet van een vastbed vergassingssysteem waarin zowel een technologie ontwikkelaar als een technologie exploiterende marktpartij waren betrokken. De technologie ontwikkelaar zag het project als een demonstratie van de technologie op basis waarvan kan worden besloten tot exploitatie, terwijl de marktpartij het project zag als eerste stap tot commerciële exploitatie waardoor ook de eerste installatie zo snel mogelijk voltijds zou moeten draaien. Impliciet denken de twee partijen daarmee heel anders over de beschikbaarheid van de installatie in de eerste jaren na de bouw. Het is van belang deze verwachtingen in een vroeg stadium zo expliciet mogelijk te maken en dit zoveel mogelijk vast te leggen, bijvoorbeeld in een intentieverklaring. In deze verklaring kan ook de doelstelling van het gezamenlijk uit te voeren project worden vastgelegd, inclusief aantal draaiuren gedurende de eerste jaren van de toekomstige installatie. De eerste resultaten uit enkele Belgische vergassing demonstratie-

12 opstellingen zijn veelbelovend. Maar ondanks de positieve ervaringen bij demonstraties zullen bij de eerst geplaatste, commerciële installaties hoogstwaarschijnlijk nog de nodige kinderziektes verholpen moeten worden. Uit een demonstratie installatie kan veel geleerd worden, maar wil men vanaf het begin continu draaien dan is het wellicht beter de keuze voor een commercieel bewezen technologie te maken. De heer van Roy van de houtverbrandingsinstallatie in Schijndel benadrukt dat voldoende tijd uitgetrokken moet worden voor de ideefase. Als hij hetzelfde project nogmaals zou uitvoeren, zou hij waken voor een te enthousiaste start. Een uitgebreidere voorstudie zou hem achteraf meer tijd hebben bespaard Hoe kan ik mijn project financieren? Een oriëntatie op de mogelijke projectfinanciering maakt deel uit van de ideefase. De financiering van een bio-energie installatie kan voor een deel bestaan uit groenfondsen. Dit zijn leningen die tegen een verlaagd rentetarief (1-2 procent rentevoordeel) beschikbaar zijn. Daarnaast zijn er vele andere mogelijkheden van subsidies en fiscale maatregelen, zoals EIA, Vamil en MEP. Bij de uitvoeringsorganisatie SenterNovem van het ministerie van Economische Zaken kunt u overzichten krijgen en informatie inwinnen. Daarnaast is op internet een financieringswijzer voor duurzame energie te vinden via Indien u samenwerkt met andere bedrijven en/of kennisinstellingen vergroot u de aanwezige kennis en neemt uw kans op subsidie toe. Daarnaast verkleint u het financiële risico door het te delen met andere partijen. Naast deze vormen van risico-afdekking kunnen ook diverse soorten verzekeringen worden afgesloten. Er moet werkkapitaal voor bijvoorbeeld reserveonderdelen worden ingeruimd, anders kan men snel in liquiditeitsproblemen geraken. Wat moet ik weten van vergunningaanvraag? Het is belangrijk dat er in de ideefase vooroverleg is met de provincie over de mogelijkheden en beperkingen die worden gesteld aan de bio-energie installatie. Bij InfoMil en SenterNovem kan men informatie inwinnen. Verken wat voor vergunningen nodig zijn voor de bouw en het bedrijven van de installatie. Meestal zal dit in ieder geval een milieu- en een bouwvergunning zijn. Het is van belang dat zowel wordt overlegd met de milieuafdeling als met de ruimtelijke ordeningsafdeling van de gemeente als met de omgeving. Rob Remmers van Essent, projectleider van biomassacentrale Cuijk heeft goede ervaringen met een vrijwillig uitgevoerde Milieuaspectenstudie (MAS, een minder uitgebreide variant van een Milieueffectrapportage). Deze zogenaamde MAS zorgde ervoor dat omwonenden en andere belanghebbenden op objectieve wijze geïnformeerd werden over het project en het draagvlak zo verbeterde.

13 Het verkrijgen van de vergunning voor een voor de provincie ambtenaar onbekende technologie (zoals biomassa vergassing of vergisting) kan soms meer tijd dan normaal vergen. Het is daarom van belang het bevoegd gezag vanaf het begin mee te laten denken bij de besluitvorming. Daardoor ontstaat er een betere acceptatie. In het Friese Hallum moest voor de bouw van de mestvergister een milieuvergunning worden aangevraagd. Bij de gemeente was echter nog geen ervaring met mestvergistingsvergunningen. Daarom is er voor de gemeente een uitstap naar een Duitse vergister verzorgd. De gemeente kreeg hierdoor een goed beeld van wat een installatie inhoudt, waardoor het vergunningsproces voor deze mestvergister erg soepel verliep. Zowel bij InfoMil als bij SenterNovem is dit knelpunt onderkend. Voor onervaren provincie ambtenaren is ondersteuning georganiseerd. De GFT-vergister in Lelystad kende een zeer lang traject voor de bouwvergunning en hiervoor benodigde wijziging van het bestemmingsplan. Problemen met het bestemmingsplan hebben geleid tot 3 jaar vertraging in het project. Hoe weeg ik het risico af? Zoals elke investering is de investering in een bio-energie installatie niet zonder risico s. Echter met het juiste advies kunnen risico s worden afgewogen. Bepaal in hoeverre u bereid bent om in innovatieve technologie te investeren. Bedenk daarbij dat in het algemeen geldt: hoe innovatiever, des te meer risico. Het is vaak zinvol om de bio-energie installatie juridisch van uw kernactiviteiten te splitsen, zodat de risico s voor het totale bedrijf worden gereduceerd en de continuïteit hiervan niet in gevaar komt. 13 Voor de heer Schoonwater van de houtverbrandingsinstallatie van Nuon te Lelystad is de financiële draagkracht van het consortium van leveranciers een aandachtspunt. Het kan zijn dat de financiële draagkracht minder doorzichtig blijkt en het consortium de gegeven garanties niet kan waarmaken. Dit heeft al eens geleid tot het faillissement van de hoofdleverancier.

14 2. Haalbaarheidsanalyse Resultaat: U hebt helder in beeld wat de mogelijkheden zijn en u kunt een besluit nemen of er verder gewerkt wordt aan de realisatie van de installatie. Checklist te ondernemen acties Uitvoeren haalbaarheidsanalyse 14 Het is belangrijk om een haalbaarheidsanalyse te laten uitvoeren door een specialist indien u geen ervaring hebt met haalbaarheidsstudies voor bio-energie installaties. De specialist heeft ervaring met de technologie en al vaker gelijksoortige haalbaarheidsanalyses uitgevoerd. U kunt het beste een onafhankelijk partij inschakelen (dus geen leverancier) die deze analyse voor u uitvoert. In de haalbaarheidsanalyse worden de aannames uit de ideefase zoveel mogelijk uitgewerkt in kentallen. Kosten worden ingeschat voor de brandstof en de investeringsen onderhoudskosten van de installatie. Naast de hoeveelheid brandstof komen ook de beschikbaarheid, prijs, specificaties van de biomassa en voorbewerking aan de orde. De baten bestaan uit de afzet van elektriciteit (inclusief MEP subsidie, een extra vergoeding voor duurzame elektriciteit) en warmte en mogelijk uit de afzet van reststromen. Bij de houtverbrandingsintallatie in Schijndel zal men in het vervolg bedacht zijn op de variërende marktprijs van de brandstof. In de haalbaarheidsstudie nam men aan dat de biomassa gratis beschikbaar zou komen, wat inmiddels niet meer het geval is. Bij de economische haalbaarheid wordt de verwachte projectrentabiliteit bepaald. Hiervoor kunnen zowel de terugverdientijd als het rendement bepaald worden. Het rendement op geïnvesteerd vermogen is het rendement indien het project volledig met eigen vermogen gefinancierd zou worden (ook wel: rendement op gemiddelde investering). Er is onderscheid te maken tussen het rendement na belasting, het netto rendement en voor belasting, het bruto rendement. In de berekening van het bruto rendement worden de investeringen minus subsidies afgezet tegen de jaarlijkse baten en (bedrijfs)-kosten. De effecten van fiscale maatregelen worden hierbij omgerekend tot een subsidie equivalent.

15 3. Voorbereidingen Resultaat: Zodra de installatie is ontworpen, de vergunningen zijn toegewezen en de financiering rond is en alle noodzakelijke contracten zijn getekend (energiebedrijf, samenwerking, leveranciers) kan definitief voor doorgang van de projectrealisatie worden besloten. Checklist te ondernemen acties Aanvragen offertes Aanvragen vergunningen Creëren draagvlak omgeving Organiseren financiering Door offertes aan te vragen bij verschillende bio-energie installatie leveranciers krijgt u een goed beeld van de investering van de installatie. Turn-key levering van het gehele systeem verdient de voorkeur. Hierbij liggen de technische en organisatorische risico s gedurende de project realisatie en start-up grotendeels bij de (turn-key) leverancier. Is de inschatting dat het project eenvoudig is dan kan soms aanzienlijk bespaard worden door een deel van een project in eigen beheer uit te voeren. Bij de biomassa verbrandingsinstallatie in Cuijk heeft Essent gekozen voor turn-key levering van de installatie door Siemens. Dit heeft het voordeel dat het gemak oplevert voor de investeerder en uiteindelijk kosten kan besparen omdat Siemens ook voor de oplossing van mogelijke problemen met de leveranciers van de diverse onderdelen van de installatie verantwoordelijk was. 15 Bij het aanvragen van een offerte moet duidelijk zijn wat voor installatie gewenst wordt en waaraan deze moet voldoen, omschreven in een programma van eisen (PvE). Op basis van offertevergelijking van de installaties wordt een keuze gemaakt voor de gewenste leverancier. In deze fase zal ook overleg plaatsvinden over de condities voor levering (specificaties, leveringstermijn, garanties en garantieperioden, garantie van bepaalde opbrengsten en rendementen en ontbindende voorwaarden). De leverancier werkt de installatie verder uit en ontwerpt meer in detail (bestek). Deze technische documenten zijn nodig voor de definitieve vergunningaanvraag. Met alle partners worden concrete afspraken gemaakt over verantwoordelijkheden, leveringen, etc. De initiatiefnemers van houtverbrandingsinstallatie in De Lier bij Schipluiden hebben geleerd dat je een leverancier pas betaalt als deze heeft geleverd wat afgesproken is. Dit lijkt voor de hand te liggen, maar wordt nog wel eens over het hoofd gezien.

16 In het geval van co-vergisting is het van belang dat het digestaat als meststof erkend wordt. Producten die op de positieve lijst van LNV staan hebben geen ontheffing inzake de meststoffenwet nodig nodig. Het digestaat van de co-vergisting mag dan direct als meststof gebruikt worden. De aanvraag voor de milieuvergunning en bouwvergunning kan na het ontwerp van de installatie gestart worden. Het is verstandig vergunningverleners gedurende het proces te informeren en te betrekken bij het verloop. Omwonenden en nabij gelegen bedrijven worden altijd betrokken in de procedure. Het is goed om draagvlak te creëren bij omwonenden. Zij kunnen bezwaren inbrengen tegen de ter inzage gelegde aanvraag en ontwerpvergunning. 16 Willem Elsinga, oud-medewerker van de GFT-vergister in Lelystad heeft de ervaring dat draagvlak creëren bij de lokale wethouder van milieu en ruimtelijke ordening zeer belangrijk is. Het verkrijgen van een vergunning voor een nieuwe techniek geeft onzekerheid en vraagt doorgaans een lange besluitvorming. De vergunningverleners dienen bij het proces betrokken te worden om zo veel mogelijk vertraging te voorkomen. De GFT-vergister was genoodzaakt een uitgebreide milieueffectrapportage uit te voeren. Inmiddels is dat niet meer nodig bij GFT vergisters met gelijke schaalgrootte. Tijdens het doorlopen van de vergunningsprocedures kan ook de financiering verder worden ingevuld. Het is verstandig om een consultant, boekhouder, accountant of fiscalist advies te laten uitbrengen over de meest gunstige financieringsvorm in de specifieke situatie. Gesproken kan worden over de toepassing van fiscale maatregelen als EIA, MIA en VAMIL. Het is belangrijk om te werken met redelijke financiële marges. Uit de praktijk blijkt dat de kostenpost onvoorzien voor een first-of-its-kind installatie ruim genomen dient te worden. Zodra de installatie is ontworpen, de vergunningen zijn toegewezen en de financiering rond is en alle noodzakelijke contracten zijn getekend (samenwerking, afname elektriciteit en/of warmte, leveranciers) kan tot doorgang van het project worden besloten.

17 4. Uitvoering Resultaat: De installatie is gebouwd en gereed voor gebruik. Checklist te ondernemen acties Opzetten draaiboek Bouwsupervisie In deze fase dient de uiteindelijke bouw van de installatie uitgevoerd te worden. Het bedrijf dat het werk gaat uitvoeren moet een duidelijk bouwplan overleggen met daarin de data van: Aanvang werkzaamheden Aanvoer installatie onderdelen en materialen Fasering van activiteiten en betalingen Oplevering Afname test Duidelijk moet zijn wie aanspreekpunt is voor de uitvoering. De afnemer kan een bouwsupervisor aanstellen, die namens de afnemer waakt over het volgens specificaties en wettelijke vereisten uitvoeren van de bouw. Deze zou de afgesproken tijdsplanning en verantwoordelijkheidsverdeling in een gedetailleerd draaiboek kunnen voorleggen. Formuleer belangrijke beslismomenten, telkens wanneer een bepaalde component aan de installatie toegevoegd wordt. Het is in het belang van alle partijen dat meer- en minderwerk tijdig wordt gesignaleerd. Spreek hiervoor heldere procedures af met de uitvoerder. De projectcoördinator heeft de verantwoordelijkheid alle partijen op de hoogte te stellen van wat van hen op welk moment verwacht wordt. In de voorbereidingsfase is een gedetailleerde planning gemaakt. Het is nu zaak om deze planning goed te bewaken. Indien daarvoor gegronde redenen zijn, kan de planning eventueel bijgesteld worden. Stel daarvan dan wel zo snel mogelijk alle betrokkenen op de hoogte Ingebruikname Resultaat: De installatie wordt overgedragen aan de eigenaar. Deze kan zelfstandig verder Checklist te ondernemen acties In bedrijfstelling Instructie over dagelijks gebruik Nalopen voorschriften milieuvergunning Wanneer de bouw van de installatie is voltooid dient deze door de leverancier te worden opgestart. De installatie moet voldoen aan zekere specificaties, zoals productie van elektriciteit en warmte. Door leverancier en koper zullen afspraken gemaakt moeten worden over bepaalde dagelijkse onderhoudsactiviteiten, zoals

18 invoer van biomassa, controle van apparatuur en opslag van reststromen. Het is van belang dat de door de gebruiker te verrichten handelingen op papier worden vastgelegd en dat de eindverantwoordelijkheid voor de opstart van de installatie bij de leverancier komt te liggen. Tijdens de opstart van een Nederlandse houtketel van 1 MWth in Tsjechië bleek dat de initiatiefnemer (een kleine gemeente) wel voor hout gezorgd had, maar dat dat uiteindelijk niet aan de gewenste specificatie voldeed. Dit vertraagde de inbedrijfname enorm. Les hieruit is dat bij een biomassa project het verzorgen van de biomassa een project op zich is en dat dat niet onderschat moet worden. Men moet rekening houden dat de installatie enige aanlooptijd nodig heeft. Zo moet gedurende de opstart van een GFT of mestvergistingsinstallatie de gasproductie nog op gang komen. Een tijdelijke aansluiting op een alternatieve warmtebron is dus noodzakelijk. Overwogen kan worden om de WKK van de vergistingsinstallatie tijdelijk op aardgas of, afhankelijk van het type motor, diesel of propaan te bedrijven. 18 Gedurende de opstartperiode dient de leverancier de gebruiker op afdoende wijze te instrueren over het dagelijks gebruik ervan. Naast instructie over het dagelijks gebruik dient een volledig en goed overdraagbaar dossier van de installatie ter beschikking te komen. Hierin staat het bestek met eventuele afwijkingen gemeten prestaties van de installatie gebruiks-, onderhouds-, en veiligheidsinstructies opleveringsrapport calculatie van feitelijk gemaakte investeringskosten garantie- en kwaliteitsverklaringen Kortom, het doel van de gebruikersinstructie dient te zijn dat de gebruiker, op zo kort mogelijke termijn, de installatie zelfstandig kan bedrijven en onderhouden. Meestal vindt er kort na de ingebruikname een controle plaats door de milieu-ambtenaar. Zorg daarom dat u zelf al een keer alle voorschriften hebt nagelopen. Met name de registratie voorschriften vergen nogal wat voorbereiding. 6. Beheer Resultaat: U voorziet in uw eigen energie en u heeft zelfs genoeg over om aan het energiebedrijf te leveren. Checklist te ondernemen acties In bedrijf Onderhoud

19 In deze fase wordt het project afgerond en de installatie in gebruik genomen. Belangrijk is dat de gebruiker dagelijks controleert of alles in de installatie goed verloopt. Maak in een onderhoudscontract goede afspraken over het onderhoud van de installatie en de procedures ten aanzien van het oplossen van eventuele storingen waarbij de leverancier noodzakelijk is. In dit kader is het ook van belang dat voldoende reserveonderdelen aanwezig zijn en garantieverklaringen. Afspraken hierover zouden in principe al vastgelegd moeten zijn tijdens de voorbereidingsfase van het project. De houtverbrandingsinstallatie in Schijndel heeft om stagnatie te voorkomen extra budget moeten gebruiken voor de inkoop van reserveonderdelen. Het stil leggen van de installatie was geen optie omdat men elektriciteit moest leveren. Als de installatie een aantal maanden draait is het raadzaam om het gehele project met alle betrokkenen te evalueren. Hierbij komt niet alleen het verloop van het project naar voren maar ook het functioneren van de installatie. Het is goed om bij de evaluatie na te gaan of uitbreiding van het project mogelijk is. Bij de start van het mestvergistingsproject in Zuidvelde was uitgegaan van een bio-wkk van 60 kwe. Dit zou voldoende zijn voor de vergisting van mest alleen. Na publicatie van de eerste positieve lijst door het Ministerie van LNV, zijn vrijwel direct energierijke reststromen aan de mest toegevoegd (co-vergisting). De hoeveelheid biogas die bij het vergisten vrijkomt is hierdoor meer dan verdubbeld. Dit vereiste een grotere capaciteit van de gasmotor. Hiertoe is een extra 300 kwe motor geïnstalleerd. 19 De gebouwde installatie zal steeds onderhevig blijven aan onderhoud en aanpassingen. Aanpassingen kunnen noodzakelijk zijn vanwege veranderingen ten opzichte van de eisen die golden tijdens het ontwerp van de installatie. Het gaat hierbij onder andere om eisen vanuit de brandstof en eisen die voortvloeien uit veranderde regelgeving. Toen EPON (nu Electrabel) in 1995 begon met het meestoken van hout in de Gelderland 13 centrale, was het project marginaal haalbaar. Toen in de jaren daarna de vergoedingen voor duurzame elektriciteit stegen werd het project pas lucratief. Afhankelijk van de contracten die u heeft afgesloten met andere partners is het mogelijk dat de financiële situatie omtrent de installatie in de loop van de tijd wijzigt. Dit betekent dat u alert moet blijven op de kosten van de inkoop van biomassa. U kunt ervoor kiezen de biomassa leverancier medeplichtig in het project te maken Voor bedrijven die elektriciteit terugleveren aan een distributeur kan het de moeite lonen om regelmatig na te gaan of de terugleververgoeding nog wel volgens de markt van het moment is.

20 Houtverbrandingsinstallatie 20

Bio-energie van eigen bodem

Bio-energie van eigen bodem Bio-energie van eigen bodem COLOFON Samenstelling en redactie: Ecofys bv, Utrecht in opdracht van SenterNovem Michiel Tijmensen Rolf de Vos www.ecofys.nl Ontwerp: Evert Albers, Ecofys bv Druk: Libertas,

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

BIOCHP. Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties

BIOCHP. Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties BIOCHP Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties 1. Biovergasser + WKK (productgasmotor) 2. De pelletbrander + stirlingmotor 3. De Pelletvergasser +WKK 4. De HT-water + ORC CHP

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen. SenterNovem is een agentschap van Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen SenterNovem is een agentschap van Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bioenergiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld

Nadere informatie

Duurzame Regio Energie

Duurzame Regio Energie Duurzame Regio Energie Fase 2: Omgevings Benuttings Plan In het kader van het project zijn er in september de volgende afspraken gemaakt: Overleg met netwerkbeheerders over de technische haalbaarheid;

Nadere informatie

Landgoederen en Energie. Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011

Landgoederen en Energie. Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011 Landgoederen en Energie Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011 Nic en Michiel Franssens Nic 25 jaar in milieutechniek Michiel bedrijfskundige Rookgasmeting Afgasreiniging Stookcursus Advisering Agenda

Nadere informatie

Samenvatting en conclusie haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie

Samenvatting en conclusie haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie Samenvatting en conclusie haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie Nic Franssens en Michiel Franssens Ecolink Solutions CV www.ecolinksolutions.com

Nadere informatie

Samenvatting en conclusie van de haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie

Samenvatting en conclusie van de haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie Samenvatting en conclusie van de haalbaarheid van activiteiten in Wijk bij Duurstede met de conversie van houtige biomassa naar energie Nic Franssens en Michiel Franssens Ecolink Solutions CV www.ecolinksolutions.com

Nadere informatie

VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales

VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales VAN BIOMASSA TOT BROODROOSTER feiten over bio-energiecentrales Duurzame Energie in Nederland DE WEGWIJZER VOOR UW KEUZE Inhoudsopgave Woord vooraf 4 Energie van de toekomst 5 Dit is biomassa 8 Dit is bio-energie

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. in de gebouwde omgeving

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. in de gebouwde omgeving Bio-energie in de gebouwde omgeving Bio-energie is net als zon, waterkracht en wind een duurzame vorm van energie. In Nederland komt biomassa bijvoorbeeld vrij als snoeihout, dunningshout, bermgras en

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Dirk van der Kroef Provincie Noord-Brabant Subsidieverlening Toepassing houtige biomassa als

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Transitiepad bio-energie in de glastuinbouw Glastuinbouwdag 2014 Vrijdag 7 maart 2014 Sander Peeters www.energymatters.nl Inhoud 1. Bio-energie in de glastuinbouw 2. Herijking

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Projectgroep Biomassa & WKK

Projectgroep Biomassa & WKK Projectgroep Biomassa & WKK SDE 2009 De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie uitgevoerd door SenterNovem in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. 7 mei 2009 Jan Bouke Agterhuis Beleidskant

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the future Steeds meer consumenten en ondernemers zijn zich ervan bewust dat het tegengaan van klimaatverandering een verantwoordelijkheid is voor iedereen. De wereldwijde

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

houtgestookte installaties

houtgestookte installaties Kansen en randvoorwaarden voor houtgestookte installaties Douwe van den Berg BTG biomass technology group bv Arnhem, 27 januari 2011 vandenberg@btgworld.com Inhoud Soorten houtige biomassa voor energie

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE Wat is het? Warmtekrachtkoppeling (WKK) is een verzamelnaam voor veel verschillende technologieën waarbij warmte en mechanische energie gelijktijdig worden opgewekt.

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the Future De wereldwijde vraag naar energie stijgt snel en sommige voorspellingen komen uit op een verdubbeling van de energievraag in 2050. Daarnaast zoeken consumenten,

Nadere informatie

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent

Onderzoek. Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012. Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Onderzoek Wie is de grootste producent van duurzame elektriciteit in Nederland 2012 Auteur: C. J. Arthers, afd. Corporate Responsibility, Essent Datum: 9 september 2013 Vragen of reacties kunt u sturen

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR

Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deel 3: de Productie(-installatie) MONITOR Deze Monitor gaat over productie-installaties: windturbines, windparken collectieve zonprojecten andere productie-installaties alle productie-projecten waar jullie

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting Noord Deurningen Kosten en baten mestvergisting Inleiding Systeemoverzicht microvergisting Vergisting Biogasleiding WKK en Warmte en elektriciteitsbenutting Kosten systeem Hoe nu verder? Systeem Kleinschalige

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Zelf Duurzaam Stroom opwekken

Zelf Duurzaam Stroom opwekken Zelf Duurzaam Stroom opwekken De meest efficiënte thuiscentrale ter wereld Gas wordt stroom Innovatieve Brandstofcel-technologie De BlueGEN wordt op uw gasaansluiting aangesloten en wekt vervolgens stroom

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit DE RYCK Klima LUWAGAM : pomp lucht-water aangedreven met gasmotor PAUL DE RYCK Werking op laag niveau (buitenlucht min. 0 C) omzetten naar warmte op hoog niveau (buiswater max. 50 C) Serreverwarming buis

Nadere informatie

Toelichting Aanvraag subsidie Marktintroductie energie-innovaties

Toelichting Aanvraag subsidie Marktintroductie energie-innovaties Toelichting Aanvraag subsidie Marktintroductie energie-innovaties Waarom deze toelichting? Deze toelichting hoort bij het digitale aanvraagformulier 'Subsidie voor Marktintroductie energie-innovaties 2010'.

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

Alternatieve verwerking papierslib

Alternatieve verwerking papierslib Alternatieve verwerking papierslib Van Houtum Papier Swalmen 6 september 2006 Wim Mans Inhoud presentatie Doelstelling Huidige situatie Alternatieve verwerkers Drogen van papierslib Afzet van gedroogd

Nadere informatie

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes

Green Gas Technology. Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar. Shared Succes Green Gas Technology Duurzaam, betrouwbaar, betaalbaar Shared Succes Imtech en Green Gas Technology Imtech is de technologie partner voor bedrijven die biogas willen opwaarderen naar aardgaskwaliteit.

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen

Een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Antwoorden op uw vragen Een bio-energiecentrale bij u in de buurt Antwoorden op uw vragen Inleiding Er zijn plannen voor de aanleg van een bio-energiecentrale bij u in de buurt. Dat stelt u ongetwijfeld voor vragen. Wat betekent

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie?

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. Energie uit afval en biomassa. Puur natuur. Wat is bio-energie? Bio-energie Energie uit afval en biomassa Puur natuur Bio-energie is een verzamelnaam voor energie die vrijgemaakt wordt uit afval en biomassa. Die energie is direct of indirect vastgelegd in biologisch

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

Melkveebedrijf Familie Prinsen

Melkveebedrijf Familie Prinsen Project mestwaardering Open dag 4 maart 2015 Melkveebedrijf Familie Prinsen Mestvergistingsinstallatie Fermtec Systems Locatie KTC de Marke Het bedrijf Biomassa voor vergisting In de vergister wordt jaarlijks

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

NOTITIE. : Voorstel nadere uitwerking vergisten GFT-afval en 'rijden op groen gas'

NOTITIE. : Voorstel nadere uitwerking vergisten GFT-afval en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek GAD ISO 14001.9 ) NOTITIE Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694

Nadere informatie

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring Alles Over Verbranding KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring 100 JAAR ERVARING Verbranden mag dan eenvoudig lijken, maar thermische conversie van biomassa is een complex proces. Voor een optimale

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie

Flexibele & Rendabele Zonne-energie Flexibele & Rendabele Zonne-energie Voor Verenigingen van Eigenaren Herman is een product van LENS Inleiding Zonne-energie is duurzaam én winstgevend. Wij geloven in een wereld waar mensen hier samen de

Nadere informatie

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval

4.A.1 Ketenanalyse Groenafval 4.A.1 Ketenanalyse Groenafval Prop Beplantingswerken v.o.f. Autorisatie Nummer/versie Datum Opsteller Goedgekeurd directie 01 22-01-2015 Naam: F. van Doorn Naam: A. Prop Datum: 22 januari 2015 Datum: 22

Nadere informatie

Tijdelijke duurzame energie

Tijdelijke duurzame energie Tijdelijke duurzame energie Tijdelijk Uitgewerkte businesscases voor windenergie, zonne-energie en biomassa Anders Bestemmen Tijdelijke duurzame energie Inleiding In het Corporate Innovatieprogramma van

Nadere informatie

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken Koos Kerstholt Tobias Platenburg Introductie Koos Kerstholt Stichting KIEN thema coördinator 0-energie Onderzoek & presentatie: Tobias Platenburg Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech informatiebrochure pv-systemen Stetech BV - Nijverheidsweg 27-9482WB - Tynaarlo - T.0592-541597 - F.0592-542433 - info@stetech.com

Nadere informatie

Waarom kiest u voor Olasol?

Waarom kiest u voor Olasol? Waarom kiest u voor Olasol? Olasol is een jonge onderneming in een dynamische markt. Sinds 2010 zijn we actief en onderscheiden we ons door betrouwbaar advies, een transparante werkwijze en kwalitatief

Nadere informatie

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!?

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Kansen en Uitdagingen! ZLTO 22 september 2011 Hans van den Boom sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank

Nadere informatie

Vergunningen voor biogas en groen gas installaties

Vergunningen voor biogas en groen gas installaties Vergunningen voor biogas en groen gas installaties Ervaringen van BioGast Sustainable Energy Marcel Verhaart 12 februari 2014, NEN Wie is BioGast? Groen gas producent sinds 2005 Actief in Nederland, Frankrijk,

Nadere informatie

Inhoudsopgave VOORWOORD 11

Inhoudsopgave VOORWOORD 11 Inhoudsopgave VOORWOORD 11 HOOFDSTUK I HER IEUWBARE E ERGIE I VLAA DERE 13 1. Wat is hernieuwbare energie? 13 2. Evolutie van de geïnstalleerde capaciteit in Vlaanderen 14 3. Internationale druk vertaald

Nadere informatie

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel

Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Page 1 of 5 Kansen voor duurzame opwekking van energie bij Waterschap De Dommel Auteur: Anne Bosma, Tony Flameling, Toine van Dartel, Ruud Holtzer Bedrijfsnaam: Tauw, Waterschap De Dommel Rioolwaterzuiveringen

Nadere informatie

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Warmtenetten Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Agenda Wat is een warmtenet Technologie Projecten Regulering Rol Eandis 2 2015 Studiedag Energik - Warmtenetten 1 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds

Nadere informatie

Local Energy Solutions

Local Energy Solutions 24 mei 2011 Warmtelevering vanuit energiefabriek Apeldoorn Ontwikkeling van energie voor eigen gebruik naar externe levering aanleiding samenwerking warmteleiding Zuidbroek extra energie uit slachtafval

Nadere informatie

Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie

Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie Wie is Bio Energie Friesland Wat doet Bio Energie Friesland? Bio Energie Friesland bestaat uit 3 gedreven ondernemers die hun kennis en know-how

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie

Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Zon, wind, water... Ontdek je eigen energie Groen Duurzame energie komt voort uit schone en onuitputtelijke bronnen zoals de bodem, zon, wind of water. U kunt deze op kleine schaal zelf opwekken. De energie

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014

Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen bijeenkomst Windmolens 6 maart 2014 Vragen naar aanleiding van introductie wethouder Wagemakers Hoe is de provincie tot de keuze van de twee locaties gekomen? In de provincie Zuid Holland wordt

Nadere informatie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie

Uitkomsten Landbouwtelling en vergelijking met informatiebronnen uit de statistiek Hernieuwbare energie Hernieuwbare energie bij landbouwbedrijven: discussie uitkomsten Landbouwtelling 2010 Reinoud Segers Inleiding Om de paar jaar wordt de deelnemende bedrijven in de Landbouwtelling gevraagd of ze installaties

Nadere informatie

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer MIC / LEI 15 augustus 2007 Maarten Bouwer inhoud Inleiding BioGast Gasmarkt Wat is BioGast Historie en HHNK project Techniek Vragen en lunch Bezichtiging verwachting fossiel aardgas Groningen heeft nog

Nadere informatie

Energie uit afval, een schone zaak

Energie uit afval, een schone zaak Energie uit afval, een schone zaak Vergisten van GFT-afval ARN meer dan 25 jaar begaan met het milieu Aandeelhouders ARN B.V. Regio Regio Regio REMONDIS Nijmegen De Vallei Rivierenland (privaat) 37,5%

Nadere informatie

Presentatie Pioneering 27 september 2011

Presentatie Pioneering 27 september 2011 Presentatie Pioneering 27 september 2011 1 Contactgegevens Dinkelborgh energie (DBE) Presentatie voor Pioneering Hans Visser (DBE) 06 53 87 86 79 Dinkelborgh Energie Wilhelminastraat 8 7591 TN Denekamp

Nadere informatie

Projectvoorstellen maken

Projectvoorstellen maken Projectvoorstellen maken 1. Kader 1.1. Gebruiksaanwijzing 1.2. Wat zijn de eisen aan een projectvoorstel? 2. Inleiding 2.1 Signalering 2.2 Vooronderzoek 2.3 Probleemsituatie 3. Doelstellingen en randvoorwaarden

Nadere informatie